Тэксты экзаменацыйных дыктантаў для 9 кл


Святло Радзімы
Наш родны …еларускі край! Ён прыгожы заўсёды у любую часіну года.
І тады калі св..тла і …схваляван…а гамоняць м…ладым ліс..ц..м
дрэвы. Калі з..лёны кол..р з..млі абла..чан..ы ветрам радуе вока б..змежнай прагай жы..ця.
І тады калі ў кожнай красцы на лугах клапатліва працуюць пчолы. Калі набіраю..ца лета і моцы нівы гадуючы каласы. Калі кветкі промні і птушын..ыя пес..ні яднаю..ца ў непаўторную м..лодыю жыц..я.
І тады калі прыкметна цішэе ў прасторах. Калі на п..лях па..восен..ску пахне с..вежай с..ломай і новым зерн..м. калі шамаціць пад нагамі апалае ліс..ц..е і жо..ты кол..р пануе ..сюды.
І тады калі з..мля робі..ца белай…белай. Калі м..целіцы спяшаю..ца ху…чэй укрыць ад мар..зоў кожны карэн..чык кожны парастак.
У холад і ў спёку ў до…дж і пасля да…дж… у..дзень і ў..ночы летам і зімой ён за..сёды прыгожы наш родны наш любімы край.
Ганарымся Бацькаўшчынай
Гонар за р..дную з..млю. Ён нара…аецца яшчэ ў мален…тве і як першы в..снавы парастак наб..рае сілу крэпне на..працягу ўсяго жыц..я. Гонар за р..дную з..млю не..можа пача..ца па волі каго..с..ці іншага або ствара..ца спецы..льнымі законамі. Ён б..рэ свій выток (з, с) сэр..ца душы чалавека разам з любоў..ю да р..днага дома кв..цістага лугу блакітнага л..нянога палетка і пошуму дуброў. Гэты гонар заключае..ца ў любові да песен.. музыкі падан..яў і абрадаў сва..го народ.. . А любіць гэта значыць ведаць а..чуваць у шт..дзён..ым жыц..і спазнаваць сам..му і перадаваць сва.. веды і вопыт іншым. Каб не..забыць што ты час..цінка сва..го народ.. яго з...млі якая заве..ца …ац..каўшчынай. І не..проста заве..ца. Яна ў кожнай кроп..льцы ма..й кр..ві ў кожнай клета..цы ма..го цела ў кожнай думц.. . Я ганарус.. сва..й ..ац..каўшчынай бо з..малку прыпаў душою да яе не..вычэрпнага вытоку.
Любоў да радзімы
Любоў да радзімы ў чалавека пряўляе..ца тады калі ён на час разлучы..ца з ёю. І чым даўжэ.. ён будзе не..дзе далёка тым мацне.. гэтае пачуц..ё. але чалавек здольны хаваць сва.. пачуц..і. А вось у птушак гэта на..відавоку.
Воз..мем ус..м нам знаёмых жораваў. На радзіме яны апрача глухога балота нічога бадай не бач..ць. У далёкіх ж.. краях птушак чакае багаты корм заліты.. паўднёвым со..нцам берагі маляўнічых рэк і азёр. І ўсё ж н…гледзячы на гэта восен..ю пакідаюць жоравы радзімы не..ахвотна. Прал..таючы над вёскамі яны падаюць сва.. сумныя галас.. бо ця..ка з р..днай з..млёй развіт..ва..ца.
Не..ахвотна пакідаюць р..дную з..млю не..адн.. толькі жоравы. Гэта ўлас..ціва ўс..м птушкам. В..сной гракі з..яўляю..ца ў нас (з, с) першымі праталінамі ў палях. Аднак пакідаюць яны р..дную з..млю толькі поз..няй восен..ю. Поз..на а..лятаюць качкі а пры зручн..м выпадк.. і з...усім застаю..ца зімаваць.
Р..дная з..мля! Што мож… быць даражэ… за яе?
Свой край
У кожнага чалавека які меў ..часце нарадзі..ца на нашай з..лёнай з..млі абавя..кова ..сць свій ласкавы і …чымліва..непаўторны край які ў шырокім паняц..ці Радзімы звычайна займа.. звыкла.. месца.
Такі край гэта за..сёды твой ц..лы с..вет. І як выраста.. ён у тва..й душ.. як шыры..ца і запаланя.. цябе ўсяго выс…кароднай гордас..цю с..ветлай радас..цю ўж.. толькі адн..м напамінкам пра с..бе выпадковаю зга..каю пра знаёмыя з дзяцінства м..сціныўдў вос..ньскага со..нца ляжаць у агародах амаль да самых замара..каў.
За..тое на..многа ране.. убел..ваюцца знаёмыя мне пал.. пожні ран..імі зазімкамі. Зіма якая прыходзіць у маю ..обласць ране.. чым куд.. багацейшая на снег і больш с..рдзітая сваімі мар..замі. І не..дзіва! бо мой край ра..кінуўся на самых паўночных с..хілах …еларусі.
Гэты край узгоркавая азёрная ільнян..ая …іцебшчына.
Све..ка часу
Ні..кі паклон табе ..аходняя ..звіна мая радзіма калвска ма..го не..забыўнага мален..тва не..вычэрпная радас..ць маіх сталых год! З далёкіх узгор..яў дзе бяруць пачатак магутная ..олга і імклівы ..няпро нясеш.. ты іх р..дная с..стра сва.. воды праз л..сныя нетры і пал..выя ра..ніны праз г..рады і вёскі на заха.. да сіва..грывай ..алтыкі. Крыштальныя крыніцы і быстра..цечныя рэчкі і ручаі поўняць тваю не…ўгамонную сілу. То свела..плынная ў ясны лені дзень задумлівая ў пагодлівы сіні веч..р то бурлівая і грозная ў в..сновую паводку і ў асен…юю непагадзь то схаван..ая пад бель зімовай коўдры н..спынна імкнеш.. ты ў таямнічую дал..чынь.
І пл..скочуць хвалі і зв..няць крыніцы. І абліч..ы прыбярэжных гарадоў і вёсак адбіваю..ца ў тва..й плыні. І шумяць л..сы на крутых берагах а па а..хонных с..хілах гуллівы чаро..камі з..б..гаюць стройныя б..розкі.
Родны кут
Калі я ў..першыню на..доўга пакідаў свій р..дны кут ехаў у горад вучы..ца бац..ка выв..ў м..не (з, с) хаты сказаў А ц..пер сынок спыніс.. пагл..дзі на хату ў якой ты ж..ў на агарод сад наш. Добр..нька пагл..дзі! І на лес вокам кінь на поле неба. І ўсё што ўбачыш уб..ры ў с..бе запомні. Бо сюды ў сваю вёску не..аднойчы будз..ш в..рта..ца калі не..на..яве дык у думках. І гэты зварот за..сёды будзе надаваць радас..ці сілы адвагі.
Мінае за годам год. А ты.. словы што сказаў бац..ка праводзячы мяне ў дарогу не..забываю..ца. Часта ўспамінаю я іх як успамінаю і вёску тую дзе вырас і ўсё што не..калі ў мален..тве бачыў чуў з..ведаў. І думаю Жыц..ё бац..кі..працаўніка навучыла мудрас..ці.
Дзякуй табе тата што сваю мудрас..ць любоў і павагу да р..днага кута да ўсяго..ўсяго нашага ..еларус..кага што ты перадаў прывіў і мне.
Багацце нашай зямлі
Мы ..еларусы як і кожны народ любім р..дную з..млю сваю краіну ганарымся ёю і лічым што маем на гэта па..ставы.
Р..знастайная і прыгожая ў нас прырода. Блакітнымі сту..камі ўю..ца в..лікія і малыя рэкі сінеюць акаймаваныя л..сістымі ўзгоркамі азёры перашэпт..ваюцца з ветрам стромкія бары бярозавыя гаі і ц..ністыя дубровы ш..рока ра..сцілаюцца палеткі. Нават бало..істыя а..шары ..алесся маюць н..мала прыемнга для вока.
Шматв..ковая багатая падзеямі гісторыя ў наш..га народ.. . до..гі і складаны шлях праз многія г..ды бара..ьбы і пакут прайшоў наш народ пакуль дабіўся волі і незалежнас..ці а..рымаў улас..ную дзяржаўнас..ць.
Беларусь сён..я славі..ца здабыткамі якія ніколі ране.. не мела і якія сталі ма..чымымі ў выніку стваральнай працы наш..га народ.. . Славі..ца багац..ем вырабаў шмат..лікіх заводаў і фабрык р..знастайнай прадукцы..й сельскай гаспадаркі высокім узроўн..м культуры.
Б..гуць у розных кірунках чыгуначныя і шашэйныя дарогі злучаючы прыгожыя старажытныя і маладыя гарады н..вабудоўлі над якімі ўзвышаю..ца стрэлы вежавых кранаў.
Лясная краіна
Беларусь вызначае..ца раўнін..ым характ..рам сва..й т..рыторыі адносі..ца да зоны ўмерана..кантынентальнага клімат.. з мя..кай зімой цёплым летам і сырой восен..ю.
Галоўнае прыроднае багац..це Беларусі складаюць шмат…лікія л..сы якія ў згачнай меры ва ўс.. часы прадвызначалі спецыфіку гаспадаран..ня і ўмовы жыц..ця насельні..тва. У стараж..тныя часы калі з..млі нашай Бацькаўшчыны пачалі зас..ляць слав..нскія пл..мёны л..сныя мас..івы за..малі прыкладна дзев..носта працэнтаў т..р..ыторыі Беларусі. У наступныя ст..го..дзі пад уплывам р..зных фактараў найперш гаспадарчай выру..кі не..апраўдан..ага з..ні..чэння як у дз..вятна..цат..м і два..цат..м ст..го..дзях л..сістасць Беларусі н..ўхільна з..мян..шалася. Цяпер яна склада.. каля тры..цаці працэнтаў. Гэта трэць т..р..ыторыі Беларусі. Калі ж улічыць н.. толькі л..сную, але яшчэ лугавую і балотную рас..лін..асць то а..трымае..ца што ў наш час рас..лін..ае покрыва Беларусі займа.. дз..ве трэці.. яе агульнай т..р..торыі.
Такім чынам Беларусь не..бе..па..стаўна можна назваць сапраўднай “л..сной краінай” насельні..тва якой (з, с) пакален..я ў пакален..е нара..джалас.. працавала і памірала пад з..лёным покрывам не..а..сяжных л..соў.
Успаміны
Успаміны ..ставалі прыгожы.. со..нечны.. высокі.. і пл..вучы.. як воблакі на пачатку лета. І нават з..мовыя халодны.. яны наплывалі нібы цёплая вада не..шырокай рэчкі што ц..кла за вёскаю.
І ты.. ..спаміны і ты.. пахі да смерці не..забыўныя і самы.. лепшы.. як ..спаміны пра дотык ма..чыных рук пра яе голас. Той далёкі голас які н..кому не паўтарыць. Гэтак ж.. н..кому не сказаць табе і тых самых ласкавых самых ..чырых слоў люб..ві якой могуць адарыць с..бе маці і дз..ця.
Такая любоў жыве ў дарослага ўж.. чалавека да р..днай зямлі. Любоў да лё..кага павеву ветр.. над пол..м да сін..й вало..кі на м..жы да густой як аўчына руні даверл..ва (с, з)хілен..ага на..сустрач с..ляніну колас.. жнів..ньскага палетк.. .
І н..што не можа абудзіць у чалавеку самых высокіх і самых вечных пачуц..яў як ба..ькаўшчына! І не..льга быць чалавеку ..час..лівым калі і..дзе ён па жыц..і б..з ба..ькаўшчыны ў сэр..ц.. .
На злучыне рэк
Пра заснаван..е Ліды ходзяць р..зныя байкі. Рас..каз..ваюць што не..кая Ліда..атаманша прыв..ла сваё племя на злучыну дз..в..х рэчак. Адну назвала сваім пя..чотным ім..м Лідз..йка а другой дала назву Каменка. Можа ў знак таго што ўзброен..ы людзі былі камен..ымі с..керамі. І давай тое племя церабіць лес ды будаваць жыл..ё.
Вось так з..явілас.. на ..родзен..чыне нова.. паселі..ч.. . Яно перарасло ў горад ра..нны ц..нтр якому хутка будзе с..м..сот гадоў.
Нашу Ліду ведаюць дал..ка за м..жамі Беларусі. Тут ёсць фабрыка Лака..фарба якую называюць планетай фарбаў. Тут працуе завод які выпускае т..хніку для а..працоўкі глебы ўборкі бульбы пасадачныя і пас..ўныя маш..ны. Прадукц..ю шкл..завода Нёман можна сустрэць ва ўс..х ..еларускіх ква..тэрах хатах. Далёка чуваць пра пос..пех в..скоўцаў ра..на. яны навучыліс.. выро..ч..ваць ва..кія ўра..жаі. В..скоўцы а..трымліваюць высокі.. надоі малака пастаўляюць у магазіны якас..нае мяс.. яйкі гародніну садавін..у. А ў школах горад.. і ра..н.. падраста.. маладая ..мена. Ім прац..г..ваць славу бац..коў.
Марс
Вёска Кукшэвічы і ц..пер ця..не..ца на добрых па..тара кіламетр.. . Але стара..жылы памят..юць што яшчэ да Першай сус..ветнай вайны вёска была ў..двая большая. Дз..ве вуліцы і..шлі адна парал..ельна другой і трэц..яя перас..кала іх. Ж..лі ў не..мавернай ц..снаце ў іншы двор ле..ь можна было заехаць возам. З..млі не..хапала. Батрачылі ад..я..джалі на заро..кі ў Мінск.
І толькі пас..ля выгнан..я бела..палякаў станові..ча зм..нілас.. пагарэльцы а..трымалі лес на будову. Вось тады вакол Кукшэвіч якія так..сама пачалі адбудо..ва..ца і былі закладз..ны вос..м.. новых не..вялічкіх пасёлкаў. А ім..ны ім даваў малады ка..гаснік (з, с) Койданава былы ч..рвона..гвардзе..ц. Ён дарэчы і наразаў с..лянам панскую з..млю даваў назвы паселі..чам.
Пасёлкі называў так Рабінаўка Арэхаўка Малінаўка Гарохава. А потым відаць і сам бравы каморнік заўважыў сумнае падабен..тва і замацаваў за дв..м.. пасёлкамі назвы Марс і Юпіт..р пра якія ў навакол..і н..хто нават і н.. чуў.
Радзіма душы
Гэта в..лікае ..часце калі ёсць горад які чакае цябе каб затуліць крылом спакою і зрабіць мацнейш..м. Горад ч..ё імя ты паўтараеш у думках як імя блі..кага чалавека.
Любоў да горада в..лікая таямніца ў якой н.. лё..ка прызна..ца. І ўсё ж адваж..ваюс.. зрабіць гэта. Бо радзільня дзе я з..явіўся на свет знаходзілас.. за сотню крокаў ад ..афійскага сабор.. . Бо нашай дз..цячай гульнёй былі пошукі падземных хадоў якія ў стараж..тнасці выводз..лі (з, с) сабораў на другі бок Дз..віны. Бо ..чодрая рака пасля кожнай паво..кі дарыла нам то сара..даўнюю манету то ржавыя ж..лязякі якія здаваліс.. наканечнікамі дзідаў. Бо Дз..віна навучыла м..не плаваць берагла калі я схаваўшы адзен..е пад чоўнам у..першыню пераплываў яе. Бо тут у Полацк.. я напісаў сва.. першы.. вершы і апав..дан..і. Бо і цяпер у Мінск.. мне часта здае..ца вось пады..ду да акна а за ім відаць по..ная як вока Дз..віна. Полацк радзіма ма..й душ.. .
Вёска над ракой
У..нізе каля ракі шнурком пагойд..валіс.. на вадзе ло..кі. Яны былі прымкнуты.. замкамі на ланцу..ках да ўкапан..ых у з..млю рэ..к. Лодак было шмат. Амаль у кожнага гаспадара быў водны транспарт.
Р..ка праз вёску выгнулас.. лукавінай. Тут ж.. ад яе адыходзіла ш..рокая затока ў якой было бела ад гусей і качак. У жніўн.. затока цв..ла паверхня яе была скро..ь заця..нута дробнымі лускавінамі раскі. Ло..кі што заплывалі ў затоку ч..рцілі на ёй чорныя даро..кі. В..сковыя малыя бегалі па яе пя..чаным беразе з вудамі лавілі якую драб..зу. Дале.. за па..кіламетра ад затокі быў востраў зарослы куч..равымі лазн..камі. Гэты востраў дз..ліў р..ку на два амаль аднолькавы.. рукав.. . На друг..м беразе далёка разл..галіс.. паплавы якія ў касавіцу густа застаўлялі стагамі.
Хораша стаяла вёска над р..кой. Прыгожа патанала яна ў сн..гавой кіпені майскіх садоў ра..кашавала пад в..раснёўскім со..нц..м.
Вясковыя коміны
Вёска разм…сцілас.. на крут..м р..чным беразе. Хаты л..піліс.. на самым яго версе. Калі глянуць на вёску з..нізу з ракі то выразна вымалё..валіс.. ў н..беснай яснасці побач (з, с) абрысамі дрэў стрэхі (з, с) комінамі. Стрэхі і..шлі роўн..нька адна за адной. Былі яны высокі.. у асноўным ш..ферны.. . А вось коміны на кожнай тырчалі р..зныя. Не..вядома чаму але людзі ў вёсцы комін на сва..й стра..е хацелі бпчыць не такім як у с..седа. І добра што м..сцовы.. п..чнікі былі людзі (з, с) выдумкай.
Адзін комін вылазіў на страху ш..рокі прысадзісты. Ён быў ва..ны як і яго гаспадар. Другі вытыркаўся дугой і тонкай ж..лезнай трубой. Ён выгляд меў такі быц..ам у..першыню трапіў на гэты свет і застыў у н..мым здз..ўлен..і. У трэц..яга над трубой быў прышлёпнуты ш..рокі брыль. Хутка коміны зрабіліс.. в..зітнай карткай вёскі. Яны ганарыста красаваліс.. над берагам узн..маліс.. на.. садамі.
Р..дная мова
Р..дная мова ўваходзіць у наш.. жыц..ё з вуснаў маці. Прыгожае гучан..е р..днага слова мы пачынаем у..прымаць (з, с) ма..чыных песен.. цудоўных беларус..кіх казак л..гендаў падан..яў. З р..днай мовай мы пакідаем бац..коўскі парог выпраўляючыс.. ў далёкі.. вандраван..і. І пачуц..ё р..днай з..млі якое не..як губляе..ца калі ты ж..веш.. на ёй асабліва абвастрае..ца калі апын..шся дзес..ці далёка. Тады ..спамінае..ца кожны куток р..днай з..млі яе людзі асабліва м..лагучнай станові..ца мова.
Сён..я на..пэўна н..ма піс..мен..ікаў якія не выказалі (бы, б) сваіх адносін да р..днай мовы. У шмат..лікіх ра..ках п..сняроў па..крэслівае..ца яе значэн..е ў жыц..і грама..ства багац..е і адметнасць паказ..вае..ца сувязь мовы народа культуры і гістарычнай пам..ці.
Мова душа народ.. векавая праца многіх пакален..яў люстэрка духоўнага жыц..я і творчас..ці грама..ства наш галоўны і не..ацэн..ы скарб. І сён..я гонар і абавязак ус..х нас шанаваць р..дную мову садзейнічаць яе развіц..ю і росквіту.
Гімн мове
Р..дная мова такая знаёмая кожнаму з мален..тва застае..ца самай зага..кавай і дз..воснай з..явай. Бе.. мовы не было (бы, б) чалавека яго дапытл..вай думкі якой было мала з..мной прасторы. Яна сягала ў б..змеж..а космас.. прагна ..зіралас.. ў зоркі спрабуючы прачытаць таямніцу ў..нікнен..я Сусвет.. .
Пакуль чалпвек ствараў мову яна будавала ягоную душу вучыла а..чуваць і думаць вобразамі.
З д..бразычлівымі інша..пл..меннікамі добра было абмен..ва..ца таварамі а..начасова і не..прыкметна ў..багача..ца новымі словамі перанятымі ад чуж..нцаў. Пл..мёны прыстасо..валіс.. да ўмоў імкнуліс.. выж..ць і выхаваць на..ча..каў агарадзіць іх ад чужога ўплыв.. . Бо дз..ця выхаван..ае на чужой мове будзе любіць чужую больш чым р..дную.
Самыя мудрыя і памятл..выя людзі плем..ні захо..валі веды перадаючы іх з вуснаў у вусны (з, с) пакален..я ў пакален..е. Са звычайных будзён..ых слоў сагрэтых душэўным ц..плом высвечан..ых фантазі..й ствараўся не..ад..емны скарб народ.. . Мы багатыя на..ча..кі бо маем больш за сорак тамоў сабран..ых і выдадзен..ых твораў беларус..кага фальклор.. .
Храмы і Слова
Як вядома с..пачатку было Слова. У Слове пульсавала жыц..ё і Слова з..яўлялас.. св..тлом для людзей. Пасля словы пачалі склад..ва..ца ў сказы сказы ў р..знага кшталту апов..сці. І паплыло забурліла слоўнае мора ўсё больш адыходзячы а.. сва..й перша..асновы.
І тады думае..ца мудрыя людзі знайшлі варты споса.. захаван..я Слова. Яны сталі будаваць цэрквы дзе можна пачуць справ..длівае і гаючае Слова ад Бога. І дзе можна праш..птаць да Бога сваё слова..мален..е слова..пакаян..е слова..падзяку. Каб не хадзіць поначы не блукаць у цемры духоўнай не блудзіць па чужых сце..ках беларусы прагна шукалі сваю дарогу да храма. У часы спрыян..я і н..годы радасці і смутк.. бога..пакланен..я і б..збож..а яны захо..валі павагу да Слова будавалі храмы. У іх акрамя ўсяго ўвасаблялас.. культура чалавека яго духоўны стан св..тапогл..д грама..ства.
Таму і з..яюць дыяментамі на беларус..кай з..млі храмы што ўвасобілі ў сва..й архіт..ктуры спрадвечныя памкнен..і беларусаў да дасканаласці.
Ведаць мову
Ц..пер гэта можа гучаць як ане..дот але ў свой час вельмі даўно на ..інскім шкл..заводзе Пралетарый была выв..шан..а такая а..вестка Тут прадае..ца шлюбнае шкло. Зразумела што такую а..вестку пісаў не літ..ратар. Аднак ж.. ён быў упэўн..ны што піш.. па..беларуску. Чалавеку таму здавалас.. што ведаць мову лё..кая справа. Можна ўзяць сло..нік пагл..дзець як перакладае..ца з мовы на мову тое ці іншае слова. І работа зробл..на. У слоўніку супраць рус..кага слова “брак” стаяла адно з азначэн..ем “шлюб”. Вось такім чынам і з..явілас.. абвестка ў якой паведамлялас.. што замест бракаванага прадае..ца шлюбнае шкло.
Гэтую далёкую быліцу якая стала ане..дотам я прыгадаў не..здарма. На..жаль і ў наш час трапляю..ца людзі якія ліч..ць што ведаць мову не..складаная рэч. Але гэта не так. Ведаць мову гэта ведаць законы яе будаван..я. Ведаць мову гэта ў першую чаргу ведаць як гаворыць народ.
Мова часу Скарыны
Адн..м са стваральнікаў беларус..кай рэдакцыі ц..ркоўна..славянскай мовы з..яўляе..ца перша..друкар і ас..ветнік Францыск Скарына.
У эпоху Адра..эння ў Вялікім Кня..тве Літоўскім выкарысто..валас.. некалькі моў. Па..колькі літоўцы складалі н..значную частку насельні..тва дзяржавы і не мелі сва..й піс..мен..асці то дзяржаўнай мовай стала беларус..кая мова. На ёй пісаліся канц..лярскія і судовыя дакументы зводы зоконаў ствараліс.. ар..гінальныя творы летапісы хронікі гістарычныя запіскі.
Старажытная беларус..кая мова значна адрознівалас.. ад той якой мы карыстаемся ў цяперашні час. Яна была больш ускладн..най але яна адрознівалас.. і ад мовы на якой напіса..ы такія в..домыя творы эпохі Кі..ўскай Русі як Слова пра паход Ігара і Рус..кая праўда.
Беларус..кая мова ў час Скарыны перажывае стадыю сва..го станаўлен..я. Яна яшчэ захоўвае шмат устар..лых старажытна..рус..кіх рыс але адначасова ў яе пранікае ўсё больш рыс народнай гутарковай мовы.
Ефрасіння Полацкая
З мінулых ст..го..дзяў да..шлі да нас ім..ны выдатных дзеячаў беларус..кай культуры. Сярод іх асобае мес..а за..мае імя Ефрасінні Полацкай. Аб уну..цы славутага ..нязя Усяслава Чарадзея выдатнай ас..ветніц.. рас..каз..вае..ца ў Жыцці Ефрасінні Полацкай.
Са старонак твор.. паўста.. в..лічная постаць Ефрасінні Полацкай. Яна сама пісала ар..гінальныя творы і на думку н..каторых дасле..чыкаў удзельніч..ла ў стварэн..і Пола..кага летапіс.. . Па..блізу Полацк.. Ефрасіння заснавала му..чынскі і жаночы манаст..ры дзе былі арганіз..ван..ы школы і майстэрні па перапіс..ван..і кніг.
Ас..ветніца н..стомна з..б..рала вакол с..бе тален..авітых людзей з..яўлялас.. адной (з, с) першых нашых м..ц..натак. па яе заказ.. дойлі.. Іван пабудаваў сусветна..вядомы Спасаўскі сабор рас..пісан..ы ўнікальнымі фрэскамі. З ім..м ас..ветніцы з..вязан..а і стварэн..е майстрам..юв..лірам Лазарам Богша.. славутага крыж.. ш..дэўра старажытна..беларус..кага юв..лірнага маста..тва.
Ефрасіння Полацкая праж...ла жыц..ё асветл..н..ае выс..кароднай ідэ..й служэн..я народ.. . Яна стала адной (з. с) першых жан..чын на ўсходн..х землях якая была прылічан..а да св..тых н..беснаю заступніцаю ўс..й беларус..кай з..млі.
Жыццё Ефрасінні Полацкай
У канц.. дв..на..цатага пачатку тр..н..ац..атага ст..го..дзя было напісан..а на ц..ркоўна..славянскай мове Жыццё Ефрасінні Полацкай. Галоўная г..раіня паказан..а ас..ветніцай якая з маладых гадоў вы..віла любоў да ведаў бачыла сваё прызван..е ў тым каб служыць умацаван..ю хр..сці..нства ў (п, П)ола..кай (з, З)..млі.
Ефрасінні Полацкая была ўнучкай (К, к)нязя Ус..слава Чарадзея. Яшчэ з..усім юнайпакінула све..кае жыц..ё і па..шла ў манастыр. Яна сама перапіс..вала кнігі клапацілас.. пра будаўні..тва ў Полацк.. новых храмаў і манастыроў. Паступова але ўпэўн..н..а яна з..дз..йсняла сва.. планы і задумы. Падз..віжніцкая дзейнас..ць Ефрасінні спрыяла раз..віц..ю ас..веты культуры і маста..тва ў (П, п)ола..кай (З, з)..млі. З ім..м ас..ветніцы звязан..а будаўні..тва дз..в..х цэркваў у Полацк.. заснаван..е манастыр.. стварэн..е выдатнага помнік.. прыкладнога маста..тва (С, с)таражытнай (Р, р)усі славутага крыж.. Лазара Богшы.
Пад..канец жыц..я ас..ветніца падарожнічала ў (С, с)вятую (З, з)..млю памерла ў Іерусаліме.
У жыц..і Ефрасінні а..чувае..ца ўнутран..ая наружан..асць высокая духоўная апантан..асць падзвіжніка які гл..бока верыць у сваю ысокую міс..ію на з..млі.
Эпоха Францыска Скарыны
Час сам выб..рае і закл..кае тых каму будзе наканаван..а стаць яго выразнікам і све..кам праз напластаван..ні в..коў. Час сам назначае сув..зных в..коў і пакален..яў захавальнікаў вечнас..ці і законаў вечнас..ці. Толькі час як су..дзя лю..скіх спраў сам вызначае вартас..ць абран..ых і заклікан..ых ім.
Час у якім Францыску Скарын.. наканаван..а было нарадзі..ца жыць і служыць Богу і людзям назван..ы эпохай Адра…эння або Рэн..сансам. Эпоха Адра…эння гэта эпоха станаўлен..я ў …ўропе духоўнай культуры новага часу. У эпоху Адра…эння Калумб а..крыў Амерыку Магел..ан зд..ейсніў першае круга...светнае падарож..а. Рэн..сансавая эпоха нарадзіла такіх тытанаў як Рабле Сервантэс Шэкспір Рафаэль і іншых. Выразнікамі яе сталі пра..сташнікі новай інт..л..генцыі перадавыя грама..скія і пал..тычныя дзе..чы.
Эпоха а..радзіла забарон..ную ў с..рэднія в..кі антычную спа..чыну якая ў спалучэн..і (з, с) хр..сці..нскім гуманізмам стварыла якасна..новую культуру што стала зыходнай базай для нацы..нальных культур многіх ..ўрапейскіх народаў.
Постаці далёкай мінуўшчыны
(З, с) паж..ўцелых старонак летапіс.. паўстаюць перад намі велічны.. постаці сыноў і дачок беларус.кага народ.. якія пакінулі значны сле.. у гісторыі і культур.. . Сваімі справамі ўслаўлялі яны наш р..дны край. Гэта былі дз..ржаўныя і культурныя дзе..чы Беларус..і Ус..слаў Чарадзей Ефрасіння Полацкая і шмат іншых выдатных асоб. Аб іхнім жыцці ісправах на карысць Бац..каў..чыне мы давед..ваемся са старонак летапісаў.
У..с..рэдзіне адзін..ацц..атага ст..го..дзя ў Полацк.. княжыў Ус..слаў Чарадзей. М..навіта пры ім (Б, б)еларус..кая дз..ржава зазнала найвышэйшы росквіт і ўздым.
Гордай пераемніцай добрых спраў і ўчынкаў сваіх пап..рэднікаў была ўнучка Ус..слава Чарадзея славутая ас..ветніца Ефрасіння Полацкая. Па яе заказ.. дойлі.. Іван пабудаваў сусветна..вядомую царкву Спаса ў Полацк.. а юв..лір Лазар Богша зрабіў славуты крыж ш..дэўр старажытна..беларус..кага маста..тва.
Можна прыгадаць сотні і тыс..чы імёнаў тых хто зб..рагаў і ўзбагачаў нашу спа..чыну. Мы павін..ы помніць пра гэтыя славутыя імёны бо яны наша сучас..насць і будучыня.
Спа..чына Скарыны
У гісторыі ўсходне..славянскіх культур Францыск Скарына з..ява ўнікальная. Выхаванец ..ўрапейскіх ун..версітэтаў бл..скучы знаўца ўсёй сум..ы тага..часных ведаў ён застаўся верны сва..му народу верны славянству.
Пра гістарычных асоб мы м..ркуем па тых справах якія яны здзейснілі па той спа..чыне якую пакінулі сваім на..ча..кам. У гэтым сэнсе Францыск Скарына найярч..йшы прыклад не толькі сярод славянскіх народаў але і ўс..й ..ўропы ўс..го свет.. . Францыск Скарына л..чыў кнігу сро..кам узвышэн..я чалавечай асобы яе духоўнага ўзбагачэн..я. З дапамогай прадмоў тлумачэн..яў тэкст.. старадаўніх помнікаў ён імкнуўся зрабіць сва.. выдан..і м..навіта такімі.
Скарына відаць добра разумеў што задуман..ая ім справа не прын..се яму мат..ры..льных выгод. Усё яго жыц..ё ўся яго дзейнас..ць перакон..ваюць у тым што гэта было гуманістычнае ас..ветніцкае імкнен..е чалавека бе..карысююліва паслужыцб сва..му народу.
Усяго каля чат..рох..сот ..кз..мпляраў кніг Скарыны захаваліс.. да сён..яшн..га дня. Гэтыя кнігі жывая пам..ць беларус..кага народ.. яго слава яго гонар.
Мікола Гусоўскі
Сярод пл..яды слаўных і н..см..ротных імёнаў эпохі Адра..эння адно (з, с) пачэс..ных мес..аў дасле..чыкі а..даюць Мікол.. Гусоўскаму беларус..каму паэту..гуманісту і ас..ветніку.
Абагульніўшы перадавыя на той час погл..ды Гусоўскі стаў адн..м з выразнікаў сва..й эпохі. Дасле..чыкі яго творчас..ці засве..чылі што аўтар Пес..ні пра зубра закл..каў да яднан..я і дружбы р..зныя народы ..ўрапейскага кант..нент.. .
Паэма Пес..ня пра зубра з..яўляе..ца выдатным малюнкам наш..й г..раічнай Бац..каў..чыны. П..йзажы і замалёўкі з натуры аформл..н..ыя пры дапамо..е не..верагодна.. мал..ўнічых фарбаў перадаюць нацы..нальны характ..р беларусаў нашу вобразнасць каларыт.
Ці н.. самым першым у наш..й нацы..нальнай культур.. і літ..ратур.. Мікола Гусоўскі паставіў і ра..віў праблему захаван..я пр..роднага навакол..я выкар..стан..я і памнажэн..я багац..яў з..млі..матухны. Ён бачыў пр..роду агульна..народным набыткам вытокам здлароў..я радас..ці і выхаван..я патры..тычных пачуц..яў і маральных паводзін.
У справе выхаван..я людзей і ўмацаван..я дз..ржавы наш з..мляк найперш а..даваў перавагу маста..тву і навуц.. .
Паэт сц..вяр..жаў н..парушнасць прынцыпаў ранн..хр..сці..нскай маралі ід..алаў тага..часнай народнай эт..кі.
На..чадак старадаўн..га род..
Род кн..зёў Сапегаў быў у Б..ларусі адн..м (з, с) самых старажытных. Але на..больш праславіў яго Леў Сапега які нарад..іўся ў вёсц.. Астроўна што н..далёка ад горад.. Бешанковічы на ..іц..бшчыне.
Калі хлопчыку ..поўнілас.. ш..сць гадоў бац..кі зав..злі яго ў Нясві.. . Тады там была на..лепшая ў Б..ларусі школа а..крытая кн..зямі Рад..івіламі. Як..ра.. тым часам вуч..ны і ас..ветнік Сымон Будны выпусціў у Нясві..скай друкарн.. беларус..кія кнігі. Па адной з іх Сапега вучыўся чытаць.
У Нясві..скім замк.. дзе жыў хлопчык працавал.. шмат запрошан..ых Рад..івіламі вучоных в..домых па ўс..й ..ўропе. Тут яны пісалі сва.. творы выкладалі ў школе клапаціліс.. пра багац..е (Р, р)ад..івілаўскай біблі..тэкі. Гэтыя людзі ведалі старажытныя і сучас..ныя мовы. Б..ручы з іх прыклад Леў Сапега ўж.. ў дз..цінстве апрача беларус..кай мовы ведаў ла..інскую грэч..скую н..мецкую польскую. Ледз.. не кожны дзень здольны да на..укі хлопчык прав..дзіў у біблі..тэц.. . Ён чытаў старадаўні.. рукапісы друкаван..ыя кнігі і хутка назапаш..ваў веды.
Адам Міцкевіч
Навагра..чына рад..іма паэта..генія Адама Міцкевіча.
З..малку Адам Міцкевіч чуў р..зныя л..генды пра свой край і яго людзей. З акон яго хаты амаль бачыліс.. ч..рвоныя зу..цы на Замкавай гар.. . Вакол усё старажытнае та..мнічае. І гэта хара..тво напаўняла юн..ака рамантыкай бя..межнай любоў..ю да Айчыны.
У Навагрудк.. ёсць дом..музей Адама Міцкевіча. Рупліўцы..музей..чыкі сабралі каля пяці тыс..ч ..кспанатаў. А ў кніжным фондзе звыш тыс..чы рукапісаў пры..жыц..ёвых выдан..яў паэта пераклады яго твораў на р..зныя мовы с..вет.. .
Не..падалёку ад замкавай гары ў Навагрудк.. ўзвышае..ца Курган Бе..см..ротнасці насыпан..ы людз..мі ў пам..ць пра Адама Міцкевіча. Побач на магутн..м кам..ні..валуне стаіць ён сам бронзавы і велічны. Адной рукой прытрымл..вае доўга.. паліто..накі..ку другую ўзняў у..гору. Поз..рк ..кіраван..ы туды дзе ўзвышаю..ца астанкі было..а замк.. дзе і ён бавіў сваё дз..цінства. Адам Міцкевіч як..бы д..кламуе сён..яшнім на..ча..кам сваю запаве..ную малітву Дз..цінства край! Ён дораг нам як першае кахан..е…
Максім Багдановіч
Як н..проста было Багдановічу стаць б..ларус..кім паэтам! Пачаць хаця..(бы, б) (с, з) таго што сва..й мове ён павін..ен быў вучы..ца як чужой. На..пачатку ён проста не ведаў яе! Не ведаў яе жывых гаворак. У..першыню на радзіму ён прыехаў у два..цаць год. Два..цаць год гэта многа толькі для Багдановіча бо ён уж.. в..домы беларус..кі паэт.
В..лікае відаць на а..легласці і Багдановіч сваім прыкладам бл..скуча пац..вердзіў гэта. Усё яго жыц..ё гэта подз..ві.. . Напорыстае роўнае але каротка..тэрміновае гарэн..е адной страсці. Вось чаму яго жыц..ё нагад..вае нам успышку мет..ора. Вось чаму мы часта і гаворым пра яго м..навіта так. Тое што мы завём подз..вігам для яго натуральная манера мысліць і ж..ць. І вядома тварыць. Паняц..е подз..віг.. ўключае ў с..бе нешта такое што а..даючы належнае чалавеку тым часам як..бы робіць звыш..натуральнай для яго сам..га ягоную дзейнас..ць. Подз..ві..? Багдановіч не а..чуваў ус..го гэтага.
Гаючая крыніца
Максім Багдановіч стаіць у р..днай літ..ратур.. на наш..й беларус..кай з..млі моцна і трывала. Яго не ссун..ш з дарогі. Яго не абм..неш абыякава. Каля яго не пройдз..ш напышл..ва і пагардл..ва. Хочююш ці не а мусіш азіра..ца на яго вопыт на яго прасторавы паэтычны край.
Перачыт..ваеш яго В..нок і бачыш як там усё арганічна. Гэта не..проста ..борнік выпа..ковых вершаў а сюж..тная кампазіцыя думкі музыкі пачуц..я.
Ён гэты юнак ..чыра верыў што беларус..кая паэзія каб стаць в..домай у свеце не павін..а саром..цца сва..го нацы..нальнага выгляд.. . Ён марыў выв..сці ў людзі нашу паэзію. М..навіта беларус..кую пес..ню якая б зма..ла ўзбагаціць паэзію свет.. сваімі формамі думкамі сваім а..метным успрыняцц..м жыц..я.
Мы павін..ы павучыц..а ў паэта любіць сваю Радзіму. Ён сур..ёзна хворы чалавек знаходз..чыся далёка ад сва..го р..днага кра.. ..чыра верыў што толькі р..дная з..мля мае тую гаючую крыніцу з жывою вадою якая вылеч..вае любую хваробу.
Чалавек св..тла
Вітольд Бялыніцкі-Біруля быў чалавекам св..тла. Гэта відавочна пры першай сустрэч.. з ім (з, с) кожнай яго кар..інай эцюдам. Можа таму і пісаў усё жыц..ё п..йзажы што ў све..е не засталос.. нічога больш чыстага чым пр..рода?
На кар..інах і э..юдах мастака н..ма цёмнага ці шэрага тон.. бруднага ма..ка. Бялыніцкі-Біруля перадаваў настрой не кол..рам а св..тлом. Славутая ж..мчужна..ср..брыстая гам..а выражала не толькі пераходны стан у пр..родзе рух ад з..мы да в..сны ці з непагадзі да пагодл..вага промн.. але і пагоду ў душ.. .
Св..еасаблівую кол..равую гам..у шмат хто тлумачыў нацы..нальнымі асаблівасцямі талент.. мастака характэрнымі для беларус..кай пр..роды светла..шэрымі ср..брыста..блакітнымі ж..мчужна..перламутравымі тонамі. Гэтыя тоны ў паз..нейшыя гады накладалі на кар..іны мастака настрой сум.. па р..днай Беларусі па яе л..са.. балота.. прырэчны.. тумана.. . Усё гэта так. Але большая пра..да ў тым што душа мастака з мален..тва была сугучная з душою пр..роды. Піш..чы р..дную пр..роду ён спав..даў л..рычную душу.
Сучас..ная літ..ратура Б..ларусі
Сучас..ная літ..ратура Б..ларусі з..ява на..звычай шмат..гран..ая і р..знастайная па сваі.. маста..кі.. кірунка.. пошука.. і набытка.. . Яна багатая на яркія сама..бытныя творчыя індывіду..льнасці пісьменнікаў што дазваляе гаварыць пра эст..тычную ва..касць і р..знапланавасць маста..тва слова. Зара.. на літ..ратурнай ніве працуюць піс..меннікі р..зных пакален..яў р..знага творч..га вопыту ад в..домых майстроў да літ..ратараў мададзейшага пакален..я.
Дзяку..чы Янк.. Брыл.. Васіл.. Быкав.. Уладзім..р.. Караткевіч.. Максім.. Танк.. Іван.. Шамякін.. і іншым піс..меннікам наша сучас..ная літ..ратура в..дома за м..жамі Б..ларусі у Пол..шчы Г..рманіі Балгар..і Чэхіі і іншых заходн….ўрапейскіх краінах былых р..спубліках Саве..кага Саюз.. . Так..сама пра яе дачуліс.. ў Кіта.. Інды.. Японі.. .
Лепшыя маста..кія дас..гнен..і сучас..най беларус..кай літ..ратуры вырас..лі на нацы..нальн..м грун..е ў іх не..паўторна ўвасобідіс.. гл..бінныя імкнен..і і парывы чалавечага дух.. беларус..кі характ..р і прыгажос..ць народнай душы. Наш.. маста..кае слова паказ..вае не..пераходнас..ць нацы..нальных вытокаў і трад..цый паэтызуе р..дную з..млю адлюстро..вае наро..ны ла.. жыц..я ра..крывае вечныя чалавечыя каштоўнас..ці.
Уладзім..р Караткевіч
Творчас..ць Уладзім..ра Караткевіча прыкметная з..ява беларус..кай літ..ратуры два..цатага ст..го..дзя. Ус..м лепшым што створан..а гэтым піс..меннікам магла (бы, б) ганары..ца любая выс..каразвітая сучас..ная літ..ратура. Ён плён..а працаваў як паэт празаік драматург публіц..ст літ..ратурны кр..тык перакла..чык і сц..нарыст.
Асаблівая заслуга Караткевіча перад беларус..кай літ..ратурай у стварэн..і выс..каякас..най гістарычнай прозы. У ёй піс..меннік узняў ш..рокія пласты нацы..нальнай гісторыі вы..віў буйныя характ..ры здол..ў ра..крыць багаты духоўны свет сваіх г..рояў і ..вязаць іх асабісты лёс з лёсам народным. Гэта проза вызначае..ца рамантычнай акрыл..н..асцю і жыц..ёвай дакладнасцю маста..кай культурай і гуманістычным зместам.
Караткевіч быў н..стомным вандроўнікам. (З.ю с) сябрамі ў складзе на..уковых эксп..д..цый шмат падарожнічаў па Беларусі і за яе межамі.
У творчасці піс..менніка выразна вы..віліся кніжныя літ..ратурныя трад..цыі ён ведаў многа славянскіх моў н..каторыя старажытныя і заходн….ўрапейскія цудоўна а..чуваў беларус..кае слова.
Творчас..ць Уладзім..ра Караткевіча гэта сапраўдны летапіс духоўнага жыц..я беларус..кага народ.. напісан..ы ..чыра і тален..авіта. Ягоным творам наканаван..а доўгае жыц..ё.
Іван Мележ
Творчас..ць Івана Па..лавіча Мележа народнага піс..менніка БССР з..яўляе..ца духоўным набыткам наш..га народ.. .
Звыш тры..цаці галоў працаваў Іван Мележ у літ..ратур.. . Творчую спа..чыну піс..менніка складаюць навел..ы апавядан..і крытычныя працы дзён..ікі п..ес..ы раманы. В..ршыняй яго творчасці з..яўляе..ца Палес..кая хроніка.
Мележ стварыў у тр..логіі маста..кія вобразы в..лікай абагульняльнай сілы. Ганна Васіль Апейка Міканор і іншыя г..роі ўвайшлі ў духоўнае жыц..ё сучас..нага чытача. Гэтыя г..роі ўзбагацілі яго прымусілі задума..ца над шмат..граннасцю чалавечай асобы над складан..асцю жыц..я ў..вогул..е. Г..роі тр..логіі думаюць ра..важаюць пакут..юць над праблемамі якія хвалююць і наш..га сучас..ніка. Мележ сваім творам дапамагае чалавеку пагл..дзецьна гэтыя праблемы з пазіц..і народнага света..погл..д.. . Са сваім в..лікім клопатам пра чалавечае ..часце на з..млі Мележ..мастак стаіць на самым скрыжаван..і маральных пошукаў сучас..насці. Ён паказ..вае чалавеку шлях да людзей да чалавечай еднасці засц..рагае ад ..гаізму сама..падман.. вучыць разумна думаючы жыць на з..млі.
Рыгор Шырма
Рыгор Раманавіч Шырма жыў і працаваў не..шкадуючы с..бе каб зб..ра..чы душу народную пес..ню.
Яшчэ ў студэн..кія г..ды Рыгор Шырма пакл..ўся выв..сці ў людзі і зрабіць дамаю высокага культурнага свет.. нашу пр..стую с..ляначку беларус..кую народную пес..ню. На..працягу ўс..го жыц..я ён зб..раў і запіс..ваў народныя пес..ні шукаў сярод кампаз..тараў добрых апрацоў..чыкаў стварыў Дз..ржаўную акад..мічную харавую капэл..у і некалькі дз..с..ціго..дзяў быў яе н..стомным кіраўніком. З ім капэл..а аб..ехала п..ўсвет.. а яе кіраўніка называлі майстрам..чарадзе..м.
У р..пертуар.. капэл..ы былі клас..ічныя творы ..ўрапейскіх кампаз..тараў пес..ні р..зных народаў. Капэл..а Шырмы паказала ўс..му свету хара..тво і веліч р..днай беларус..кай пес..ні. Рыгор Раманавіч з..дзейсніў сваю мару наша беларус..кая народная пес..ня загучала на самых в..домых сц..нах ..ўропы. А Зорку В..неру напрыклад называлі выключным ш..дэўрам якому мож.. пазайздросціць кожны народ.
Шмат..гранная плён..ая дзейнасць Рыгора Раманавіча Шырмы гэта наша гістарычная спа..чына.
Янка Брыль
Гаварыць пра Янку Брыля і лё..ка і н..проста. Гэта быў в..лікі сэр..цам на..звычай чулы уважл..вы і клапатлівы чалавек які прыкметна вылучаўся ў літ..ратурным асяро..дзі.
Янка Брыль гадаваўся і рос у мала..піс..менным вясковым ас..родку. Чыстая ўразл..вая душа малога л..туценніка вельмі чуйна а..клікалас.. на навакольны свет і на прыгажосць р..дных пры..нёман..скіх кра..відаў.
Янка Брыль з..малку ведаў якім быць ён не хоч.. . А каб стаць такім якім хоч.. удумл..вы юнак цвёрда акрэс..ліў с..бе праграм..у паводзінаў у соцы..ме не піць не паліць не бры..касловіць паважаць людзей і не зна..ца са злыднямі як мага трыма..ца пра..ды сумлен..я і чалавечнасці. І ніколі не парушыў таго сва..го рамантычнага юначага зароку. Таму і патрапіў піс..меннік так годна пражыць доўгае н..лё..кае н..простае жыц..ё. Таму і застае..ца ён у наш..й пам..ці ўзорам светлага сціплага н..стомнага працаўніка н..зменнай лю..ской павагі і пашаны.
Вяззе Максіма Багдановіча
У ма.. тыс..ча в..с..м..сот дз..вяноста пятага года Марыя Апанасаўна Багдановіч разам (з, с) тр..м.. сыночкамі паехала а..пачыць да старэйшай с..стры Стэфаніды ў л..сніковую с..дзібу ў Вяззе што пад Асіповічамі.
З гэтага а..пачынк.. мы маем шмат лістоў..сведак якія ра..каз..ваюць пра цудоўны бе..клапотны п..ры..д дз..цінства Максіма і яго братоў а так..сама пра кахан..е іх бац..коў. У цікавых лістах Марыі Апанасаўны з Вяззя пя..чотна ра..пісан..ы прыгоды яе цудоўных дзетак. Маці будуч..га паэта займалас.. ў Вяззі д..брачыннасцю. Яна л..чыла людзей. Марыя Аанасаўна сконч..ла П..цярбур..скую земскую настаўні..кую школу таму яна яшчэ і настаўнічала.
А..пачынак у вёсц.. па..шоў дзецям на..карысць. Маленькі Максім у Вяззі нава.. стаў размаўляць па..беларуску а як в..дома размоўнай мовай у с..м..і Багдановічаў была рус..кая. На н..ўсвядомлен..ым узроўн.. будучы паэт увабраўу с..бе ж..вое беларус..кае слова якое ў..першыню пачуў у вёсцы. Дз..цячыя ўра..жанні б..зумоўна налажылі свій адбітак на ўсё далейшае жыц..ё максіма на яго паэзію.
Казімір Семяновіч
У тыс..ча ш..сц..сот п..цідз..сятым годзеў Амстэрдаме славутым ас..родку рамёстваў гандл.. і кніга..друкавання пабачыла свет кніга В..лікае маста..тва артыл..ерыі. Напісаў яе наш суайчын..ік шляхціц з В..лікага Кня..тва Літоўскага Казімір Семяновіч. Нарадзіўся ён на Віц..б..чыне ў пачатку с..мна..цатага ст..го..дзя.
Кнігу Казіміра Семяновіча з в..лікай зацікаўл..н..асцю і ўвагай сустрэлі ў ..ўропе. На..працягу ст..го..дзяў яна была найбольш грунтоўнай і аўтарытэтнай працай па артыл..ерыі і піра..тэхніцы перавыдавалас.. на францу..скай н..мецкай англі..скай ды іншых ..ўрапейскіх мовах. У прадмове да англі..скага выдан..я тыс..ча с..м..сот два..цаць дз..вятага года ёсць красамоўнае све..чан..е: “Аўтарытэт Казіміра Семяновіча быў і да сён..яшняга дня застае..ца для раке..чыкаў і фе..рверкераў н..чым св..тым.”
У адрознен..е ад піра..тэхнікаў сва..го часу Казімір Семяновіч быў сапраўдным вучоным у са..й працы абапіраўся на самыя новыя дас..гнен..і тага..часнай на..укі на вынікі ўлас..ных эксп..рыментаў. Ён зрабіў шэра.. цікавых персп..ктыўных вынахо..стваў.
Шлях у навуку
Гэты чалавек заслуж..ў славу выдатнага піс..менніка настаўніка асветніка. Яго ведалі ў све..е далёка ад Беларусі. Але ён заўсёды з любоў..ю ўспамінаў яе і свій р..дны горад у гонар якога ўзяў с..бе прозві..ча Полацкі.
Сімяон Полацкі нарадзіўся ў сям..і заможных гара..жан. На..уку ён пачаў спасцігаць у школе пры пола..кім манастыры. Тут не толькі вучылі чытаць і пісаць але і выкладалі ла..інскую і грэч..скую мовы музыку і с..певы.
Пасля школы хлопец паехаў вучы..ца ў Кі..ў а потым у Вільню дзе была акад..мія. Там чыталі лекц..і вучоныя добра в..домыя ва ўс..й ..ўропе. На занятках юнак чуў што не Со..нц.. круці..ца вакол З..млі як тады лічыла большасць людзей а З..мля з іншымі планетамі круці..ца вакол Со..нца.
У гэты час ..олацкага юнака ўжо ведалі як тален..авітага паэта. Чва.. вершы ён апрача р..днай беларус..кай мовы пісаў яшчэ на польскай ла..інскай і рус..кай мовах.
Маста..тва служэнн..я дабру
Жыц..ё і творчасць Міхася Савіцкага адна (з, с) самых характэрных з..яў у маста..тве і гісторыі наш..га часу. У гэтым ф..номене а творчасць Савіцкага сапраўды з..яўляе..ца ф..номенам у маста..тве не..ма..чыма ра..дзяліць бі..графію і творчасць.
У творчасці Міхаіла Савіцкага можна вылучыць і даслед..ваць некалькі т..м дакладна вызначан..ых мастаком і моцна звязан..ых паміж сабой. Ра..крываючы т..му кар..іны ён заўсёды імкнуўся калі не выказаць дык хоць абазначыць н..шта большае стварыць вобраз часу ў якім ра..горт..ваю..ца мат..рыя быц..я і трагед..і чалавека. Час стварыў гэтага чалавека такім якім ён быў. І мастак увасобіў гэты час у сваіх работах. З..дзейсніў яго выказаўшы сутнасць часу і стварыўшы яго вобраз.
Маста..тва Міхася Савіцкага маста..тва служэн..я абавя..ку і любаван..я. Ссужэн..я дабру абавя..ку перад ісцінай і любаван..я прыгажосц..ю. Гэтае маста..тва робіць свет лепшым. Мастак як..раз у гэтым бачыў прызван..е творчасці. Лепш за любыя словы гавораць пра гэта самі кар..іны.
Славуты акадэмік
Вёска Збляны на..заўсёды ўва..шла ў гісторыю наш..й Беларусі як радзіма Антона Іванавіча Жэбрака. С..лянскі хлопец вельмі прагнуў вучы..ца. А як в..дома хто добрае жадан..емае таму сам Бог дапамагае. І Антон Жэбрак пасля заканчэн..я школы паступіў у знакамітую Маскоўскую сельска..гаспадарчую акад..мію імя Ціміразева.
Пройдуць г..ды і выхадзец з зэльвенскай вёскі Антон Раманавіч Жэбрак стане акад..мікам пр..зідэнтам Акад..міі на..ук Беларусі. Ён уздым..цца на такую выш..ню ў на..уцы што з ім будуць лічы..ца ўсе г..нетыкі свету.
А што за на..ука г..нетыка? Яна вывучае спа..чыну рас..лін арганізмаў пахо..жан..е і змены якія адбываю..ца з намі. Быў час калі гэту на..уку лічылі шкоднай не..патрэбнай. І маж..це ўявіць што перажыў акад..мік..г..нетык Антон Раманавіч Жэбрак.
Навуковыя а..крыц..і акад..міка Жэбрака ц..пер увасабляю..ца ў жыц..і яго прадаўжальнікамі. У акад..мічным гарадк.. ў Мінск.. стаіць бюст славутага вучонага. У Зэльве ёсць вуліца яго імя.
Залатыя п’едэсталы
Па колькас..ці залатых узнагарод заваяван..ых на Алімпійскіх гульнях Віталь Шчэрба за..мае трэц..і радок у сусветн..м табел.. аб рангах.
Ён заўсёды ўмеў вызначыць мэту чарговы рубе.. . Першым яго руб..жом стала мара пра юн..ацкую зборную Саве..кага Саюза. І гэта была не..высокая мэта а цв..розая ацэнка патэнцы..льных ма..чымасц..й. Вельмі проста даваліс.. гімнасту камбінац..і асобныя складаныя эл..менты на засваен..е якіх многія спарт..мены затрач..валі не адзін мес..ц.
Аднак мара пра юн..ацкую зборную засталас.. марай. Пасля шмат..лікіх перамо.. Віталь Шчэрба літаральна ўварваўся ў нацы..нальную зборную Савецкага Саюза. Тут ён зава..ваў права вы..сці на алімпійскую арэну Барселоны.
Сапернікаў у беларус..кага гімнаста было многа. Аднак ні..водзін з іх не здол..ў на..роўных паспрача..ца з Вітал..м. Высокія бал..ы за выступлен..е ў мн..габорстве на кані на кольцах на брусах у апорным скачк.. перамога ў камандным перш..нстве прын..слі спарт..мену н..бачны раней поспех шэсць залатых алімпійскіх м..далёў. Гэта сапраўдны спартыўны подз..ві..!
Вялікі пясняр
Гэта было не..чакана. Спачатку на р..спубліканскай а потым на ўс..саюзнай арэне з..яўляе..ца н..кому не вядомы беларус..кі эстрадны ансамб..ль П..сняры. Апранутыя ў нацы..нальныя касцюмы з асобымі с..пакон..вечнымі беларус..кімі музычнымі інструментамі хлопцы выклікалі да с..бе не..адназначнае стаўл..нне.
Уладзім..р Мулявін (з, с) першых мес..цаў стаў з ансамбл..м на цвёрды шлях. Вырашылі на кр..тыку не звяртаць увагі. Часу на сама..сцвярджэнне было н..шмат таму і а..далі яго пошукам твораў іх апрацоўц.. і аранж..роўц.. .
Колькі сапраўдных святаў і с.рпрызаў падарыў беларусам Уладзім..р Мулявін. Ён апрацаваў дз..сяткі беларус..кіх народных песен.. а Песняры свежа і на..хнёна выканалі іх узрушыўшы ў..хваляваўшы і прымусіўшы сцісну..ца не..адно сэр..ца. Улас..ная св..е..асаблівасць выканальні..кага майстэрства Мулявіна гарманічна спалучалас.. з наш..й беларус..кай та..мніцай м..ладычнасці песен..асці напеўнасці.
У П..сняроў свій твар адметная н..паўторнасць вастрыня а..чування патрэб чалавечай душы і сэр..ца. І ў гэтым в..лікая заслуга Уладзім..ра Мулявіна н..параўнальнага працаўніка і змагара за наш.. беларус..кае нацы..нальнае маста..тва.
Незабыўнае з дзяцінства
Мележ любіў прыя..джаць у Куранёўку зах..дзіць да цёткі Ганны і сеўшы на прыз..бу ці на лавачку ўспамінаць тое далёкае. Яшчэ любіў ён спыня..ца ў стрыечнай с..стры Насці. Яе хата была для яго так..сама як р..дная.
У дз..цячыя г..ды яму а..чувалас.. там на..звычай добра. А..сюль лё..ка бегалас.. ў арэхі хадзілас.. ў грыбы. У Насцінай ха..е ён у..першыню а..чуў смак звычайнага мёд.. . Хоць не..адна пчала ўцяла яго там хоць не..адну стрэмку загнаў ён у босую нагу бегаючы па навакол..і да (Н, н)асцінай хаты ця..нула як магнітам. І пасля вайны бывала прыедз.. ў сваё Глінішча праведаць бац..коў пакруці..ца дзень..другі і вось ён зноў у Куранёўцы.
І калі да Мележа пры..шла в..домасць яго так..сама часта бачылі тут. Ён ніколі не цураўся р..дных мяс..ін людзей з якімі вырас між якіх набіраўся жыц..ёвай мудрасці. Да канца дзён сваіх ён дз..ліў з імі радасць і смутак.
Фрэскі Спасаўскай царквы
Спасаўская царква ў Полацк.. адзіны ў Беларусі храм дзе фрэскавыя размалёўкі дв..на..цатага ст..го..дзя захаваліс.. амаль цалкам. Разме..чаныя ярусамі яны ўпрыгож..валі с..ены слупы купал.
Першыя спробы ра..чысціць (П, п)олацкія фрэскі ў тыс..ча дзев..цьсот два..цаць дз..вятым годзе. Праца мастакоў..р..стаўратараў дае надзею ўбачыць унікальныя ра..малёўкі.
Фрэскі Спасаўскай царквы ўра..жваюць псіхалагічнай гл..бінёю вобразаў абліччы з буйнымі рысамі суровым выразам пав..лічан..ымі вачыма на адн..х фрэсках і амаль партрэтныя выявы на іншых наводз..ць на думку што тут працавал.. некалькі жывапісцаў.
Самае моцнае ўра..жанне пакідае фрэска на паўночна..заходнім гранён..ым слупе які па..трымл..вае хоры. Твар з дуга..падобнымі бровамі намал..ван..ы настолькі пранікнён..а што між..волі ўзнікае думка перад намі не святая а з..мная жан..чына. Цыёрды поз..рк гл..бокіх вачэй каж.. пра напру..жан..ае духоўнае жыц..ё наводзіць на роздум аб годнасці чалавека. Няма ніч..га дзіўнага ў тым што н..каторыя дасде..чыкі называюць гэты фра..мент партрэтам сам..й Ефрасінні Полацкай.
Справы каралевы Боны
Каралева Бона жонка Жыгімонта была вельмі адукаван..ай жан..чынай. Старан..а вывучала мовы г..аграфію багаслоў..е законы. Шмат патрабавалася сіл каб гаспадарыць на в..лізных а..шарах. Неа..ходна было ўмець да людзей з добрым словам зв..рта..ца каб працавалі лепш.
Пры Боне ра..кв..тнелі многія беларус..кія гарады і вёскі. Добрая гаспадыня яна атрымл..вала в..лікія прыбыткі ад сваіх уладан..яў. Іх называлі не..палітанскім скарбам знойдзен..ым на беларус..кай з..млі.
У Моталі італ..янка загадавала пабудаваць палац дзе пасяліла з..млякоў. І цяпер жывуць у гэтай беларус..кай вёсц.. на..ча..кі жыхароў Рыма Неапаля і Фларэнцыі.
Пры каралеве ў..першыню пачалі праводзіць мелі..рацыю асушэн..е палес..кіх балот. На ўскрайку Кобрына да нашых дзён захаваўся канал Бона самы старажытны мелі..пацыйны канал у Беларусі.
У многіх ра..нах Брэс..кай вобласці ёсць вёскі якія маюць назву Агароднікі. Час іх заснаван..я с..рэдзіна ш..сна..цатага ст..го..дзя. Па загадз.. каралевы і яе сына н..каторыя с..ляне атрымл..валі агароды. Іх вёскі і сталі называць Агароднікамі.
Званы
Кажуць што ц..ркоўны звон леч..ць душу і цела. Таму і становя..ца людзі пад званы дакранаю..ца да іх далонямі і вуснамі.
Вераць што асвечан..ыя званы ачы..чаюць паветра ад інфекц..й супако..ваюць буры. Ёсць све..чанне што дзес..ць (М, м)інскіх цэркавак з н..вялікімі званарнямі ў ця..кі час эп..дэміі сваім жыва..творным звонам выратавалі горад ад чумы.
Аказ..вае..ца званы выпрамен..ваюць ультра..гукавую рады..цыю здольную зні..чаць вірусы. Нашы продкі не ведалі гэтага аднак у час эп..дэмій званілі ў званы ў..дзень і ў..начы.
Ц..ркоўны звон гэта малітва. Былі часы калі са званоў здзек..валіс.. як з ж..вых істот іх скід..валі са званіц вырывалі языкі ганьбуючы вазілі па вуліца.. на вазах запрэжан..ых асламі.
Званы ў нас вырабляюць у Мінск.. . Пачынаюць заліваць служы..ца малебен. Калі званы гатовыя іх хрыс..цяць як дз..цей даюць ім..ны.
Спецы..лістаў па ц..ркоўным звоне рыхтуюць у Мінск.. і Віцебск.. . У школах званароў удасканал..ваецца майстэр..тва ігры на званах.
Півоня
У с..мна..цат..м ст..го..дзі адз..н японскі паэт убачыў півоню з малочна..белымі язычкамі п..лёсткаў. Заўваж..ў як (с, з) сам..га сэр..ца кветкі з в..лікай неахвотай выпаўзала бурштын..вая пчала. Паэт напісаў хайку верш (с, з) с..мна..цаці складоў. Півоня і пчала зрабіліс.. бе..см..ротным трох..ра..коў..ем.
Кітайскі мастак шмат разоў мал..ваў півоні на бамбукавай і рысавай паперы. Р..знакаляровыя кветкі здаваліс.. вільготнымі і духмянымі. У канцы сва..го доўгага жыц..я мастак напісаў зала..іста..ружовую півоню з ярка..блакітнымі лістамі. Ён кепска бачыў але здол..ў ліч..нымі ўзмахамі пэндзля перанесці на паперу хара..тво кветкі.
Беларус..кі мастак..самавук Барыс Сыса верш японскага паэта пра півоню і пч..лу не чытаў і не чуў акварэльных кветак кітайскага мастака ма..чыма н..колі не бачыў. Але яго партрэты гваз..дзікоў в..ргіняў півоняў ап..каюць зрок застаю..ца ў пам..ці. Гледз..чы на іх захапляеш..ся яркай чырван..ю блакітам сінечай і ўяўляеш.. штыкетнік палісаднік.. лета пчол і пахі сало..кія..сало..кія.
Руплівасць старан..асць і тал..нт мастака з Давыд..Гарадка дадалі прыг..жосці на белым свеце.
Сведкі мінуўшчыны
Паўз ш..рокія дарогі і гаманлівыя рачулкі ў..скрай пале..каў і ў л..сных гу..чарах уткнуўшыс.. ў з..млю л..жаць замшэлыя старажытныя валуны. Гэтак..сама маўкліва л..жалі яны і два..цаць тыс..ч гадоў наза.. . Гэтыя кам..ні пам..таюць во..ны часоў Кі..ўскай Русі набегі крыжакоў нашэсц..і шве..скіх напал..онаўскіх і гітл..раўскіх полчы..чаў. Валуны складаюць такую неа..лучную частку ландшафту што здае..ца прыб..ры іх і беларус..кая прырода значна зб..днее.
(З, с) кожным годам такіх кам..нёў станові..ца ўсё мен..ш. Яны выкарысто..ваю..ца даро..нікамі і будаўнікамі ад іх стараю..ца пазбаві..ца з..мл..робы. Вучоныя называюць гэтыя стварэн..і прыроды кам..нямі..падаро..нікамі. Яны шмат могуць рас..казаць пра ге..лагічнае мінулае і багац..е р..днага кра.. . З..яўляючыся адметнай рысай навакол..я валуны ўж.. сён..я самыя шмат..лікія с..род ге..лагічных помнікаў прыроды наш..га кра.. . Як крупінка духоўнага і мат..ры..льнага жыц..я людзей многі.. кам..ні трапілі ў спіс помнікаў гісторыі і культуры Беларусі.
Рака Няміга
На све..це шмат р..зных рэк але ёсць адна незвычайная р..ка. Яна ц..чэ пад з..млёй. Гэта Н..міга.
Хто з (М, м)інчан не ведае дзе знаходзі..ца стары горад. Калі спыта..це то вам а..кажуць Там на Н..мізе. Дзе каліс..ці ўзвышаліс.. валы старажытнага горада дзе пераклікаліс.. званы цэркваў касцёлаў сён..я вуліца Н..міга. Гэта адна (з, с) самых старых вуліц Мінск.. . У..здоўж Н..мігі жылі гандо..ры рамес..нікі па ёй да брамы с..рэдн..в..ковага замчы..ча пра..зджалі кн..зі замежныя госці.
Ця..ка ўявіць што каліс..ці Мінск быў падобны на знакамітую Венецыю гора.. на вадзе. Толькі за..мест каналаў праз яго прац..кала р..ка. Каля самага вусця Няміга падз.лялас.. на два рукав.. абдымала старадаўні дз..дзінец горада рабіла яго не..даступным для вораг.. . Гэта была адзіная ў Беларусі р..ка..вуліца. У межах горад.. цераз Н..мігу былі пракладз..н..ы шмат..лікія масткі а ў н..каторых мес..ах л..жалі драўлян..ыя насцілы. Па іх людзі хадзілі і ез..дзілі а пад насціламі мо.. праплысці човен.
Тураў
Там дзе вольна н..се сва.. воды Прып..ць у кра.. др..мучых (П, п)алес..кіх л..соў разм..сціўся гарадок Тураў. Сівыя кам..ні горад.. пам..таюць вельмі многа. Густа скрыжавала тут сва.. шляхі гісторыя.
Вось што каж.. л..генда. Было гэта даўно. І бары ў той час рас..лі гусцейшыя і балоты былі ба..ністыя ды не..праходныя. Ц..кла ў гэтым месц.. Срэбра..водная р..ка Струмень. Была і другая такая..ж паўна..водная р..ка Язда ад якой засталас.. сён..я толькі не..вялічкая ручаінка. І пры..шоў сюд.. аднойчы з в..лікім войскам князь Тур. Пры..шоў таму што было ў гэтым кра.. шмат зв..роў рыбы і ўсялякага пта..тва. І вырашыў ён пабудаваць тут горад. Па ім..ні князя і назвалі гора.. Турав..м. Упаміна.. л..генда і пра не..звычайны калодзе.. . Было ў ім тры дн.. меднае срэбнае і залатое. Як толькі прарве..ца трэц..яе дно тады настане канец свет.. з..мля зробі..ца суц..льным акі..нам. Калодзе.. той быц..ам так..сама выкапаў заснавальнік горада князь Тур.
Дзе л..ецца Нёман
Вёска Мікалаеўшчына на Стаўбцоўшчыне добра в..дома ў нашай краіне. Яе ваколіцы гэта прыгожы.. куткі панямон..я чароўныя і мал..ўнічыя мас..іны. Яны з высокім майстэр..твам і любоў..ю апеты Ў многіх творах Якуба Кол..са. Тут будучы паэт а..чуў веліч і прыг..госць пр..роды навучыўся разумець яе мову.
Кажуць што для таго каб зразумець душу народа трэба пачуць яго пес..ні. А каб зразумець творчасць паэта неа..ходна хоць на кароткі час затрыма..ца на яго радзіме. З Мікала..ўшчынай зв..зан..ы многі.. важныя падзеі ў жыц..і народнага песн..ра. Тут да..пачатку Першай сусветнай вайны пэўны час ж..ў і напісаў шэра.. твораў Якуб Кол..с. Тут адбылас.. першая сустрэча Якуба Кол..са і Янкі Купалы. Таму выраш..на было стварыць тут філі..л Літ..ратурнага музея Якуба Кол..са. У філі..ле музея сабран..ы пісьм.. Якуба Кол..са да з..мл..коў ф..та..здымкі цікавыя дакументы рэ..кія выдан..і твораў карта коласаўскіх мяс..ін. Тут пра..стаўл..ны мат..ры..лы якія ра..казваюцьпра жыц..ёвы і творчы шлях паэта.
Музей Якуба Коласа
Гэты домік стаіць у зас..ні ліп клёнаў дубоў і кашлатых соснаў на т..р..ыторыі Нацы..нальнай акад..міі на..ук у Мінск.. . Тут пасля (В, в)..лікай (А, а)йчы..най (В, в)айны ж..ў і працаваў народны піс..меннік Беларусі Якуб Колас. Домік цесна а..ступілі дрэвы паса..жан..ыя рукамі п..сняра. Каля ганк.. растуць кветкі задумен..ыя яліны ўзнімаюць у неба сін..ватыя кроны. На лаўц.. якая стаіць пад в..лізарным в..зам часта с..дзеў а..пачываў гутарыў (з, с) с..брамі гаспадар с..дзібы.
Пры жыц..і паэта ў домік.. за..сёды было шмат людзей. Прыходзілі піс..меннікі настаўнікі с..бры.
Ц..пер у доме музей. Яго экспаз..цыя знаёміць з жыц..ёвым і творчым шляхам народнага п..сн..ра Беларусі. Тут выстаўл..н..ы дакументы ф..та..графіі кар..іны мастакоў творы сам..га піс..менніка яго асабістыя рэчы. За апошнія г..ды музей папоўніўся творамі паэта ў п..ракладзе на іншыя мовы.
Супрацоўнікі музея выступаюць з лекц..ямі і гутаркамі перад студ..нтамі і вучн..мі. Яны актыўна прапагандуюць творчую спа..чыну п..сн..ра.
Замкі Беларусі
Замкі Беларусі сапраўды не..ацэн..ы культурны і гістарычны нацы..нальны скар.. . Шмат слаўных і трагічных старонак наш..й гісторыі зв..зан..а з імі. Яшчэ і да..гэтуль старадаўнія абарончыя комплексы здз..ўляюць сва..й магутнасцю паважнасцю велічнасцю.
Кажуць што Беларусь з..верху нагад..вае кл..новы лісток. Калі (бы, б) выпала ..часлівая ма..чымасць узня..ца над гэтым лістком шмат цікавага ма..лі (бы, б) мы ўбачыць. Заўважылі (бы, б) што ён пранізан..ы як пульсуючымі жылкамі рэкамі рачулкамі ручаямі. А калі (бы, б) не..кі чараўнік здол..ў у адначас..е аднавіць усе беларус..кія замкі што н..калі азіралі навакол..е наш..му здз..ўленню не было б межаў. Як пагодл..вым жніўн..м бары густа зас..ляю..ца л..снымі баравікамі так і наша з..мелька спрэс прапрасла б цудоўнымі арх..т..ктурнымі ансамблямі.
Па самай першаснай сва..й сутнасці замкі выступалі сапраўднымі ахоўнікамі беларус..кай з..млі. Кожны з іх п..ракрываў шлях ахвотнікам зава..ваць нашы землі зн..воліць нашых людзей. Раней з..мля не л..чылася захопл..н..ай пакуль не зломл..н..а супраціўлен..е замка пакуль там жывуць і абараняю..ца гаспадары.
Помнікі жывёлам
Помнікі ж..вёлам узводз..ліс.. ў р..зных краінах як све..чан..е ўдзячнасці людзей братам сваім мен..шым.
Помнік сабак.. стаіць пад П..ц..рбургам з на..пісам акад..міка Паўлава аб заслугах сабак перад чалаве..твам перад на..укай. У Парыж.. стаіць помнік сенбернару які выратаваў сорак чалавек. Сенбернары сабакі дужыя выносл..выя. Яны ратуюць людзей якія заблудзіліс.. трапілі ў снежныя абвалы пад руіны пр з..мл..трусах. У Пол..шчы ўзведз..н..ы помнік сабак.. які выратаваў жыц..ё ч..гуначнаму а..хо..чыку. На Ал..сц.. ўзведз..н..ы помнік важаку сабачай запрэ..кі які ў люты мароз даставіў людзям супраць..дыфтэрыйную сываратку.
У Грэцыі ўзведз..н..ы помнік ален..м якія сваімі вострымі капытамі выні..чылі на востраве Родас ус..х атрутных змей. У (П, п)ары..скім ўніверсітэц.. і ў Токі.. стаяць помнікі жабе. Яе лапкі доўгі час служылі электра..вымяральнымі прыборамі для вучоных. У Англіі ёсць помнік “Апошн..му забітаму ваўку”. Помнік в..раб..ю ўзведз..н..ы ў ЗША. Каліс..ці в..раб..і выратавалі насельні..тва ад галоднай смерці. Многія жывёлы заслуж..лі пашану і ўдзячную пам..ць людзей.
Каштоўныя кам..ні
З..даўна чалавека пачалі ц..кавіць каштоўныя кам..ні. Яго прыабл..вала іх прыг..жосць дасканалая форма крыштал.. бляск і афарбоўка. Іх знаходз..лі на ўзб..рэж..ы Балтыйскага мора а за..тым па..адным з гандлёвых шляхоў праз т..р..ыторыю сучас..най Беларусі і Украіны перапраўлялі ў ..ўропу. У старажытнасці ў н..каторых дз..ржавах янтарныя пласцінкі служылі экв..валентам залатых і с..рэбран..ых манет. Яшчэ ў перш..м ст..го..дзі да наш..й эры на т..р..ыторыі сучас..най Беларусі на (П, п)алес..і старажытныя славянскія пл..мёны карысталіс.. ўпр..гож..ннямі зробл..н..ымі з каштоўных кам..нёў. Таму з..усім зразумела што назвы каштоўных кам..нёў маюць доўгую і даволі ц..кавую гісторыю.
Назвы каштозгых кам..нёў у беларус..кай мове захаваліс.. ад старажытнасці. Часцей за ўсё яны з..яўляюцца вытворнымі ад канкрэтных ге..графічных назваў ці ад слоў якія адлюстро..валі ўяўлен..і тага..часнага насельні..тва аб прыметах і ўласцівасцях м..н..ралаў. У назвах каштоўных кам..нёў як у люстэрк.. зна..шлі адбітак кантакты нашых про..каў (з, с) пра..стаўнікамі іншых народаў.
Нашы кам..ні
Як толькі не называюць у све..е нашу р..дную Беларусь! Яна і краіна і л..соў і балот яна і краіна старажытных замкаў і палацаў яна і краіна бульбы іл..ну..даўгунцу васількоў. Аднак Беларусь гэта яшчэ і краіна валуноў.
Колькі іх р..зных па форме і па памеры параскідан..а па нашай з..млі! Ля рэч..к і ў л..сах на с..нажацях і хлебных палях каля дарог і на вуліцах вёсак. Адн.. з іх мален..кія камен..чыкі а другі.. в..лізныя валуны ў сотні тон.. .
Спрадвеку беларус жыў по..бач з валунамі дружыў з імі любаваўся імі знаходзіў агульную мову. І н..колі не задум..ваўся што яны не..тутэйшыя не..мясцовыя.
Нашы валуны інша..земцы. Апошні л..давік адарваў іх ад Скандынаўскіх гор і разлучыўшы з радзімаю прынёс на нашу з..млю. І наша радзіма стала вечнай радзімай для іх.
Скандынаўскія вандроўнікі с..прад..веку звыклыя наш..му беларус..каму воку. Без валуноў і сён..я мы не ўяўляем сваіх кра..відаў.
У Купалаўскім парку
Утульным і ц..ністым у..летку заснежан..ым у..зімку выглядае парк імя Янкі Купалы. На месц.. гэтага парк.. былі кварталы драўлян..ых дамоў. Усё гэта згарэла ў першыя дні вайны. Згарэў дом дзе жыў наш народны п..сняр. Згарэлі амаль усе яго рукапісы. Засталас.. адна таполя што вартавала ўваход у двор (К, к)упалавага дома. Пасля вайны яна павалілас.. ад ветр.. а ад ж..вых каранёў вырасла новае дрэва. Каля яго збудаван..а двух..пав..рховая кам..ніца. Гэта Літ..ратурны музей Янкі Купалы.
Крыху во..даль разме..чан..ы фантан “Купалінка”. Як ж..выя хоць і з бронзы с..дзяць на бера..е аз..рца дз..ве дз..ўчыны пл..туць в..ночкі (з, с) кветак апускаюць іх на в..ду.
Аднак ж.. пройдз..мся яшчэ крыху каб сустрэ..ца (з, с) сам..м Янка.. Купала.. . Вось н..вялікі курганок а на ім ахінуўшыс.. пла..чом стаіць п..сняр. У..нізе бруіць крынічка выбіваючыс.. з..пад в..лізнай папараць..кветкі. Купала ж з горда ўзнятай галавой як..бы кідае свій пранікнён..ы поз..рк да со..нца да зор.
Ад дырхема да рубля
Купляючы што..небу..ь у магазіне мы ра..ліч..ваемся спецы..льнымі паперкамі. А ў н..каторых краінах карыстаю..ца манетамі. Гэта і ёсць грошы. Без іх мы не мож..м абы..сціся. Д.. мала хто ведае адкуль узяліс.. грошы.
Першыя манеты з..явіліс.. ў Грэцыі і Рыме да наш..й эры. Да гэтага ў р..зных краінах людзі разліч..валіс.. па..р..знаму марскімі ракавінамі зліткамі солі шкурамі ж..вёл і нава.. адмыслова апрацаван..ымі камен..чыкамі. У нашых далёкіх про..каў..беларусаў гроша.. так..сама не было. Проста абмен..валі адн.. рэчы на другі.. . Ж..вёлу футра мёд м..нялі на ўпрыго..жан..і з Візантыі зброю з Заходн..й ..ўропы. Паз..ней калі пачалі гандл..ваць між сабою арабы і скандынавы наша з..мля апынулас.. як..раз па..с..рэдзіне. Вось тады з..явіліс.. на Беларусі першыя грошы ў выгл..дзе с..рэбран..ых манет. Яны вырабляліс.. на арабск..м Усходзе і называліс.. дырхемамі. Пад Полацкам школьнікі зна..шлі скар.. . Ён важ..ў амаль два..цаць кілаграм..аў. У ім было каля вас..мі тыс..ч арабскіх дырхемаў.
Высокая сталіца
Сён..яшні Навагрудак меў старажытную назву Наваградак. Вучоныя..арх..олагі маюць доказы што лю..ское паселі..ч.. тут узнікла ў канц.. дз..сятага ст..го..дзя.
В..дома што Навагрудак стаіць на гар.. якая ўзн..мае..ца над узроўн..м мора на трыста два..цаць тры метр.. . Гэта самае высокае мес..а ў Беларусі. І з якога (бы, б) бок.. н.. ехаў сюды а..чуваеш што ўздымае..ся ў..высь туды дзе в..кавыя руіны вежаў былога замк.. дзе цэрквы і касцёлы сівыя кам..ніцы.
З гары Замкавай уз..раўся ў..дал..чынь сва..й дз..ржавы Міндоўг стваральнік (В, в)..лікага (К, к)ня..тва (Л, л)ітоўскага. Ён заклаў падмурак наш..й дз..ржавы.
Да (с, з)калечан..ых муроў замк.. прыходзіў паэт Адам Міцкевіч. Навакольныя кра..віды на..хнялі навагра..ца на паэзію якая выв..ла яго ў геніі.
З высокага Навагру..ка здае..ца бачны ўвесь ра..н і задумл..вы бацька..Нёман і з..лёны д..ван Налібо..кай пу..чы і ўра..жайныя палеткі і ўсе сельскія населен..ыя пункты і гара..скі пасёлак.
Старажытны гора.. Наваградак на..нова пераж..вае сваю маладосць.
Сталіца ра..на
Ашмяны маюць гер.. які складае..ца (з, с) трох частак. Ён як..бы зага..кавы не..ра..гадан..ы. Але гісторыя горад.. ра..блыт..вае гэту таямніцу.
На блакітн..м пол.. намал..ван..ы з..л..ты ..чыт. Ім абараняліс.. (А, а)шмянцы ў баях з атрадамі Яр..слава Мудрага (з, с) крыжакамі. ..чыт..абаронца патрэб..н быў і ў бара..ьбе з напал..онаўскімі войскамі і ў г..ды Першай Другой сусветных войнаў.
На ч..рвоным пол.. намал..ван..а рука якая тр..мае з..л..тыя вагі. Гэта яўны сімвал таго што (А, а)шмянцы са старажытнасці за..маліс.. ган..ляр..твам умела праводзілі ў м..стэчку к..рмашы.
На с..рэбран..ым пол.. ра..м..сціўся ч..рвоны бык..ц..лец. А гэта знак людзей мужных ц..рплівых тален..авітых. Такія і ёсць (А, а)шмянцы вось ужо сем.. ст..го..дзяў.
Сён..яшнія Ашмяны і ўвесь ра..н пераж..ваюць сваю новую м..ладосць. Сапраўдным багац..ем гэтага кра.. з..яўляю..ца трыст.. ш..сць..дз..сят ч..тыр.. вёскі два..цаць рэк л..сы сенажац..і пашы. На п..ці..дз..сяці тыс..чах г..ктараў ворнай з..млі хлеба..робы зб..раюць высокія ўра..жаі. Пасп..хова разв..вае..ца прамысловасць ра..на. У школах рыхтуе..ца новая змена для дарослых.
Лі..скі замак
У Лі..скі замак ц..пер мож..за..сці кожны хто пажадае дыхнуць даўніной горад.. . Вы..ч..рбл..н..ыя падмуркі (з, с) ч..рвонай цэглы як акр..ваўл..н..ыя во..ны стаяць у цэнтр.. горад.. . Замак без замка.
А быў ж.. час калі гэта пабудова была н..прыступнай для самых ва..ўнічых заваёўнікаў. Набегі на крэпасць рабілі і татара..манголы і р..цары..крыжакі і войск.. смаленскага князя. Але замак заставаўся ж..ць.
Той замак наве..валі ў свій час в..лікія князі і каралі імп..ратары і пр..зідэнты цары і м..ністры. Кароль (В, в)..лікага (К, к)ня..тва (Л, л)ітоўскага Ал..ксанд..р у пакоях Лі..скага замк.. па..пісаўдухоўнае завя..чанне.
Ахвотнікаў захапіць замак горад і навакольныя землі знаходз..лас.. шмат. Самымі ліхімі аказаліс.. шве..скія войск.. якія ўзарвалі замак яго с..ены вежы. Амаль праз дз..вяност.. гадоў на замкавых руінах а..былас.. бітва паміж паўстанц..мі Тадэвуша Касцюшкі і царскімі в..йскамі.
Ц..пер праця..вае..ца бітва за аднаўлен..е Лі..скага замк.. помнік.. наш..й слаўнай гісторыі.
Мірскі замак
Мірскі замак помнік узведз..н..ы ўмелымі рукамі беларусаў. Ім валодалі б..гатыя князі Іл..інічы Радзівілы князь Св..таполк..Мірскі. За іх грошы будавалі рамант..валі аднаўлялі замак.
А стваралі тую казачную забудову ўмелыя рукі м..сцовых і прывазных майстроў. Яны рабілі вежы гарматныя байніцы пад..ёмныя масты ўзводз..лі в..нтавыя лесвіцы клалі к..рамічную падлогу тынкавалі і б..лілі с..ены выштукоўвалі ўзорны арнам..нт.
Замак у Міры ўдзельнік ус..х во..наў якія зведала наша пакутная беларус..кая з..мля. Яго разбуралі палілі бралі штурмам рус..кія францу..скія шве..скія н..мецкія войск.. . У Другую сусветную вайну фаш..сты стварылі ў разбуран..ым замк.. лагер.. для ваен..а..палон..ых. А пры а..ступлен..і спалілі ў замку ўсё што гарэла.
М..л..дая Беларусь зал..чыла раны м..нулай вайны. Зна..шліс.. сро..кі і для адн..ўлен..я вел..чнага Мірскага замка. Тут ц..пер праходзяць дні піс..мен..тва канц..рты в..домых сп..вакоў кампазітараў. Старажытныя вежы с..ены вокн.. байніц брукаван..ая падлога ўсё прымушае задума..ца і беларус..кага і замежнага вандроўніка пра наш.. агульнае м..нулае.
Ж..лезны кінжал
Рэчы ў р..зныя часы маюць з..усім іншую каштоўнасць.
Каго сён..я з..дзівіць ж..лезны но.. або кінжал? Н..кога. А пяць тыс..ч гадоў таму ж..лезны кінжал быў даражэйшы за з..л..ты.
У..пачатку два..цатага ст..го..дзя вучоныя зна..шлі ў старажытных Фівах гр..бніцу юн..ага фараона вас..мна..цаці..гадовага Тутанхамона. Гэта адзіная грабніца якая н.. была ра..рабаван..а. У ёй вучоныя ўбач..лі мно..тва з..л..тых рэчаў сандалі фартух кал..сніцу. А на муміі бліжэй да сэр..ца фараона як самае каштоўнае л..жаў ж..лезны кінжал. Любімы кінжал фараона. Значыць тады толькі вынайшлі ж..леза і зрабілі з яго юн..аму фараону царскі падарунак.
За што Тутанхамон любіў гэты кінжал? Фараон быў з..усім м..л..ды сілы ў руках было н..многа вось і любіў ён той лё..кі зручны кінжал. І быў ён для яго д..ражэйшы за з..л..ты. Золата навокал было многа яго проста бралі з з..млі ў Набійскай пустын.. . Нава.. кал..сніцы можна было рабіць. А век ж..леза толькі пач..наўся.
Любчанскі замак
У дз..восна..прыгожай м..сцовасці ў м..стэчку Любча Навагру..скага ра..на на высок..м бера..е Нёмана з..даўна ўзносіць у неба сва.. вежы велічны замак. А..сюль на шмат кіламетраў навокал а..крыва..ца дзіўныя а..сягі. У..нізе на друг..м бера..е р..кі ра..пасцірае..ца заліўны луг што ця..не..ца аж да самай Налібо..кай пу..чы.
Любчанскі замак быў адной з галоўных р..зідэнцый князёў Радз..вілаў.
Асаблівая значнасць Любчанскага замк.. была абумоўл..н..а разме..чан..ымі ў яго пам..шкан..ях архівамі і скарбніцай князёў Радз..вілаў. Частка скарбніцы стала асновай унікальнага музея Любчанскай кунсткамеры. У ёй захо..ваўся збор кар..ін і скульптур в..домых майстроў арх..алагічныя кал..екцыі зброя.
Акрамя кунсткам..ры Ў Любчанскім замк.. знаходзіўся адз..н з най бага..ейшых на той час у ..ўропе кніга..збораў. У тутэйшай друкарн.. выдавалас.. духоўная і све..кая на..уковая і вучэбная літ..ратура.
Замак быў разрабаван..ы моцна пац..рпеў ад дз..в..х сусветных войнаў пачаў разбура..ца. Аднак помнік адра..жае..ца з руін літаральна на вачах. Любоў да р..днай з..млі здольная рабіць цуды.
Гальшанскі замак
Гальшаны знаходзя..ца на па..ночн..м захадзе ад Мінск.. ў Смаргон..скім ра..не. Сён..я гэта нев..лічкае м..стэчка а быў час калі яго ўладары ад..гр..валі не апошнюю ролю ва ўс..й Рэчы Паспалітай. Старыя малюнкі захавалі веліч гранды..знага комплекс.. які ра..кінуўся на бера..е мал..ўніч..га вадаём.. с..род старых дрэў в..лізнага парк.. .
Гальшанскі замак стаў адн..м (з, с) сімвалаў Беларусі. А гістарычныя падзеі звязан..ыя са славутым родам леглі ў аснову адной (с, з) сюжэтных ліній в..домага раман.. Уладзім..ра Караткевіча Чорны замак Альшанскі.
Калі апын..шся тут здае..ца што вось зара.. у правалах вокнаў мільгане цень Белай Панны пра якую складз..н..а многа л..генд. Па..свядома чакаеш што па бруку загрукаюць колы ра..кошнай карэты Паўла Сапегі. І амаль бачыш шыкоўныя сукенкі панен..ак прыгожае адзен..е шляхты і амаль чуеш бразгацен..е шабляў. Тут здае..ца што дзень сён..яшні проста сон і варта толькі ра..плю..чыць вочы як перад табой у..вачаві..кі з..яві..ца мален..кі куточ..к дз..воснай краіны (В, в)..лікага (К, к)ня..тва (Л, л)ітоўскага.
Крэўскі замак
У..пачатку ч..тырна..цатага ст..го..дзя на нашых землях наб..рала моцы (В, в)..лікае (К, к)ня..тва (Л, л)ітоўскае. Для аховы гэтай дз..ржавы патрэбны былі надзейныя абарончыя збудаван..і.
С..род стара..даўніх магутных абаронцаў беларус..кай з..млі адн..м (з, с) першых л..чыўся Крэўскі замак. Сён..я ад яго засталіс.. толькі руіны. Але без гэтага замк.. нельга ўявіць летапіс (В, в)..лікага (К, к)ня..тва (Л, л)ітоўскага і Рэчы Паспалітай. Крэўскі замак стаў сімвалам магутнасці дз..ржаўнай моцы в..ліка..княжа..кіх уладароў. У ім станавілас.. на крыло наша гісторыя.
Калі б старадаўнія муры раптам набылі здольнасць гаварыць колькі неверагоднага непаўторна..цікавага даведаліс.. (б, бы) мы сён..я. За сваё амаль с..місот..гадовае жыц..ё Крэўскі замак зведаў славу і н..слаў..е разбурэн..е і аднаўлен..е багац..е і зан..пад в..зіты знатных гасцей і дз..ржаўных асоб. Для добрых людзей ён пра..ўляў ..чырую гасцін..асць а для ворагаў станавіўся н..прыступнай крэпасц..ю.
Крэўскі замак разам з іншымі замкамі складаў св..еасаблівую лінію магутных кр..пас..ных умацаван..яў. Усе яны мелі агульна..дз..ржаўнае значэн..е з..яўляліс.. надзейнымі перашкодамі на шлях.. крыжакоў.
Былая сталіца дз..ржавы
Наваградак. М..навіта так пры..чым з націскам на друг..м складзе называюць свій горад яго ж..хары. пачуў я аб Навагра..ку ў часы далёкага дз..цін..тва. Сусе..ка бабуля Шура якая ведала многа старадаўніх падан..яў казак жахлівых гісторый аднойчы ра..павяла як даўным..даўно ворагі доўга не ма..лі ўзяць магутны навагра..скі замак што стаяў на высок..м узгорк.. . І не захапілі (бы, б) яго каб не выпадак. Ва..вода які кіраваў абаронай быў даўно закахан..ы ў інша..земную каралеўну. Не..аднойчы сватаўся да яе аднак прыгажун..я кожны раз адмаўляла. І раптам яму перадалі ліст у якім каралеўна казала што згодна вы..сці за яго за..муж. Але будзе гэта толькі тады калі ён здасць замак. І аслеплен..ы сваім пачуц..ём ва..вода ра..чыніў перад ворагам браму. Я быц..ам і зара.. чую крыху хрыплаваты голас старэнькай Шуры якая гаравала больш за нас малых слухачоў калі ра..каз..вала як ворагі выні..чалі абаронцаў і руйнавалі магутныя муры.
Бацька гарадоў беларус..кіх
Полацк… Услухайся ў само гучан..е гэтага звычайнага слова. Нібы чуе..ца ў ім і посвіст стр..лы і лагоднае перашэпт..ван..е хваляў Дз..віны і лё..кі подз..мух ветрык.. з блі..кіх азёраў. Я ўзгад..ваю Полацк і бачу вел..чныя абрысы Сафійкі пра якую Уладзім..р Караткевіч напісаў што яна “плыве над Дз..віной нібы карабель”. Бачу мален..кую цэркаўку над Палатай якая сва..й славай і прыг..жосц..ю зіхаціць на ўвесь свет бо дойлі.. рабіў яе па дамове (з, с) самой Ефрасін..яй Полацкай. Бачу вал насыпан..ы ў часы Стэфана Баторыя і Івана Жахлівага і мост паліты кр..вёю францу..скіх беларус..кіх і расійс..кіх жаўнераў у тыс..ча в..с..м..сот дв..на..цат..м годзе.
Я ведаю гэты горад да драбніц да самага мален..кага завулачк.. і хачу падзялі..ца з вамі ..часц..м і радасц..ю што мы маем яго для ўс..х беларусаў для ўс..х добрых людзей.
Камянец
З якога бок.. н.. пад..я..джай да гэтага старажытнага горад.. адразу кідаю..ца ў вочы кам..ні абапал дарогі. В..лікія і малыя адз..нокія і цэлымі груп..амі. Па і.. здагада..шся што блі..ка знаходзі..ца Кам..нец. А калі па..часціць сустрэць дасве..чанага чалавека пачу..ш прыгожыя падан..і пра кам..ні. Асабліва пра в..лізны валун з адмыслов..мі вокнамі і дз..вяр..ма за якімі даўным..даўно жыў цар..змей. Г..лаву ён меў зм..іную а ў астатн..м быў падобны да чалавека. І рабіў справу патрэбную людзям. Ён шыў абутак ды вопра..ку. Запаліць свечку або луч..ну і ш..е ўсю ноч а хто ц..каўны або зайздрос..ны спрабаваў заз..рнуць у асветлен..ае акен..ца той адразу..ж кам..неў. Потым цар..змей сам пачаў выходзіць на..людзі бо моцна закахаўся ў красун..ю Алесю. Кахан..е дав..ло яго да згубы забіў яго гром. Ж..хары пахавалі цела забітага побач (з, с) ха..інай..валуном. Тое ж..тло (з, с) цягам часу развалілас.. кам..нёў пабольш..ла стала кам..ністаю з..мля. Такое падан..е пра пахо..жан..е Кам..нца.
Бярэсце
Кажуць гарады крэпасці замкі як і людзі нара..жаю..ца атрымл..ваюць сваё імя ствараюць свій лёс і паміраюць. Шмат старадаўнасц..ў знікла пад поп..лам войнаў і на беларус..кай з..млі. Аднак час ад часу дае..ца шан.. пабываць у гасц..ях у вечнасці.
Такую чароўную ма..чымасць даруе стараж..тнае Берасцейскае гарадзі..ча. Тут на гл..біні с..мі метраў створан..ы арх..алагічны музей.
Давайце і мы праз ст..го..дзі спусцімся на ягоныя вулачкі заз..рнём у ха..іны б..расцян.
Чу..це як па ходніка.. (з, с) тоўстых колатых дошак з асц..рогай крадзе..ца сама гісторыя? Заплю..чыце вочы і ўявіце як шчыравалі тут злотнікі і мечнікі шкл..робы і ганчары кавалі і ігольнікі шаўцы і краўцы шапачнікі і ліцей..чыкі.
Падз..віцеся як і дагэтуль годна выгл..даюць ж..ночыя ўпрыго..жан..і бранзалеты п..рсцёнкі спражкі абутак і нава.. знойдз..н..ая ў раскопе в..зан..ая рукавіца. А дубовае рала адзінае для таго час.. ў ..ўропе здае..ца яшчэ захо..вае мазольнае ц..пло б..расцейскіх аратых.
Крэўскі замак
Між мал..ўнічых боханаў..пагоркаў Смаргон..шчыны ціха дрэмлюць ссівелыя ад часу і ваен..ага попел.. руіны н..калі магутнага Крэўскага замк.. . Гэта быў першы цалкам мураван..ы замак у (В, в)..лікім (К, к)ня..тве (Л, л)ітоўскім. Будавалі замак на балоц..стым попл..ве і насыпан..ай (з, с) пяск.. выдме. Таму нават пад гл..бокія фундам..нты па..клад..валі св..еасаблівыя падушкі з дробнага камен..я і гліны дубовых і яловых жэрдак і галін. Кажуць што падобныя збудаван..і як магутныя гняздоў..і арлінай славы былі пад сілу толькі сапраўдным волатам. Пра волатаўскую сілу (К, к)рэўскіх майстроў све..чаць і в..лізарныя валуны якія на не..дасягальнай вышын.. замураван..ы ў сценах замк.. . Ці н.. (з, с) той пары захавалас.. ў лю..скім ас..ро..дзі выслоў..е:”Каб ты на Крэўскі замак валуны ц..гаў”.
За сваё доўгае жыц..ё зведаў славу і н..слаў..е багац..е і зан..пад разбурэн..е і аднаўлен..е візіты знатных гасц..й дз..ржаўных асоб і непамысныя злачын..твы. Пра тое све..чыць і сама арх..т..ктура манум..нтальнага збудаван..я.
Музей валуноў
Беларусы з даўніх часоў пакланяліс.. кам..ням. Клан..ліс.. калі да сёмага пот.. стараліс.. выбраць іх (з, с) кожнага с..лянскага поля а тыя як жывародныя ўсё вылуз..валіся і вылуз..валіся з з..млі. Клан..ліс.. будуючы з іх крэпасці і замкі палацы і цэрквы стайні і свірны брукуючы грукатлівыя гасцінцы.
З далёкіх да..хрысці..нскіх часоў беларусы вер..лі ў цуда..дзейную сілу кам..нёў. Нашы даўнія про..кі л..чылі што сімвалам бога П..руна напрыклад з..яўляе..ца камен..ая с..кера. Ёю сіва..бароды грама..верж..ц ра..сякае чорныя хмары і поіць з..млю д..брадзейным до..джыкам. Л..чылас.. што яна абараняе ад злых духаў спрыяе ўрадлівасці і пладавітасці ратуе ад хваро.. .
З асаблівай цнатлівасц..ю адносіліс.. беларусы да кам..нёў..прошчаў следавікоў з адбіткамі сл..доў Хрыста Б..гародзіцы св…тых угоднікаў. У дні свят да іх ладз..лі хрэс..ныя ходы б..гаслужэн..і ім прыносілі ахвяры каля іх будавалі капліцы цэрквы.
Музей валуноў знаходзі..ца пад а..крытым небам ледз.. не на галоўн..м праспекц.. сталіцы. Гэта ці н.. адзіны такі ў свеце музей.
Кітабы
Калі верыць народным падан..ям і л..гендам то Беларусь ці н.. самая багатая ў ..ўропе краіна на схаван..ыя ў яе не..рах скарбы. Аднак мала каму (з, с) шукальнікаў удалос.. а..крыць гэтыя зачараван..ыя схов..шчы. А вось іншыя багац..і пры во..бліску той н..бачнай кветкі нашым суродз..чам а..крываліс.. ахвотна. Назва гэтым скарбам духоўная заможнасць нашых далёкіх і больш блі..кіх про..каў што ў сукупнасці складае багатую беларус..кую культуру.
Заўсёды не..кім ар..олам та..мнічасці былі ахінуты кнігі напісан..ыя мала каму в..домымі іерогліфамі арабскай вяззю. Яны здаваліс.. не..даступнымі і зага..кавымі. І ўж.. н..як нельга было ўявіць што за мудрагелістым арабскім піс..мом мож.. хава..ца звыклы беларус..кі тэкст што ў гэтых хітра..спляцен..ях чужой крафікі заш..фраван..ы беларус..кія словы.
Аказ..вае..ца ўсё гэта існуе рэ..льна і мае сваю багатую гісторыю. Існуюць рукапісныя кнігі створан..ыя на беларус..кай мове ара..скім піс..мом. Называю..ца яны Кітабы. Іх аўтары беларус..кія татары.
Магілёў
Пра заснаван..е Магілёва і яго назву існуе шмат ц..кавых л..генд і падан..яў. На..больш паш..ран..ая пра асілка..разбойніка Машэку які ў далёкай м..нуўшчыне гаспадарыў у навакольных др..мучых л..сах. Шмат ён б..ды ч..ніў людзям пакуль не загтнуў ад рукі кахан..ай дз..ўчыны ад якой так і не дачакаўся ўзаемнасц..і. В..лікі курган насыпан..ы на магіле разбойніка людзі назвалі Магілаю Льва. Потым заснавалі па..бл..зу паселі..ч.. і далі яму назву Магілёў. Да..рэчы Янка Купала паводле гэтай л..генды напісаў паэму Магіла льва.
Н..каторыя гісторыкі звяз..ваюць назву горад.. над Дн..пром з ім..м галіцкага князя якога сучас..нікі называлі Магутны Леў. Існуе м..ркаван..е што м..навіта ён у тыс..ча дз..весц.. ш..сць..дз..сят сёмым годзе пабудаваў у сутоку дн..пра і рэчкі Дубравенкі на гары першы драўлян..ы замак. З гэтага ж год.. магілёў у..першыню ўпамінае..ца і ў старадаўніх піс..мовых крыніцах.
Слонім
На..большага росквіт.. Слонім дас..гнуў у другой палове в..с..мна..цатага ст..го..дзя калі знаходз..ўся ва ўладан..і в..лікага гетмана Міхала Казіміра Агінскага. М..навіта на яго сро..кі па яго пра..кце быў выкапан..ы канал даўж..нёю сор..к шэсць кіламетраў які злучыў р..ку Шчару з р..кой Ясельдай. Нёман як в..дома ўпадае ў Балтыйскае мор.. а прып..ць у Чорнае. Таму са Слонім.. самым танным шляхам па в..дзе можна было трапіць адразу ў два мор.. што вельмі паспрыяла развіц..ю гандл.. .
Пры жыц..і Міхала Казіміра Агінскага Слонім называлі сталіцай маста..тваў або Палес..кімі Афінамі. Тут працавала друкарня існавала значная біблі..тэка дзейнічаў т..атр які н..чым н.. саступаў лепшым т..атрам ..ўропы. Не..звычайна ўра..жвала сама т..атральная сц..на. на ёй ма..лі адбыва..ца бітвы кон..ікаў а калі ўзн..кала патрэба то арт..сты выплывалі нава.. у ло..ках.
У балетах і оп..рах бралі ўдзел выканаўцы з далёкай Італіі. Для навучан..я м..сцовых танцораў і сп..вакоў Міхал Казімір Агінскі заснаваў балетную школу.
Дрыгавіцкая дз..ржава
Ц..перашні Тураў н..в..лікі ціхі пасёлак а н..калі на ягоным месц.. шумеў багаты і пр..гожы горад. У гл..бокай старажытнасці там уж.. былі мураван..ыя цэрквы і манастыры. Там перапіс..валі кнігі мал..валі абразы для храмаў а..чынялі школы.
Па адукаван..асці і культуры сваіх жыхароў горад на Прып..ці сапернічаў з Кі..вам. Самая даўняя з в..домых сён..я беларус..кіх рукапіс..ных кніг створан..а ў Тураве.
На землях (Т, т)ураўскага (К, к)ня..тва вырас..лі беларус..кія гарады Пінск Слуцк Клецк Рагачоў Мазыр Капыль.
Прып..ць упадае ў Дняпро і (з, с) Турава можна было лё..ка трапіць у Кі..ў. Прытокі Прып..ці а..крывалі купцам шлях у (П, п)олацкае (К, к)ня..тва ў Поль..чу і Прыбалтыку.
Жыхары дрыгавіцкай дз..ржавы добра ведалі р..зныя складан..ыя рамё..твы. Арх..олагі знаходзяць тут на ра..копках п..рсцёнкі і бранзалеты наканечнікі стрэлаў і дзідаў ж..лезныя замкі і шахматныя ф..гуркі шклян..ы посуд і алавян..ыя абразкі. Багатая (Т, т)ураўская з..мля л..жала з..усім блі..ка ад Кі..ва.
Сынковіцкая царква
Не..падалёку ад горада Слоніма можна пабачыць адно (з, с) самых дз..восных збудаван..яў на Беларусі Сынковіцкую царкву. Яна здае..ца дастае да аблокаў. Сцены зробл.н..ы (з, с) ч..рвонай старадаўняй цэглы нібыта а..пален..ы полым..м шмат..лікіх войнаў што пракаціліс.. па наш..й шмат..пакутнай з..млі. Ця..ка адарваць вочы ад гэтага надзвычай пр..гожага помнік.. дойлі..ства.
Сынковіцкая царква царква..крэпасць. Пра гэта све..чаць маўклівыя байніцы ў с..енах храма. За яго магутнымі с..енамі пра..чуры не толькі маліліс.. але і пры неа..ходнасці бараніліс.. ад ворагаў і перамагалі іх.
Падобная бажніца ёсць яшчэ тлькі ў вёсц.. Мураванка што так..сама ў (Г, г)родз..нскай вобласці. У абод..вух помніках увасобл..н..ы лепшыя рысы беларус..кага характ..р.. . Мы людзі мірныя і гасцін..ыя але калі трэба то ўмеем пастаяць за с..бе за сваю з..млю.
Сынковіцкая царква на думку н..каторых дасле..чыкаў даўн..ны збудаван..а ў пачатку п..тна..цатага ст..го..дзя. Падан..е каж.. што заклаў яе сам в..лікі кня..ь Вітаўт.
Нясві..скія зага..кі
М..сцовыя дойл..ды ператварылі (Н, н)ясві..скі замак у дз..восны арх..т..ктурна..паркавы ансамб..ль. Асабліва ўра..ж..вае палац падобны на ка..ку застылую ў цэгле і камені. Усё тут дыхае ж..вой м..нуўшчынай і прымушае задума..ца пра будуч..ню Радзімы і самавітая ўяз..ная брама нібыта ўрос..лая ў з..млю і высокія вежы што імкну..ца ў неба і велічныя залы дзе між..волі спыняе..ся са сцішан..ым сэр..цам. Даўно на чужыну выв..з..н..ы старадаўнія рыц..рскія даспехі кап..іны летапісы кнігі слу..кія па..сы. Але н..хто не здол..ў выв..зці як незл..чонае золата..срэбра не..мяротны дух Чорнай дамы. Дух каралевы Барбары Радзівіл атручан..ай хцівымі зайздрос..нікамі якія не ведалі ..часця сапраўднага кахан..я і сён..я блукае ў палац.. . Дзес..ці ў падз..мельных тайн..ках уж.. амаль два ст..го..дз.. хаваю..ца ад лю..скіх вачэй дв..на..цаць срэбран..ых апост..лаў. Іх шмат разоў шукалі аматары лё..кай нажывы кажуць нава.. з..усім н..даўна. Дарэмна намагаю..ца. Апост..лы верну..ца самі калі а..чуюць што на Беларусі іх сапраўды чакаюць.
Слуцкія паясы
Сён..я яны зб..рагаю..ца ў самых в..домых музеях Лондана і Парыжа Варшавы і Кі..ва і іншых гарадоў свет.. . Вельмі багаты і каштоўны збор так..сама захоўваўся ў Мінск.. але ў г..ды Другой сусветнай вайны быў не..зваротна страчан..ы. Ц..пер у Беларусі засталіс.. толькі рэшткі гэтых дз..восных вырабаў. Гл..дзіш на іх і між..волі згад..вае..ца ран..шні росны луг што перал..вае..ца ўс..мі кол..рамі пад першымі со..н..чнымі промнямі.
(З, с) сівой даўн..ны і на..працягу доўгіх ст..го..дзяў тка..кі станок надзейна служыў людзям. (З, с) пакален..я ў пакален..е перадаваліс.. таямніцы тка..кага майстэр..тва і н..лё..кая праца ператварылас.. ў высокае маста..тва. Све..чаннем таго з..яўляю..ца створан..ыя пад с..лянскімі стрэхамі і ўпрыгожан..ыя спрадвечнымі ўзорамі абрусы дываны ручнікі і в..дома ж па..сы якія нашы про..кі л..чылі амаль галоўнай аздобай у вопра..цы. С..ляне праўда насілі ваўнян..ыя ці льнян..ыя апаяскі. А магнаты і заможная шляхта па..пяраз..валіся выткан..ымі з залатых і срэбран..ых нітак па..самі што прывозіліс.. з далёкіх усходніх краін.
Імя горада
Нясві..ская з..мля мае багатую і слаўную гісторыю. Тут нарадзілас.. шмат ц..кавых і паэтычных падан..яў і л..гендаў. Гэта так..сама нашы помнікі м..нуў..чыны і даўн..ны. Яны ра..павядаюць нам пра тое што было хвалююць сва..й вобразнасц..ю не..паўторнасц..ю і таямнічасц..ю.
Існуе некалькі л..гендаў пра пахо..жан..е назвы горад.. Нясвіж.
Вось адна з іх.
Там дзе рэкі Уша і Лань блі..ка пад..ходзяць адна да адной узнікла новае паселі..ч.. . Жыхары яго дапамагалі працяг..ваць волакам ла..дзі з адной рэчкі ў другую. За..тым паселі..ч.. ператварылі ў астрог. Паз..ней яно стала ц..нтрам не..вялікага кня..тва.
Паселі..ч.. было добра ўмацаван..ае. Гэтаму спрыялі і в..лікія балоты..багны і абаронцы..воіны. Іх называлі віжамі.
Ворагі баяліс.. нападаць на гэты горад бо ў крэпасці было шмат воінаў. Ад сугу..ча кароткіх слоў “несць віжаў” што азначала “многа воінаў” сталі называць горад..крэпасць Нясвіж.
Князь Вячка
Крыжакі часта нападалі на падуладныя Полацку паселі..чы. На бера..е ш..рокай Дз..віны стаяў горад Кукенойс. Там кіраваў князь Вячка з род.. (П, п)ола..кіх князёў Рагвалодавічаў. Ягоныя атрады не давалі н..мецкім рыцарам спако.. і не пускалі іхнія войскі на славутую (П, п)ола..кую з..млю.
Крыжакі сабралі супраць Вячкі в..лікае войска. Сілы былі вельмі н..роўныя а падмога пры..сці не..паспела. Каб не а..даць свій замак захопн..кам князь Вячка і дружына выр..шылі спаліць яго і а..ступіць.
Вячка яшчэ доўга ва..ваў (з, с) крыжакамі..агрэс..арамі. Аднаго разу ён са сваімі людз..мі пры..шоў дапамагаць эстам якія абаранялі горад Юр’еў.
Бой быў вельмі ця..кі. Крыжакі прарваліс.. ў горад. Ус.. абаронцы загінулі ў рукапашным ба.. . Склаў галаву ў ба.. і Вячка.
Ц..пер старажытны горад Юр..еў заве..ца Тарту. Адну з ягоных пр..гожых вулачак эстонцы назвалі ім..м адважнага беларус..кага князя.
Гомель
Шмат та..мнічага ўто..ваецца і ў назвах н..каторых нашых аблас..ных цэнтраў. Паводле ..час..лівага збег.. акалічнасц..й так сталася што ўсе яны маюць даволі багатае гістарычнае м..нулае а гэта дае па..ставы для ўзн..кнення р..зных л..гендаў аб пахо..жанні іх назваў. Пры..чым дапытл..вы чалавечы розум па н..каторых з іх яшчэ і па сён..яшні дзень не дакапаўся да ісц..ны працяг..ваючы задавальняць сваю в..лікую зац..каўлен..асць усяго толькі зага..камі і г..пот..замі. Узяць напрыклад Гомель. Многі.. вучоныя ледз.. не кат..гарычна выводзяць яго са старажытнага тэрмін.. гаміла ўзгорак. Аднак сёй..той схільны тлумачыць значэн..е гэтага тапоніма на ўзроўн.. спро..чан..ага пад..ход.. да зага..кі. Назва тлумачы..ца і тым што па..блізу горад.. разме..чан..ага на славутай ра..э Сож было даволі мелка і людзі каб папююрэдзіць адзін аднаго ў час рух.. па в..дзе выкрык..валі Го..го..го! Мель. Не..навукова але досыць займальна!
Навагрудак
Навагрудак л..жыць на Навагру..скім узвыш..ы. Там дзе ўзвыш..а рэ..ка спадае да Нёмана яно пасечан..а ярамі. Навагру..скія вышыні адн.. (з, с) самых высокіх гор на Беларусі таму тут заўсёды на некалькі градусаў халадне.. .
Навагрудак быў каліс..ці сталіц..й (В, в)..лікага (К, к)ня..тва (Л, л)ітоўскага. Яшчэ з..далёк відаць Навагру..скае гарадзі..ч.. а на ім абгрызен..ыя часам вежы. Чорныя з..лё..ку ч..рвоныя як прыпален..ы чыгун выся..ца яны над горадам. Вежы моцна пашко..жан..ы ст..го..дзямі.
Калі зале..ці на..верх то в..даць на многія кіламетры вакол. Але і з..нізу ў ясную пагоду в..даць званіцу ў вёсц.. Турэц што за тры..цаць кіламетраў. А вунь аз..рцо Літоўка. Згодна (з, с) падан..ем тут разбілі крыжакоў. Гэта гісторыя л..гла ў аснову паэмы Міцкевіча Гражына.
Калі паглядз..ш у..ніз то ўбач..ш там стары касцёл у якім в..нчаўся князь Ягайла і ў якім хр..сцілі Міцкевіча. Глян..ш на..зад там домік..музей Міцкевіча адноўл..н..ы з руін. Увогул..е тут многае звязан..а з ім..м в..лікага паэта.
Дойлі..ства беларус..кіх гарадоў
Арх..т..ктура і вы..ўленчае маста..тва Віц..бшчыны значная частка культурнай спа..чыны Беларусі. На Віц..бшчыне ўзніклі самабытныя арх..т..ктурна..маста..кія школы і стылёвыя кірункі якія ўплывалі на развіц..ё маста..кай культуры Беларусі. М..навіта на Віц..бшчыне з..явіліс.. першыя на т..р..ыторыі Беларусі гарады. Гэты край ад..граў пэўную рол.. ў фарміраван..і і гісторыі першай усходне..славянскай дз..ржавы Кі..ўскай Русі.
Першым з беларус..кіх гарадоў заснаван..ы Полацк. З Полацкам звязан..а ўзн..кнен..е на т..р..ыторыі Беларусі манум..нтальнай арх..т..ктуры. Тут у с..рэдзіне адз..н..а..цатага ст..го..дзя пабудаван..ы першы мураван..ы храм Сафійскі сабор.
У дв..на..цат..м ст..го..дзі ў перы..д на..вышэйшага эканамічнага і палітычнага ўздым.. (П, п)олацкага (К, к)ня..тва сфарміравалас.. самастойная Полацкая школа дойлі..ства. Для яе характэрна выкарыстан..е т..хнікі пры якой стваралас.. двух..кол..рная гам..а паверхні сц..ны.
Полацкая школа дойлі..ства што склалас.. на аснове творчай перапрацоўкі антычнай арх..т..ктуры Візантыі атрымала ў дв..на..цат..м ст..го..дзі выразна нацы..нальныя рысы мела самастойны творчы поч..рк. Яна зрабіла в..лікі ўплыў на развіц..ё старажытна..рус..кай арх..т..ктуры.
Вязынка
Вязынка радзіма выдатнага беларус..кага паэта Янкі Купалы. Навакольныя м..сціны часта называюць беларус..кай Швейцары..й. Цудоўная пр..рода р..днага кра.. яго фарбы і гукі ўвайшлі ў пам..ць творцы разам (з, с) першымі радасцямі і н..годамі. Ма..чыма таму стварыў паэт не..забыўную п..йзажную лірыку в..домыя ўс..м прырода..апісальныя вершы.
Людзі гавораць што ў старадаўнія часы ц..кла тут ш..рокая р..ка па якрй сплаўлялі лес а каля хутар.. в..залі плыты. А..сюль нібы назва.
Паводле другой л..генды назва м..сцовасці нарадзілас.. ад в..заў якія і ц..пер упрыгож..ваюць бераг.. рэчкі ця..ну..ца аж да Лысай гары.
Вучоныя сцв..р..жаюць што каліс..ці тут было гарадзі..ч.. . Арх..алагічныя даслед..ванні выявілі штрыхавую к..раміку кам..ні на якіх дзёрлі крупы. Гэтыя рэчы належаць да ран..яй культуры славян таму Вязынку ўключылі ў спіс м..сцовасц..й дзе а..шук..валі славянскія старажытнасці. У друку Вязынка ў..першыню ўпамінае..ца ў пачатку дз..вятна..цатага ст..го..дзя.
У тыс..ча дз..вяц..сот сор..к пят..м годзе вязынскі ка..гас перадаў будынак у якім нарадзіўся Янка Купала Акад..міі навук.
Купалаўскі м..марыяльны запаведнік
М..мары..льны запаведнік арганізаван..ы ў тыс..ча дз..вяц..сот сем..дз..сят друг..м годзе. Ён уключае вёску Вязынка Маладзечанскага ра..на і яе навакольныя м..сціны па берага.. р..кі Вязынкі. Ц..нтральнае мес..а ў ім займае с..дзіба (з, с) хатай у якой нарадзіўся народны паэт Беларусі Янка Купала ябл..н..вы сад штучны вадаём наса..жэн..і ліпы б..розы елкі бэзу. Побач (с, з) хатай устанозлен..ы помнік паэту. У хаце філі..л Літ..ратурнага музея Янкі Купалы.
На в..лік..м валуне што каля хаты выбіты словы паэта Тут бачу свій край поле рэчку і бор сваю матку з..млю Беларусь.
Вакол помнік.. Янк.. Купал.. ш..сць..дз..сят кустоў руж столькі год пражыў п..сняр.
У тыс..ча дз..вяц..сот в..сем..дз..сят друг..м годзе ў гонар ст..го..дзя з дня нара..жэн..я Янкі Купалы на т..р..торыі запаведніка паса..жан..а сто маладых дубоў.
Кожны год тут праводз..цца святы паэзіі праходзяць злёты студ..нтаў..філолагаў. І гучаць словы паэта.
Кніга на Беларусі
Арх..алагічныя раскопкі якія інт..нсіўна праводзя..ца па ўс..й Беларусі і ахопл..ваюць помнікі ўс..х гістарычных п..ры..даў не даді ні..воднага на..пісу ранейшага за дз..сятае ст..го..дзе. Да гэтага часу жыла толькі бе..піс..мовая трад..цыя перадачы і захаван..я культуры.
Кніга з..явілас.. на Беларусі ў дз..сят..м ст..го..дзі разам (с, з) хр..сці..нствам. Яна пры..шла ўрачыста на самае пачэс..нае мкс..а новага культу. У гарадах і вёсках былі высокія мураван..ыя ці драўлян..ыя дамы аднак над кожным паселі..чам велічна дамінавала будын..на храма а ў цэнтр.. храма было мес..а кнігі напрастольнага Евангел..я. Яго ўрачыста выносілі яго ц..лавалі як ікону яму кадзілі. На Евангел..і прыс..галі све..кі на судах. Дзякуючы гэтым акалічнас..цям фарміравалас.. стаўлен..е людзей да кнігі як да но..ьбіта найпраўдзів..йшай ісц..ны. Часам палеміка памі.. р..знымі канфес..іямі дас..гала такога напру..жан..я што кнігі ід..алагічных праціўнікаў спал..валі.
Жыц..ё ж патрабавала талерантнасці. Напрыклад каб прымаць прысягу паслоў мусульманскіх дз..ржаў у канц..лярыі (В, в)..лікага (К, к)ня..тва (Л, л)ітоўскага захо..ваўся спіс Карана.
Успаміны
Заплю..ч..ваю вочы і бачу маці ціхую маркотную. Задумаўшыс.. яна трымае м..не на каленях сп..вае даўнюю пес..ню. Слоў пес..ні я не разб..раю але мне ўсё..адно добра. Каб можна было я слухаў бы б..сконца ласкавы ма..чын голас што л..е..ца з яе грудзей быц..ам руч..ёк. І я ўтаропіўшыс.. ў зорнае неба якое плыве нада мною пад мернае пакалых..ванне воза і н..гучны перастук колаў слухаю яго. На хв..ліну мне здае..ца мы н..куды не едз..м а ўвесь свет плыве на..сустрач нам.
Спыняемся як і заўсёды ў м..л..дым бела..стволым б..рэзнік.. . Бац..ка выпрагае кон..й путае іх і в..дзе кудыс..ці ў туман. Чуваць як ..ржуць тупацяць капытамі коні людзей што прыехалі ране.. . Маці пасадзіўшы мяне на мя..кую п..рыну злазіць з воз.. лупіць бульбу што зарабіла ў вёсках. Бац..ка б..рэ с..керу валіць і зб..рае сушняк гучна сапе ра..клад..ваючы вогні..ча. Калі сушняк узгарае..ца бац..ка н.. слова н.. кажучы сса..ж..вае м..не на з..млю.
Старая і новая школы
Васіль любіць і старую школу ў якой вучыўся да пятага клас..а і новую камен..ую двух..павярховую якая вырасла ў ц..нтры м..стэчка.
У стар..й школе та..мнічасці было нава.. больш чым у новай. У доўгай будын..не размя..чаліс.. тры клас..ны.. пако.. і настаўні..кая. На пя..чан..ым школьн..м двары шумелі лісц..ем таполі. У кожн..м пако.. старой школы можна было натрапіць на цуд. У адн..м кабінеце ў зашклёнай шафе стаяла заспіртаван..ая ў сасудз.. гадзюка. У друг..м г..рбарыі накле..н..ыя на лісты кардон.. м..н..ралы ў скрыначках.
Паз..ней пабудавалі яшчэ тры будынк.. замкнуўшы школьны пляц на манер па..ковы. У новай школе толькі ў першую з..му было н..ўтульна. Ц.пер парадак нав..лі ў клас..ах цёпла падлога і с..ены пафарбаван..ы. Усюды на с..енах партрэты карты ды..грам..ы.
Пр..гожы від а..крывае..ца з акна другога паверх.. . Летам відаць асмужан..ы лес з..лёнае поле а ў..зімку белая снежная посцілка нібы ахінае навакол..е.
Сажалка
Намаган..ямі дарослых і дз..цей бало..ца ператварылас.. ў гл..бокую сажалку з гліністым дном якое павольна запаўнялас.. падземнымі і крынічнымі водамі.
Ц..пер мы часта пагл..далі на неба чакаючы даждж.. ад якога залеж..ў наш водны бас..ейн. Адн..х крыніц в..дома мала каб напоўніць яго ды гарачае летн..е со..нц.. заб..рае н..малую даніну.
Нарэ..це дождж л..нуў як з в..дра. Старыя злаваліс.. а мы былі рады сажалка наша расла як на дражджах. Нава.. асака і ракітнік што апл..талі яе в..нком пав..с..лелі. І калі выдаўся першы со..нечны дз..нёк мы а..крылі свій купальны с..зон.
Як прыемна ныраць у сва..м водным бас..ейне! Пры..дз..ш у..вечары (з, с) с..нажац..і плюхайся с..бе хоць да самай ночы.
Хутка старшыня прывёз аднекуль на маш..не ц..лую кадушку малькоў і запусціў іх у сажалку. Мы захвал..валіс.. . Гэта ж яўны замах на наш бас..ейн! Але потым прымірыліс.. (з, с) карпамі. Адгарадзілі с..бе асобную купальню і жывём з імі ў дружбе.
Цё..чыны казкі
Цётка Наталка магла прыдумаць і рас..казаць безліч казак. Багатай парой для іх была з..ма. Каб в..сялей прасці кудзелю ці в..заць на спіцах жан..чыны зб..раліся на в..чоркі ў цё..чынай хаце. Наталка прыб..ралася ў сва.. на..лепшыя ўборы хустку (з, с) ч..рвон..ымі півонямі сіні чапец вышыван..ую кашулю. Гарэла лямпа патрэск..вала ц..пельца ў пе..цы кідаючы водсветы на падлогу і сц..ну. На лаўц.. са сваёю прасніцаю с..дзела цётка ў акружэн..і пл..мен..ікаў дачок і рас..каз..вала казкі.
Мы слухалі і луналі разам з г..роямі казак н..дзе за сінім мор..м над цёмным лесам плылі на чароўных дыванах імчаліс.. на вогнен..ых конях. Круцілас.. цё..чына в..рацяно ў спрытных пальцах ця..нулас.. тонкая нітка і бя..конца ліліс.. казкі.
Я не ведаў тады што цётка ўсё проста прыдум..вала на..хаду імправ..завала. М..не здз..ўляла толькі адно н..разу яна не рас..каз..вала адну і тую ж казку аднолькава. Шкадую што не запіс..ваў яе казак загадак песен.. ц..кавых гісторый.
Надзька-варатар
Н..хто не пам..таў калі ў пасёлку пабуд..валі стады..н. Ён здаваўся б..змежным пачатак яго выныр..ваў (з, с) тайгі за пасёлкам хаваўся край стады..на.
Тут працв..таў с..бірскі фу..бол з анучным м..чом які а..круціўшыс.. вакол голай нагі хутка рваўся. Таму часта ў самы разгар гульні мяч даводзілас.. зашываць ніткамі што ўваходзіла ў абавязак дз..ўчынкі.
Надз..ка была ў нас на..лепшым галкіп..рам ці варатаром. Яе шанавалі і баяліс.. ўс.. нашы фу..балісты. Надзька брала м..чы якія праб..валіс.. з любога станові..ча. Яна ўмела св..стаць так што ў прахожых бров.. лезлі на ло.. і падала з галавы шапка.
Калі ж Надзька часам пач..нала задз..раць нос яе адразу став..лі на мес..а называючы дз..равым варатаром. Справа ў т..м што там дзе павін..ы знаходзі..ца варот.. заўсёды была толькі дзірка ў плоце. Але з любым хто спрабаваў замахну..ца на яе годнасць Надзька ма..ла ўступіць у бойку.
Ля вогнішча
Н..вялікае яркае вогні..ча палала на паляне ў густ..м хвойнік.. . Нагінаючыс.. над агнём Славік стараўся ўбачыць ці не вык..п..ла вада ў кац..лку падвешан..ым на сырой жардзіне. У ім варыліс.. грыбы сырае..кі з..лёнкі і апен..кі. І агонь і пара і дым пяклі ў ..чокі ды ў лоб але Славік усё ж пабоўтаў лы..кай у кац..лку і а..чуў што дробна пакрышан..ыя грыбы не падгараюць.
Валя апусціла ражон (с, з) хлебам і салам над агнём сала адразу пачало лі..ца тлу..чам на вогні..ча пахнуць на ўвесь лес.
Славік патр..маў у кац..лку нож насадзіў на яго грыб і паспрабаваў на смак. Абабраўшы дз..ве в..лікі.. цыбуліны пакр..шыў іх і ўкінуў у кац..лок. Нарэзаў дробн..нька сала і апусціў яго на вечка ад кац..лка паставіў на вуглі каб заскварыць бул..н.
Потым Славік дасташ з гарачага поп..лу некалькі змор..чан..ых бульбін і пачаў аб..раць сыпл..чы с..бе на калені чорную сажу. Жоўц..нькую бульбіну падаў Вал.. .
Хвалі
На бя..концым бера..е в..лікага шэра..блакітнага мор.. с..дзіць хударлявы маленькі хлопчык. З мокрага пяск.. які нал..пае на далоні ён будуе вежу. У бя..концым кра..відзе будаўнік здае..ца маленькім як кропка ці кропля. Ён захопл..н..ы справай паглыбл..н..ы ў яе і не гл..дзіць на мор.. . А там нара..жае..ца хваля якая б..жыць (с, з) глухім шэптам да берага. Шоргат ракавінак пяск.. і хваля адразу разб..вае руйнуе тое што хлопчык не паспеў дабудаваць. Перад разгубл..н..ым малым застаю..ца рэшткі сабор.. і хваля якая (з, с) шумам спаўзае і сцяг..вае ў мор.. плён працы.
Хлопчык пач..нае будаваць працуе ху..чэй. Гурба пяск.. набывае форму. Але зноў наб..гае хваля і як коўдра накр..вае сабор з не..дабудаванай вежай.
Малы ўпарта насыпае прыгладж..вае сцены вежу (з, с) трэсач..к робіць крыжык. Хваля з..усім блі..ка. Чуваць яе шоргат і шэпт. Малы пасп..вае паставіць крыжык на вежу. Хваля застывае спыняе..ца ссоўвае..ца ў мор.. .
Бя..концы кра..від. На бера..е стаіць сабор з мокрага пяск.. .
Сцяжыны дз..цінства
Сц..жын на свеце многа. Прыкметныя і ш..рокія сц..жыны існуюць гадамі і служаць адразу многім людзям ц..лым пакален..ям. Па кароткі.. і вузкі.. ходзіць чалавек значна радзе.. . Бываюць яшчэ з..усім н..зведан..ыя амаль н..ходжан..ыя на якія трапляе толькі выпа..ковы вандроўнік.
Колькі ў свеце людзей столькі і сцежак. У кожнага чалавека яна свая такая асаблівая самая пр..гожая і н..паўторная. Тут тва.. карані тут цв..ло тваё дз..цінства. Тут кожнае дрэўца ве.. знаёмым р..дным водарам. У кожн..м спеве птушак і журчан..і ручайка ўгад..вае..ца гучан..е ма..ч..най песні. Тут і трава больш мя..кая і ша..кавістая і неба больш высокае і сін..е і со..нц.. здае..ца свеціць нава.. ярчэ.. .
Ёсць такая сц..жына і ў м..не. Вуз..нькая амаль н..ходжан..ая н..кім. Яна ідзе ад хутар.. ўздоўж вёскі міма высокага абрыв.. ў гл..біню старога лес.. . Я іду па сва..й л..сной сце..цы знаёмай (з, с) самага дз..цінства.
Васькава мара
Яшчэ сон..йка не ўзы..шло над струменістай Палатай а ў м..л..дым б..рэзнік.. па..над р..кой разл..ваўся салаў..іны по..чак. Кожн..м чэрв..н..скім ранкам птушкі быц..ам спаборнічалі хто лепш сп..вае. Васька Ал..ксе..ў любіў у гэты час лавіць за горадам рыбу. Ён рад..ваўся калі на снедан..е прыходзіў не (з, с) пустымі рукамі. Не кожны дзень выпадала трапіць на рыбалку бо строгі бац..ка рана прывучыў яго да работы ў майстэрн.. . Разам з вучн..мі..падмайстрамі і двум.. старэйшымі братамі выраблялі яны р..зныя шклян..ыя ўпрыгожан..і пецеркі п..рсцёнкі бранзалеты. Асабліва падабаліс.. Васьк.. бранзалеты пляскатыя круглыя кручан..ыя р..зных кол..раў і а..цен..яў часам абвітыя танюс..нькімі дроцікамі з медзі срэбра а то і золата. На гэтыя вырабы быў попыт не толькі ў Полацк.. але і далёка за межамі кня..тва.
Васькавы абавя..кі былі не..складан..ыя трэба было не..шта паднесці ці пама..чы дарослым. Але ён чакаў той хв..ліны калі бац..ка дазволіць яму сам..му варыць шкло і адл..ваць р..зныя пр..гожыя рэчы.
Шчас..лівая раніца
Раніцай Яфімка прачнуўся ў пра..чуванні ..час..лівага дн.. . Дзіва што! Учора ў..вечары бац..ка аб..цаў паказаць с..крэты сва..го майстэр..тва. А майстар ён быў в..домы і знакаміты. З ус..го Віцебск.. прыходзілі да яго па глінян..ы посуд. Нава.. князь час ад часу прысылаў сваіх слу.. выбраць што..небу..ь з гатовага посуд.. ці заказаць новы. В..дома глінян..ыя вырабы пр..гожыя але ж і б..юцца хутка. Н..хто не ўмеў рабіць так посу.. як ..фімкаў бац..ка. Людзі казалі быц..ам Бутрым і каваль Ладысь знаю..ца з н..чысцікам бо на..та многа пашаны ім у горадзе за працу і розум. Праўда н..чысціка Яфімка н..колі не бачыў. Аднак бачыў як да бац..кі хадзілі віцьбічы раіц..а па р..зны.. справа.. . Сён..я ж бац..ка аб..цаў і яго навучыць мудрасці ганчарнай.
Хлопчык мігам праглынуў снедан..е выл..з з..за стал.. . Маці толькі дз..вілася а бац..ка пасме..ваўся.
Чырвонец
Чырвонец матылёк..аген..чык.
Быц..ам іскрынка ён пырхае над лугавымі кветкамі. Сустракае..ца так..сама на л..сных сце..ках і прасеках. Як..раз там дзе ў канц.. чэрв..ня высыпаюць першыя суніцы. Самыя буйныя і самыя сало..кія падобныя на кроп..лькі ран..шняга со..нца. Таму не..выпа..кова ёсць павер..е што гэтыя матыл..кі гаспадары суні..нікаў.
За..адно хачу вам па..казаць як ху..чэй набраць паўнюткае вядзерц.. ягад. Тут мала толькі ахвоты і ц..рпен..я. На пачатку трэба злавіць хоць аднаго ч..рвонца. І н..якім н.. сачком а на..лепш кепкай знятай з галавы. Злавіць каб тут ж.. яго а..пусціць крыкнуўшы яму на..ўздагон Л..ці час..ліва!
Аднак не варта вешаць нос калі верн..шся дамоў без ягад і не..патрымаўшы ў руках ч..рвонца. За..тое на ўсё астатн..е жыц..ё (з, с) табой застане..ца не..забыўнае. Цудоўны летні дзень. На высок..м блакітн..м небе белыя ветразі аблокаў. А па сон..чнай паляне б..жыць хлапчук. За пл..чыма ў яго крыл..амі ра..хрыстан..ая кашул..ка.
Вось так я ўяўляю с..бе Краіну Дз..цін..тва.
Куток мален..тва
Ёсць у кожнага свій мілы сэр..цу куток які з бегам гадоў н.. толькі н.. ц..мее ў пам..ці а станові..ца як..бы яснейшым даражэйшым. Многа можа быць у чалавека за жыц..ё іншых куткоў і больш слаўных і больш выдатных але гэты куток не забывае..ца не а..ступае ў..дал..ч с..род іншых д..рагіх успамінаў. Ён самы д..р..гі самы ..чымлівы! Куток гэты тая хата дзе мы вучыліс.. бегаць чулі ц..плыню ма..чын..ых рук і ц..плыню сэр..ца куток наш..га мален..тва.
З радасц..ю і болем пад..я..джаю я кожны раз да р..дных сваіх м..сцін. Гледз..чы па тым з якога бок.. ідзе д..рога да р..днага кутка ад Гом..ля ці ад Мазыра пач..наю..ца гарады станц..і вёскі на якія не магу ўж.. глядзець без хваляван..я. Рэчыца Васілевічы Мазыр для м..не проста назвы паселі..чаў а як..бы ж..выя істоты таварыш..ы м..л..досці. Чы бл..жэй в..дзе д..рога да Гліні..чаў тым бл..жэйшыя даражэйшыя таварыш..ы выходзяць на..сустрач.
Гімн маці
Маці на..даражэйшы на свеце чалавек. Н..хто н..мож.. так горка і ціха туж..ць як маці. Н..хто н.. ўмее так любіць як маці н.. ўмее так ц..рпець і ахв..раваць сабой. І ад..разу ўспамінае..ца старадаўняя пры..ча пра юнака які ў ахвяру н..ўмольнай і хцівай каханц.. прынёс ма..чын..а сэр..ц.. . Ён бег з ім у руках спатыкнуўся аб кам..нь і заста..наў. Ой табе ж баліць сынок! Ідзі цішэй дзіцятка праш..птала чулае ма..чын..а сэр..ца. Кожная сынава драпіна адзывалас.. ў ма..чын..ым сэр..ц.. н..сцерпным бол..м гора і н..ўдачы дз..цяці станавіліс.. яе горам і пакутамі.
Пра маці можна гаварыць бя..конца. Пакуль жыве маці пакуль сустракае нас яе ласкавая ўсмешка пакуль у дні посп..хаў і страт ёсць каму сказаць п..вучае слова “мама” мы а..чуваем с..бе м..л..дымі і дужымі ўпэўн..н..ымі ў заўтрашн..м дн.. . І таму трэба бера..чы шанаваць і любіць сваіх маці не гора а радасць і кветкі прыносіць ім.
Спасцігаю мудрасць маміных урокаў
Жыву на з..млі ха..жу пад со..нцам блаславёная Богам і мамай. У мамы адметны погляд на ўсё. Вучыць яна нас тактоўна часцей улас..ным прыкладам. Ак..уратная імкне..ца прыв..ваць гэтую рысу нам Хату дзеткі ў чысц..ні трымайце з..ранку і ў..вечары падм..тайце. Ноч..у Божая Маці ходзіць н..ёмка ёй на п..сок ступаць а яна ідзе сям..ю блаславіць. Ура..жан..ая пачутым я трэсла сама..ткан..ыя ходнікі больш чым трэба каб было ўтульна чыста.
Светлая і добрая душа маці стварае хара..тво вакол с..бе. Кветкі яе стыхія. У агаро..чыку растуць півоні і в..ргіні астры і маргарыткі ружы і рамонкі. Побач л..сныя ландышы стаіліс.. пад кустом арэшнік.. вабіць пахам прым..тая зуброўка і дзівасіл. Лекавыя травы мама суш..ць і з..мой частуе нас духмянай гарбатай. Любіць мама ставіць букеты. Сціплыя (з, с) пал..вых кветак яны аздабляюць н..хітры інт..р..ер в..сковай хаты. Мама не шкадуе кветак бо калі дорыш іх людзям то кветкі ..чырэй цв..туць.
Урокі жыц..я
У н..ўмелага рукі не баляць. Доўгімі з..мовымі вечарамі мама ткала посц..лкі ручнікі дачушкам на пасаг выш..вала в..зала. Кроіла і шыла нам зграбныя сукенкі. Калі заставаліс.. кавалачкі тканін..ы казала Ну і пр..гожая лялька была (бы, б) у такім убран..і. Рэзалі і падр..залі шылі і паролі мы с..стрычкі а ў..вечары з гонарам паказ..валі с..броўкам лял..чныя строі. Пра..шоў час і старэйшая с..стра ладныя ўборы з густам ш..е і маме і сваім дзецям і пл..мен..ікам.
Да выпечкі з любоў..ю прыступайце пір..гі ц..пло рук любяць зноў ж.. яе матулі парада. Адзін..ая ў вёсцы да гэтагачасу п..чэ жытні хлеб духмяны наздраваты. Смак яго ведаюць і на даж..нках і на в..сел..і і кожны дзень. Ц..кавіцца муж А ты чаго не паспрабу..ш? Баюс.. так не атрымае..ца ў мамінага адметны смак.
Маміна крэд.. жыц..я не давай злу волі кая..ца не будз..ш. С..прад..веку дабрыня ратуе і лечыць.
У неаплатным даўгу
(З, с) тых часоў як я пазнаў жыц..ё я люблю сваю маці простую беларус..кую жан..чыну. Яна ўмела ўбачыць галоўнае ў чалавеку сумлен..асць а..крытую душу. Гэтая не..піс..менная жан..чына жыла в..лікім духоўным жыц..ём.
У кожнага з нас усе запаве..ныя ўспамін..ы зв..зан..ы з маці. Гэта яна яшчэ ў мален..тве а..крыла нам прыгоства народнай паэзіі в..лікасць бя..смертнай калыханкі. Толькі для таго хто спазнаў гл..біню ма..чынай пес..ні а..крылас.. потым н..вычэрпная скарбніца лю..ской душы.
Сваіх дзяцей ты вучыла любіць працу мазольных рук шанаваць хлеб твой. Бывала ўбач..ўшы долу кавалачак хлеб.. ты падымала яго падносіла да сваіх вуснаў. Ты ц..лавала дар здабыты кр..вёю потам. Ты вучыла нас шанаваць працу.
З малку да сталых год я а..чуваў тваю ..чырасць тваю любоў. Але ўвесь час мне рупіла думка толькі (б, бы) не аста..ца ў даўгу перад табою перад сваім сумлен..ем.
Мой шлях асв..тляе тваё сэр..ц.. якое палае любоў..ю да народ.. .
Свет матулі
Свет матулі. Ён бя..концы ён та..мнічы сва..й н..абдымнасцю ён з намі на..заўсёды да апошн..га ўздых.. . Гэты свет наша св..домасць наша радасць і туга наша спа..чына. Ты вырас ты самастойны як здае..ца табе. Колькі ўрачоў н.. будуць а..слух..ваць ц..бе але н..хто з іх (с, з) такой дакладнасц..ю не вызначыць н.. т..мп..ратуры тваёй н.. пульс.. тва..го н.. біцця сэр..ца што ў..першыню ўзварухнулас.. пад ма..чыным сэр..цам як маці твая. Яна зробіць гэта ў..імгненне толькі прыклаўшы руку сваю да тва..го лб.. і толькі вуха прытуліўшы да грудзей тваіх.
Універсітэты і акад..міі будуць вучыць ц..бе роднай мове але калі не ўспрыняў мову гэтую з ма..чын..ых вуснаў (з, с) перша..крыніцы н..колі ты а..чуваць не будз..ш слова дзе гук кожны ад матулі. Мова р..дная таму і заве..ца ма..чынай.
Улазіны
Улазіны гэта н.. толькі св..та але і р..туал які мае сімвалічны сэнс.
Звычайна ўлазіны або навасел..е спраўлялі ў поўню каб у новай хаце ўс..го было поўна хлеб.. гроша.. збож..а дз..цей. Ноч..у перад улазінамі пускалі ў хату кошку і пеўня каб яны прынялі на с..бе зло што магло пас..лі..ца ў новай хаце.
Гаспадар кідаў у хату клубок нітак і ўзяўшыс.. за нітку ўваходзіў сам. Пасля падаўшы по..с зацяг..ваў за сабою ўсю сям..ю.
Найперш у новую хату са старой урачыста пераносілі агонь у гаршку з вугол..ем потым запал..валі свечкі і ўносілі абразы. Сімвалічным быў і перанос са старой хаты качаргі чапялы вілак лапаты для хлеб.. . Новая печ павін..а была ад..разу ж працаваць. Гаспвдын.. трэба было выгр..баць вугол..е ставіць у печ.. і даставаць чыгуны.
Ганаровае мес..а ў р..туале навасел..я займала дзяжа. Яе ставілі на покуц..і самым шаноўным мес..ы дзе в..сяць абразы і куды садзяць дарагіх гасцей.
Купальскі абрад
Свята Купал..е прысв..чае..ца со..нцу крыніц.. эн..ргіі жыц..я на з..млі.
У купальск..м абрадзе самым важным з..яўляю..ца вогні..чы бо агонь увасабляў сабою со..нц.. . Як правіла яны былі в..лікіх памераў каб жыта ўдалос.. высокім а ўра..жай багатым. Вогні..чы звычайна ра..кладалі на берагах рэк азёр абавя..ковым было пераскок..ванне праз яго. Яшчэ быў звычай катаць запал..н..ае кола вакол с..ла а так..сама вадзіць кругавыя карагоды. Л..чылас.. што со..нц.. дае жыва..творную сілу і будзе ўвесь год міласц..вае да чалавека.
По..руч (з, с) со..нцам у купальскім абрадзе вельмі важны культ в..ды. У беларусаў в..да складае прадмет асобага шанаван..я асабліва крынічная. Купал..е хлопцы і дз..ўчаты спраўляюць р..туальнае купан..е ў рэках азёрах таму што в..да ў гэтую ноч.. валодае магутнай жыц..ёвай сілай робіць людзей пр..гожымі.
На..пярэдадні купальскай ночы дз..ўчаты і жан..чыны а..праўляліс.. зб..раць купальскія травы кветкі. Імі потым л..чылі членаў сям..і.
Купальская ноч.. ноч.. та..мніц і цудаў.
Беларус..кае каваль..тва
С..род р..зных рамё..тваў адно (з, с) самых пачэс..ных месцаў займае каваль..тва. Кавальскае рамя..тво патрабавала майстэрства ведан..я т..хналагічных с..крэтаў апрацоўкі мат..ры..лу. Умен..е выплавіць руду вызначыць патрэбны прац..нт дабавак т..мп..ратуру нагрэв.. ступень загартоўкі л..чылас.. амаль чараўні..твам. Не..дарэмна праца каваля з..яўляе..ца адной (з, с) самых паважан..ых.
Без улас..нага майстра..каваля не абыходз..лас.. ні..воднае паселі..ча. Калі трэба было па..каваць каня назубіць серп выкаваць завесу ішлі да каваля. Добрага майстра ведала ўся акруга. Ім ганарыліс.. яго шанавалі. Кавальскае рамя..тво заўсёды было акруж..н..а ар..олам та..мнічасці зага..кавасці. Каваля параўно..валі (с, з) чараўніком які валодае цуда..дзейнымі с..крэтамі апрацоўкі ж..леза.
(З, с) першага погл..л.. кавальскія вырабы не ўраж..ваюць ярка выяўл..н..ымі маста..кімі якасцямі якія характэрны для ткан..ых выш..ван..ых раз..бяных. Але пільнае вока с..род мно..тва каван..ых рэчаў знойдзе н..мала ц..кавага і ар..гінальнага. У р..зных кутках Беларусі можна сустрэць н..мала цудоўных узораў кавальскага майстэр..тва вароты агаро..жы р..шоткі. Вельмі часта такія вырабы нагад..ваюць д..лікатныя ажурныя карункі.
Беларус..кае народнае адзен..е
Кожнаму пакален..ю застае..ца ў спа..чыну тое што стварылі талент і праца..любства про..каў. Свая цудоўная спа..чына ў беларус..кага народ.. . Яркім здабыткам нацы..нальнай культуры Беларусі з..яўляе..ца народнае адзен..е на..важнейшая этнічная прыкмета.
У св..точным і абрадавым адзен..і адлюстро..валас.. само жыц..ё беларуса яго св..та..погл..д адносіны да людзей. Ільняное белае адзен..е спадарожнічала беларус..каму с..ляніну ад нара..жэн..я да канца жыц..я. Даўн..мі трад..цыямі было вызнач..н..а якое адзен..е насіць у будні ці св..ты апранаць на радзіны ці на в..сел..е.
Д..кор касцюма беларус..кіх с..лян суладны з народнымі пес..нямі пластыкай нацы..нальнага танц.. строгай вел..чнасц..ю драўлян..ага дойді..ства. Маляўніча аздобл..н..ы ён хораша ўпіс..ваўся ў беларус..кі п..йзаж адпав..даў інт..р..еру хаты. Па састаўны.. частка.. касцюма спосаб.. нашэн..я яго афармлен..і можна было даведа..ца з якой м..сцовасці чалавек пра яго с..мейнае станові..ч.. ўзрост.
Беларус..кія майстры
Народны гэта сімвал паняц..я “трыд..цыйны”. Натуральна што нацы..нальныя трад..цыі захаваліс.. перш за ўсё ў вёсках. Але і горад зара.. актыўна зац..кавіўся беларус..кай культурай.
Задача сён..яшніх народных майстроў захаваць памнож..ць трад..цыі бац..коў і дз..доў вылучаючы на першае мес..а не мат..ры..льнае а духоўнае. І сён..я выш..ван..ы ручнік саламян..ая фігурка цацка драўлян..ая ці не..кія абрадавыя рэчы выкон..ваюць часцей за ўсё іншыя функцыі. Яны ..чодра дораць нам ц..плыню прыгажосць духоўнасць перакон..ваюць што беларус..кі народ самабытны і н..паўторны. На ўсв..дамленні і гл..бокім шанаван..і гэтага тр..мае..ца любая нацыя. Усе гэтыя рэчы працяг наш..й н..ўм..ручай душы таму..што яны зробл..н..ы рукамі асветл..н..ы павагай да про..каў і любоў..ю да спадкаемцаў.
Н..якая прамысловасць н..якія сучас..ныя т..хналогіі і станкі не заменяць рэчы створан..ай рукамі народных майстроў раз..бяроў кавалёў ганчароў. Улас..нымі рукамі яны робяць сапраўдныя цуды іншым разам проста не..ўсв..дамляючы гэтага. Не прыгадаю лепшага прыклад.. бе..карыс..лівага служэн..я дабрыні.
Старажытны звычай
Дас..гнуўшы паўна..лец..я юнакі..крывічане здавалі св..е..асаблівыя іспыты на му..чынскую сталасць. Ім трэба было пераплысці хуткую і гл..бокую раку зрабіць доўгі пешы пераход праз пу..чу ўпал..ваць тура мядз..ведзя або зубра. А яшчэ абавя..кова трэба было ра..казаць суплямен..ікам пра сваіх про..каў да п..тага калена. Хто не ведаў іх той не меў права зва..ца му..чына.. . Такому чалавеку не дав..ралі яго маглі асудзіць на выгнан..е бо л..чылас.. што бя..пам..тны лё..ка зробі..ца здраднікам.
Ці шмат хто з нас сён..яшніх на..чадкаў крывічоў ра..пав..дзе пра свій род хоць бы да трэц..яга пакален..я?
Дык мож.. паспрабуем адрадзіць гэты звычай у нашых сем..ях?
Кім былі вашы дз..ды прадз..ды? Якая пам..ць засталас.. ад іх?
Бера..ыце старыя дакументы. Занатуйце ацалелыя імёны ўсе звесткі пра свій род. Н..калі гэтыя запісы будуць з гонарам працяг..ваць вашы дзеці ўнукі.
Сён..я рада..вод шмат у каго мож.. атрыма..ца вельмі кароткім але ўсё адно адбудз..цца дзіва дз..ды пачнуць дапамагаць вам.
Хлеб
Хлеб у хаце беларуса гаспадар у працы с..бра а ў даро..е таварыш.. .
Ён галоўны на наш..м стале. Беларусы заўсёды ставіліс.. да хлеба з вялікай павагай і пашанай.
Для беларусаў в..лікім гр..хом л..чылас.. скід..ваць на падлогу хлебныя крошкі. Мы іх ак..уратн..нька зб..ралі елі самі ці а..давалі птушкам.
У Старажытным Егіпце со..нц.. золата і хлеб абазначаліс.. адн..м значком кружочкам (з, с) кропкаю ў ім. Со..нц.. золата і хлеб. Усё самае важнае. І ў нас гэтак л..чылас.. . Толькі парадак быў крыху іншы хлеб со..нц.. золата. Бо словы “жыта” і “жыц..ё” маюць у беларусаў адзін і той ж.. кор..нь.
У беларусаў быў культ зерня і людзі пакланяліс.. яму. Мы заўсёды помн..лі што кожнае зерн..тка старэйшае за нас і ведалі што яно вечнае. Яно тыс..чаго..дзямі захоўвае ў с..бе жыц..ё. Заўсёды гатова нарадзіць кол..с. З..рняты знойдз..н..ыя ў грабніцах фараонаў праз тыс..чы гадоў кінутыя ў з..млю прарасталі і давалі ўра..жай.
Нашы хаты
Якою доўгаю як мара заўсёды была ў беларусаў дарога да сва..й хаты!
С..пачатку мы ўважліва прыглядаліс.. выб..раючы мес..а для будаўні..тва хаты. Наз..ралі разважалі думалі пра тое дзе ў якім мес..ы паставіць с..бе жытло?
Беларусы баяліс.. памылі..ца мес..ам для селі..ча. Былі ўпэўн..н..ы што нельга будава..ца на даро..е на скрыжаван..ях на падмурк.. старога дом.. . ,,час..лівымі для будаўні..тва хаты ў беларусаў л..чыліс.. м..сціны дзе любілі с..лі..ца ж..выя істоты па..укі пчолы мураў..і.
Беларусы н..колі не ставілі сваю хату на з..млю. На по..начы на Віцеб..чыне дзе многа камен..я пад ..углы хаты клалі валуны. На Палес..і дзе шмат л..соў укоп..валі дубовыя калоды ці смалістыя карчы. Беларусы за..сёды пад..малі хату над з..млёй. А каб у хаце было ц..плей каб не пран..каў пад с..ены вец..р насыпалі прызбу.
Заканчэн..е будаўні..тва новай хаты заўсёды было найв..лікшым св..там. Мы ведалі ў наш..й ха..е будзем ж..ць мы нашы дзеці ўнукі а то і нашы праўнукі.
Святыя крыніцы
Св..тыя крыніцы. Яны нашы лекары і суц..шальнікі. напіўся са св..той крыніцы і ты ўж.. здаровы. Беларусы заўсёды паважалі ўсе сва.. крыніцы а св..тыя асабліва. Ведаючы што іх в..да мае надзвычайную сілу людзі прасілі ў крыніц выратаван..я і здароў..я.
Па..блізу крыніц людзі ўзводз..лі храмы. Каля такой крыніцы пабудаван..а Полацкая Сафійка сусветна..в..домы ш..дэўр наш..га дойлі..ства.
Да крыніц мы хадзілі і ў святы і ў будні. Іх ж..вая в..да змывала нашы хваробы не..чакан..ы смутак. Да ж..вой в..ды людзі сп..шаліс.. пры..сці да ўсход.. со..нца пакуль над ёй не прал..цела птуш..чка. Не..чапан..ая в..да верылі мы валодае самай гаючай сілай.
У беларусаў з..даўна быў культ в..ды. В..дзе мы рабілі ахвяра..прынашэн..і балоту а..давалі сваё рала р..цэ камен..ую с..керу крыніцы сваю ежу.
В..да адна (с, з) чат..рох асноўных ст..хій што ўтвараюць сусвет. Паветра судакранае..ца з ёй агонь баі..ца яе а з..мля ў..вогул..е абапірае..ца на в..ду. Таму ўс.. мы павін..ы шанаваць яе.
Грыбы ў павер..ях
У гл..бокай старажытнасці да грыбоў ставіліс.. па..р..знаму. На..прыклад жыхары Гватэмалы пакланяліс.. ім. Захаваліс.. скульптуры грыбоў з выявамі м..фічных духаў на но..цы. Да наш..га часу да..шлі павер..і многіх народаў што грыбы нара..жаю..ца не ад даждж.. а ад гром.. . А н..каторыя першабытныя пл..мёны зваз..валі з..яўлен..е грыбоў з зоркамі і з в..сёлкай.
Многія народы л..чылі што грыбы гэта хлеб д..ябла.. Спатрэбілас.. шмат часу каб людзі навучыліс.. адрозн..ваць ядомыя грыбы ад н..ядомых. Памылкі пагра..жалі н.. толькі чалавеч..му здароў..ю але і жыц..ю.
Нашы далёкія про..кі так..сама былі в..лікімі грыбн..камі. І прыдумалі н..мала павер..яў звязан..ых са ..борам грыбоў. На..прыклад калі ў лес.. трапі..ца на вочы за..ц то трэба і..сці ў той бок куды ён пабег. Праўда с..пачатку не..абходна падняць з дол.. любую рэч перакінуць яе цераз зайцаў след. А яшчэ нашы про..кі былі пераканан..ыя што калі пагл..дзець на грыб то ён перастане расці.
Гармонік
Беларусь за..сёды гасцін..а пры..мае любы музычны інструмент. Не..важна а..куль госць з усход.. ці з захад.. (з, с) по..начы ці (с, з) по..дня.
Гармонік нарадзіўся ў Г..рманіі. Аднак хутка пачаў падарожн..чаць па розны.. краіна.. свет.. дзе меў сва.. разнавіднасці.
Сто гадоў таму гармонік перабраўся ў Беларусь. І н.. разу н.. засумн..ваўся ў сва..м выбар.. . Палюбіў беларусаў а беларусы палюбілі яго.
Асаблівая гармонія з гармонікам вы..шла ў пр..пеўкі стварыць якую беларусу н..ма н..як..й праблем..ы. У любы момант ён мож.. засп..ваць пра сваю працу пра сям..ю пра с..седа. Быў бы побач гармонік. А гарманісту прыпеўкі так..сама дазваляюць ра..крыць сваё в..ртуознае майстэр..тва і здольнасць да імправ..зацыі.
У наш..й н.. самай цёплай краіне не..ма..чыма без вес..лосці. Не..здарма ж на..прыгажэйшая з..ява пр..роды в..сёлка і на..прыгажэйшая падзея жыц..я в..сел..е маюць аднолькавы кор..нь са словам “в..сёлы”.
Але не чакайце што вас ра..в..с..ляць. Самі б..рыце ў рукі гармонік. Сп..вайце і танцуйце пад в..сёлую музыку.
Крэмневыя шахты
Тое што Беларусь з..яўляе..ца шахцёрскай краінай ведаюць нава.. далёка за яе межамі. Звязан..а гэта на..перш з залежамі калі..най солі ў С..лігорск.. . Па яе здабыч.. Беларусь займае трэц..яе мес..а ў ..ўропе. А вось тое што першыя шахцёры на беларус..кіх землях з..явіліс.. больш за пяць тыс..ч гадоў назад для многіх не..чакан..ае а..крыц..ё. Нашы далёкія старажытныя пра..чуры ўмелі н.. толькі пал..ваць на маманта і ра..рахляць матыкай з..млю лавіць рыбу і л..піць глінян..ы посуд але і вырабляць шмат якія камен..ыя прылады. Яны патрэбны былі каб хадзіць на пал..ван..е секчы лес выдзяўбаць ло..кі. Выраблялі іх (с, з) крэмен.. . А для гэтага патрэбна была сыравіна. Той што знаходзілі часам на паверхн.. не хапала. Тады поз..ркі нашых пра..чураў скіраваліс.. пад з..млю.
Так і ўзніклі першыя беларус..кія шахты па здабыч.. крэмен.. . Было гэта ля ц..перашн..га гара..скога пасёлк.. Краснасельскі што на лев..м прыток.. Нёмана р..цэ Рось. Зара.. тут знаходзі..ца Красна..сельскі арх..алагічны комплекс.
Пяро жар..птушкі
Шмат казак л..генд падан..яў захо..вае пам..ць чалавека. У адной з беларус..кіх л..генд рас..каз..вае..ца пра тое што даўным..даўно прал..тала над Палес..ем жар..птушка і згубіла п..ро не..звычайнай пр..гажосці. Плаўна падала яно на з..млю ра..сыпаючы ва ўс.. бакі з..хатлівыя промні. Кінуліс.. людзі шукаць тое п..ро але в..рнуліс.. н..(з, с)..чым. Адн.. бач..лі побач в..сёлку другія папараць..кветку трэц..ія зорачку якая пералівалас.. р..знымі кол..рамі. Але варта было наблізі..ца да іх як усё раптам зн..кала.
(З, с) пакален..я ў пакален..е перадае..ца пагалоска што таму хто знойдзе п..ро жар..птушкі наканавн..ы ..час..лівы лёс. М..наюць г..ды ст..го..дзі а гэтая цудоўная л..генда жыве. Як і раней шукаюць людзі п..ро жар..птушкі кветку папаратніку цудоўную гаючую крынічку (с, з) ж..вой в..дой. Яшчэ больш любай і р..днай сэр..цу кожнага станові..ца р..дная з..мля бац..коўскі кут што ласкава называе чалавек сва..й Айчынай.
Л..генда пра Свіцязь
Пра Свіцязь існуюць р..зныя л..генды. Адна з іх такая.
Нібы..та на гэтым узвыш..ы некалі стаяў не..пакорны горад. Ж..хары яго больш за жыц..ё любілі волю. Не..аднойчы чужынцы..прышэльцы выпрабо..валі моц нашых про..каў ды кожным разам в..рталіс.. н..(з, с)..чым. Аднаго разу на горад напала вельмі ж ваяўнічая зграя ворагаў. Ус.. му..чыны сталі абаронцамі і загінулі ў той н..роўнай схва..цы. Іх жан..чыны якія адразу засталіс.. ўдовамі зв..рнуліс.. да Бога з адзінай малітвай Уратуй нас Божа ад навалы. Яны так плакалі што са слёз утварылас.. ц..лае воз..ра. Кажуць над горадам павіс густы туман с..род яго з..явіўся св..ты архангел Міхаіл у чорн..м пла..чы. Ён блаславіў ж..хароў горада на вечнае жыц..ё. На мес..ы паселі..ча ўтварылас.. воз..ра Свіцязь а паплылі па ім у пам..ць людзей чароўныя кветкі.
І ц..пер на воз..ры растуць рэ..кія вадз..н..ыя краскі якія занес..н..ы ў (ч, Ч)..рвоную (к, К)нігу Беларусі.
Беларус..кая пес..ня
Каліс..ці вельмі даўно жыў на наш..й з..млі люты пан. Ад ц..мна да ц..мна працавалі на яго людзі а яму ўсё было мала. Аднойчы ён вырашыў пагл..дзець ці хутка сконч..цца жніво. Толькі м..нуў лес чуе гучыць над пол..м пес..ня. Ды такая жалас..лівая сумная. Прыслухаўся пан да слоў і пачуў кл..нуць жнеі пана.
Страшэн..а раз..юшыўся пачуўшы гэта пан. Паслаў ён сваіх паслугачоў..аканомаў шукаць хто склаў пес..ню. Па..казалі яны сва..му ўладару што дзес..ці ў лес.. ж..ве дзіўны хлопчык..музыка. Н..йначай як той хлапчук і склаш пес..ню жнеям.
Загадаў пан злавіць м..л..дога музыку. Тры дн.. і тры ночы шукалі панскія слугі хлапчука. Нарэ..це здарожыліс.. прыселі а..пачыць. Раптам чуюць спявае хтос..ці. Ш..пнуў тут адзін панскі слу..ка другому што гэта пэўна не..пакорны музыка. Другі зап..рэчыў яму што гэта мабыць жаўрук у небе зв..ніць.
А трэц..і прыпаў вухам да з..млі і каж..
Гэта ж сама з..мля сп..вае!
Л..генда кахан..я
Сустрэліс.. н..як юнак і дз..ўчына. Су..жан..а было ім спа..кацца моцна пакахаць адзін аднаго ды не выпаў лёс заста..ца на ўсё жыц..ё разам. Заўважыў красун..ю адзін м..цэнат з (Р, р)адзівілаўскіх палацаў. І вырашыў забраць пр..гожую дз..ўчыну іграць у панск..м т..атр.. .
Пахіліліс.. ў горы юнак і дз..ўчына. Пра жані..ьбу нельга было і думаць. І вось аднойчы юнак і дз..ўчына спа..каліс.. каб разлучы..ца на..заўсёды. Хто не чуў і не ведае колькі слоў было сказан..а ім колькі слёз пралілос.. з яе вачэй. Толькі дуб і сасна што раслі побач былі све..камі гэтай сустрэчы. Нава.. іх праняў п..кучы боль чалавечых сэр..цаў апёк агонь н..зведан..ага пачуц..я. У жальбе і спачуван..і лю..скому гору дрэвы між..волі пахінуліс.. адно да аднаго перапл..ліс.. стваламі ў цесным абдымку нібы..та ..час..лівыя ад таго што ім не пагражала пакутл..вая гадзіна ра..стан..я. Так і засталіс.. стаяць перашэпт..ваючыс.. ў кронах поўныя та..мнічага пачуц..я.
Пра горад Пружаны і р..ку Мухавец
Каліс..ці як ра..каз..ваюць пал..шукі задумала каралева Бона залажыць горад на р..цэ Мухавец. Села яна ў карэту ўз..ла (з, с) сабой дз..ця і а..правілас.. ў далёкую дарогу. Вось нарэ..це пад..ехалі да р..кі Мухавец. Хоць н.. на..та ш..рокай ды гл..бокай была тая р..ка але праз яе быў пракладз..н..ы мост.
На..с..рэдзіне дарогі пачаў мост тр..шчаць не вытр..маў ён карэты (з, с) чац..вёркаю коней. Карэта разам з ус..мі апынулас.. на дне р.кі дзе вадзіўся казалі людзі не..кі змей..вадзянік. Схапіў ён тое дз..ця і знік толькі яго і бач..лі. Ледз.. ж..вую выця..нулі з вады каралеву. А калі тая апрытомн..ла ды даведалас.. што сталас.. з яе дзіцем закл..ла тое мес..а.
Так (з, с) таго часу і па..шло ў..летку калі моцна прып..кала со..нц.. то р..ка ў тым мес..ы амаль з..усім перасыхала с..ходзіла на нішто.
А пасля каралева Бона залажыла на гэтым мес..ы горад і назвала яго Пружаны.
Крыху рамантыкі
У далёкія г..раічны і рамантычныя часы калі не..в..лікая рэчка Гальшанка была в..лікай і п..ўнаводнай а межы магутнага замк.. паважна ўзносіліс.. пад самыя аблокі жыла ў Гальшанах заможная але вельмі сквапная пані. Яна прымушала с..лян ад ранк.. да ночы прасці л..няное палатно. За ця..кую працу не плаціла ўсяляк падман..вала простых людзей. Тады с..ляне праклялі пані. У адно імгнен..е зм..нілас.. кн..гіня сама пачала працаваць. Прала ран..цай днём у..начы. Калі сконч..ўся лён то ўз..лас.. за воўну. Князь захваляваўся. Колькі лекараш колькі знахароў прыходзіла да пані але н..што не дапамог. Аднойчы пра гэту б..ду даведалас.. с…лянская дз..ўчына і выраш..ла выл..чыць уладальніцу Гальшан. З дазвол.. князя яна доўга с..дзела каля пані чытала малітвы. Раптоўна да кн..гіні в..рнулас.. пам..ць. Яна загадала прынесці спіс с..лян і кожнага ..чодра надз..ліла за ранейшую працу. (З, с) таго часу (Г, г)альшанскія князі за..сёды ў згодзе жылі са сваімі с..лянамі.
Запаветны куточак
Ёсць у вёсцы Янкавічы Расонскага ра..на цудоўнае мес..а якое н..кога хто калі..небу..ь пабачыў яго не мож.. пакінуць абыякавым. На бера..е Дрысы ра..кінуўшы сва.. в..ршаліны стаяць дубы. Стаяць упусціўшы магутныя карані сва.. ў р..дную цёплую з..мельку.
Пра гэтыя дубы ёсць у народзе падан..е. У канц.. дз..в..тна..цатага ст..го..дзя жыў на бера..е рэчкі ў прыгож..м сваім маёнтк.. конт..р..адмірал Паўночнага флот.. Павалішын. Падан..е якое перадпе..ца (з, с) пакален..я ў пакален..е на..жаль не захавала для нас імя і імя па бац..ку гэтага л..гендарнага чалавека.
М..сцовая ж..харка ра..казала што м..навіта пан н..дзе ў с..рэдзіне дз..в..тна..цатага ст..го..дзя пасадзіш с..пачатку першы а потым другі дуб. Павалішын садзіў іх з нагоды нара..жэн..я сваіх сыноў каб тыя раслі такімі ж магутнымі каб маглі пастаяць за с..бе і за Радзіму.
Кожны хто пабываў тут каля дубоў ура..жан..ы відові..чам. Завітайце калі..ласка ў гэты запаве..ны куточ..к каб на сва.. вочы пабачыць векавую вел..чную пр..гажосць.
Князь..воз..ра
Воз..ра было вел..чэзнае як мора а пасля пачало сохнуць змян..ша..ца і ўрэ..це зрабілас.. з..усім маленькім. Людзям жыць стала лепей а рыбам горш. І вось астравок па..с..рэдзіне гэтага маленькага люстэрка в..ды аблюбаваў князь Алелькавіч-Слуцкі з роду Альгерда. Пабудаваў тут замак і стаў княжыць. Але расперазаўся так ні..бы над акругаю панаваў н.. чалавек а д..ябл. А людзі ц..рпелі муч..ліс.. . Аднойчы праходзіў міма мудры падарожнік які ўсё ведаў. І сказаў ён што зладзействам князя не будзе м..жы пакуль людзі будуць іх ц..рпець. Аднак н..хто яго не паслухаў.
А князь лютаваў. Узн..навідз..ў брата і пасадзіў яго ў вечна..мокрыя падз..мел..і замк.. якія былі ніжэй за ўзров..нь воз..ра.
Але пры..шла м..жа ц..рпен..я з..млі. У адну ноч пачалі біць шалён..ыя маланкі гр..мець п..руны аж калацілас.. цвердзь. Замак і ўсё навакол..е пачалі правал..ва..ца ў воды воз..ра. Так калі верыць л..гендзе і ўтварылас.. Князь..воз..ра.
Зіма ў лесе
Зімн..е со..нц.. ледз.. узвышалас.. над лесам хоць было яшчэ па..дня. Па..абапал сце..кі раслі м..л..дыя гнуткія бяро..кі клёнікі ра..кошныя кусты арэшніку. Былі тут і сосны але рэ..кія і старыя таму н..на..та кідаліс.. ў вочы. Усюды ў лес.. было ўж.. многа снег.. і ён меў тут такі выгл..д быц..ам н..хта яго толькі што вытаптаў. На яго прыемна было гл..дзець ад яго лё..ка дыхалас.. . Снег зна..шоў с..бе прытулак дзе толькі мо.. . Ён не прам..нуў н..воднай галінкі і нава.. н..воднага сц..бла калі яно хоць крыху было нахіл..н..а. Вызначаліс.. ў лес.. такія з..явы якіх раней н..хто не мо.. бы заўважыць. Прыгледз..ўшыся тут можна было зна..сці цудоўныя белыя аркі за якімі віднелас.. н..шта чароўнае але з..усім не..вядомае млжна было ўбачыць ялінкі падобныя да казачных сн..гурач..к у белых кажушках і шапачках. Месцамі над сце..кай ні..ка зв..салі галіны старых сос..н.
Цудоўна з..мой у лес..!
В..снавы разліў
Як прыемна гл..дзець на в..снавы ра..ліў!
Стаіш бывала над абрывам і не мож..ш адвесці вачэй ад в..лікай воднай прасторы. А в..да бурліць у..нізе гамоніць несучы в..лізныя сосны і алешыны вырван..ыя дзес..ці (з, с) карэн..ем. Здае..ца плыве іншы раз дрэва а на ім за..ц..шарак. С..дзіць калоці..ца ўс..м целам але ц..рпліва чакае пакуль дрэва па..плыве да бераг.. так блі..ка каб можна было скочыць а..сушы..ца на со..нечнай палянц.. . А то бывае вужы з лугоў плывуць ц..лай ч..радою да высокага бераг.. сп..шаю..ца каб у карчэў..і ды кустах перачакаць напасць.
Далёка разл..вае..ца Бяроза..р..ка ў..весну. Яна затапляе лугі на ц..лыя кіламетры і не пазнаць тады яе не ўгадаць дзе ..хавала в..да ні..кія бераг.. . Імклівая плынь толькі плешч..цца шэрымі хвалямі в..руе аж галава пач..нае кружы..ца калі доўга гл..дзіш на м..туслівую паверхню.
Зімні лес
Многа радас..ці можна зазнаць у зімн..м лес.. . Асабліва прыгожай бывае (П, п)алес..кая пу..ча ў ціхія марозныя дні. Па..святочнаму ўбран..ы ў белае лес стаіць застылы ў нерухомасці і на кожн..м дрэве на кожнай галінц.. ды..ментамі іскра..ца перал..ваю..ца асветл..н..ыя со..нц..м блёсткі снег.. . Варта затаіўшыс.. пастаяць адну хв..лінку каб а..чуць якім поўным жыц..ём жыве (П, п)алес..кая пу..ча. Ціха вакол н.. зварухне..ца трымаючы на с..бе багатыя дары зімы н..водная галінка на дрэве. І раптам аднекуль з..вышыні сыпле..ца снежны пыл. Гэта рыжая вавёрка пераскоч..ла з дрэва на дрэва. Адзін к..роткі міг і яна маланкай знікла ў в..ршаліне кашлатай хвоі. А вось н..дзе н..бачны ў гал..і забубніў дз..цел. Лапатнуў крыламі сарваўшыс.. з галіны ц..ц..рук. Дз..ве казулі выскач..лі на прасююку спыніліс.. пастаялі к..роткі момант і адразу ні бы а..чуўшы не..кую не..бяспеку для с..бе скокнулі і панесліс.. на сваіх тонкіх нагах пакінуўшы за сабой толькі воблачкі снежнага пыл.. .
Малюнкі прыроды
Малюнкі прыроды м..няліс.. адзін за адн..м. Толькі што Алесь захапляўся высокім абрывістым берагам. Але раптам даро..ка што белая руча..нка пакацілас.. з узгорк.. ў..ніз і перад вачыма яго ра..кінулас.. бя..межная сенажаць як..бы разас..лаў хто в..лізны..в..лізны дыван што зл..ваўся ў..дал..чыні з блакітным шоўкам чэрв..ньскага неба. Дзе..н..дзе толькі в..днеліс.. на гэтай н..абсяжнай з..лёнай роўнядзі аслбныя ку..кі бела..ногіх б..розак якія стаялі м..сцінамі як тыя дз..ўчаты ў карагодз.. . З..усім ні..ка даро..ку пераб..гаў н..в..лікі ручай які цурчэй з..пад м..л..дой алеш..ны што ўзн..малас.. над чаратамі. В..да была такая чыстая што нава.. круглыя гла..кія камен..чыкі што лююжалі на дне ручая здаваліс.. белымі каралямі. І хоць Алесю не хацелас.. піць ён нах..ліўся прыемны халадок асв..жыў яго ўс..го. Пасля падняўся далон..ю выц..р пот а..трос (з, с) кашулі празрыстыя кроп..лькі і а..чуў што прасв..тлела ў вачах. Нава.. ля..чэй ц..пер ступалі ногі.
Рамонак
Гэту сціплую кветку можна ўбачыць дзе хоч..ш. Ма..чыма таму што рамонкі такія будзён..ыя празаікі і паэты ў сваіх творах звычайна а..даюць ім мен..ш увагі ў параўнан..і з ружай або летуцен..ай валошкай гэтым сапраўдным сімвалам паэзіі.
Аднойчы ў..летку я в..ртаўся дамоў палямі. Усё вакол стракацела ад кветак. Рамонкаў аднак было н..шмат за..тое якія яны былі! Якая снежна..цнатлівая б..лізна п..лёсткаў! Якая ж..ўцізна аксамітнай пупышкі ў..с..рэдзіне! Балюча было паз..раць на іх. Ні..бы гэта н.. кветкі былі а люстэркі якія аююбіваюць со..нц.. .
Я хацеў сарваць адну і не змо.. . Тут кветка была на сва..м месц.. ў сва..й ст..хіі с..род сваіх уладан..яў усё навакол..е было яе радзімай. А што больш страшнае за тое калі ц..бе адарвуць ад радзімы?..
Сапраўднае в..лікае со..нц.. ўсё св..ціла неба над галавой усё с..нела маленькія со..нцы рамонкі ўсё б..лелі. І спружыніла з..мля пад нагамі з..мля на якой было так здорава і так хацелас.. жыць.
Жураўліная песня
У радасці свая в..сна і не..абавя..кова ёй прыходзіць да чалавека в..сной. Ёсць лета і з..ма ёсць дзень і ноч у..ход і заход со..нца. З..мою тр..шчыць у..ночы на рэках лёд гул ідзе высока а ран..цай л..жаць сн..гі ружовыя і ч..стыя як радасць. А ў жытнёвае лета в..сіць над з..млёю яблык пераспелы і светлы як даўняя журба. Яблык упадзе надз..дзе вос..нь а восен..ю хлапчукі п..куць на пол.. бульбу і ў..восень прыходзяць да чалавека ўспаміны пра мален..тва. Але толькі в..сною высока ў небе кліч..ць радасць журавы. У сакавіку здарае..ца ноч..у ідзе до..дж і ў вада..сцёчнай трубе гр..міць як гром абвал..вае..ца намёрзлы лёд.
У сакавіку першым дажджом і вільготным пругкім ветрам гукае ў акно ран..яя в..сна. І потым уж.. будуць трубіць журавы а яшчэ потым ралля ў пол.. стане шэрай як жураўлін..ае крыло.
Лююціце журавы л..ціце сва..й млечнай дарогай в..сёлай і шумнай бы крыга..ход!
Чэрв..н..ская навальніца
За першую черв..н..мкую палову калі ўж.. а..цв..лі м..л..дыя ябл..ні духмяны бэз пац..мнелі парасткі на мален..кіх сос..нках з..мля н.. толькі пац..плела а задыхала сухой гарач..нёй. Усё часцей у..дзень неба пачало зацяг..ва..ца цёмнымі хмарамі. Гарач..ня парнасць дабіліс.. сва..го ў адзін дзень неба густа заця..нулас.. марудл..вымі ні..кімі і ця..кімі хмарамі. У ночы нарэ..це разгулялас.. навальніца. Здае..ца што ўвесь свет сл..пілі раз..пораз бл..скавіцы са стрэламі і прац..глым грукатам л..скатаў гром і ліў як з в..дра до..дж.
Навальніца робячы то кароткія то доўгія перапынкі бушавала чатыр.. дн.. . Пасля яе стала ціха..ціха. Свет падняўся пачысцеў заз..хацеў ад яркага со..нца заз..л..неў і закрасаваў. У..міг шу..нулі па..по..с травы наб..раючы сакавітасць. Гэта значыла што ў вёску пры..шла с..на..косная часіна. Кожны год пач..налі с..наваць у р..зны час але за..сёды пасля в..лікай чэрв..н..скай ачы..чальнай навальніцы.
Векавыя асілкі
В..кавыя дубы стаяць паважныя і спакойныя ў сва..й вел..чы.Яны не тое што не па..парадко..ваю..ца агульным законам вос..ні яны проста а..чуваючы сваю сілу і моц скараю..ца ёй у апошнюю чаргу. Рэ..кія лісты зр..валіс.. з галін..асілкаў і павольна л..целі ў..ніз. Яны роўна накр..валі жоўта..з..лёныя жалуды якія імкліва падалі з..вышыні.
Стары л..снік запаволіў хаду нах..ліўшыс.. падняў колькі жалудоў паклаў у кішэню глянуў у..верх. Ён л.баваўся дубамі. Але гэта былі яшчэ не тыя дубы да якіх ён і..шоў і каля якіх яму захацелас.. пас..дзець Тыя крыху далей і ім не па дз..весц.. не па сто а ўс..го па сорак год. Вось яна н..шырокая але доўгая дз..лянка з роўнымі радамі не на..та высокіх але дзябёлых з густымі шапкамі гал..я маладых дубоў. (З, с) першага поз..рк.. відаць што дубы гэтыя паса..жан..ы чалавекам і што клапатлівыя рукі заўсёды прысутн..чалі тут.
У парк.. лістапад
Ветр.. не было амаль ц..лы дзень. Ён мусіць н..дзе заблудзіўся ці нагуляўшыс.. ў..чора стомлен..а заснуў дзе..небу..ь у старой пушч.. . Пад..вечар стала яшчэ ц..шэй. Шэры х..лодны туман павіс над з..млёй. Ён такі густы ні..бы хто сабраў туманы з ус..го свет.. і пусціў іх сюды. Відаць як у св..тле л..хтароў мі..цяць міл..ёны малюс..нькіх празрыстых кроп..л..к..расінак. Ідзеш а яны пераліваю..ца м..туся..ца ні..бы зб..раю..ца ў в..сёлку.
У парк.. лістапад. Дрэвы стаяць маўклівыя сон..ыя з іх зл..таюць пажоўклыя лісты настаў час. Абарве..ца ліст зашамаціць лагодна і мя..ка ні..бы развіт..вае..ца з тымі што застаю..ца в..сець. Калі зачэп..ш с..седа то ўж.. ападаюць у..двух. Так бывае ліст за ліст чапляе..ца чапляе..ца і на з..млю ўж.. сыпл..цца жо..тая зам..ць. Слуха..ш шоргат лісц..я і станові..ца сумна. Шкада со..нечнага лета прыемнага ц..пла.
Залатыя дз..нькі бабінага лета
Другі тыдзень запар ідзе до..дж. Ц..рушыць і ц..рушыць быц..ам праз сіта. А часам падз..ме х..лодны вец..р. Здае..ца яшчэ тыдз..нь..другі і на змену дажджу пасыпл..цца снег л..жа на з..млю мя..кім пухам.
З..усім не..чакан..а до..дж перастаў і..сці выбл..снула сон..йка і ўсё на..вокал ажыло і пав..с..лела. Дні стаяць ціхія со..н..чныя поўныя мя..кай задумен..асці і хара..тва.
У народзе пра гэтую пару вос..ні з зам..лаван..ем кажуць што настала бабіна лета. А..чуўшы ц..пло ажываюць шмат якія нас..комыя зноў з..яўляю..ца стракатыя матылькі м..туся..ца хутка..крылыя стр..козы. Са сваіх хадоў..лаб..рынтаў вылазяць пагрэ..ца на сон..йк.. л..сныя мурашкі. Часам нава.. прагудзе над адзінокай кветкай калматы чмель. Н..што жывое не траціць ц..пер дарэмна гэтых апошніх з..л..тых дз..нькоў хто назапаш..вае на з..му кармы хто сп..шае..ца цёплае жыл..ё ўла..каваць хто проста наб..рае..ца сілы. К..роткія яны з..л..тыя дз..нькі бабінага лета.
Адвячоркам
Дзень і..шоў на спад. Со..нц.. астыла выразна акрэсл..валіс.. яго ч..рв..наватыя краі і р..ка дыхала ўжо над..в..чоркавай прахалодай. Высока..высока лёталі ластаўкі. Гэта прыкмета на заўтрашні пагодл..вы дзень. З луг.. да с..ла павольна ц..гнуўся статак кароў. На лузе каля воз..ра застылі два бусл.. . Ад гэтага ціхага мірнага навакол..я зрабілас.. спакойна і нава.. не..як тужліва..хораша на душ.. не хацелас.. ўставаць і не хацелас.. н..куды і..сці. А і..сці трэба было.
Сарокін узы..шоў на масток пастаяў пагл..дзеў на в..ду. Плынь спакойная чыстая на паверхн.. плавалі спрытныя маляўкі. Далей ад бераг.. плёс..нула не..кая рыбіна і ад яе па..шлі кругі якія плынь адразу ж і знесла. В..да за..сёды супако..вала настро..вала на філасо..скі роздум. Ці не таму нашы про..кі выб..ралі мес..а каля рэк. Відаць н.. толькі для таго каб в..ду з іх піць і браць а каб і на плынь пагл..дзець падумаць супако..цца.
Летам у бары
Якое ра..дол..е ў з..лёным бары летам!
Вунь на высокіх куч..равых хво..х і елках смела разгул..ваюць шустрыя вавёрачкі. Яны спрытна зрываюць сухія шышкі ды спяшаючыс.. нясуць у сваё дупло. Усё лета занаты р..ботай. Голад не цётка ды і малых гадаваць трэба. А там па густ..м зарас..ніку як вец..р прамчаўся спу..жан..ы н..кім к..савокі за..ц. Відаць яловая шышка не..знарок скінутая вывёрачкай так напалохала яго. Доўга будзе бе..чы пакуль не ўпэўн..цца добра што н..якага ворага з..заду ў яго н..ма.
У густых в..рхавінах елак ц..лымі днямі кружа..ца каля сваіх гнёздаў крыклівыя вароны ні..бы свара..ца паміж сабою. Д..ўга..хвостыя дз..тлы заўзята барабаняць па дрэва.. сваімі вострымі дзюбамі. Адн.. з іх занятыя звычайнай р..ботай шукаюць у кар.. на абе.. казюлек другія будуюць жыл..ё.
Р..зныя дробныя птушкі пырхаюць між гал..я. Дружным хорам ..чабечуць шпакі вес..ла пасвіст..ваюць івалгі і дразды. І такая дзіўная музыка грыміць у бары.
Яблынька-дзічка
Яблынька была старая на пакручан..ым камлі былі відаць гл..бокія трэ..чыны. Аднак дрэва ж..ло шурпатая кара ахо..вала яго як панц..р. Зайцы не ма..лі палпсава..ца галінкамі хіба з..мой калі вец..р нам..це гурбы снег.. . Быў мес..ц май і ябл..ня цв..ла. Яна гудзела быц..ам ж..вая. Здавалас.. кожную кветку ц..лавала пчолка ці кузюрка.
Я абы..шоў дрэва і раптам пачуў над сабой тр..вожны птушын..ы крык. Падняў г..л..ву і з..усім блі..ка ўбачыў салаў..я. Шэрага ледз.. прыкметнага с..род галін. Ён прасіў м..не каб я не пагра..жаў ягоным птушанятам.
Што ж салавейка я пайду бо ў ц..бе шмат клопатаў трэба накарміць г..лодных дзетак. А веч..рам калі в..ртаўся з лес.. я зноў спыніўся каля ябл..ні. Любаваўся ружовай квец..н..ю чакаючы салаў..ін..ага канцэрт.. . І салавей зацёхкаў. Ды так што аж крыштальны звон пакаціўся па наваколл.. !
Даўно сц..мнела а я ні..бы зачараван..ы слухаў л..снога арт..ста. І ябл..ня так..сама слухала. Ні..водзін лісток не варухнуўся.
На полі
Бульбян..ое поле густа цв..ло белымі і сінімі кветкамі якія пілі со..нц.. і ..чодра дз..ліліс.. сваім сокам з усёй ж..ўнасц..ю што кішэла на іх. Ад бульбы і..шоў цёплы пах з..млі.
Бабуля сагнуўшыс.. і..шла па баразне ірвала траву і склад..вала ў фартух. Паўзучая бяро..ка ўчэпіста а..круціўшы бульбоўнік ця..ка па..давалас.. яе рукам і адрывалас.. (з, с) трэскам. Калі фартух наб..ваўся бабуля выпрамлялас.. і разм..нала абедз..в..м.. рукамі па..сніцу. Яна нава.. не заўважала што хустка з..ехала з галавы і агаліла с..выя ні..бы а..сыпан..ыя мукой в..л..сы.
Васілёк і..шоў за бабул..й па ўтаптан..ай сце..цы. У руках ён тр..маў лазінку і махаў ёй у паветр.. слухаючы як яна па..птушын..аму свішч.. .
Калі ўзы..шлі на пагорач..к перад вачыма а..крыўся ш..рокі луг падзел..н..ы р..кой на дз..ве часткі. Р..ка здавалас.. такой блі..кай што Васілёк а..чуваў прахалоду і ласкавасць яе в..ды. З луг.. і ад рэчкі свежа і мя..ка патыхала ветр..кам.
Ноччу на Нарачы
Гарэў касцёр. Доўгія языкі агн.. ласкава а..хоплівалі пач..рнелае в..дро ў якім варылас.. юшка.
Калі полымя ра..разала цемру ночы можна было добра ра..гледзець старога рыбака. Ён л..жаў абапёршыс.. на локаць у ра..шпілен..ай выш..тай кашул.. падпяразаны сама..ткан..ым по..сам (з, с) кутасамі. Загарэлы як бронза твар старога каля вачэй і на ілб.. ўкрыты гл..бокімі мар..чынамі. Задумл..выя вочы пад калматымі бровамі гаварылі аб светл..м розум.. і в..лік..м сэр..цы гэтага чалавека.
З воз..ра часам наскок..ваў парывісты вец..р. Тады шум сасновага бор.. змеш..ваўся з дзіўнай м..лоды..й пляскан..я хваль што наб..галі на пя..чан..ы бераг.
Рыбак падрабязна ра..казваў нам пра воз..ра Нарач якое лююжыць у мал..ўнічай катлавіне. На па..ночн..м бера..е яго ўзвышаю..ца высокія ўзгоркі а на по..дні стаяць сасновыя бары. На ўсходзе да воз..ра па..ступаюць балоты с..род якіх праб..вае с..бе шлях гл..бокая р..ка Нарачанка. У пахмурнае надвор..е супраць..леглага бераг.. амаль не відаць і воз..ра тады нагад..вае марскую затоку.
Сасна
Сасна расце на сух..м гру..ку каля чыгуначнага пераезд.. . Тут можна л..чыць развілка і скрыжаван..е. Пя..чаны шлях насыпан..ы ўзбоч чыгункі в..дзе ў лес і ў м..стэчка прасёлкавая дарога ў м..стэчка і ў поле. Вышэйшых дрэў па..блізу н..ма і сасна відаць з..далёк. Купчастая разгалістая яна мала падобная да гонкіх сваіх с..сцёр дзе..небу..ь у бары. Со..нца сасне хапае. Дажджы абмываюць пыл які садзі..ца са шлях.. і чыгункі по..ць сухі грудок. Ус.. ч..тыр.. в..тры гамоняць (с, з) сасной.
З не..кага час.. сасна перастала расці. Мож.. рост і ёсць але не..прыкметны мізэрны і людзі яго проста не заўважаюць. Ва ўсякім выпа..ку пуц..вы а..хо..чык бу..ка якога стаіць на друг..м баку пераезд.. амаль на..супраць дрэва ўсе апошнія гады карыстае..ца адной і той ж.. лесвіц..й. Ён лазіць па ёй на сасну дзе стаіць яго вул..й.
Павевы вос..ні
Часам поз..нім летам пач..нае хмурнець дзень. І гэта не зб..рае..ца на до..дж а не..заўважна па..плылі павевы вос..ні. Лё..кая плынь ветр.. заціхне і дзень зноў з..хаціць со..нц..м але ўж.. застае..ца п..чатка летн..га а..цв..тан..я. У поўнай сіле сваёй цв..туць летнія кветкі а сэр..ц.. чуе што не так уж.. гудзе пчала і в..да ш рэ..цы плыве здае..ца цішэй. Яшчэ ў..пачатку ліп..ня бывае зжаўцее адзін..адзінюткі лісток на бера..е і так ён с..род пышнай з..л..ніны тр..мае..ца доўга. А ў гэты дзень лісток адарве..ца і кружы..ца ў паветр.. пакуль ляж.. ў траву.
К..вечару пак..дае зв..нець не..абдымная шырыня летняга дн.. і кладзе..ца ц..шыня на з..млю. Жоўты л..сток з б..розы л..жыць у траве і відзён з..далёку. Без яго не пахнуў бы так чабор не было (бы, б) такога в..лікага ..часця ў душы бачыць траву і дрэвы сіратлівы куст шыпшыны і вяршаліну высокай хвоі на якой ціха ляжыць праменне со..нца.
Засуха
Апошні год выдаўся такі што н.. разу н.. падаў дождж за ўсё лета. Кожны дзень неба заставалас.. чыстым ясным. У..ходзіла со..нц.. хутка сушыла расу што бл..шчала ранкам як слёзы на лісц..ях расліны. А сухі вец..р гуляў над з..млёю пад..маў гарачы п..сок высмокт..ваў апошнія сокі з з..млі. Лес поле луг з гаротнаю мальбою паз..ралі на неба прасілі в..ды прагнаць сваю смагу. Жалас..на ківаліс.. каласы ў пол.. . Яны то клан..ліс.. з..млі то пад..маліс.. к небу ні..бы прос..чы ратунк.. .
Н..хто н.. і..шоў ім на дапамогу і яны без пары старэлі жоўклі і х..сталіс.. на сухіх сц..блінках. Трава кветкі ціха ш..пталі ветру аб сва..й н..долі. Ц..рплівыя кам..ні нылі ад гарач..ні і лопаліс.. . Пакут..валі людзі сумавала з..мля і ўсё што расло і жыло на ёй. Не..прыкметна пад..маліс.. да неба іх слёзы. Тыя слёзы горкія скаргі гор.. з..млі ўсё зм..шалас.. разам і завісла над ёю страшнаю чорнаю хмараю.
Пасля навальніцы
Навальніца прагучала і сплыла абудзіўшы раніцу. Паветра пахла канюшынай жытам. Прымеш..ваўся водар агурковага цвету медуніцы і спелага кмену. Поле ажыло п..ючы дажджавую расу.
Неба было чыстае густое і высокае. Хмары зніклі раптоўна як і наплылі. І не раз..юшан..ы і напорысты вец..р пагнаў іх у белы свет. Яны апалі тут над палямі і лугам даждж..вымі струмен..ямі і парай. Потым сц..клі не..злічонымі раўчукамі ў ла..чыны поячы глебу прэснай і свежай спажывай..вільгаццю.
Вільготныя жыты што па..абапал дарогі дзе..н..дзе пазг..наліс.. пад ц..жарам калос..я. Як не..св..ечасова кранула гэты край даждж..вая навала. Ды н..чога. Дзень..два пагоды і калос..е пырсне зернем прос..чыс.. ў бункер камбайна. Жаўтаватае ад со..нца поле выгл..дае з..усім васковым. Дарога п..тляючы губляе..ца сярод яго.
Лё..ка дыхаць пасля даждж.. лё..ка і..сці. Раптоўны буйны лів..нь прыб..вае п..сок змывае са сце..кі сухую траву і прывялыя спарышы..лісточкі дробнай канюшыны. Яны плаваюць у луж..нах на мутна..жоўтай в..дзе.
Л..сныя сце..кі
Л..сныя сце..кі… Яны заўсёды прыемныя і зага..кавыя а часам нава.. та..мнічыя. Н.. кожнаму паказ..вае лес дарогу да сваіх патаемных скарбонак. Усё залеж..ць ад чалавека. Ідзе адзін і н..чога асаблівага вакол с..бе не заўважае. Дрэвы як дрэвы трава як трава. А другі ідучы той ж.. сце..кай убачыць куды больш. Толькі трэба прыгледз..цца ўважлівей і яму ахвотна раскрые лес сваю душу.
Наз..раючы за тым што адбывае..ца вакол чалавек заўважае шмат. І вавёрку што прытаілас.. на вуку. І выбітыя на бяро..цы маленькія дзірачкі з якіх ласуе..ца сало..кім сокам дзяц..л. А гл..не на мурашнік вызначыць надвор..е на бл..жэйшы час. Тонкі наз..ральнік ён разумее ад чаго гучна застагнала старая хваіна чаму сх..ліліс.. галінкі стромкай яліны. Ён дакладна вызначыць хто гэтак гучна пракрычаў дзес..ці ў самым зарас..ніку.
Чалавек разумее лес і лес разумее яго. Напоіць сокам і схавае ад даждж.. дасць а..пачыць у прахалодз.. дрэў і накорміць л..снымі дарамі..ласункамі.
Груша
Груша цв..ла апошні год.
Ус.. галіны яе ўс.. в..лікія расохі да апошўн..га пруціка былі усыпан..ы буйным бела..ружовым цветам. Яна к..пела млела і раскашавалася ў пчалін..ым звоне ця..нула да со..нца сталыя лапы і распускала ў яго ззян..і маленькія кволыя пальцы новых парасткаў. І была яна такая магутная і свежая так утрапёна спрачаліс.. ў яе ружовым раі пчолы што здавалас.. не будзе ёй зводу і не будзе ёй канца.
Аднак над..ходзіла яе апошняя часіна.
Дняпро падб..раўся да яе спакваля як разбойнік. У вечным сваім імкнен..і скрышыць правы бер..г ён па..ступаў з..усім блі..ка да яго руйнаваў а..хоны зносіў лазу гвалтоўна вырываў кавалкі бераг.. бо асц..рожна па..мываў яго каб раптам абурыць у в..ду ц..лыя глыбы з..млі. Потым а..ступаў да наступнай в..сны і трава літасціва сп..шалас.. зал..чыць раны нанес..н..ыя Дняпром. А ён в..ртаўся зноў і зноў і (з, с) часам а..кружыў грушу амаль з ус..х бакоў.
Навальніцы
Ад самага красавіка надвор..е спрыяла людзям. Было багата ц..пла і з..млю паілі спорныя дажджы. І азіміна і яравое раслі на вачах і разам з азімінаю з яравым раслі ў асц..рожных звыклых да ўс..го сэр..цах людзей надзеі на лета.
Уж.. блі..ка да сенакос.. пачалі н..добра ле..ці навальніцы. З..ранку неба было чыстае і яснае. І яснасць стаяла доўга ў..дзень. Але за полудн..м проста ў..вачаві..кі пачыналі пухнуць белыя потым сін..ватыя хмары. Парыла так што ўсё на..вокал млела ў духаце. Пад..вечар хмары зацяг..валі ўж.. ўсё неба. У в..чэрняй цемр.. без..упынку кідаліс.. ч..рвоныя выбл..скі. Яшчэ да таго як с..ло апанаваў шумны лів..нь неба над прыціхлымі хатамі і агародамі нізалі стрэлы маланак і ра..кол..валі ўдары гром.. . У навальнічнай цемрадзі бляск маланак быў бела..сіні прагавіты грымоты падалі і каціліс.. так магутна і грозна што здавалас.. на мокр..м лапіку з..млі са стрэхамі і ў балотным абшары на..вокал усё зам..рала ад страх.. .
На пачатку зімы
Снег пацерушыў трохі і перастаў.Вец..р за дзень вымеў белую муку пазаганяў яе па закутка.. . Яркія белыя палосы толькі дзе..нідзе п..рэсцілі на панурых дварах і агародах.
А ходад не толькі не а..ступаў а як бы нава.. узяўся мацней. І днямі і начамі гайсаў над з..млёй сухі сіверны вец..р сунуліс.. ні..кія шэрыя хмары. Пад не..лагодным небам вылізан..ыя ветрам ц..мяна бл..шчэлі зал..дзянелыя лужы на вуліц.. балотныя разлівы што па..ступалі да голых зарас..нікаў. І тыдзень і другі панавалі толькі халады ды сцюдзён..ыя в..тры. здавалас.. што на самым разыходзе вос..ні і зімы ні..бы раптам прыпыніўся адвечны рух прыроды. Вос..нь ад..шла а зіма не бралас.. як след. Усё жыло здавалас.. чакан..ем снег.. . Чакалі парадзелыя чорныя алешнікі на балоце гла..кая роўн..дзь разліваў гарбатыя крывыя рады хат і гумнаў цвёрдыя ў скам..нелых грудках і каляінах дарогі б..скол..рная не..жывая трава.
Блакітныя азёры
На па..ночным захадзе Беларусі дзе с..ходзя..ца межы Мінскай Віц..бскай і Гродз..нскай абласцей разме..чан..а Балдуцкая груп..а азёр. Не..в..лікія па плошч.. але гл..бокія азёры ўра..жваюць сваім хара..твом. Злучан..ыя паміж сабою ручаямі яны здаю..ца казачнымі. У тыс..ча дз..в..цьсот сем..дз..сят другім годзе дзеля аховы гэтага дзіўнага прыроднага комплекс.. быў створан..ы лан..шафтны заказнік “Блакітныя азёр..”.
Хваёвыя л..сы за..маюць каля дзев..ност.. працэнтаў т..р..ыторыі заказніка. Растуць тут больш за пяць..сот відаў вышэйшых раслін с..род якіх венерын чаравічак баранец звычайны занесен..ыя ў (Ч, ч)..рвоную (К, к)нігу. Толькі тут у межах Беларусі сустракае..ца меч..трава звычайная. Расце яна ў прыб..рэжнай паласе на гл..біні да па..метра. Меч..траву можна ўбачыць толькі ў азёрах Глубенька і Ячмянец.
Чыстая в..да мал..ўнічыя берагі азёр л..сістыя ўзгоркі што..год прывабліваюць да с..бе сотні турыстаў.
Радасць жыцця
Злата..іскрыя вобразы як усмешка в..сны момантамі ўставалі ў пам..ці Лабановіча хвал..валі яго асыпалі промн..мі радас..ці. Ён бачыў дубы на бера..е Нёмана магутныя пышныя дубы з развіслымі в..рхамі. На камлях гэтых дубоў пакінула свій адбітак не..супынная плынь часоў. Яму ўсм..халас.. светла..сіняе неба і яркім бліскан..ем асв..тляла далёкія прыгожыя вобразы пахучы луг роўныя пакаты ўзгоркаў у мутна..сіняй далі старую хвою з буславым гн..здом. Бл..скучым здаваўся дзень пасля грозных хмар што шырокай сц..ною засланялі неба і выбух..валі купчастымі клу..камі бела..ружовых воблакаў. Не! Іх не зловіш не замацуеш словамі але імі жыве твая душа!
Лабановіч а..чуваў не..кую радасць. Яму было лё..ка і прыемна. Ён чуў як моцна звязан..ы з жыц..ём. Яму па душы было гэта адзіно..тва гэты лес і дарога па якой ён ц..пер і..шоў. Вакол было ціха і глуха. Лабановіч сеў на роўна.. спілаван..ы пень с..дзеў і штос..ці думаў.
Грыбная пара
У прыродзе склалас.. так што жнівень сустракае..ца з вос..н..ю. Мен..шымі становя..ца дні н..ма ўж.. таго цёплага надвор..я нізіны і вадаёмы раніцай хавае туман. Але жнівень па..свойму багаты. Цёплыя к..роткія дажджы спрыяюць росту грыбоў.
У дружн..м карагодзе ра..сыпаліс.. с..род з..лёнага ці сівога моху жоўтыя лісічкі а на ўскрайк.. лес.. чакае грыбніка чаро..ка маладзенькіх казлякоў. Пройдзеш у змешан..ы лес і сустрэн..шся (з, с) сырае..камі. Адн.. ўж.. набылі форму талерач..к а іншыя толькі што з..явіліс.. ця..нуцца да со..нца сінімі шапачкамі.
Грыбніка..аматара вабіць м..л..ды сасон..ік і стары бор. Тут дружна растуць махавікі. Яны р..зныя па в..лічыні. Заўважыш в..лікага то прыглядайся бо абавя..кова будуць м..л..дзенькія.
Асабліва вабіць лес калі з..яўляе..ца баравік кароль грыбнога царства. Тады грыбнікі ра..каз..ваюць пра сваю знаходку з захаплен..ем і гонарам. Да..дому ідуць так каб з..верху кош..ка былі толькі баравікі. На змену баравікам прыходзяць з..лёнкі ваўнянкі потым апенькі. Грыбная пара праця..вае..ца да гл..бокай вос..ні.
На бера..е л..сной крынічкі
Берагі л..сной крынічкі заўсёды зарослыя з..лёнай травой. Нава.. там дзе ад пастаян..ага намыв.. ўтварае..ца ву..кі пя..чаны плёс бераг.. здаю..ца н..ходжан..ымі н..кранутымі.. На такі ціхі плёс я патрапіў выпа..кова. Тут я пас..дзеў на в..лікім камені які ўзвышаўся на адн..м з берагоў і прыпіраўся да то..стага дуб.. . зняў чаравікі і з задавальнен..ем апусціў у празрыстую застылую роўня..ь ногі. Спрабаваў каламуціць л..сную аз..рынку але пад ногі трапляліс.. вымытыя камен..чыкі.
Далей было прыкметна гл..бей. А..туль пад..ходзілі пужлівыя кас..чкі маленькіх рыбак. (З, с) супраць..леглага бок.. падл..цела маленькая ў белых і шэрых плямках сітаўка. Яна затрымалас.. не..рызыкнуўшы ад..разу наблізі..ца да вады. Устр..вожана пагойд..ваючы доўгім тонкім хвастом і палахліва папіск..ваючы яна з н..даверам гл..дзела на м..не. Потым узл..цела проста ў палё..е ўхапіла кроп..льку в..ды і з..нікла. Я зразумеў што наз..раць за жыц..ём л..сной крынічкі трэба не..прыкметна.
Карабель в..сны
Н..што так не бударажыць чалавеч..ю душу як в..сна. Кожны чалавек не..зважаючы на г..ды хоч.. як мага бліжэй быць да в..сны. Дарослыя і мола..ь ідуць у поле ў лес да р..кі. Старым здае..ца бы..цам самае надзейнае мес..а для сустрэчы з в..сной гэта цёплая прызба каля хаты. Дз..тва ж не ведаючы стомы бегае за гав..ркімі ручаямі ганяе..ца па чорны.. праталіна.. за першымі матылькамі.
На ўзлес..і не..вялічкі раўчук які летам зарастае сакавітай лугавой травой. Гэта маё ўлюбён..ае мес..а сустрэч з в..сной. Узб..рэшся на ўмерзлае ў лёд гал..ё закладзеш рукі за г..л..ву табе здае..ца што плывеш на хвалях в..сны.
Быц..ам белыя леб..дзі па блакітн..м неб.. па..волі праплываюцьлё..кія воблакі. А дзес..ці там аж пад самымі гэтымі аблокамі н..змоўклымі званочкамі зв..няць жаваранкі.
Угляда..шся ў аблокі і здае..ца што яны стаяць на месц.. а ты плывеш у карабл.. в..сны па сіне..блакітн..м акі..не н..бёс.
Дзе сціхае плёскат крыніцы
Плёскат маленькай крынічкі што бл..скучай тон..нькай сту..кай імкліва в..хляе с..род в..кавых дрэў др..мучага лес.. ў сп..котны дзень успрымае..ца асабліва жадан..ым. Калі доўга блука..ш здол..ўшы выбра..ца з гара..ской м..тусні па лясны.. нетра.. смага адол..вае цябе. Сустрэча з л..сной крынічкай успрымае..ца як сапраўднае ..часце і выратавальны падарунак. Прых..ніс.. перасохлымі вуснамі да чыстага паток.. імклівай крыніцы. І ты абавя..кова а..чуеш што (з, с) кожным гл..тком жыватворная сіла ра..цякаецца па ўс..х жылках напаўняючы цела эл..ксірам надаючы бадзёрасці.
У не..кім месц.. шпаркі бег крынічкі раптам сц..хае. Яна роб..чыся больш п..ўнаводнай марудна і разважл..ва ра..цякае..ца пашырэлай запавол..н..ай плын..ю. А калі яшчэ трапляе..ца на яе шлях.. выпа..ковая перашкода то ўтварае..ца сапраўднае не..в..лічкае аз..рцо. І хоць памеры яго з..усім н..значныя але яно існуе і не..абходна лесу. Звычайна ў такіх мес..ах узн..каюць л..сныя в..д..поі.
Чароўная асен..яя пара
Цішыня. Стаіць такая цішыня што з не..прывычкі зв..ніць у вушах. Высока н..дзе аж на самай макаўцы клён.. сарве..ца пажо..клы ліст і чу..ш як хрус..нула яго крохкая пятка. А потым бы..цам н..хта пераліст..вае кнігу доўга шал..сціць ён у..ніз па галіна.. пакуль не ляж.. на мя..кае ўлон..е з..млі.
Со..нца мала. Увесь дзень хавае..ца яно ў густой смузе і не веры..ца што над..шоў час бабінага лета.
З дз..цін..тва пам..таю н..колі мы не прам..налі гэтай чароўнай асен..яй пары. Дружным галасістым гуртам выб..галі мы в..сковыя хлапчукі на ш..рокае ка..гаснае поле. Апантан..ыя дзівам мы лёталі на..ўздагон за маленькім белым клубочкам які плыў над пол..м на сва..м парашуце з адной танюс..нькай павуцінкі.
Тады нам увесь навакольны свет уяўляўся па..сво..му па..дз..цячы. Мы проста даганялі павучкоў..вандроўн..каў якія л..целі ці то ў блі..кі ці то ў далёкі вырай і даганяючы іх н..пра..што н.. загад..валі.
Л..сное аз..рцо
Я наз..раў за жыц..ём л..снога аз..рца. Многія насельнікі лес.. ў духмень ця..нуліся да в..ды. Першым падл..цеў да бераг.. л..сны голуб.. . Ён прысеў на камен..чыкі блі..ка каля в..ды. Апусціў дзюбу ў в..ду закінуў г..л..ву ў..гору прагл..нуў х..лодную вільгаць. Якая асалода! Побач н..шта зашамацела ў траве. Дзікі голуб.. знік у гу..чары.
Да в..д..пою і..шоў вожык упэўнен..а ра..хінаючы высокую траву. Спыніўся на самым гла..кім а..хоне. Наблізіўся да в..ды апусціў свій носік фыркнуў. Зноў нах..ліў мысачку пачаў хуц..нька піць. Не..чакана чуе..ца гучны трэск і тупат. Вожык знік.
Праз зарас..нікі да крыніцы пры..шоў магутны лось. Далёка на..перад выця..нуў ш..ю даця..нуўся мысай да в..ды і прагна піў. Потым паважна рушыў далей.
Тым часам каля в..д..ёма зб..рае..ца ц..лая птушын..ая талака. З..пад самых аблокаў апусціліс.. л..сныя жаваранкі выбралас.. з гу..чару іва..га. Прысела на куст в..рбалозу валас..нка. На б..рагавую гальку ўселіс.. дз..ве сойкі. Л..сное аз..рцо жыве сваімі па..сядзён..ымі клопатамі.
Рыбнае царства зімой
Пры..шла з..ма. Падаюць з неба белыя пуш..нкі ўсц..лаючы з..млю мя..кім сне..ным покрывам. Замерзлі с..пачатку сажалкі азёр.. рэкі.
Рыбы пад лёдам тр..маюцца ў гл..бокіх мес..ах. Плоткі ля..чы і іншыя рыбы ахутан..ыя сліз..ю якая ахоўвае іх ад холад.. л..жаць не..рухома ў ямах на дне рэк і азёр.
Кожны від рыбы зімуе асобна ад іншых. Пло..кі тр..маюцца разам (з, с) пло..камі ў адн..м месц.. ля..чы разам з ля..чамі ў іншым. Карасі і ліні зімуюць закапаўшыс.. ў глей на дне в..д..ёма. ..чупак і зімой плавае пад лёдам і палюе на іншых рыб але не так спрытна як у..летку. Акуні ў пошуках здабычы і свежага паветр.. выплываюць часам на паверхню в..ды ў палонках. Мянтуз любіць х..лодную в..ду і а..чувае с..бе зімой лепш чым летам. У м..розны зімовы час у канц.. сне..ня і ў..пачатку студз..ня мянтуз нерастуе. Ікру ён а..клад..вае ў гл..бокіх мес..ах на пя..чаным дне.
Думкі ў даро..е
Далёкае неба! Сін..е неба! Што ёсць на све..е больш дзіўнае чым ты? Высокае со..нц.. белыя хмаркі як пух плывуць і плывуць адна за адною. Яны родзя..ца сплываю..ца ў цёмную хмару зав..саюць над пол..м і лесам бл..шчуць маланкі тр..суцца громам разл..ваюцца чыстымі халоднымі кроплямі і ..чыра л..юцца на з..млю.
Мой р..дны край! Парэзалі ц..бе ву..кія д..рогі чорныя сце..кі рэкі і азёр.. ла..чыны і балоты л..сы і горы.
А мая д..рога ледз.. бачн..ю шэраю ніткаю ідзе ўсё далей і далей. Яна круці..ца абв..вае..ца вакол курганоў узб..гае на горы спускае..ца ў ла..чыны прападае ў лес.. пад жывою страхою высокіх хвой і ялін. Тр..се цяле..ка па..кідае па калдоб..нах быц..ам хоч.. яна вык..нуць м..не па..сярод д..рогі. Зноў па..шла раўней мая д..рога зноў вачам а..крываюцца новыя абрысы свет.. іншыя г..ласы чуе маё вуха іншыя думкі родзя..ца ў ма..м сэр..ц.. .
Куды ты н..сеш м..не н..ведамая д..рога?
Пахі лета
Лета для м..не на..заўсёды прапахла альховаю карою з якой мы рабілі кош..кі для ягад. Яно пахла суніцамі малінамі ды чарніцамі якімі пахлі нашы рукі вусны і нава.. шапкі ў якіх на..заўсёды аставаліс.. пачарнелыя крапінкі ад ягад. Калі мы траплялі на ягадную п..ляну то добрымі кузаўкамі рабіліс.. тады гэтыя шапкі а для грыбоў с..рочкі з завязан..ымі рукавамі. Лета пахне для м..не печан..ымі на кастр.. к..л..самі свежым сенам якое яшчэ н..даўна было травою і не..паспела ў пунях запылі..ца.
Лета гэта воз не..паслухмянага сена. На гэтай высокай н..ўстойлівай капе моцна ўчапіўшыс.. за в..роўкі л..жыш ты. Ты а..чуваеш нава.. самую маленькую н..роўнасць кал..іны а..чуваеш кожны не..вялікі камен..чык які трапіць пад колы бо воз пач..нае тады ш..рока гайда..ца здае..ца вось..вось аберне..ца. А як зам..рае ад страх.. сэр..ц.. калі воз не..змож.. зноў цвёрда стаць на ўс.. ч..тыр.. кол..! Апамятаешся ўж.. толькі на з..млі засыпан..ы духмян..ым сенам.
Бабіна лета
У кастрычнік.. прыроду агорт..вае св..еасаблівы сум. З дрэў асыпалас.. апошняя л..стота яе суц..льны р..знакал..ровы дыван густа ўкр..вае а..сырэлую з..млю. Усё часцей неба зацяг..ваецца хмарамі ц..рушыць дробны дождж.
Але надвор..е ў кастрычнік.. пераменлівае і не..аднастайнае. То некалькі дзён не..перастаючы ідуць дажджы то падз..ме х..лодны в..трыска то не..вялікі м..розік заця..не з..млю тонкай празрыстай скарынкай то ўсталюе..ца амаль летн..е надвор..е. Со..нц.. засвеціць ..чыра і ласкава неба ачысці..ца ад хмар здз..віўшы празрыстым паветрам.
В..ртан..е ц..пла ў кастрычнік.. бывае амаль кожны год і доўжы..ца некалькі дзён а то і тыдн..ў. Ні..быта створан..а гэтая пара спецы..льна для жан..чыны..працаўніцы. Яна ў што..дзённых клопатах не згледз..ла як прал..цела лета не паспела а..чуць яго прыгажосці. Вось прырода не..жадаючы пазбаўляць яе гэтай радасці на не..кі час зноў в..ртае лета. Таму называе..ца гэтая пара “бабіна лета”.
Грыбныя дажджы
Грыбы дзеці навальніц і ..чодрых прал..ўных дажджоў. Пасля іх усталёўвае..ца на некалькі дзён цёплае сухое надвор..е. здарае..ца што пасля моцнай к..роткачасовай навальніцы лё..кі летні ветр..к раптам засцеле неба шэрымі абло..нымі хмарамі. Тады ц..лы дзень і болей пастаян..а імжыць дробны ледз.. прыкметны дождж. Калі доўгая прац..глая сп..кота парыць з..млю паветра перапаўняе..ца вільгац..ю. А тут яшчэ пройдзе спорны дождж і напоіць у..досталь л..сную глебу. Тады ўж.. грыбы так і лезуць з..пад з..млі пад..маючы на сваіх пругкіх кап..люшыках м..нулагодн..е лісц..е і сухія іголкі.
Б..ры тады ў рукі любы посуд і ху..чэй б..жы ў лес. Ц..лымі сем..ямі разб..гаю..ца па паляна.. р..знакаляровыя сырае..кі. Стойкім водарам каралеўскіх баравікоў напаўняю..ца стромкія бары. А на ўскрайк.. лес.. ў рэ..кім асін..іку прыцяг..вае вока яркая чырвань галовак маладзенькіх асавікоў. А колькі яшчэ розных грыбоў можна сустрэць у лес..! Не..лянуйся будзь спрытным але і не сп..шайся асабліва.
Мядз..веджая гара
Мядз..веджую гару відаць з..далёк. Яна стала неад..емным атрыбутам навакол..я. Мядз..веджая гара заўсёды першай нагад..вала аб набл..жэн..і навальніцы ці завеі. Калі глухі лес што акаляў яе н..чога яшчэ не а..чуваў в..ршыня г..ры ўзрушан..а пагойд..вала стваламі дрэў. Калі ж раптам прагляне пасля доўгіх дажджоў сон..йка то яно вес..ла за..грае ў кронах дрэў на самай в..ршын.. гары.
З асаблівай не..цярплівасцю надзеяй даводзілас.. пагл..даць на яе ў канц.. зімы. Калі в..сна затрымл..вае..ца ў не..кі момант со..нц.. засвеціць с..род голых в..ршынь ярчэй. Па а..хоне гары вес..ла заскач..ць сон..чныя зайч..кі. А на в..ршын.. снег раптам прападзе ўтварыўшы суц..льную рыжую шапку. (З, с) кожным днём краі гэтай шапкі апускаю..ца ніжэй. Пад снегам уж.. б..гуць пазвон..ваючы першыя ручайкі. Тады ўсяму жывому здае..ца што гэта гара прываб..ла да с..бе в..сну ..чодра ра..сылае ў..ніз сваіх вестуноў. Хоць
м..сцовыя ж..хары і не ведаюць чаму заве..ца г..ра Мядз..веджаю але (з, с) павагай ставя..ца да яе.
Жывы м..чык
Далёка разліваецца рака Бяроза ўвесну. Яна затапляе лугі на ц..лыя кіламетры і не пазнаць тады яе. Не ўгадаць дзе ..хавала вада ні..кія б..рагі. Імклівая плынь толькі пле..чацца ш..рымі хвалямі в..руе. Бывае разліў і ў..летку калі некалькі дзён запар ідзе до..дж. Дз..сяткі сотні малых руча..н што зб..гаюць у р..ку ад..разу ператвараю..ца ў бурныя рэкі.
Аднойчы ў такі летні разліў праб..раючыс.. лугамі на чоўн.. я заўважыў на вадзе не..звычайны руды м..чык. На палову ..хаван..ы пад вадой ён ціха пагойд..ваўся на хвалях. Лагодны вец..р па..волі гнаў яго да бераг.. . Узяў я ў рукі той м..чык і вачам сваім не паверыў. Гэта ц..лы мурашнік рыжых лугавых мураш..к! Яны так моцна тр..маліся адна за адну што нагад..валі звычайны м..чык. Варта было вын..сці яго на бер..г як ён ад..разу ажыў. І вось уж.. на нов..м месц.. пачынае..ца н..стомнае будаўні..тва.
Сузор’і
Н..каторыя зоркі аб..ядно..ваюцца ў груп..ы якія можна акрэсліць уяўнымі лініямі. І тады на зорн..м небе з..яўляюцца абрысы дз..восных н..бесных жывёл ф..гур пр..дметаў. Гэтыя с..мвалічныя ф..гуры (з, с) сукупнасці зорак людзі пачалі называць сузор..ямі.
Самы старажытны зорны атлас з абрысамі сузор..яў знаходзі..ца ў Нацы..нальным арх..алагічным музе.. ў Неапалі. Гэта мармуровая скульптура тытана Атласа які трымае зорнае неба.
Н..простым быў шлях афармлен..я зорнага неба. Да наш..га час.. захаваліс.. шмат..лікія старажытныя кнігі зорныя карты атласы. У гісторыю фарміраван..я назваў сузор..яў складан..я зорных карт унеслі свій уклад і выха..цы з Беларусі. Ёсць звесткі што наш з..мляк Іл..я Капіевіч з..яўляе..ца а..тарам першай рус..ка..моўнай зорнай карты.
Пра большасць сузор..яў распав..дае..ца ў міфах і падан..ях іх св..еасаблівыя назвы і выявы сустракаю..ца ў р..зных кнігах на зорных картах. У многіх сузор..ях ёсць ц..кавыя астранамічныя аб..екты для наз..ранняў. Н..каторыя з іх можна знайсці простым вокам а іншыя з дапамогай б..нокля ці аматарскага т..л..скопа.
Млечны Шлях
Млечны Шлях прыцяг..вае ўвагу людзей яшчэ з гл..бокай старажытнасці. Н..ма народ.. які (бы, б) не меў для яго сва..го на..мення і інтэрпр..тацыі. С..род в..домых беларус..кіх назваў Млечнага Шлях.. сустракаю..ца такія як Гусін..ая Д..рога Птушын..ы Шлях Малочная Д..рога.
Скопі..ча зорак у наш..й Галакт..цы добра бачна ў выгл..дзе белай п..ласы на зорн..м небе. Яна праходзіць праз сузор..і Арыёна Бл..знятаў Ц..льца Ліры Леб..дзя Арла. Млечны Шлях наз..раюць не толькі ў па..ночным але і ў па..днёвым па..шар..і. Ён цягн..цца праз усё неба замыкаючы сваё зорнае кола вакол З..млі. Толькі ў т..л..скоп можна разгледз..ць што Млечны Шлях складае..ца з в..лікай колькасці зорак.
Сама Со..нечная с..стэма з ус..м тым (з, с) чаго яна складае..ца ўтварае той дом дзе мы ж..вём. І ўсё што ў гэтым доме а..бывае..ца ўпл..вае і на нас з вамі. Дык пагл..дзім на зорнае неба прыслухаемся да чароўных гукаў космас.. і а..чуем с..бе неад..емнай час..цінкай Сусвет.. !
Праходка
У ціх..м воз..ры ў правай затоц.. бл..жэйшай да со..нца якое ўз..ходзіць адлюстро..ваецца грэб..нь лес.. і паэтычна зага..кавае неба размал..ван..ае хмаркамі. Бліжэй да бераг.. але не на самым бера..е застыў градою трыснёг. Па ўс..м гэтым па..зе клубі..ца стаіць зноў па..зе туман. На засле..жан..ым б..лоцістым бера..е скач..ць па..скок..ваюць і пагойд..ваюцца пліскі.
Лес што зас..ланяе воз..ра кальцом адлюстро..ваецца ў шклян..ой паверхн.. вады не..адразу каля бераг.. . С..пачатку ідуць вузейшыя ды шырэйшыя палосы цёмнага і св..тлейшага с..рабра а тады ўж.. амаль на самай с..рэдзіне значна вузейшым кругам а..біваюцца сосны яліны б..розы.
Со..нц.. ўбілас.. ў паводку што зац..гнула неба. Млжна толькі ..казаць што яно ёсць жыве само.
На роснай траве побач з непратаптан..ай сце..кай л..жыць в..лікае арлінае п..ро. Стракатае той шэрай стракатасцю што дзіўна радас..на хвалюе з..малку. Хваляван..е ідзе з жыц..я і (з, с) кніг пра хара..тво прыроды.
Воблакі
Сён..я з ран..цы св..ціла со..нц.. . Усё здавалас.. пра..каз..вала добрую ўстойл..вую пагоду да самага вечар.. . Раптам у ясн..м небе з..явіліс.. белыя воблачкі якіх станові..ца ўсё больш. С..род белых воблачкаў можна ц..пер заўважыць і цёмна..шэрыя. Со..нц.. ..хавалас.. .
Дзес..ці ў..дал..чыні пачуліс.. глухія раскаты гром.. не..ў..забаве яны наблізіліс.. зрабіліс.. больш гучн..мі і прац..глымі. Птушкі не..дзе пахаваліс.. . неба тым часам з..усім пац..мнела завалаклос.. ця..кімі і змрочн..мі хмаркамі. Яны праглынулі апошні не..вялікі прасвет і ц..пер не..падзельна пануюць над воз..рам. У паветры паве..ў ад..некуль лё..кі струмен..чык холад.. зашамацелі дрэвы нал..цеў не..чакан..а шалён..ы парыў ветр.. сосны пахіс..нуліс.. і застагналі. Па зямл.. імкліва пакацілас.. абганяючы адна адну сасновыя шышкі.
Сціхнуўшы на хв..ліну вец..р накід..ваецца на дрэвы з новай сілай яшчэ больш злос..на і не..прым..рыма.
Па..шоў дождж с..пачатку быццам не..ахвотна не..вялікі ірэ..кі асобн..мі кроплямі. Потым усё часцей і мацней. Дождж пера..шоў у лів..нь.
Л..целі ў вырай журавы
Чапляючыс.. крыл..ем за ні..кія хмары над самым Жыцькавам л..целі ў вырай журавы.
Колькі дзён перад гэтым не..зважаючы на блі..кую вос..нь так грэла і п..кло ў небе со..нц.. што ў пыльнай і ломкай высушан..ай да звон.. ц..шыні было чуваць як ш..поча вусатым коласам спалавелае ячмен..ае поле. Потым (з, с) по..начы падз..муў густы і стылы вос..н..скі вец..р н..як ад..разу папаўзлі кудзелістыя брудныя ні..кія але ця..кія ўж.. хмары.
Журавы спакойна не..спяшаючыс.. махалі ў воблаках крыл..ем махалі ні..бы развіт..ваючыс.. з усім што бачылі з..верху. Жураўлін..ы ключ то крыху звужаўся то ра..шыраючыс.. нава.. залом..ваўся даўжэйшым канцом але птушкі ад..разу..(ж, жа) выпрамляліс.. выроўнівалі яго не..перастро..ваючыс.. нава.. .
Развітальная жураўлін..ая пес..ня як кам..чок тугі качалас.. ў зашэрхлых ад доўгага лёт.. птушын..ых горлах. Здавалас.. нава.. што яна перадае..ца па ключ.. а потым з лё..кім пошумам крыл..аў па..вольна і н..чутна ападае.
Добрае сусе..ства
Я з вудачкамі стаіўся пад в..рбой. Побач са мною на суседн..м кусце с..дзіць ж..ўта..грудая аўсянка.
Кожны з нас сваім заняты. Я лаўлю з..л..цістых карасёў у аз..рцы а мая ж..ўта..грудая сусе..ка пільнуе мален..кіх птуш..нятак у мя..кім гн..здзечку пад кустом.
Пра гн..здзечка аўсянкі я выпа..кова даведаўся. Палез раз у куст каб вуды ..хаваць. Гл..джу а там гн..здзечка ў якім пяць шэр..нькіх яеч..к. Я хуц..нька в..рнуўся назад каб птушка не заўважыла мяне ды гн..здзечка не а..цуралася.
Было гэта болей як мес..ц таму. А ц..пер уж.. ў гн..здзечк.. пяць птуш..нятак.
Рыбачу я пад гэтай в..рбой кожную ран..цу. паво..жу с..бе на бера..е ціха каб рыбу не палохаць у воз..ры а за..адно в..дома сваю крылатую сусе..ку.
Раз..пораз я асц..рожна выцяг..ваю з аз..рка т..ўста..бокіх карасёў. Мая ж крылатая сусе..ка не..падалёк ловіць мош..к і корміць імі птуш..нят.
Добра нам абаім на аз..рц.. . адзін аднаму не замінаем сваёй справай за..ма..ца.
Цішыня
Шызы мох мерна хрумсціць пад тоўстымі падэшвамі і час ад часу хрусцяць пустыя натапыран..ыя с..сновыя ш..шкі. Шум ходзіць па..версе. У..нізе і ў ветран..ы дзень ц..шыня. У рэ..кім лес.. сосны разрастаю..ца букетамі. І ядловец не толькі па..кіпарыс..наму стройны але яшчэ і пышны н..як па..мяшчанску сыты.
Ад ветрыку што варушы..ца нізам кланяе..ца ружаватымі гронкамі насен..е шчаў..я кланяе..ца м..тліца пад якой ціха ўстойл..ва ж..вуць чабор і смолкі. Ад ветр.. што ходзіць у..гары час ад часу шуміць нава.. панурая ні..бы змрочная лістота в..кавых дубоў. А вышэй на блакітн..м небе ў раскошнай л..ноце плывуць як а..скублен..ыя кавалачкі ваты не..в..лікія рэ..кія аблачынкі.
Добра ўспомніць што такое замілаван..е ў мяне не..праф..сійнае не..знешн..е а (з, с) патрэбы якую я а..чуваў здае..ца ад нара..жэн..я і ў не..ма..чымасці перадаць сваё захаплен..е красой так..сама ўж.. вельмі даўно знаходзіў тр..вожную з гаючым сумам асалоду.
Чым пахне зямля?
Чым ж.. ўсё..такі пахне з..мля? Калі яе толькі..што перавернутую х..л..днаватую яшчэ воз..меш у руку разатрэш у жмен.. здае..ца ў ёй і пах.. асаблівага н..ма. З..мля як з..млм. Чорная бурая белаватая ці ж..ўтлявая. І пахне яна толькі з..млёю. А з яе аплодн..наю працаю нара..жаю..ца ўсе пахі якія толькі засве..чылі а мож.. яшчэ і не зма..лі засве..чыць нава.. такія дасканалыя органы нюх.. якімі ўзрад..вала пр..рода зв..роў і чалавека. Бо і пах агн.. ра..кладз..н..ага на ўзлеск.. ці ў пол.. і пах свежага хлеб.. які наганяе гола.. нава.. на сытага чалавека і пах антонавак усё гэта ад з..млі. І яна з..мля н..колі не..паўтараючыс.. дае свій адмен..ы пах кожнай квета..цы кожнай рас..ліне кожнай ягадзе хоць ус.. яны калі ўважл..ва ўдума..ца пахнуць толькі з..млёю. Ды яшчэ мож.. со..нцам небам ветрам і ўс..мі ч..тырм.. порамі год.. .
Развітанне з цяплом
Былі пагодныя дні. (З, с) со..нцам ад..ранк.. да..вечар.. (з, с) сінім небам. Днём яшчэ было цёпла пад..вечар калі ч..рвонае со..нц.. сц..кала за лес апусцелая н..ласкавая з..мля стыла на холадзе.
Неба гэтымі днямі с..нела чыстае і гл..бокае. Яно не было ц..пер такое яркае як раней часта атул..вала яго б..лаватая ні..бы м..лочная смуга і яно здавалас.. бл..клым быц..ам выгар..лым за ліпен..скую і жнівен..скую спёку. Со..нц.. так..сама было іншае. А..даўшы амаль увесь свой пыл лету яно бера..ло рэшткі ц..пла грэла мала але на..дзіва лагодна і пя..чотна. Гэтай лагоднасцю і пя..чотай было напоўн..н..а ўсё ў пр..родзе.
У лагодным со..нечным св..тле гарэлі сумным адвечным полым..м ліпы і б..розы каля хат дрэвы ў не..далёкім лес.. . Як сівізна ад былога ад перажытага б..лела ўсюды павуціна. Яна в..села ў паветр.. а..чэплівала павялы бульбоўнік пажоўклыя кусты. Усё агорт..ваў спакойны смутак разв..тан..я (з, с) ц..плом з летам набл..жэн..я х..л..доў.
Крынічка
Ма..чыма вы не паверыце што гэта ўсё праўда. Але ці так яно было ці не так спрача..ца не буду. Скажу проста гэтая крынічка на..пэўна частавала сваёю вадою яшчэ нашых дз..доў. Яе в..да найчысцейшыя слёзы в..снавых хмарак што ад узн..кнен..я свет.. ходзяць над з..млёю такіміпр..гож..мі чаро..камі. Яе бера..кі аксамітныя межы з..пад гэтых аксамітаў ззяе зол..та жо..тых п..скоў.
А тыя землі што л..жалі побач! Колькі хара..тва колькі мудрага задумен..я было ў іх!
Не..дзіва што тут каля крынічкі к..пела жыц..ё бо кожнаму хацелас.. стаць бл..жэй да в..ды каб палюбава..ца на сваё ўлас..нае хара..тво ў яе люстры як гэта рабілі прыгожыя краскі. Другім хацелас.. паслухаць цікавую музыку якую склалі дробн..нькія хвалі скач..чы (з, с) камен..чыка на камен..чык. Трэц..ія блукалі тут каб крыху а..пачыць у прахалодз.. бл..скучых хваль чац..вёртыя проста гарнуліс.. да іншых.
Нёман
Стаяла ціхая празрыстая пара вос..ні. Яшчэ стракаталі кон..ікі там..сям чуўся пах завялых траў. Крыху паз..ней рэ..кія клёны ды бяро..кі якія сіратліва адва..валі ў соснаў і с..бе мес..а пад со..нцам побач з імі ні..бы згавараўшыс.. заб..руць усю ўвагу чалавека на с..бе. З..л..ніна хвояў ды соснаў не мож.. суперн..чаць (з, с) кі..кім цёмна..малінавым і ярка..пунсовым лісц..ем клёнаў б..розак асін. Нёман супако..ваўся як..бы наб..раўся сілы каб супраць..стаяць в..трам якія наб..галі сюды з ла..чыны ў канц.. лістапад.. . Рыба дагул..вала на вол.. яшчэ не..шукаючы гл..бокіх ям карчоў каб забі..ца ў іх на з..му. Нос ло..кі рэзаў в..ду ціха плаўна. В..да яшчэ не ско..вала рукі холадам а толькі прыемна..пякуча абдавала лё..кім х..ла..ком як ап..кае м..рожан..ае губы.
У цёплы дзень людзі выходзілі на бераг пагл..дзець на в..ду пагрэ..ца. Як..бы сама прырода і бац..ка..Нёман вызвалялі людзей ад н..добрых дум зайздрасці і далучалі іх да спакою і любові.
На бера..е р..кі
Хлопцы л..жалі на бера..е р..кі на пя..чан..ай касе. Грэлі спіны на стомлен..ым ласкавым со..нц.. . Слухалі як з..заду ціха пле..чацца і журчыць в..да а на..перадзе на а..хоне шал..сціць лазняк. Вец..р сц..хаў і ўсё сц..хала лагаднела ўтаймо..валас.. вада і лес птушкі і чалавечыя страсці. Нава.. ласта..кі што гн..здзіліс.. ў абрыве лёталі без заўсёднай сваёй тр..вогі. Хлопцы за..маліс.. адн..м л..ніва падгр..балі пад с..бе цёплы вымыты р..кой да белізны п..сок і сачылі як у чыстым небе над лугам плавае коршак. Гэтак..ж.. л..ніва і спакойна не палюе а а..пачывае. Калі коршак раптам кул..й упаў у..ніз у кусты яны хутка апусцілі галовы на рукі і праз сухі п..сок удыхалі вільготныя пахі р..кі. Пасля іх увагу прыця..нула маленькая ў з..л..той манішцы і блакітным фартушк.. птуш..чка. Яна села за па..кроку ад Косц..вай г..л..вы і в..хляючы з..лёным хвосцікам праскакала міма ўсіх як..бы прав..рала ці ж..выя гэтыя не..рухомыя людзі.
Алень скідае рогі
Алень выб..ўся на со..нечны астравок пастаяў самотны ля м..ладой б..рэзіны і злос..на выцяў яе рогам. Потым яшчэ раз яшчэ. Звонкі ляскат прабег па пушч.. . алень замёр прыслухаўся і пераканан..ы што яго н..хто не бачыць што ён на адзіноце з аблюбаван..ай б..рэзінай прыняўся старан..а пілаваць рогам белы ствол. П..лаваў с..пачатку не..таропка але па..ступова захапляўся новай работай. Стаміўшыс.. супако..ваўся а потым зноў пачынаў ва..ваць з б..рэзінай зноў распал..ваўся. І вось рог адваліўся ад г..л..вы. Алень зажмурыўся ні..бы ў вачах пац..мнела н..як на бок схіліў г..л..ву н..ўклюдную і смешную пад адн..м рогам. Ён сумна гл..дзеў на закарэлы адламан..ы сук усё роўна як на чужы цікаўна вадзіў па ім мысаю абнюх..ваў. Ц..лы год насіў і не бачыў што носіць. Падз..віўшыс.. зноў па..вольна ўзняў г..л..ву ўставіўся на б..рэзіну на тое мес..а дзе з..пад кары плылі мутныя белыя слёзы.
Белыя вішні і яблыні
Шчодра цвіў гэтай в..сною сад. С..пачатку вішні і грушы потым ябл..ні. Была пара калі ўсе дрэвы стаялі як белыя ружаватыя воблакі. Млелі пя..чотныя цудоўныя пахі. Пахі гэтыя поўн..лі сад і вуліцу. Уся з..мля здавалас.. была по..ная квец..ні пахаў.
Сад зв..неў пчоламі. Звон быў як бы пес..няй цв..цення. Было падобна што в..сна не ма..ла задаволі..ца толькі красой кол..ру нава.. хара..твом пахаў не ма..ла не зв..нець не сп..ваць.
Потым бела было на з..млі. С..пачатку пад вішнямі пад грушамі потым пад ябл..нямі. С..пачатку было бела потым стала руда іржава потым н..чога не было. Краса квец..ні жыла ўспамінамі шкадаван..ем што ўсё хутка м..нулас.. .
Тады на змену той красе пры..шла стрыман..ая сталая як..бы цв..розая. Зав..заліс.. пачалі расці наліва..ца вішні грушы ябл..кі. Не было ўж.. бе..клапотнасці але была недзея так..сама цв..розая пэўная.
В..сновы неспакой
В..сна заўсёды н..се (з, с) сабой светлую крылатую волю малым. Шчыруе со..нц.. на дварэ ц..плынь. Нават калі ногі прамоч..ш не..страшна. В..сна!
Дзеці в..сной бы птушкі распрост..ваюць крыл..ы зрываю..ца (з, с) седлаў і ц..эы дзень гатовы тырчаць дзе..небу..ь на загумен..і ля бруістых раўчукоў.
Я так..сама жыў в..сновымі радас..цямі. Як толькі прачынаўся вып..ваў конаўку м..л..ка і бег да ручаін гл..дзеў як многа в..ды с..шло за ноч і ці трымаюць яе мае загароды.
Не..ў..забаве пачаліс.. канікулы. Жэнік мой старэйшы брат я і Бронік с..бра наш прападалі на загумен..і. Н..зменнай наш..й гульнёй была “вайна”. Але пасля кіна..фільма Прыгоды Робіна Гуда мы захапіліс.. стр..льбой з лука. Жэнік выстругаў (з, с) сасновай а..шчэпіны доўгую стр..лу загнаў у яе цвічок каб вастрэйшая была. Маёй стр..лой быў звычайны л..зовы пруток з уздзетай на самы кон..чык выплаўлен..ай кул..й. Мы ўяўлялі с..бе сапраўднымі во..намі.
Дрэвы яшчэ не распусціліс..
Дрэвы яшчэ не распусціліс.. былі брудна..шэрыя і рэ..ка вырысо..валіс.. на фоне густой з..л..ніны м..л..дога ельнік.. . Вербалоз толькі што ра..пусціў сва.. каткі над ім гулі першя смелыя чмялі. На арэшнік.. можна было заўважыць на пупышках д..лікатныя ружов..нькія вусікі цвету. Распушан..ыя каткі асыпаліс.. на з..млю се..чы ледз.. прыкметны пылок. (З, с) пупыш..к на б..розе вось..вось гатовы былі паказа..ца маладыя лісточкі але б..роза н..шта марудзіла. Мож.. яна чакала пакуль пройдуць в..сеннія такія не..патрэбныя але н..мінучыя х..л..ды. Мож.. гэтую асц..рожнасць яна пераняла ў дуба бо той усё н..як не асмел..ваўся с..кінуць сваё старое пажо..клае ўбран..е ўсё чакаў пакуль добра ўгрэе со..нц.. і ад..дзе ад холад.. карэн..е.
Дуб не сп..шаўся бо па небе яшчэ снавалі як н..вылінялыя пасля з..мы каровы на паш.. не..прыветлівыя кудлатыя хмары. З іх на дол ледз.. чутна ш..почучы сыпаўся часам дробны як крупы сн..жок.
Раніцою
Да чаго прыгожая гэта в..сновая раніца! У паветр.. яшчэ сыра. На лістах вішняк.. в..сяць буйныя кроплі н..чных тум..наў. На платах і на стрэхах л..жыць яшчэ вільгаць. За с..лом густа з..ляні..ца поле. Загоны перас..каю..ца то тонкімі то ш..рокімі звілінамі д..рог. На пагорк.. стаіць і яшчэ дрэмле в..трак але здае..ца ён уж.. сілі..ца ўзмахнуць крыламі. Уз..ходзіць со..нц.. . Яно па..волі і баязліва паказ..вае..ца з..за гарызонт.. . Над стрэхамі хат выв..ваю..ца лё..кія празрыстыя дымкі. За імі на небе такое ж самае ружаватае воблачка. Здае..ца што яму нудна быць аднаму на гэтай блакітнай бя..концасці неба але запрапасціўся н..дзе гэты свавольнік вец..р і яно не мож.. скрану..ца. Со..нц.. пад..мае..ца за лесам. Лес пач..нае дымі..ца густымі пахамі. Б..склапотна цвыркаюць птушкі. Яны то гойдаючыс.. пырхаюць з дрэва на дрэва то выл..таюць у поле дзе падняўшыс.. ў неба сваім танюткім і бя..концым звонам зал..ваю..ца жа..ранкі. Якая сла..ная ты раніца!
Шумяць каштаны
За акном шумяць каштаны. Белыя суквец..і іх падобныя да свечак..пірамід а..гарэлі яшчэ ў ма.. . І зара.. ні..бы з..лёныя пальчаткі лісц..е хавае маленькія ў калючай з..лёнай шкарлупіне круглыя і дробныя бы..цам н..спелыя ябл..кі каштаны. У..восень калі сухім з..л..тым даж..ом асыпае..ца лета каштаны высп..юць і пачнуць ападаць. Яны не..чакан..а зрываю..ца з галін (з, с) трэскам разр..ваючы кволае рыж..е шкарлупін..е і л..скочучы па ас..альце до..га коця..ца па ім. Бл..скучыя карычн..выя ні..бы круглыя ш..к..ладныя цукеркі.
Гавораць што такія восен..скія каштаны калі іх пакладзеш у кішэню прыносяць добры настрой і а..чуван..е ..часця. Вера не..асабліва прыслухо..валася да гэтага але чамус..ці рукі самі ця..нуліс.. да каштанаў. Яна клала іх у сумку і яны л..жалі там ч..каючы другой вос..ні высыхалі браліс.. сухімі змор..чынкамі. Але больш за ўсё Вера любіла калі каштаны толькі..толькі пач..наюць зацв..таць на..пачатку ма.. і з..яўляю..ца белыя свечкі.
Круты бераг р..кі
Звычайна ён прыходзіў сюды на захаде со..нца калі міналас.. спёка і каля р..кі на яе крутых зарос..лых хмызн..ком б..рагах пач..нала ця..нуць прахалодай. Над..вячоркам сц..хаў вец..р наставаў час начной рыбалкі. Прые..джыя з горад.. рыбакі таропка растыкалі па камяністы.. водмеля.. кароц..нькія вудзільны донак і тут ж.. кінуўшы на траву якую адзеж..ну рыхтаваліс.. скаратаць на ёй н..доўгую ліпен..скую ноч.
П..тровіч выходзіў (з, с) травяністага л..снога раўка які быў не..далёка ад прырэчнай вёскі садзіўся на кра.. кам..ністага амаль навіслага над в..дой абрыв.. . Яго тут многія ведалі і з..воддаль жартоўна гукалі задаючы пустыя не..абавя..ковыя для адказ.. пытан..і. Заняты сабой ён болей ма..чаў не..дужа ахвотна і..шоў да людзей відавочна шануючы адзіноту на сва..м улюбён..ым н..зручным для рыбалкі завален..ым кам..нямі абрыве. З гэтага абрыв.. а..крываўся аднак ш..рокі пагляд на ўвесь бераг уж.. ахінуты в..чаровым прыц..мкам плаўную паваротку р..кі (з, с) парож..стым перакатам па..сярэдзіне і высокай аркай ч..гуначнага маста воддаль.
У лесе
Со..нц.. прып..кала мацне.. . Слабеў пах жыта. Спелая ніва часам ціха калыхалас.. і ш..птала. Ад спакойных троху пахілен..ых к..ласоў дыхала прыемная радасць. Цёплае паветра п..ралівалас.. на со..нц.. . Часце.. лёталі і гудзелі авадні. Уж.. а..туль здае..ца ця..нула лесавым пахам і прахалодаю.
Нарэ..це вось і лес.
Дарога па..шла вуз..нькім праходам між дрэў над якім павісла густа сплецен..ае вец..е. Спакой ціш..ня і прахалода панавалі тут
Па даро..цы траплялас.. і лезла пад ногі карэн..е шмат..гадовых дрэў..волатаў. Косы со..нца не праб..валіс.. скро..ь ператкан..ан суч..а бяроз або ш..рокія лапы хвой густы цень л..жаў на даро..е. Гу..чары ля..чыны дробнага альшэўнік.. м..л..дых асінак і лазы пры к..наве а..ступалі д..рогу і ўсё страшэн..а парасло і спл..лос.. .
Асаблівае пачуц..ё выкл..калі с..прадвечныя л..савыя асілкі сваёю веліч..у гу..чынёю цёмным холадам. Яны прыц..скалі чалавека ш..пталі яму аб яго адз..ноце і слабасці. Але яны ж.. давалі і спакой таму хто ад з..млі і лес.. ўзяты.
Хутарская с..дзіба
Час і людзі не.. шмат чаго пакінулі ад кол..шняй хутарской с..дзібы рэшткі якой спакваля прагл..нула з..мля і разве..ў вец..р. Дзе..нідзе толькі выгляд..валі на паверхню яе скупыя адзнакі вуглавы камень падмурк.. прытаптан..ы бугор бітай цэглы ды дз..ве гранітныя прыступкі каля былога ўваход.. ў сені. Гэтыя кам..ні л..жалі на тым самым месц.. што і сто год назад і дробныя рудыя мурашы якія н..дзе па..блізу аблюбавалі с..бе прыстані..ч.. дз..лавіта снавалі па ніжн..й прыступц.. . Алешнік з рова а..хапіўшы добрую частку хутарскога поля па..ступіў да самай с..дзібы на месц.. істопкі па..царск.. разрос..я густы куст ш..пшыны с..род буйных зарас..нікаў дзядоўнік.. крап..вы і малін..ік.. . Ад калодзеж.. н..чога не засталос.. . Зруб напэўна згінуў або ра..цягалі людзі в..да апынуўшыс.. без патрэбы знікла ў гл..біні з..млі. На рагу кол..шняй хаты не..чакан..а выл..зла (з, с) пуста..зелля калючая груша..дзічка. Можа парастак ад кол..шніх груш а можа выпа..ковая сам..сейка занесен..ая з лес.. птушкамі.
Жніво
Жніво. Ран..е. Спелае жыта сх..ліла к..л..сы. Бл..шчыць раса і буйнымі круглымі сляз..мі капае і (з, с) колас.. і (з, с) тонкага з..л..тога сц..бла. Пахне свеж..сцю з..мелька.
Сям..там с..неюць чароўныя г..лоўкі ціхіх вас..лькоў. Трыпутнікам і мышын..ым гарошкам парасла высокая м..жа.
Падз..ме цёплы і густы і лё..кі ветр..к і ад жытн..е сц..ны л..ецца і плыве пах упрэлай пал..вой з..млі і мірнай не..прыкметнай румянкі сыплю..ца ў сем.. кол..раў в..сёлкі росныя перлы дыхаючы ў..гору духам ц..плыні.
Ш..рокая і далёкая жо..тая ніва! Там пры далёкім лес.. ў дымнай імгле мусіць канчае..ца яна. Кол..цца пад нагамі яшчэ по..нае сок.. ржы..ча. не хоч..цца думаць што там на ўзгорачк.. на п..сочк.. ёсць і рэдз..нькае дробн..нькае жыта з малюс..нькімі каласкамі. Сумна там. За..тое ж на..та хораша тут дзе яно буйное дзе яно густое! Канюшына з..лянее патро..нымі ліс..ікамі. Клякоча каваль-скасунец. Трымціць і снуе туды..сюды над жытам жо..ц..нькая м..тлушка.
Адвячоркі ў вёсцы
У канц.. верасня дзень пераходзіць у веч..р а потым у ноч ад..разу не..чакан..а. Н..ма сельскіх адв..чоркаў якія бываюць у..летку. А яны чароўнай сваёй прыроднай асаблівасц..ю мя..касцю а..ценняў бя..воблачнага неба не..паўторнасц..ю яго фарбаў і доўгай не..ўгамоннасцю людзей. С..ло по..ніцца гукамі рыкан..ем кароў што прос..цца ў сва.. двары г..л..самі дз..цей музыкай т..л..візараў што л..ціць з а..крытых вокнаў трэскам м..т..цыклаў.
У летнія адв..чоркі выразне.. а..чуваю..ца кал..ектывізм і дабрыня людзей іх спакой іх добрая стомлен..асць якая не заганяе ў хаты ў ло..кі а на..адварот тр..мае ўс..х на вуліц.. і му..чын і жан..чын і дз..цей і старых. У..летку с..ло зац..хае па..вольна. Слабее му..чынскі рогат узл..тае ў зорнае неба дз..вочая прыпеўка ра..сыпае сва.. гул..івыя ак..орды баян.
У..восень усё інакш. У хатах у дварах здае..ца тая ж работа але яна не..падобная на летнюю. Не..кі інакшы рытм яе не тая напо..н..н..асць.
Жучкі
Пачатак студз..ня. Не..чуван..ая бура пранеслас.. над заходнім узбярэж..ам ..ўропы. да..шла і да нас. Хадзіў за Мінскую кальц..вую д..рогу ў бл..жэйшы бор. Там адна толькі яліна павалілас.. старая а..жыўшы сваё. Упала (з, с) каранямі выв..рнулас.. .
В..домы кра..знавец дз..вятна..цатага ст..го..дзя Адам Кіркор піш.. што былі такія буры на Палес..і аж выр..вала дрэвы (з, с) каран..ямі насіла ў паветр.. . І што моцна б..лоты гарэлі. А мы ўсё крычым..наракаем б..лоты паасушалі яны гарэць пачалі. Ране.. ж.. н..хто іх не чапаў а гарэлі так што дыхаць не было чым. Вось табе і змяняе..ца клімат. Ён за..сёды змяняе..ца.
Пасля таго паход.. прынёс да..хаты дз..ве яловыя ш..шкі якія сарваў з в..ршаліны павал..н..ай елкі. Праз тры дн.. ш..шкі высахлі з..пад лускавінак выпаўзлі жучкі. Наставілі вус..кі лаз..ць па стал.. разб..раю..ца Куды гэта мы трапілі?
А я ўсё думаў што ў..ночы тр..шчыць Трэсне і ціха. Зноў праз гадзіну трэсне і ціха. А гэта ш..шкі ра..крываліс.. .
На бера..е Нёмана
Па..днёвы бераг большай затокі пакрыты вечна..жывым с..сновым шумам.
Хораша тут. Ц..пер вось нізам сцел..цца верас у румян..ым ран..шнім св..тле а над верасам густа выс..цца гонкія сосны. Добра ўзняць г..л..ву загледзе..ца на іх шэра..з..лёныя куч..равыя в..рхавіны на фоне цёплага блакіт.. і высокіх аблокаў. Сосны гамоняць. Ні..бы рас..каз..ваюць адну за адной чароўныя ка..кі мален..тва. Рас..каз..ваюць н..стомна і радас..на ціха і мудра як гэта мож.. добрая пагодл..вая старасць. Воз..ра сё..ня ма..чыць. Каля ні..кага бераг.. чыста пя..чанага ці парослага рэдз..нькай травой ледз.. чутна ра..кошліва пахлёб..вае хваля. Чайкі гуляюць над люстранай в..дою пікіруючы на спажыву. Часам яны садзя..ца на в..льготны выл..зан..ы прылівам п..сок.
Дале.. на по..дзень в..даць абрывісты бераг. Вада дні і ночы гадамі па..точ..вае жо..тыя пласты п..ск.. які а..со..ваецца здрадл..ва агол..ваючы карэн..е самых смелых соснаў што густа вы..шлі тут на край абрыв.. . Яны ў а..чаі чапляю..ца за абрыў а потым усё..ж..такі падаюць.
Дзвіна па..шла
Як ц..кава на Дз..віне калі яна прачынае..ца ад з..мовага сн..! То ўсё вакол было застылае пакрытае сн..гавой бел..ю а то раптам і р..ка і ўзбярэж..а забл..шчалі за..скрыліс.. ад со..нечнай ласкі. Лёд на р..цэ набрыняў запо..ніліс.. в..дой сц..жынкі пракладзен..ыя людз..мі пабольшплі палонкі.
Так і чакай ц..пер р..ка вось..вось узбунтуе..ца. С..пярша пачую..ца грозныя раскаты ні..бы стрэлы далёкіх гармат. Гул падобны да ўздых.. волат.. пракоці..ца ад кра.. да кра.. . поты р..ка пачне ламаць і кр..шыць лёд і ён (з, с) шумам і трэскам адрываючыс.. ад б..рагоў шугане па плын.. .
На гэты раз Дз..віна рушыла лёд ран..цай. Ц..лыя л..дзян..ыя паляны церліс.. адна аб адну і глуха ш..мацелі. Калі які..небудз.. ладны кавалак чапляўся за выступ бераг.. вада булькатала каля яго як у гаршк.. ў печы. На адной в..лікай крызе праплыла сан..ая д..рога на другой т..рчаў разгал..сты корч на трэц..яй плыў па..разбуран..ы будан з дошак і саломы.
Жаваранак
Н..дзе так добра не..чуваць спеў жаваранка як у чыст..м пол.. . З высокага неба л..ецца птушын..ая пес..ня ні..бы мно..тва срэбных званочкаў узняло со..нц.. аж пад воблакі.
Аднойчы ў з..л..тым паднябес..і я за..важыў не жаваранка а каршуна. Драпе..нік лунаў высока..высока кагос..ці высоч..ваў. С..пачатку я і не прыкмеціў як ад самай з..млі пачаў узн..мацца жаваранак. Срэбны званоч..к захопл..н..ы ўлас..най пес..няй не бачыў што л..цеў у кіпцюры джа смерці.
Каршун кінуўся ў..ніз ра..сякаючы паветра як маланка. Перад ім л..цеў мален..кі шэры кам..чок. Куляй птуш..чка шмыгнула мне пад адзен..е даверл..ва знайшоўшы с..бе схованку. Я ўбачыў лютыя вочы каршуна разяўл..н..ую дзюбу ра..тапыран..ыя кіпцюры і між..волі замахнуўся на драпе..ніка пугай. Ён не..ахвотна ўзняўся ў..гору.
Дзес..ці пад маім адзен..ем с..дзеў трапяткі жаваранак. Не..кі час я а..чуваў с..бе акрылен..ым і мне здавалас.. бы..цам вось..вось я пал..чу. Калі я зварухнуўся шэрая птуш..чка пырхнула і пал..цела. Я стаяў радас..ны ўзнагаро..жан..ы птушын..ым даверам.
Глушэц такуе
У канц.. сакавіка калі ў лес.. яшчэ шмат снег.. пач..нае такаваць глушэц. Заканч..вае..ца глушцовы ток у канц.. ма.. калі ўсё вакол з..л..нее. Такуе глушэц на сук.. высокага дрэва. Звес..ўшы крылы ў..ніз ён ра..пускае хвост ве..рам і выцяг..вае на..перад сваю шыю а г..лаву задз..рае ў..гору.
Глушэц пач..нае такаваць на..досвітк.. калі вакол цёмна і лес яшчэ не абудзіўся. У х..лодным вільготным паветр.. далёка чуваць дзіўныя ні..бы драўлян..ыя гукі. Гол..с глушца нагад..вае то скрып дрэва і трэск галінак то не..кае шчоўкан..е і булькан..е то стук драўлян..ых прадметаў. Пес..ня глушца ні..бы наро..жан..а л..сным шумам гоманам сос..н шолахам вершалін і скрыпам дрэў.
Такуючы глушэц н..чога не за..важае. Ён цалкам захопл..н..ы сваім спевам. Таму і называюць яго глушцом. Скончыўшы такаван..е перш чым пачаць новую пес..ню ён пільна прыслухо..вае..ца і аглядае..ца.
Каршун і шчупак
Каршун па..вольна кружыў па..над воз..рам ра..кінуўшы крыл..ы. В..лікі зубасты шчупак стаяў у вадзе не..рухома ні..бы затопл..н..ае палена па..пільноўваючы верхаводак і плотак. Убач..ўшы яго каршун як стр..ла пал..цеў уні.. і кінуўся на рыбіну.
Вострыя кіпцюры ўч..піліс.. ў ш..рокую цёмную спіну шчупака. Моцна трымаючы здабычу каршун ірвануўся ў..гору. Але шчупак быў для яго зана..та в..лікі і ця..кі. Узня..ца з ім у паветра каршун не змог а выця..нуць доўгія і крывыя кіпцюры (з, с) цела рыбы не здол..ў.
Шчупак разяваў пашчу з востр..мі як у пілы зубамі. Ён шалён..а біў хвастом і кідаўся ва ўс.. бак.. зал..ваючы каршуна в..дою. Рыба ця..нула птушку ў в..ду а птушка рыбу ў паветра. Хто каго?
Крыл..ы знямож..н..ага каршуна намоклі а дужы шчупак усё ця..нуў і ця..нуў яго пад в..ду пакуль гладзь не самкнулас.. над птушкай на..заўсёды. Драпе..нік загубіў драпе..ніка.
Рысь
У л..сных гу..чарах хавае..ца рысь дзікая л..сная кошка. Рысь добра ведае пратаптан..ыя ў сне..е сце..кі па які.. ходзяць алені. Вось яна спынілас.. ля дрэва зацярушан..ага снегам. Зара.. драпе..ніца ўзб..рэ..ца на сук што зв..сае над сце..кай і бедзе л..жаць не..рухома ц..рпліва чакаючы калі тут пойдуць алені. Калі алень будзе адзін рысь ад..разу кін..цца на яго. Калі іх будзе некалькі яна прапусціць першых і кіне..ца на апошн..га.
Хоць рысь і спрытная і дужая і хітрая але з..мою н..лё..ка ёй знайсці здабычу. Зайцы асноўны корм рысі ў..зімку. Шукаючы іх звер пад..ходзіць часам да чалавеч..га жыл..я.
У Лепел..скім ра..нездарылас.. такая гісторыя. У студзен..скі вечар чалавек па..шоў у лазню. Перш чым пакласці дровы ў печ ён захацеў выгр..бці поп..л. Раптам (з, с) печы выскачыла рысь і фыркнуўшы кінулас.. ў ра..чынен..ыя дз..веры. Відаць захацелас.. драпе..ніц.. паспаць у ц..пле. Прыцемкам яна пракралас.. ў не..зачынен..ую лазню дзе і патурбаваў яе гаспадар.
Барсучаняты
У выва..ку было трое барсуч..нят. Ус.. яны былі вельмі мален..кія сл..пыя з белай шэрсткай. Толькі па абод..вух баках мордачкі выразна вылучаліс.. цёмныя палоскі.
На..працягу мес..ца барсуч..няты смакталі ма..чына м..л..ко. Ран..цай маці выносіла іх з нары яны грэліс.. ў цёплых промнях в..снавога со..нца.
У ма.. барсучыха..маці пачала вучыць малых здабываць корм знаходзіць слімакоў і вус..няў лавіць мышэй і жабак. Перад паляван..ем барсучыха прынюх..валас.. да в..чэрняга паветра. Пераканаўшыс.. што не..бяспекі навокал н..ма яна вылазіла з логава. За ёю выскок..валі штурхаючыс.. малыя барсуч..няты. І ў траве і пад кустамі і ў леташнім лісц..і ўсюды яны знаходзілі б..гатую здабычу. Спажывы вакол многа а здабываць яе дапамагае барсукам востры нюх бо зрок у іх слабы.
Падрастаючы барсуч..няты рабіліс.. больш с..м..стойнымі. Яны ўсё дале.. ад..ходзілі ў час н..чнога паляван..я ад маці і ад сва..й нары. Ран..цай кожны в..ртаўся да..дому з р..зных канцоў лес.. праходз..чы па два..тры кіламетр.. .
Бусляняты
Гн..здо бусла якое знаходлзі..ца на высокай алешыне са зрэзан..ай в..ршалінай упрыгож..вае дрэва.
Калі бусляняты малыя адзін з бац..коў л..ціць па здабычу а другі застае..ца пільнаваць каб н..хто не пакрыўдзіў малых. На ш..с..на..цаты дзень бусляняты спрабуюць станаві..ца на ногі а на тры..цаты махаць крыламі.
Па..сярод гн..зда стаяць тры м..л..дыя бусл.. . Да алешыны падл..цеў стары бус..л. У ч..рвонай дзюб.. ён трымае до..волі в..лікую зм..ю. Бус..л кінуў яе ў с..рэдзіну гн..зда і ад..разу пал..цеў прэч. Буслы не кормяць малых з дзюбы ў дзюбу як іншыя птушкі а кладуць прынес..н..ую здабычу ў гн..здо.
Бусл..няты замітусіліс.. вакол зм..і кінутай ім. Адно бусляня апярэдзіла астатніх схапіла зм..ю па..кінула ў..гору і ў тую ж хвіліну здабыча знікла ў шырока..ра..крытай дзюбе. М..л..ды бус..л а..кінуў г..л..ву закл..катаў. Далёка па навакол..і разнёс..я гэты клёкат які зам..няе буслу голас. Стукаючы верхн..й палавінкай дзюбы аб ніжнюю бус..л выказ..вае сва.. пачуц..і. Мабыць дз..куе за пачастунак.
Сустрэча з дзіком
Чым глыбе.. Мірон і Віктар уваходзілі ў лес тым часце.. сустракаліс.. сухія ўзгоркі. На пя..чан..ых мес..ах рос хваёвы бор на ніжэйшых гу..чар з ельнік.. алешнік.. бярозы р..знага хмызняк.. . Часам трапляліс.. прыгожыя лугавінкі з ліставымі дрэвамі дубамі грабамі ліпамі.
У пошуках жалудоў хлопцы пад..шлі да дубоў і ўбачылі што там н..хта ўж.. гаспадарыў. З..мля была перакапан..ая в..днелас.. шмат сл..доў а жолуд.. ні..воднага.
Хто (бы, б) гэта мог быць? задумен..а спытаў Мірон.
Дзікі ўпэўнен..а а..казаў Віктар разгл..даючы сл..ды.
У гэты момант з..боку н..шта затр..шчала. З..за ламач..а паказаўся дзік. Здавалас.. ўвесь ён складаўся толькі з адной страшэн..ай г..л..вы. Н.. зад.. н.. кароткіх ног н.. было в..даць. Але бурая г..л..ва са шчаціністым хібам натапыран..ымі вушамі в..лізнымі ікламі і мален..кімі злос..нымі вочкамі была жудас..най. Спыніўшыс.. дзік задраў свой лыч панюхаў паветра глуха рохнуў і пав..рнуў назад.
Бабровая гаспадарка
Пад..шоўшы да дрэва бабры ўзяліс.. за працу. Якія яны былі смешныя н..зграбныя! Шырокі ні..бы рыдлёўка хвост пакрыты не поўсц..ю а не..кай луской. Пальцы задніх ног злучан..ы плеўкай як у гусей. На п..рэдніх пальцах плеўкі н..ма за..тое кіпцюры вострыя а на друг..м пальц.. нава.. падво..ныя. Густая бураватая поўсць бл..шчыць на со..нц.. .
Двое “др..васекаў” сталі з абод..вух бакоў дрэва на заднія лапы абапёрліс.. на хвасты і ўзяліс.. за працу толькі трэскі пасыпаліс.. . Трэц..і пачаў ця..нуць з бераг.. дрэўц.. таў..чынёю з руку чалавека. Праца была ця..кая і яму на дапамогу пры..шоў новы таварыш.. .
Тым часам дрэва хіс..нулас.. храс..нула. “”Др..васекі” а..скоч..лі ў..бок. Дрэва па..ціху патрэск..вала. Бабры па..скоч..ць грызануць і зноў а..скоч..ць. Па..грызалі яны з..боку в..ды каб дрэва павалілас.. туды. Вось дрэва са страшэн..ым трэскам шас..нула на грэблю. Ад гэтага шум.. “др..васекі” схаваліс.. ў в..ду.
Аматары ночы
З..мовы лес яшчэ спіць а сава ўж.. пачынае свій в..снавы спеў ні..бы пераспеш..вае наступлен..е ц..пла. Совы першымі а..крываюць пеўчы с..зон у лес.. . Гэтых птуш..к ліч..ць аматарамі начнога жыц..я бо на..большую актыўнасць яны праяўляюць з наступлен..ем змрок.. .
Сустрэць соў мар..ць многія экалагічныя тур..сты. Таму і сп..шаю..ца ў (Б, б)ярэзінскі (З, з)апаведнік дзе праводзя..ца спецы..льныя туры для наз..ран..я за птушкамі ў навакольн..м асяро..дзі.
Гучны рокат д..ўга..хвостай няясыці напаўняе яловы змрок у канц.. лютага. Няясыць буйная і на..больш прыкметная сава з до..гім п..л..сатым хвастом. Яна селі..ца ў аколіцах б..лот на л..сных астраўках пас..род б..лотных мас..іваў дзе сустаракаю..ца высокія яліны і сосны. Для гн..зда сава выб..рае дупло дрэва ссечан..ага навальніц..й. Часам гэтыя птушкі замацо..ваюць за сабой дуплы на..доўга і в..ртаю..ца да іх што..год.
У канц.. красавіка ў гн..здзе няясыці з..яўляю..ца птуш..няты. Пухнатыя камочкі вылупл..ваю..ца з белых авальных я..к. Маці корміць малых мышамі..палёўкамі дробнымі птушкамі.
Мурашы
Мурашы самыя ўпартыя працаўнікі лес.. . Яны вельмі чуйныя да надвор..я. Калі мурашы бе..перапын..а м..туся..ца на сц..жынц.. бойка ця..нуць р..зныя будаўнічыя мат..ры..лы то добрае надвор..е яшчэ пастаіць. Б..гуць у мурашнік без груз.. чакай даждж.. ці навальніцы.
Рудыя л..сныя мурашкі ж..вуць калоні..й у якой ёсць сва.. законы. Рабочыя мурашы будуюць ж..тло здабываюць ежу ахоўваюць сваю т..р..ыторыю. Ця..нуць працаўнікі на сваіх спінах нава.. тое што тў..двая большае за іх саміх вус..няў жучкоў. Жыхары аднаго в..лікага мурашнік.. за дзень з..ядаюць каля кілаграм..а шкодных нас..комых лічынак.
Ж..тло мурашоў толькі з..вонку здае..ца звычайнай горкай. У мурашнік.. ёсць хады якія зачыняю..ца ў навальніцу. Ад іх ад..ходзяць вуліцы з двух..баковым рухам. Мурашы ствараюць сапраўдныя г..р..ды на гл..біні да д..в..х метраў пад з..млёй.
Агаро..жан..ы мурашнік све..чыць пра тое што чалавек клапоці..ца каб н..які звер не пакрыўдзіў маленькіх л..сных рупліўцаў. Там дзе селя..ца мурашы дрэвы не хварэюць. Ч..тыр.. мурашнік.. аздараўляюць ц..лы г..ктар лес.. .
Кажаны
Ёсць дзіўныя жывёл..ы якія л..таюць з дапамогай рук..крылаў. Гэтыя істоты выгл..даюць да..волі смешна вушы ў іх малыя п..рэднія канечнасці зменен..ы ў крыл..ы. Пры палёце скуран..ая перапонка расцяг..вае..ца як у птушкі крыл..ы.
Кажаны в..дуць н..чны лад жыц..я. Днём яны хаваю..ца пад дахамі дамоў у дуплістых дрэвах на гары..чы. Звычайна ў адным схов..шч.. мож.. знаходзі..ца н..калькі дз..сяткаў кажаноў.
У..зімку кажаны ўпадаюць у сп..чку. Летам перад захадам со..нца можна наз..раць як яны хутка перасо..ваю..ца над кронамі дрэў ці дахамі дамоў. Прагаладаўшыс.. за дзень кажаны палююць на нас..комых.
З..олагі н..як не ма..лі зразумець як у кажаноў атрымл..вае..ца лавіць нас..комых у..начы. До..гія г..ды ця..нуліс.. ..ксп..рыменты. Высв..тлілас.. што кажаны валодаюць унікальным л..катарам які пры палёце вылучае ультра..гукавыя сігналы. З дапамогай гэтага лакатар.. кажан бе..памылкоав знаходзіць с..бе корм.
С..бры лес.. ведаюць што кажаны на..звычай карыс..ныя ж..вёлы. Яны харчую..ца нас..комымі якія прыносяць шкоду рас..лінам.
Незвычайныя інж..неры
У баброў будаўні..тва жыл..я в..дзе..ца па план.. як і ў людзей.
Калі бераг р..кі высокі бабры р..юць н..ру пад вадой робячы сухую п..чору. Калі бераг ні..кі то п..чора не атрымае..ца. У гэтым выпа..ку бабры будуюць хатку. Суч..а галінкі бярвен..е скле..ваю..ца гле..м. У..сярэдзіне хаткі мож.. быць некалькі пако..ў але дз..вярэй там вы не ўбач..це бо бабры ўваходзяць у сваю хатку толькі пад вадой.
У залежнасці ад хутка..плыннасці рэчкі бабры будуюць плаціны р..зных канф..гурацый. Н..каторыя збудаван..і могуць потым стаяць дз..с..ці..го..дзямі.
Ц..кавыя факты з р..кордаў не..звычайных інж..нераў сустракаю..ца ў навукова..папулярнай літ..ратуры. Напрыклад у (Б, б)ярэзінскім (З, з)апаведнік.. бабры пабудавалі плаціну даўжынёй дз..весц.. тры..цаць сем.. метраў.
У народзе ёсць прыметы зв..зан..ыя (з, с) працай баброў. Калі вос..н..ю бабры вал..ць дрэвы рамантуюць запруды працуюць дружна то маразы блі..кія. Паводзяць с..бе спакойна чакай добрага надвор..я. Працуюць усю ноч будзе до..дж.
Вожык
Вожыка тата злавіў у лес.. і прынёс да..хаты.
З нашым сабачка.. Мурза.. вожык не захацеў с..браваць. Убачыць яго ад..разу скруч..вае..ца ў клубок. Шчанюк абняў калючы клубок лапамі паспрабаваў укусіць. Але ўкалоўся так балюча што забр..хаў. Мурза ўдарыў вожыка лапай як кот па мячыку заскуголіў і а..скочыў.
У наш..й кухн.. жыла кур..ца (з, с) кур..нятамі. С..пачатку яны былі мален..кія ні..бы кам..чкі. Кур..няты пі..чалі м..тусіліс.. па падло..е як со..нечныя зайчыкі. Калі малыя падрас..лі кур..ца пачала вадзіць іх на двор але н..чаваць прыводзіла ў кухню. С..дзе пад лавай затуліць іх крыл..амі яны паціўкаюць трохі і спяць.
Вож..ку стала зайздрос..на. У..начы ён ціха зале.. пад курыцу і прымасціўся пад цёплым крылом. Кур..няты прачнуліс.. заціўкалі. Кур..ца хацела пашкадаваць іх мацне.. прытулілас.. крыл..амі і раптам спалохан..а закрычала. Яна ў..хапілас.. сон..ыя кур..няты ра..сыпаліс.. па кухн.. а ў кутк.. дзе яны с..дзелі застаўся калючы клубок. Кур..ца пазнала яго ра..злавалас.. і моцна дзюбнула.
Леб..дзі
Белы леб..дзь з..яўляе..ца сімвалам вернасці ў кахан..і чысціні.
Амаль поўнае знікнен..е леб..дзяў з вадаёмаў наш..й краіны патрабавала не..кага тлумачэн..я. Па..водле міф.. калі Ной ратуючы жывёл і птуш..к ад патоп.. пачаў зб..раць іх на карабель леб..дзь Страцім надумаў плаваць самастойна. Але на яго населі птушкі што плаваць не ўмелі патапілі Страціма. Таму н..ма ц..пер яго на..ча..каў.
У твор.. Максіма Багдановіча Страцім..леб..дзь гучыць думка пра трагічнасць лёс.. асобы якая гіне ратуючы слабых.
У Свісла..кім ра..не запісан..а падан..е пра паходжан..е чорных леб..дзяў. Апав..далі што каліс..ці на месц.. л..снога воз..ра стаяў замак дзе ж..ді граф з жонкай і д..чкой. Дз..ўчына палюбіла м..л..дога конюха. Даведаўшыс.. пра гэта жонка графа пракляла д..чку і яе кахан..ага. А..поўначы калі тыя гатовы былі ўц..чы замак праваліўся пад з..млю а на яго месц.. разл..лос.. воз..ра. (З, с) таго час.. прыл..таюць сюды два чорны.. леб..дз.. плаваюць кругамі не набл..жаючыс.. адзін да аднаго з..за ма..чын..ага праклён.. .
Хатні вуж
В..сковыя ж..хары ліч..ць што пражыван..е вуж.. пад падлогай ці пад печ..у прыносіць у хату багац..е і ..часце. Забіць такога вужа в..лікі грэх які нельга замаліць.
У вёсках можна пачуць ц..кавыя гісторыі пра вужоў што ж..лі ў хатах ці гумнах з..рэ..ку ў хл..вах. Часам хатнія вужы па..па..залі да стала за якімі абедалі людзі. Тады ім як па..напра..ным членам сям..і нал..валі м..лака ў сподак пастаўл..н..ы на падло..е.
Ра..каз..ваюць што аднойчы с..ляне выр..шылі праверыць як будзе паводзіць с..бе хатні вуж калі ..хаваць яго вуж..нят. Паклалі іх у шапку і вын..слі (з, с) хаты. Зан..пакоен..ы стары вуж сл..згануўшы ў па..печак не..забаве з..явіўся зноў па..по..з да гладыша і ўпусціў туды свой яд.
Тым часам людзі прынеслі вуж..нят і высыпалі іх ля парог.. . Тады стары вуж в..рнуўся да гладыша а..круціўся колцам вакол яго і перакуліў на падлогу. Усё м..л..ко атручан..ае вужом выц..кла (з, с) перакул..н..ай пасудз..ны.
Дунай
С..бакі ў дзядз..кі Антона былі на..та с..рдзітыя за..тое разумныя. Яны пільна сц..раглі двор. Самы в..лікі з іх якога звалі Дунай мог пусціць знаёмага чалавека ў хату але не выпускаў да прыход.. гаспадара.
Мне вельмі падабаліс.. малыя ..чанят.. і я выпрасіў аднаго с..бе. ..чанюк быў чорны а на жываце по..сць рыжая ні..бы ён у камізэльцы. Я так..сама назваў яго Дуна..м.
Пакуль я рабіў бу..ку пад ганкам Дунай спаў на ану..цы ў сенцах. Ён прывык да сва..й талеркі з якой еў тое што я мог ухапіць са стала.
Дунай рос не..ведаючы н..якай прыв..зі. Мы з ім пас..бравалі так што н..колі не разлучаліс.. . У агарод на рэчку ў с..ло ўсюды я браў ..чанюка (з, с) сабою. Дунай за..сёды ла..чыўся да м..не ад радасці гатоў быў здае..ца па..скочыць і л..знуць мне твар. Шчырасць і ўдзячнасць да м..не ён умеў выказ..ваць па..сво..му так і в..ляў куч..равым хвосцікам.
Грак
Не..ў..забаве пасля вайны н..як пад вос..нь на г..ра..ской (К, к)оласавай с..дзібе з..явіўся грак. Падрабязнасц..й з..яўлен..я птушкі не ўсачылі а ўбачылі яе выпа..кова калі грак пераб..гаў з адной сваёй схованкі ў іншую.
Хаваўся ён больш у гусцейшым зарас..нік.. а калі крыху акрыяў асмеліўся выходзіць нава.. да дз..вярэй хлеўчука. Тут на лаўц.. а..пачываў Канстанцін Міхайлавіч не..забыўшыс.. насыпаць чаго..небудз.. пту..цы. Грак не..баючыс.. Коласа патуп..ваў блі..ка каля яго браў ежу амаль што з рук. Ус..х іншых ж..хароў дом.. асц..рагаўся.
Так дабыўся калека..грачок да першага снег.. хоць і паправіўся ўж.. жывучы на дармовых харчах. Замерзне небарака падумаў Колас в..рнуўшыс.. з зац..рунан..ага шэран..ю сад.. дзе ўж.. а..чуваўся першы мароз.
Гаспадар пацёр рукі с..даючы за абед пачаў у..голас думаць якой даць рады каб птушка перазімавала ў ц..пле. Забыўся што злаваў на гракоў у час іхніх крыклівых адв..чоркаў. Тады ён наракаў на іх ломяць гал..ё а дрэвы праз гэта ўсыхаюць.
Страказа
На..звычай ясная спакойная ран..ца выдалас.. ў гэты дзень. Воз..ра лагодна пакалых..вала сва.. хвалі. Каб пачуць іх шум трэба было ўважл..ва прыслухо..ва..ца да гамонкі дробных хваляў што як срэбра пераліваліс.. на со..нц.. . Тым хто с..дзеў у гэты час над воз..рам дав..лос.. ўбачыць на..звычай ц..кавы малюнак. (З, с) пя..чан..ага і не..гл..бокага дна воз..ра выпаўзлі на бераг дзіўныя з..л..наватага кол..ру не..кія істоты падобныя да вадз..ных жукоў. Выпаў..шы з воз..ра жукі н..каторы час не..рухома с..дзелі на цёплым п..сочку. І раптам на вачах з імі адбывалас.. дзіўная змена шкарлупіна ра..кідалас.. спаўзала і з жука выклё..валас.. маладзенькая д..лікатная страко..ка (з, с) празрыст..мі ні..бы слюда крыл..цамі.
Момант прас..дзеўшы яна разгорт..вала крыл..цы і жвава пад..малас.. ў паветра. Так нара..жалас.. новае стварэн..е радас..на і весела пачыналас.. м..л..дое жыц..ё. Праз пару хв..лін ц..лы рой рухавых стр..козак закружыўся над воз..рам і яго берагамі і далёка над пол..м.
Вавёрч..на рэ..калессе
Вавёрч..на рэ..калес..е помні..ца (з, с) самага дз..цін..тва. Чяно за..сёды прывабл..вала сва..й прыгажосц..ю. Аднолькава вабіла яно ў со..н..чны дзень і пахмурнае надвор..е ў шэры над..в..чорак і свежую ран..цу.
На..дзіва багата было насел..н..а яно вавёркамі. Варта было толькі з..яві..ца там як пач..наўся ўс..агульны перапалох. Але лішнім шумам вавёркі с..бе не выдавалі. Па дрэва.. праносіўся лё..кі шоргат часам чулас.. хар..ктэрнае пацок..ван..е або бывала падала на з..млю згубл..н..ая ш..шка.
Затаіўшыс.. і ўважл..ва прыгледз..ўшыс.. ўдавалас.. ўбачыць і саміх вавёрак. То скакалі яны адна за адной з дрэва на дрэва то высо..валас.. з..за то..стага камля цікаўная прыгажун..я з дзіўнымі ні..бы памазкі вушкамі. Гнёзды вавёрак што зв..салі дзе..небудз.. паміж магутных ра..галінаван..яў старых дрэў былі трывала сплец..н..ы з галінак ду..чыкаў і люючнога мох.. старан..а прыкрыты з..верху. А ў..сярэдзіне выс..ланы поўсц..ю ды сухой па..сцілкай. Вавёркі гаспадыні выключныя.
Ваяр патаемных віроў
Якіх толькі падан..яў не пачуеш аб самах! Нават знеўн.. сом не такі як іншыя рыбы. Цела яго в..лікае круглае з..нізу плоскае. Яно п..раходзіць у пл..скаты хвост з дв..м.. до..гімі пла..нікамі. Афарбо..ка яго амаль чорная з бурым адлівам на спіне а па бака.. крыху св..тлейшая. У брушной частц.. скура жа..таватая а то і белая пакрытая блакітнымі ружовымі крапінкамі. Вельмі в..лікая г..л..ва і ш..рокі рот до..гія бакавыя адросткі..вусы на верхн..й сківіц.. і дз..ве пары кароткіх вусоў на ніжн..й мален..кія вочкі. Такі партрэт гаспадара та..мнічых в..роў.
Сом а..дае п..равагу гл..бокім в..рам і ціхім ямам дзе жыве амаль ц..лы год. Толькі на нераст самы выходзяць на мен..ш гл..бокія месц.. . Дарос..лы сом харчуе..ца р..знай ежай ч..рвякамі вадз..нымі нас..комымі мал..юскамі. Але п..равагу а..дае рыбе і жабам.
Сом каштоўная прамысловая рыба але колькас..ць яго памян..шае..ца. Ён занесен..ы ў (Ч, ч)..рвоную (К, к)нігу Беларусі ахо..вае..ца законам.
Жывыя баром..тры
Не..ацэнную дапамогу ў пра..казан..і надвор..я могуць аказаць многія ж..вёлы якіх мы добра ведаем. Ж..вёлы востра а..чуваюць зм..нен..е надвор..я і р..агуюць на яго сваімі паводзінамі.
Калі ўзяць уюна і пасадзіць у аквары..м то гэта гатовы жывы баромет..р. Пры набл..жэн..і моцнай навальніцы рыба будзе м..тусіцца і часта ўсплываць на паверхню. Перад ясным надвор..ем заляж.. на дно і нават не паварушы..ца.
Гучнае квакан..е жаб с..род дня дакладная прыкмета непагадзі. До..гае в..чэрняе квакан..е наадварот абяцае добрае надвор..е. Калі жабы ма..чаць то чакае..ца пахаладан..е.
За па..дня або за суткі а..чувае набл..жэн..е даждж.. берасцянка н..вялікая птушка нашых л..соў. Яна н..спын..а апав..шчае пра гэта ўсю акругу сваёй звонкай песен..кай. Частым і до..гім кукаван..ем указ..вае на ўстана..лен..е цёплых дзён з..зюля. Н..колі не падман..ваюць у пра..казан..і надвор..я стрыжы. Калі птушкі якія толькі што в..с..ліліся ў паветр.. раптам знікаюць то ў гэтым месц.. чакае..ца моцная непагадзь. Многія жывёлы выдатныя жывыя баром..тры.
Вугор
У Нарачы як і ў іншых азёрах і рэках Балтыйскага бас..ейна водзі..ца р..зная рыба. Але на..больш ц..кавая в..дома вугор. До..гі зме..падобны то..сты ён не проста адна (з, с) самых смачных нашых рыб але і самая не..звычайная. Ён мож.. прапа..зці не..вялікую адлегласць ад вадаёма да вадаёма. Рыбакі (з, с) тых м..сцін дзе ён водзі..ца ра..каз..ваюць што ў вельмі росныя ночы вугор выпа..зае на пал.. есці гарох. Калі прыходзіць час класці ікру вугор плыве са сва..го воз..ра ці рэчкі ў в..лікую р..ку пасля ў Ба..тыку а..туль у (А, а)тлантычны (А, а)кі..н і ўрэшце дас..гае змрочных гл..бінь (С, с)аргасава (М, м)ора. М..навіта там з ікры выводзя..ца л..чынкі с..пачатку з..усім празрыстыя і плывуць наза.. на радзіму. Шлях ця..не..ца многія мес..цы вугры сталеюць. І ў..рэшце ўж.. амаль дарослыя з..яўляю..ца ў той ра..э ў тым воз..ры адкуль каліс..ці іхнія бац..кі накіраваліс.. ў свой до..гі шлях.
Ластаўкі
У наш..й вёсц.. хадзіла пагалоска ў вырай у далёкія і цёплыя краіны журавы пад сваімі ш..рокімі крыл..амі н..суць ластавак. Пасля даведаўся што гэта н..праўда. Яны самі на сваіх крыл..цах л..цяць вос..н..ю ў цёплыя краіны з..маваць. Ластаўкі спрытнейшыя больш імклівыя за журавоў. Дык на..вошта ім жураўлін..ыя крыл..ы?
Прыл..талі з выра.. ластаўкі паз..ней за журавоў нават паз..ней за марудную з..зюлю якая прыносіць у свій р..дны бор цёплую в..сну.
Прыл..цеўшы ад..разу браліс.. за работу. На апошні в..нец сц..ны пад дах наш..й стар..нькай хаты яны ў дзюбах насілі граз.. гліну с..ломінкі в..л..сінкі пярынкі. Усё гэта ўлас..най слінаю змоч..валі скле..валі майстравалі сваё круглае гняз..ечка. Яно ўж.. было гатова але ..чырыя работніцы кудыс..ці яшчэ адлучыліс.. а праз дзірачку ў ластаўч..на гняз..ечка праціснуўся в..рабей. Гэта ён ні..быта пагл..дзець пацікаві..ца павучы..ца ў ластавак як трэба рабіць гнёзд.. . Пагл..дзеў павучыўся выл..тай! А ён с..дзіць. Прыл..целі ластаўкі а ў іх мален..кай ха..інц.. н..прошан..ы госць.
Ч..рвоны капялюшык
Не..ма..чыма ўявіць запаве..ны лес без настойл..вага “тук..тук”. С..дзіць на высокай с..сне б..ла..спінны дзяц..л у ч..рвоным кап..люшыку і дзюбай старан..а грукае па кар.. дрэва.
Дзяц..л разумная і прыгожая птушка! У кар.. дрэва ён а..шук..вае шкодных нас..комых і тым самым лечыць рас..ліну. Больш за ўсё шкоднікаў у старой гнілой драўнін..е трухлявых пнях якія называюць мёртвым дрэвам. Ц..кава што ярка..ч..рвоны кап..люшык мае толькі дарослы самец у самачкі верх галавы чорны а..сутнічае ч..рвоны кол..р і ў моладзі.
Бела..спін..ы дзяц..л разам (з, с) трох..палым і з..лёным так..сама знаходзя..ца пад аховай дз..ржавы бо занес..н..ы ў (Ч, ч)..рвоную (К, к)нігу. Ус..го ў (Б, б)ярэзінскім (Б, б)і..сферным (З, з)апаведнік.. знязду..цца сем.. відаў дзятлаў. Самая шмат..лікая каманда в..лікіх стракатых дзятлаў. Гэтая дружная кампанія што..год выдзёўб..вае ўсё новыя і новыя гнёзд.. ў якіх пасля знаходзяць с..бе жытло сычы шпакі с..ніцы і іншыя птушкі з атрад.. вераб..ін..ых. У пустых дуплах пасля дз..тлаў сел..цца кажаны вавёркі і соні.
Проса для жораваў
Аднойчы на былым хутарскім падворк.. тата пасе..ў загон проса. На..дзіва густое і каласістае казала мама агл..даючы м..лады пасеў. Рад..валіс.. мы наз..раючы за тым як расце “прасян..ая каша”. Але н..як чарговы агл..д поля здз..віў яно было вытаптан..а н..вялікімі кругамі бы..цам н..хта па..ціху малаціў у..ручную. За в..чэрай тата прапанаваў паехаць рана з ім. Конь і..шоў вельмі хутка фыркаю.чы ад назойл..вых сл..пнёў. Тата паця..нуў лейцы стр..маў каня і раптам мы ўбачылі як та..мнічыя госці..жораўкі выця..нуўшы ш..і над просам шчыравалі ў загоне. Хутка і ўмела працавалі дзюбамі выб..ваючы (з, с) каласкоў з..рняткі проса. Тата ра..прог каня Дзіўныя птушкі такім і проса не..шкада. Няхай наб..раю..ца сілы да адлёт.. не спалохаў..бы хто.
Тата быў знаўца.. прыроды. Ма.. прабел..ы са школы ў ведан..і флоры і фа..ны лё..ка ўзна..ляў сваімі наз..ран..ямі.
Дапамога жабам..вандроўніцам
Трас..а Мінск-Віц..бск падз..ляе т..р..торыю запаведнік.. на дз..ве часткі. Хуткія а..тамаш..ны л..цяць адна за адной па даро..е не..зважаючы на правіл.. суіснаван..я ў прыродзе. Жа..кі..вандроўніцы прызвычаіліс.. з..маваць у адн..м месц.. балота. В..сной выб..ралі больш зручнае мес..а для нераст.. а яно аказалас.. за д..рогай. Заолагі падл..чылі што за шлюбна п..ры..д на даро..е гінула палова пап..уляцыі з..мнаводных. Былі с..род іх і занесен..ыя ў (Ч, ч)..рвоную (К, к)нігу чаротавыя жабы.
Тады юн..ыя ахоўнікі прыроды арганізавалі в..снавыя атрады вартаўнікоў. Як толькі жа..ка зб..ралас.. сігаць цераз д..рогу дз..журныя заб..ралі яе ў спецы..льны посу.. і пераносілі да любімага бало..ца.
Юн..ыя выратавальнікі працяг..валі сваю р..боту пакуль пад д..рожным палатном не праклалі спецы..льныя п..раходы для жабак. З..мнаводныя вандроўнікі ц..пер спакойна карыстаю..ца штучным ц..вілізаванг..ым п..раходам. Сэнс ц..вілізацыі ў гум..анізме калі чалавек прыслухо..вае..ца да патрэбай жывой прыроды і св..ечасова прыходзіць на дапамогу братам сваім мен..шым.
Вадзян..ыя начніцы
Вадзян..ая начніца пра..стаўніца род.. кажаноў на сам..й справе жыве не ў вадзе а часце.. за ўсё дзе..небудз.. на гары..чы пад дахам ці ў дупле. Вос..н..скім днём на гары..чы мож.. сабра..ца да ш..сці..дз..сяці зв..ркоў якія цесна прытуліўшыс.. адно да аднаго спяць пасля бя..соннай ночы. А ў в..лікіх п..чорах разам днююць тыс..чы кажаноў. Гвалт ад іх крык.. часам стаіць не..верагодны. Самае ц..кавае шт о кожны кажан мае свій г..ласавы тэмб..р не..падобны на тэмб..р астатніх суродз..чаў. І начніца лё..ка мож.. пазнаць свій голас калі той в..ртае..ца да яе рэхам адбіўшыс.. ад с..ен п..чоры.
Называюць гэтых мален..кіх жывёл начніцамі таму што жывуць яны як правіла не..падалёку ад рэк азёр ці нава.. ручаёў. Асноўнай ежай для іх служаць нас..комыя якія лётаюць над вадой або бегаюць па ёй.
А з набл..жэн..ем х..ладоў калі нас..комыя пачынаюць знікаць начніцы рыхтую..ца да сп..чкі пакуль у..весну над вадой не з..явя..ца першыя нас..комыя.
Ластаўкі
З..яўляю..ца ластаўкі прыблізна ў адзін і той ж.. час в..сны. Калі настае гэты самы час то дзе (б, бы) ты н.. быў чым бы н.. займаўся пачынаеш вачыма і на сл..х шукаць гэтых в..сёлых шчаб..тушак.
Кожная сустрэча з імі адбывае..ца па..рознаму. Часам робіш што..небудз.. па гаспадарц.. на двар.. . Раптам вуха ўлоўл..вае знаёмае шчаб..тан..е. Дз..ве ластаўкі таропка адна за адной л..цяць над агародамі. А то вы..дзеш ранкам з дом.. гл..дзіш а яна ўж.. с..дзіць дзе..небудз.. на дроце і ра..пявае.
У апошні дзень красавіка я вы..шаў у лес паблукаць без надзеі ўбачыць штос..ці ц..кавае.
Крочу сва..й любімай сце..кай па др..бналес..і. Не..чакана за..важаю знаёмы с..луэт. Ня..жо ластаўка? Яна р..дная! Л..ціць і па бака.. паз..рае відаць р..дным м..сцінам радуе..ца. Вось яна наблізілас.. да м..не в..села за..чабятала. Маўляў з выра.. в..рнулас.. в..сну..красну (з, с) сабою прынесла.
Кажуць што адна ластаўка в..сны не робіць. А для м..не зрабіла. Ды яшчэ якую в..сну!
Андатра
Андатра агледз..ла байдарку і паплыла вакол яе.
Мне добра відаць як спрытна яна плыве. Кароткія п..рэднія лапкі прыціснуты да грудзей. А в..слуе в..лікімі заднімі лапамі (з, с) п..рапонкамі памі.. пальцаў. Здае..ца ні..бы вакол байдаркі плавае маленькі бабёр. Але ў бабра хвост ш..рокі то..сты і пляскаты пакрыты дробнай луской. У андатры ву..кі сціснуты з бакоў. Ён пастаўлен..ы да паверхні вады р..бром і андатра карыстае..ца хвастом і як в..слом і як рулём.
Я ц..рпліва ч..каў.
Зрабіўшы вакол байдаркі круг андатра нырнула і апынулас.. пад вадою каля карчажыны.
З вады высунуўся нос потым паказалас.. круглая мокрая г..л..ва. Праз хв..ліну яна была ўж.. на лопасці в..сла. Вочкі зв..рка круглыя і бл..скучыя дапытліва пагл..даюць на м..не з..пад мокрай карычн..вай шэрсці. Носік увесь час без..упынку варушы..ца а доўгія рэ..кія вусы тапыра..ца. В..лічынёй зв..рок быў з маладую кошку.
Аднавокі сом
На гэты раз рыбакам пашанцавала.
С..род малых плотак язёў у невадзе быў сом з адн..м вокам.
А ці н.. той драпежнік пра якога ра..каз..вала цётка Матрона? заўважыў адзін з рыбакоў.
Панесла н..як Матрона б..лізну на воз..ра паласкаць. Не паспела жан..чына агляну..ца а сукенка паплыла па вадзе. Учапілас.. жан..чына дз..в..м.. рукамі і што ёсць сілы паця..нула на с..бе. Над вадой у..плыла ашчэран..ая зяпа потым і ўся пл..скатая галава. Напалохалас.. Матрона. ,,хапіла б..лізну і пабегла дамоў.
А тым часам сом заплыў на..сярэдзіну воз..ра дзе плавалі пас..лкоўскія гусі. Хацеў паласава..ца гусяцінай. Але толькі выткнуў галаву з вады як тр..вожна закрычаў гусак.
Матрона бачыла як мален..кія гус..няткі кінуліс.. да бераг.. а гусак напаў на сома. Сом ра..губіўся. Ён ведаў сваю сілу над ус..м што жыло ў воз..ры. А тут знайшоўся дужэйшы. Гусак злаўчыўся і дз..ўбануў сому ў вока.
З..за сваёй прагнасці сом і ў нева.. трапіў.
Крыжадзюбы
Я па..шоў на ўзбу..жан..ы гоман леса..рубаў.
На снез.. л..жала толькі што звал..н..ая старая елка. Адзін леса..руб трымаў у руках круглае цёплае гн..здо. Па..голыя птушаняты спалохан..а пазіралі на людзей.
Я ра..тлумачыў што такі выпадак н.. на..та і рэ..кі. Увесь с..крэт у тым што гэтыя птушкі жывуць высока на дрэвах. Іх гнёзды людзі знаходзяць толькі тады калі звал..ць дрэва.
Мы выр..шылі ўзняць гн..здо на суседн..е дрэва.
На наступны дзень я зноў пры..шоў у лес. Ц..кава было даведа..ца ці знайшлі птуш..нят бац..кі.
Усё ў пара..ку. Вось толькі чамус..ці бац..кі рэ..ка кормяць іх здзіўл..н..а адзначылі леса..рубы.
Я паведаміў што крыжадзюбы кормяць дзяцей зробл..н..ай у валлячку кашкай (з, с) хвойнага насен..я. І шмат часу затрач..ваюць на здабычу з..ртнят з мерзлых ш..шак.
Да елкі ў гэты час прыл..целі дз..ве ч..рв..наватыя птуш..чкі трошкі большыя за вераб..я. У гняз..е пачуўся тонкі піск.
Леса..рубы пачалі раз..ходзі..ца па сваі.. месца.. .
Карані і карэн..чыкі
Пра карані можна ..казаць што яны свет.. белага не бач..ць. Усё жыц..ё карані праводзяць у з..млі а со..нц.. бач..ць толькі перад сконам калі іх выдз..раюць з глебы. Мабыць крыўдна караням усе любую..ца прыгажосц..ю кветак і дрэў хвал..ць фруктовыя рас..ліны за смак іх пладоў а карані н..хто не хваліць. А яны ж.. не толькі працавітыя але і па..сво..му прыгожыя. Часам нагад..ваюць казачных чалавечкаў у якіх шмат рук і ног.
Пра..да не ўсе карані вымушан..ы хава..ца пад з..млёй. Ёсць карані якія з..яўляю..ца на на..земных частках рас..лін св..еасаблівымі апорамі.
У н..каторых трапічных дрэў ёсць прыдаткавыя карані. Ху..чэй за ўсё яны так..сама выраста..ць каб быць дада..ковымі апорамі. Чым большым станові..ца дрэва тым больш у яго з..яўляе..ца прыдаткавых каранёў і карэн..чыкаў. Калі з..далёк пагл..дзець на такое дрэва то здае..ца бы..цам яно н..куды ідзе.
Расліны..лекары
На..пэўна рэ..ка сустрэн..ш чалавека які б.. хоць раз у жыц..і не параніў да кр..ві руку або нагу. В..сковыя ж..хары добра ведаюць калі рана н..вялікая можна абы..сціся і без бінт.. . Трэба выкарыстаць рас..ліну якая называе..ца кр..ваўнік. Пра..да ў народзе яна мае і іншыя назвы белая кашка за..чая трава парэзнік. Пра здольнасць гэтай рас..ліны спыняць кроў пры парэзах ведалі яшчэ ў гл..бокай старажытнасці. Сок кр..ваўнік.. з..даўна выкарысто..валі пры л..чэнні не..загойных ран.
Кожны бачыў рас..ліну якая называе..ца па..бел. Кветкі яе на..пэўна не..самыя прыгожыя але яны заўсёды радуюць вока бо з..яўляю..ца ў самым пачатк.. в..сны як толькі с..ходзіць снег. Яшчэ старажытна..грэч..скі ўрач Гіпакрат выкарысто..ваў карані гэтай рас..ліны пры захвор..ванні лё..кіх.
Адной (з, с) самых старажытных лекавых рас..лін з..яўляе..ца валяр..ян. Звесткі пра яго лекавыя здольнасці можна знайсці ў літ..ратур.. якая пісалас.. яшчэ ў першым ст..го..дзі наш..й эры. Самая карыс..ная частка валяр..яну кор..нь які дапамагае л..чыць н..рвовыя захвор..ванні.
Баравічкі
Першы баравічок я за..важыў выпа..кова. С..пачатку м..нуў тое мес..а дзе рос. Калі аз..рнуўся ўбачыў светла..карычн..вы кап..люшык які выглядаў з..пад ялінкі. В..рнуўся стаў перад баравічком на калені асц..рожна змахнуў (з, с) капр..люшыка з..млю з ігліцай. Нах..ліўшыс.. не..б..ручы баравічка ў рукі пац..лаваў яго. Кажуць грыбоў знойдз..ш столькі колькі разоў пац..луеш першы грыб. Не..дастаючы з з..млі прыгажуна я агледз..ўся. Ён ж.. тут не..адзін! Баравічкі падобныя адзін да аднаго ні..бы браты задз..ралі г..ловы.
Шмат сустракаў я пал..вых баравікоў ці ч..рна..галовікаў яднак усе яны былі паточ..н..ыя. Трапляліс.. мне і свінушкі якія ў дз..цін..тве я насіў з лес.. кашамі. Свінушкі ў нас вымоч..ваюць і сол..ць. Аднак я прачытаўшы н..дзе што яны атрутныя і шкодныя аб..ходжу іх.
А тут чысц..нькія прыгож..нькія роўн..нькія баравічкі! Ядо..га стаяў на каленях і ахопл..н..ы не..кім дзіўным пачуц..ём замілаван..я і радасці не мог адарваць вачэй ад палянкі.
Дубы..асілкі
У час ка..ьбы калі мы а..пач..валі пад магутн..мі дубамі мой дз..дуля до..га гл..дзеў на таў..чэзны ствол аднаго з іх. Потым пад..шоў да ма..клівага волата і задраўшы г..лаву некалькі хв..лін уважл..ва паз..раў на густую в..ршаліну дрэва.
Прыкладна па..ст..го..дзя наза.. на месц.. сена..кос.. была не..пралазная багна. Толькі там..сям пагойд..валі гол..ем дубы..асілкі. Здавалас.. яны пільна сачылі за пара..кам на а..шарах адведзен..ых ім прыродай. Мой дз..дуля які тады быў падлеткам касіў са сваім бацька.. на гэтым месц.. . Калі яны селі абедаць пад дубамі м..л..ды касец пачаў скардзі..ца што ён вельмі стаміўся. Бац..ка параіў сыну дакрану..ца да самага магутнага дуб.. каб атрымаць яго сілу.
Дз..дуля за..важыў што за пяц..дз..сят гадоў дрэвы трохі пата..сцелі ды ўзняліс.. ў..верх на мет..р..другі.
Дубы вечныя дрэвы. Некалькі пакален..яў людзей зм..нілас.. (з, с) таго час.. як выраслі дубы на гэтым месц.. . А дрэвы па..ранейш..му вел..чныя то ціха шумяць аб н..чым то грозна размаўляюць з навальніцамі.
Пад шатамі старых ліп
Я не стамлюс.. здз..ўля..ца прыгажосці старых ліп. Калі яны апранаю..ца ў з..лацістую квец..нь м..довы пах здае..ца можна пачуць за кіламет..р.
У дз..цін..тве мне хацелас.. ўзле..ці на самую высокую ліпу і пагл..дзець на свій гор..д з выш..ні птушын..ага палёт.. . Ліпы я бачыў амаль што..дзень. Побач з імі знаходзіліс.. дз..ве мае любімыя ўстановы кін..т..атр і дз..цячая біблі..тэка якая размя..чалас.. ў зав..ні дрэў..волатаў. Ад бац..кі я даведаўся што побач з ліпамі каліс..ці стаяла царква. Паз..ней калі я пабачыў ф..та..здымкі таго просц..нькага драўлян..ага храма пачаў успам..наць яго. Мне бачылас.. не..вялікая бажніца якая хавалас.. за старымі ліпамі ні..бы шукаючы ў іх абароны. Чамус..ці гэты малюнак узн..кае абавя..кова ў ран..шняй сму..е.
Першыя со..нечныя промні прабіваю..ца праз в..ршаліны дрэў. Над р..кой в..сіць густы ран..шні туман. На..звычай цёплы ён хавае яшчэ н..шта знаёмае. Мож.. маленькага хлопч..ка з вудай у руках які ўз..раючыс.. ў ліпы..в..ліканы думае пра нешта сваё.
Цюльпаны
У ніжн..м горадзе амаль ва ўс..х гаро..чыках цв..лі цюльпаны. Яны былі ч..рвоныя жо..тыя ружовыя пунсовыя крэмава..белыя. Пад вокнамі кожнай хаты ківаліс.. тугія бутоны якія ў адзін (з, с) со..нечных дзён ра..крываліс.. . Тады ад яркіх чаш не..льга было адарваць вочы.
Цюльпаны зрабіліс.. галоўнымі кветкамі тутэйшых гаспадынь. Н..каторыя гра..кі закрываліс.. шклом і цюльпаны пад ім зацв..талі на..многа ху..чэй. Заморскія кветкі ўзрас..лі на гэтай з..млі вельмі добра. Яны красаваліс.. пад н..зыркім со..нц..м закрываліс.. ў непагадз.. . Іх было так шмат што н..каторыя вылаз..лі на сце..кі хіліліс.. пад ногі людзям. Былі с..род гаспадынь такія ў якіх ра..цв..талі не..звычайныя цюльпаны. С..род іх можна было ўбачыць п..рэстыя з до..гімі вен..чыкамі падобныя да лілей.
У адн..м гаро..чыку цв..лі жо..тыя зорчатыя кветкі (з, с) цёмнай абмалёўкай. На другой гра..цы раслі амаль чорныя. Гэтым чорным цюльпанам на..больш дз..віліс.. . Сапраўды радок чорных цюльпанаў у жо..тай р..цэ здаваўся цудам. Да іх хацелас.. дакрану..ца панюхаць заз..рнуць у гл..біню чашы.
Японская ружа
В..сна спаз..нілас.. . Лісц..я і кветак чакалі до..га нава.. і тут на по..дні. І таму калі пры горнай сц..жыне зацв..ла на..рэшце японская ружа многім хацелас.. спыні..ца пад гэтым дрэўцам і пастаяць. Кветкі японскай ружы мален..кія. Калі павіс..не на не..раскрытым бутон..чыку дажджавая кропля то яны амаль абое ро..ныя або ружовыя ў ран..шнім со..нц.. .
Калі я пад..маючыс.. ў горы або в..ртаючыс.. ў горад спыняўся на хрусткай даро..цы і любаваўся безліч..у гэтых кветач..к яны мне здаваліс.. дзец..мі в..лікіх сапраўдных ружаў. А яшчэ адно. Праз гол..е і кветкі гэтага райскага дрэва вельмі добра і дзіўна было гл..дзець на далёкі белы (Э, э)льбрус.
У мно..тве кветак урачыста і заклапочан..а зв..нела не..мен..шае мно..тва пчол. Грэла д..ўга..чакан..ае со..нц.. . З..верху сп..валі жаваранкі ў дрэвах гул..іва пераклікаліс.. б..расцянкі. У со..нц.. ра..тавала як н..бачны мёд духмянасць новай в..сны. А пры сц..жыне як сімвал абнаўлен..я стаяла юн..ае н..кім н.. кранутае дрэўц.. .
Маленькая хвойка
В..сною як пач..наў ажываць свет выбілас.. з з..млі тон..нькая травінка. Гэта добрае яснае сон..йка выкл..кала яе да жыц..я. Беднае з..рнятка з якога вырасла травінка згубіла ўж.. ўсякую надзею ўбачыць калі..небудзь белы свет так было цёмна яму ў з..млі пад снегам. І ўсё..ж..такі дачакалас.. . І ц..кавая з яго вырас..ла травінка. М..ладая рас..лінка стаяла на ў..крайку лес.. . Стары лес закр..ваў яе ад па..ночных в..троў і даваў ёй ц..пло і заціш..к. Яна была такая маленькая такая н..значная што н..хто нава.. не паз..раў на яе і не цешыўся з яе н..гледз..чы на тое што гэтае маленькае стварэн..е ўяўляла сабою асобны кут жыц..я разумна і мудрагеліста зробл..н..ы.
Так пач..нала жыц..ё маладая хвойка так сустракала яна кожную новую з..яву. А кожны дзень кожны момант непрыметна а..далялі яе г..лоўку ад з..млі і а..крывалі ёй новыя і новыя з..явы і малюнкі на..вакольнага свет.. .
Елка
Як н.. дзіўна але на (П, п)алес..і рэ..ка дзе ўбач..ш елку бо гэтае п..раборлівае дрэва н..колі не расце на пя..чан..ых грудах і ў б..лотах якіх вельмі шмат тут. Яна любіць тлустую і глейкаватую глебу. Таму ў маёй р..днай вёсц.. яна рэ..кая госц..я нава.. на н..вагоднія святы. З дз..цін..тва пам..таю што ў школе за..мест елкі за..сёды на Новы год упрыгож..валі хвою.
Дрэва гэтае на..та музыкальнае. Н.. толькі таму што ў яго в..рхавінах круглы год гучыць с..мфонія ветр.. але і па другой пр..чыне з драўнін..ы елак вырабляюць скрыпкі і іншыя музычныя інструменты. Калі я чую ў якой..небудз.. кац..ртнай зал..е або па рады.. журботную музыку скрыпак дык мне здае..ца што л..сная с..мфонія елак п..рас..лілас.. ў іх душы. У руках музыкантаў скрыпкі плач..ць аб загубл..н..ай дол.. елак аб тым далёк..м час.. калі яны рас..лі ў вольн..м лес.. і былі прыгожымі м..ладымі ялінамі.
Папараць
Ця..ка знайсці іншую такую звычайную і някі..кую на выгля.. расліну як папараць якой ты не мен..ш прысве..чан..а столькі твораў літ..ратуры і маста..тва. Яна н.. раз згад..валас.. ў творах Дуніна..Марцінкевіча Янкі Купалы Уладзім..ра Караткевіча і іншых в..домых беларус..кіх майстроў слова.
Пра папарацт іс..нуе л..генда ў беларус..кай м..фалогіі. Нашы далёкія про..кі верылі што ў ноч на Купал..е папараць ра..цв..тае і той хто знойдзе папараць..кветку набудзе не..звычайны дар ведаць пра ўсё на све..е. Але самае галоўнае што такі чалавек змож.. даведа..ца дзе ..хаван..ы ўсе з..мныя скарбы і як іх а..шукаць. У Б..ларусі в..дома два..цаць пяць відаў папараці. Сем.. з іх занесен..ы ў (Ч, ч)..рвоную (К, к)нігу. Значыць іс..нуе пагроза што яны могуць знікнуць з наш..й з..млі. Н..хай с..бе сучас..ная папараць і не з..усім падобная да сваіх далёкіх про..каў усё ж прыемна думаць у лес.. што перад табой рас..ліна чый род на наш..й плане..е іс..нуе сотні міл..ёнаў гадоў.
Кветкавыя расліны
Кветкавыя расліны пачалі ўпрыгож..ваць нашу планету прыкладна сто сорак міл..ёнаў гадоў таму. Тады З..мля ў..першыню па..сапраўднаму закв..тнела. Вось толькі любава..ца гэтым хара..твом не было каму. Калі в..дома не л..чыць дыназа..раў і н..каторых відаў млека..кормячых ж..вёл. Што да чалавека то ён з..явіўся тут каля трох міл..ёнаў гадоў таму а гэта значна паз..ней за кветкавыя расліны. А на т..р..торыі што сён..я за..мае Б..ларусь знойдз..н..а адна (з, с) самых старажытных стаянак перша..бытнага чалавека якая знаходзі..ца ў (К, к)алінкаві..кім ра..не. Ёй два..цаць шэсць (з,с) паловай тыс..ч гадоў што н..мала нава.. для ўсёй ..ўропы.
З..рэшты ў навуц.. кветкавымі называюць н.. толькі расліны якія прыгожа цв..туць. Кветкавыя гэта тыя расліны што маюць кветку дз..куючы якой утварае..ца насен..е ..хаван..ае ў абалонц.. плод.. . Таму імі могуць быць н.. толькі травы але і дрэвы і кусты. Сён..я ў све..е в..дома каля д..в..х..сот..пяці..дз..сяці тыс..ч іх відаў.
Краіна здароў..я
У Б..ларусі расце больш за дз..ве тыс..чы зёлак. Людзі да..но за..важылі станоўчае ўздзеян..е траў і кветак на свій эмацы..нальны стан. Афарбоўка форма водар спалучэн..е гэтых трох фактараў уж.. само па с..бе д..бра..творна ўплывае на наш арганізм а цудоўныя лекавыя ўласцівасці зёлак часта могуць заб..спечыць по..нае пазба..лен..е ад не..здаровага стан.. . На..жаль з назван..ых дз..в..х..тыс..ч траў і зёлак сён..я можна выкарысто..ваць толькі каля д..в..х..сот на..мен..яў. Таму што пал.. луг.. і лясы нашы забру..жан..ы ў вынік.. не..разумнага выкарыстан..я хімічных угнаен..яў р..зных гербіцыдаў і пестыцыдаў завал..н..ы р..знымі адыходамі вытворчасці прамысловымі будаўнічымі і бытавымі звалкамі. А якую шкоду ..калогіі і на..перш зёлкам наносіць мас..авае спал..ван..е травы і смец..я! На..жаль многія не разуме..ць што гэтым самым прыносяць шкоду н.. толькі с..бе але і сваім унукам і праўнукам.
Зёлкі гэта не..вычэрпная краіна здароў..я. Аднак ж.. заходзіць у гэту краіну і карыста..ца яе д..бротамі трэба разумна і а..чадна.
З..лёная драпежніца
На бало..е растуць самыя не..звычайныя расліны. Адна з іх расянка якую б..танікі празвалі драпежніц..й.
З выгляд.. гэта расліна прыгожая. Пад промнямі со..нца яе лісц..е бл..шчыць кліч.. інтрыгуе прывабл..вае сваёй прыгажосцю нас..комых. Але варта даверліваму нас..комаму прыпыні..ца на імгнен..е на квета..цы як яно патрапіць у пастку. Справа ў тым што ў лісц..і расянкі..драпежніцы ёсць валосікі з л..пучай ва..касцю на якіх в..сяць кроп..лькі бы..цам раса адсюль і назва расянка. Мошка ці к..мар с..дзе на расліну і адразу прыліпне да яе. Як потым яны н.. вырываю..ца н..чога ў іх не атрымл..вае..ца. Валаскі бы тыя ..чупальц.. ахопліваюць нас..комае з ус..х бакоў не..а..пускаючы яго. Клейкая ва..касць расліны па складзе падобная на страўнікавы сок ж..вёлы. З дапамогай гэтай ва..касці расянка ператраўляе сваю ахвяру на..працягу некалькіх дзён. Плтым валос..е на лісц..і разгінае..ца і расянка зноў гатова лавіць чарговую ахвяру.
Кол..р кветак
Хто б.. мог падумаць што ў нас..комых як і ў людзей бываюць любімыя кветкі! Праўда выб..раюць яны іх звычайна не па форме а па кол..р.. . Так у пчол любімыя кол..ры ружовы фі..летавы сіні. Такія кветкі яны ў першую чаргу апыляюць. Мухі чамус..ці любяць жо..ты кол..р. А вось ч..рвоны многія нас..комыя часта блытаюць (з, с) цёмна..шэрым таму застаю..ца да такіх кветак абыякавымі. За выключэн..ем хіба..што толькі матылькоў якія могуць адрозн..ваць ч..рвоны кол..р таму ахвотна садзя..ца на такія кветкі.
У..вогул..е ж кол..р кветак залежыць ад пігментаў якія маюць іх п..лёсткі. Праўда тут ёсць і выключэн..і. На..прыклад белыя п..лёсткі ябл..нь ці віш..нь. На самай справе н..якіх пігментаў у гэтых п..лёстках н..ма а белыя яны дз..куючы паветру. Паспрабуйце разгледз..ць такі п..лёстак пад мікраскопам і вы ўбачыце што ў ім шмат бя..кол..рных клетак раздзелен..ых адна ад адной праме..камі запоўн..н..ымі паветрам. Дз..куючы гэтаму п..лёсткі адбіваюць св..тло зда..чыс.. белымі.
Аматары музыкі
На першы погл..д гэта здае..ца не..верагодным але расліны сапраўды любяць музыку. Як паказаді доследы дз..куючы гукавым звалям якія ўтвараю..ца пры гучан..і клас..ічнай музыкі насен..е лепш прарастае ў раслін актывізуе..ца выпарэн..е наладж..ваю..ца працэс..ы дыхан..я. А вось рок..музыка прыводзіць да адваротнага дзеян..я. В..даць расліны ўспрымаюць яе як раздражняльны іх шум якога яны вельмі не любяць. Да..но за..важан..а што калі з аднаго бок.. ў раслін з..яўляе..ца які..небу..ь раздражняльнік тая ж.. музыка то яны паступова пач..наюць павароч..ваць сва.. г..лоўкі ў супрац..леглы бок ад яго. Ля..чэй за ўсё гэта праверыць на хатніх раслінах якія ад..разу р..агуюць на гукавыя раздражняльнікі.
Расліны ў..вогул..е часта па..чалавечы р..агуюць на ўм..шан..е ў іх жыц..ё. Варта да мімозы якая расце ў тропіках дакрану..ца рукой як яна складзе сва.. лісточкі. Пасля гэтага яны і ў..вогул..е могуць апусці..ца ні..бы страц..ўшы прытомнасць.
Б..роза белая
Н..дзе ў све..е н..ма столькі л..соў як у нас і н..дзе як у нас яны не маюць такой прыгажосці. Лес наклаў свій а..бітак і на характ..р б..ларуса надаўшы яму пам..ркоўнасці лагоды і пя..чотнасці рысаў чыста паэтычных.
Прыпын..мся каля б..розы.
Яна вабіць да с..бе сваёй б..лізной даверл..вай рахманасцю зачаро..вае прыгажосцю.
Б..розу называюць дрэвам жыц..я. Яна дае чалавеку свой жывільны сок які ўмацо..вае імунную сіст..му. Б..ларусы п..ючы сок прыгавор..валі Св..жынка ў раток здароў..е ў жываток хуткасць зайца моц мядз..ведзя спрыт ваўка. Б..роза дорыць венікі для лазні. Яе лісц..е лечыць скуру ачы..чае нава.. ад экзэмы. З б..розавай кары вырабляюць дзёгаць які ўваходзіць у мазі для л..чэн..я р..ўматызму печ..ні. А яшчэ (з, с) кары можна зрабіць карабы кузаўкі кош..кі. Настоі адвары (з, с) пупыш..к лісц..я б..розы за..сёды былі ў хатніх апт..ках нашых про..каў.
Каля кожнай с..дзібы б..ларусы за..сёды садзілі б..розу. Верылі што яна прыносіць ..часце.
Каралева агарода
Шмат ст..го..дзяў таму ў далёкай краіне Перу індзейцы ў..першыню пачалі вырошч..ваць бульбу. Пройдзе шмат часу і насельнікаў Беларусі суседзі на побытав..м узроўн.. і бя..крыўдна будуць называць бульбашамі. Як..раз з..за любові да гэтай самай бульбы якую сён..я вырошч..ваюць амаль у кожным в..сковым агародзе.
У ..ўропу бульба трапіла ў ш..с..на..цат..м ст..го..дзі. До..гі час яе ўспрымалі як д..каратыўную расліну.
У канц.. с..мна..цатага ст..го..дзя ў (Р, р)эчы (П, п)аспалітай з бульбы навучыліс.. гатаваць смачныя стравы хоць яны і выгл..далі на той час на магна..кім стале ..кзатычна.
Б..ларусы пачалі спаж..ваць бульбу ў другой палове вас..мна..цатага ст..го..дзя. С..пачатку яна л..чылас.. д..лікатэсам які мае права займаць мес..а толькі на багатым стале але да..волі хутка пасевы яе пачалі пашыра..ца. Пра..да просты люд паставіўся да не..вядомай расліны якую празвалі “з..млянымі ябл..камі” до..сыць асц..рожна.
Аднак уж.. ў дз..вятна..цат..м ст..го..дзі бульба ўпэўн..н..а заваявала беларус..кія агароды. Да..рэчы тады ж з..явіліс.. і першыя ўлас..на..беларус..кія гатункі бульбы.
Батанічны сад
Мы пераходзім не..знаёмую вуліцу і трапляем у прыродны музей так мне хоч..цца назваць (Б, б)атанічны сад у Мінск.. . пад высокім небам знаходзі..ца чароўны куточ..к з..млі пло..чай у сто пяц..дз..сят тры гектар.. . Здае..ца тут сабран..а ўся краса Б..ларусі тут сама наша цудоўная краіна ў міні..цюр.. .
Нас сустракае з..лёны д..ван майскай траўкі кожная с..яблінка якой буяе в..сновымі народзінамі. А на гэтай шалён..ай маладой з..лянін..е як зорачкі на небе з..хацяць пя..чотныя маргарыткі. Утульная б..розавая ал..ея выводзіць нас да царства бэзавых раслін..кустоў. Св..е..асаблівая з..мная в..сёлка стварае настрой а..паведна сваім кол..рам л..ловы б..ласнежны з блакітным а..цен..ем ружовы пурпурны фі..летавы. У гэтым прыродным музе.. ёсць нава.. гібрыдныя сарт.. са..жанцаў ў нацы..нальнымі назвамі Беларус..кія зоры Мінчанка Зорка Венера Свіцязанка.
Батанічным садам можна цешы..ца гадзінамі і днямі. Тут з задавальнен..ем хоч..цца гартаць ж..выя старонкі (Ч, ч)..рвонай (К, к)нігі. Тут лё..ка дыхае..ца і тр..вожна думае..ца пра ж..вую і крохкую прыроду наш..й з..мелькі.
Алешына
Наўрад ці хто..небудз.. захапляўся алешынай. Вось бела..стволая прыгажун..я бяро..ка альбо асінка ці клён з дубам каго толькі не зачаро..валі. Да алешыны на..жаль у любую пару год.. душа чамус..ці застае..ца абыякавай.
І сапраўды што ў ёй цікавага? І ўсё ж.. яна заслуго..вае ўвагі. Алешына верны пра..казальнік вады. Яна н..колі не вырасце на сухадоле. Асабліва па..блізу павінен быць гаваркі руч..ёк гул..івая рачулка ціхае патаемнае бало..ц.. альбо вірлівая крынічка.
А дзе вада ды алешына там абавя..кова і салавей. Н..колі гэты цудоўны птах не засп..вае н.. на хвойц.. н.. на бяро..цы альбо ду..ку. Яму падавай м..навіта шэрую алешыну з лазою ці хіба яшчэ чаромху (з, с) калінай. А дзе салавей ды алешына там з..ла..істыя кветкі лотаці блакітныя зорачкі н..забудак.
Алешына салавей кветкі гэта адзін суц..льны ланцуг прыроды. Выкінь адно зв..но ўсё ра..падзе..ца знікне не..паўторная прыгажосць.
Ліпа
В..домы дрэвы..гіганты (з, с) пышнай густой цёмна..з..лёнай кронай вышынёй да тры..цаці метраў з д..яметрам ствала два (з, с) паловай мтр.. . Прыгожыя велічныя ліпы..меданосы асабліва ў час цв..цення не ма..лі пакінуць абыякавымі нашых про..каў. Не..здарма другі мес..ц лета б..ларусы наз..ваюць ліп..н..м.
С..прад..веку з ліпы рабілі чаўны калыскі карабы лубкі посу.. на мёд. З ліпавай кары плялі лапці. М..ладыя парасткі ліпы нава.. уж..валіс.. ў ежу. Выкар..сто..валіс.. ліпавы мёд гарбата з ліпавага цвет.. і ў лекавай і ў магічнай практыц.. . На (М, м)ін..чыне верылі што калі хворы пралезе праз дупло ў ліпе і пакіне ля яе вопратку то пазбаві..ца ад “зляку”. Ліпа л..чылас.. і ахоўным сро..кам яе галінкамі апл..талі рог.. к..роў каб чараўнікі не ма..лі адабраць м..л..ка.
Нашы про..кі ставіліс.. да ліпы як да свя..чэннага дрэва. Пад ліпамі старэйшыя род.. чынілі суд пад імі маліліс.. .
Явар
Явар э..затычнае для беларус..кай з..млі дрэва. Аднак яно за..мала значнае мес..а ва ўяўлен..ях славян. звыклы для дунайскага р..гіёна явар здз..ўляў нашых про..каў вел..чным выгл..дам в..лікімі памерамі і до..гім векам жыц..я. А р..давод свій гэтае дрэва в..ло д пачатку свет.. . Больш за тое ў архаічных каля..ках сустракае..ца вобраз явара які ўзносіўся па..сярод ш..рокага мора..ак..яна яшчэ да часоў перша..тварэння калі нава.. не было пачатк.. свет.. і н.. было н.. неба н.. з..млі.
З яварам нашы про..кі звяз..валі спадзяван..і на лепшы лёс. Каля гэтага свя..чэннага дрэва апавітага любоў..ю і пашанай выкон..валіс.. на..важнейшыя кал..ндарныя і с..мейныя абрады старэйшыя мудрыя людзі выр..шалі складан..ыя лёса..вызначальныя пытан..і. У вусна..паэтычных творах згад..вае..ца як у явара прасілі парады суцяшэн..я дапамогі ў ця..кіх жыц..ёвых сітуацыях (з, с) каштоўных яваравых лісц..я гол..я рабілі важныя атрыбуты в..сельных р..туалаў а драўнін..у выкарысто..валі для ра..пал..вання вогші..ча на якім павінен п..чыся каравай.
Груша
У беларус..кіх н..родных песнях высокая пакрытая белай квец..нню ці ўсыпан..ая грушкамі куч..равая са срэбным вец..ем і з..л..тым лісц..ем груша апавіта не..звычайнай пя..чотай і замілаван..ем. Разам (з, с) тым яна ма..ла быць калюч..й сухой і балюч..й а так..сама белай што на м..фалагічным узроўн.. суадносі..ца з уяўлен..ямі пра інша..светныя магічныя рысы гэтага дрэва.
Груша л..чылас.. прыц..гальнай як для бо..кіх істот так і для д..манаў. На Беларусі ра..каз..ваюць што вобраз Божай (М, м)аці з..явіўся як..раз на гэтым дрэве. На (В, в)іц..б..чыне забарона ссякаць грушу матывавалас.. тым што на ёй а..пачывае (П, п)рачыстая (М, м)атка. У Польшч.. алтар аднаго (з, с) касцёлаў разме..чаны над камлём грушы на якой нібыта з..явілас.. Божая (М, м)аці. Пал..шукі л..чылі што на груш.. знаходзяць дз..цей. У Балгарыі калі і..шла апрацоўка з..млі пад ніву грушы не ссякалі бо верылі што на іх можна спакойна пакідаць люлькі з дзецьмі там іх не будуць турбаваць ліхія духі.
Ахова навакольнага асяро..дзя
Чалавек мож..нанесці шкоду прыродзе нава.. не..ўсвядоміўшы гэтага. Згадаем хоць..бы пра знікнен..е (з, с) прыроднага асяро..дзя бабра або зубра (з, с) прычыны бе..кантрольнага паляван..я на іх. Сітуацыю паступова выправілі калі т..р..ыторыям дзе с..ліліся рэ..кія віды нададі ахо..ны дз..ржаўны статус.
У све..е больш за тыс..чу відаў птушак знаходз..цца пад пагрозай знікнен..я. І што асабліва тр..вожна пагроза знікнен..я для большасці п..рнатых узрастае н..гледзячы на меры што прымаю..ца па іх ахове. Птушкі з..яўляю..ца індыкатарамі стан.. навакольнага асяро..дзя. На..прыклад асушылі б..лота зніклі з яго птушкі. З..мля спустош..вае..ца а гэта прыводзіць да змянен..я клімат.. і пав..лічэн..я рызыкі з..яўлен..я не..бяспечных стыхійных з..яў прыроды засух навальніц ураганаў.
У (Б, б)ярэзінскім (Б, б)і..сферным (З, з)апаведнік.. створан..ы зоны з р..зным узроўн..м аховы асяро..дзя. У ц..нтр.. запаведнік.. ёсць так званае не..дакранальнае ядро а..салютная зона дзе чалавеку не..пажадан..а бываць. Толькі навукоўцы часам навед..ваюцца сюды каб правесці наз..ранні. Яе можна назваць зонай а..салютнай ц..шыні.
Лё..кія Еўропы
В..домы р..ж..сёр Ігар Бышнёў здымае кіно пра прыроду Б..ларусі. Адз..н з яго фільмаў называе..ца Зачараван..ае б..лота. Гаворка ў ім ідзе пра багну ў якой у даўнін..у гінулі людзі. Такое мес..а і зараз выкл..кае пачуц..ё жах.. . Знаходзі..ца багна ў (Б, б)ярэзінскім (З, з)апаведнік.. .
Б..лоты Б..ларусі ліч..цца лё..кімі ..ўропы гало..нымі вытворцамі кісларод.. . Эколагі выступаюць за выратаван..е б..лотных т..р..ыторый якія служаць схові..чам для многіх відаў птушак і раслін. Робі..ца гэта з мэтай стварыць спры..льныя ўмовы для захаван..я б..лотнай флоры і фа..ны змян..шэння в..рагоднасці ўзн..кнення тарфян..ых пажараў. Яны часта адбываю..ца на высушан..ых б..лотах і зні..чаюць усё ж..вое ў навакол..і. Колькі б..ды мож.. нарабіць не..патуш..н..ае вогні..ча на ўскрайк.. лес.. ці пол.. !
У запаведнік.. б..лот.. чаргую..ца з лесам рэкамі і азёрамі. Азёры па..ціху зарастаюць. Про..дзе час азёры ператвора..ца ў суц..льную багну. Такія законы стварае сама прырода.
Экалагічная сце..ка
У (Б, б)ярэзінскім (З,з)апаведнік.. для навед..вальнікаў створан..а спецы..льная экалагічная сце..ка. Яе да..жыня тры кіламетр.. . Калі пра..сці гэтай сце..кай то можна даведа..ца пра ўсе прыродныя комплексы якія тут існуюць.
Першыя крокі па экалагічнай сце..цы мы робім пад цен..м вечна..з..лёнай хвоі. Ялінкі нагад..ваюць пра сем.. тыс..ч г..ктараў яловага лес.. ў запаведнік.. . Хутка ельнік пераходзіць у лес змеш..н..ага тып.. дзе растуць сосны б..розы ля..чына на якой у жніўн.. высп..ваюць смачныя арэхі. Вось к..рмушка для дзікіх ж..вёл змайстраван..ая л..снікамі. З..мой сюды заходзіць ..ўрапейскі выс..ка..родны алень.
Сцяж..нка выходзіць на ўзлесак дзе ўсё лета кв..тнеюць лекавыя зёлкі. Сваім водарам яны прыцяг..ваюць нас..комых чм..лёў пчол матылькоў.
Экалагічная сце..ка прыводзіць на б..лота. Паветра тут задурман..н..а водарам багуну. Каля ш..сці тыс..ч гадоў наза.. на гэтым месц.. было воз..ра якое паступова зарастаючы ператварылас.. ў суц..льную багну (з, с) пуш..стым дываном імхоў.
На экалагічнай сце..цы студэнты і школьнікі атрымл..ваюць на..цікавейшыя ўрокі пад а..крытым небам.
Прырода крыніца прыгажосці
Гэтыя пранікнён..ыя ра..кі сталі св..еасаблівай формулай праяўлен..я любові да р..днага кра.. бац..коўскай з..млі бо для кожнага з нас гэта з..мля самая ласкавая і не..паўторная. І дзе (б, бы) мы н.. апынуліс.. паз..ней у якіх краінах н.. пабывалі мы за..сёды в..ртаемся на радзіму сва..го дз..цінства. Гэтыя знаёмыя з мален..тва м..сціны часцінка таго в..лікага і св..тога што мы называем словамі (А, а)йчына (Б, б)ацькаў..чына.
Адвечная прыгажосць р..днага кра.. яго прырода апет многімі выдатнымі мастакамі слова яЯкубам Коласам Янка.. Купала.. Максімам Багдановіч..м і іншымі беларус..кімі піс..меннікамі.
Ад чалавека залежыць ці будзе наша прырода такой ж.. не..паўторнай і б..гатай як сён..я. Нам не..абходна з а..казнасцю ставі..ца да ўс..го навакольнага зрабіць кожны куточ..к з..млі прыгажэйшым. Хара..тво прыроды павін..а рад..ваць н.. толькі нас але і нашых на..чадкаў. Прырода сён..я не мож.. выстаяць перад н..стрымным наступам т..хнікі. Яна патрабуе абароны. Абараніць прыроду значыць абараніць жыц..ё абараніць Радзіму.
Родны лес
Прыглуш..н..а гудуць б..нзапілы часам зрываючыс.. на пранізлівы віскат. Мой р..дны яловы лес выр..заюць бо на яго напаў не..кі бя..літасны пражэрлівы караед. Ён залазіць пад кару здаровых дрэў выточ..вае с..бе хады ператвара..чы з..лёныя яліны ў суха..стоіны. Часам а..дзярэш кару дрэва і ўбач..ш як пад ёю ра..злаван..а забегаюць караеды.
З мёртвых дрэў на..заўсёды зл..таюць птушкі бо ў сух..м гол..і ўж.. не ..хаваеш гн..зда. Мурашы пакідаюць сва.. мурашнікі пабудаван..ыя яшчэ пры ж..вых дрэвах. Я стаю каля мурашнік.. які палохае сваім спако..м. Звычайна мурашы м..туся..ца н..хта прыб..рае з д..рогі ігліцу хтос..ці ўцяг..вае яе на мурашнік. Я паварушыў мурашнік прутом. Н..якага рух.. .
Падумалас.. што такой ж.. мож.. стаць і наша хата вёска гора.. калі іх пачнуць пакідаць людзі.
Мой лес асуджан..ы. Той лес у якім калючыя лапкі елак здаваліс.. мя..кімі пуш..стымі ласкавымі ц..пер бя..літасна выр..зае..ца. Захлынаючыс.. ад пілаван..я не..паспяваючы яго выплё..ваць пі..чаць б..нзапілы.
Край азёр
Колькі на кар..е блакітных плямінак і кроп..л..к! Гэта прыгожыя беларус..кія азёры. Яны густа ра..се..ны па ўс..й (В, в)іц..б..чыне і па ўс..й паўночна..заходн..й час..цы (М, м)інскай вобласці. Больш за дз..ве тыс..чы азёр нанесен..ы на г..аграфічныя карты. Н..каторыя азёры ра..кіданы па..асобку н..каторыя н..вялікімі груп..амі. Вось ц..лыя сузор..і азёр пад Мядзелам і пад Браславам. Шмат азёр на (В, в)іц..б..чыне вакол старажытнага Полацк.. над Ушачамі Лепелем і Сянно. Не..здарма гэты край называюць Паазер..ем.
Самае в..лікае з беларус..кіх азёр Нарач. Паэты часта пара..ноўваюць гэтае воз..ра з морам. Побач з Нарач..у ра..мясцілас.. яшчэ некалькі азёр Баторына Мястра Рудакова Белае Блактнае Мядзельскае Швакшты. Нарачанская груп..а азёр самая в..лікая і в..домая на Беларусі. Азёры ра..ме..чаны тут в..нцом і ствараюць яны св..еасаблівую блакітную карону Паазер..я. Якія прыгожыя і н..паўторныя кра..віды вакол азёр! Якія багац..і хаваю..ца ў іх гл..бінях!
Каляровая Белавежа
Цудоўная Белавежа в..сной! Яшчэ не агоркне б..розавік як ра..плю..чваюць сінія вочкі пралескі. Яны ні..бы не..вялічкія азерцы адлюстро..ваюць блакіт неба. У пу..чы ёсць н.. толькі блакітныя і сінія пралескі часам трапляю..ца ружовага нава.. белага кол..ру.
Самыя кал..ровыя мес..цы ў Белавежы гэта чэрв..нь і ліп..нь. Здае..ца для таго каб ярчэй палалі смолкі цвіў казялец і канюшына над пу..чанскай лугавінай устаюць рамонкі..нівянікі. Сваімі б..люткімі п..лёсткамі кветка ра..плоч..вае..ца за сумнен..і людзей у кахан..і в..нкамі на г..ловах дз..ўчат бекетамі на стале. Рамонак..нівянік не хавае..ца ў гу..чары а ўвесь на..відавоку. Пад гарачым ліпен..скім со..нцам растае рамонкавы снег. І толькі адна..другая кветка будзе цв..сці да самай вос..ні.
Запаліўшы кастры на б..розах ды асінах што..год вос..нь упрыгож..вае пу..чу дыванамі верасоў. Калі в..ртаючыс.. (з, с) падарож..а захапіць (з, с) сабой галінку яна до..га будзе захо..ваць свій кол..р св..ціць н..ўлоўным вос..н..скім сумам падобным на д..рагі ўспамін.
Світанне на Нарачы
На Нарачы толькі бралас.. на світанне. Ветр.. не было але ад соснаў плыў пах ж..віцы ад вады ця..нула рыбай. У..нізе па самай вадзе слаўся б..лёсы туман. Ён не куч..равіўся не клубіўся а ні..бы хаваўся ад лю..скіх вачэй пад чараты што в..днеліс.. каля далёкага вострава. Там дзе туман ад..ходзіў паказ..валас.. гла..кая бы..цам шкло сінеча вады. Не..ў..забаве гэта ж сін..ва ўспыхнула і ў небе над процілеглым берагам. Праз не..кую хв..ліну над ёй прабілас.. ружовасць з ледз.. прыкметным пераходам у барвовае. І раптам а..туль ні..бы полымя ўстала. Языкі яго раслі пад..маліс.. і на..рэшце паказалас.. свету в..лікае со..нц.. . І туман і вада і прыб..рэжныя сосны адразу зрабіліся не..звычайна ружовымі. Ад..некуль з..явілас.. чайка і пачала купа..ца ў ран..шніх промнях. У промнях зыркага со..нца чайка на вадзе была як асколак ра..бітага люстэрка.
Музей
Магутны прыгожы лось ра..кінуўшы в..лізныя рогі вы..шаў на прагулку. Задраўшы г..лаву трубіць свету аб нечым сваім а..вечным алень. Прытаілас.. цікуючы здабычу хітрая ліса. Насц..рожан..а склаў вуш.. прыслухо..вае..ца а..куль чакаць не..бяспеку за..ц..русак. А б..лячок у гэты час скач.. між дрэў забаўляе..ца. Б..жыць па сваі.. справа.. натапыр..ўшы іголкі вож..к. А вось дз..цяня казулі даверліва прыціснулас.. да цёплага бок.. маці.
Усе гэтыя кар..інкі з жыц..я р..днай прыроды можна ўбачыць толькі ў лес.. . Пры ўмове в..дома калі вельмі пашанцуе і чалавек да таго ж акаж..цца дапытл..вым улюбёным у свій край. Але ж..харам (А, а)страве..кага ра..на пашанцавала ўсё (А, а)страве..кае звяр..ё ўсе насельнікі нашых л..соў сабран..ы ў адн..м месц.. ў прыватным музе.. фа..ны створан..ым у Трокеніках Мечыславам Змітровічам. Тут не пакідае а..чуван..е што не..кі чара..нік аднойчы сказаў Замры! І ўсё застыла.
У Белавежы
Я стаю на высок..м бера..е Нарачы і гля..жу на бя..межны блакітны прастор які зл..вае..ца на дал..глядзе з небам. Пад нагамі сухая глеба пакрытая кустамі ядлоўцу верасам чаборам. Крыху далей высокі бераг (з, с) сасновым лесам пераходзіць у ш..рокі пя..чан..ы пляж. Вада каля бераг.. з..л..навата..блакітная чыстая і празрыстая. Далей ад бераг.. яна здае..ца сін..й.
М..довы пах чабор.. і верас.. змеш..вае..ца з густым насто..м нагрэтай со..нц..м хвоі. У паветры ні..воднай пылінкі. Н..дзе яшчэ не даводзілас.. мне дыхаць такім чыстым паветрам. Грудзі ш..ра..ца лё..кія гл..бока ўдыхаюць смалісты водар.
Каля самага бераг.. б..е з..пад з..млі крыніца (з, с) с..рабрыстай сцюдзён..ай вадой. В..сёлым ручайком струменіць яна ў..ніз зл..ваючыс.. з вадою воз..ра.
Такіх крыніц тут многа. Вада ў іх гаючая карыс..ная для здароў..я. Піць яе асалода! Вада ў Нарачы безупын..а напа..няе..ца шмат..лікімі крыніцамі як па берага.. так і на дне воз..ра і таму ўзров..нь яго н..колі не зніжае..ца.
Воз..ра Свіцязь
Жыц..ё пакінула нам шмат све..каў м..нуўшчыны. С..род іх і помнікі прыроды дрэвы кам..ні азёры л..сы паркі ц..лыя прыродныя комплексы. З імі звязан..а м..нулае народа пам..ць лю..ская пра лепшых яго сыноў і дачок пра а..метныя падзеі аве..н..ыя л..гендамі.
Свіцязь ціхае ласкавае воз..ра што так утульна л..гло паміж задумен..ага лес.. . Ніцыя вербы мочаць до..гія косы ў цёплай вадзе. Мурожныя берагі па..ступаюць да воз..ра абрываю..ца і пераходзяць у светлы п..соч..к. Яго ла..чаць лё..кія хвалі што с..рабра..ца ў промнях летн..га со..нца. Там воз..ра Свіцязь як шыбіна лёду л..жыць паміж дрэваў ц..ністых пісаў Адам Міцкевіч.
Свіцязь н..кога не пакідае абыякавым. Воз..ра захапляе зачаро..вае злучае м..нулае і сучас..нае. Тут ты ні..бы а..чуваеш сваю сув..зь са стаго..дзямі ні..бы ты ж..ў у тыя далёкія часы. Не..выпа..кова воз..ра авеян..а л..гендамі услаўлен..а паэтамі апета ў песнях. Яно надзелен..а не..звычайнай прыгажосцю то радас..най то самотнай і ціхай то бунтарскай. У ім жыве душа Беларусі.
Рэкі і людзі
Мож.. быць каму..небу..ь здасца не..дарэчным параўно..ваць нашы рэкі і азёры з людз..мі. А вы паспрабуйце! І ўбач..це якое в..лікае падабен..тва паміж імі. Як адн.. так і другія спакойныя і разважл..выя задумен..ыя і мудрыя. Гэта з..усім не..выпа..кова. Са старажытнасці людзі імкнуліс.. жыць як мага бліжэй да вады. Ва ўсе часы яна шмат значыла для чалавека. Вада ратавала ад засухі і голад.. . На рэках будавалі млыны ўзводзілі плаціны для арашэн..я з..млі правозіліс.. р..зныя грузы. Вада наш пастаян..ы і надзейны лекар. Яна дае сілы бадзёрасць і здароў..е.
Чалавек усё жыц..ё вучы..ца ў прыроды. Яна яго выхо..вае натхняе аберагае. Прырода хоч.. каб чалавек быў адн..м ц..лым з ёю. Чалавек таго і сам не за..сёды за..важае але гэта так. Прырода духоўны лекар чалавека. На р..днай з..млі для яго н..ма н..чога чужога. Усё тут блі..кае д..рагое кожная рэчка і р..чулка воз..ра і аз..рынка.
Крэпасць на м..жы
З да..ніх часоў (Б, б)елаве..ская (П, п)у..ча была аплотам нашых про..каў надзейным прытулкам у ця..кія г..ды. Яна карміла і паіла гартавала мужнасць і сілу людзей. Усё тут было каралеўскія і царскія паляван..і бракан..еры мас..авыя выс..чкі лес.. грабежні..тва ак..упантаў. Ц..пер тут запаведна..паляўнічая гаспадарка. Выс..каюць толькі н..значную частку таго лес.. што нарастае за год рэ..кіх зв..роў берагуць.
Зубр слава і гало..ная прыкмета пу..чы. Ён мож.. вываліць сваімі рагамі частакол з бярвен..я дагнаць на л..сноц даро..е м..тацык..л. Толькі ён гэта рэ..ка робіць. Зубр як кожны хто мае праўдзівую сілу рахман..ы і добры звер. Пра..да ёсць адно правіла не чапай яго. Але людзі часам вымушан..ы былі крыўдзіць зуброў. Калі пры..шлі крыжа..носцы і над славянскім светам навісла см..ротная небяспека толькі пу..ча заб..спечыла славянскіх во..наў м..сам. Белаве..ская (П, п)у..ча за..сёды была крэпасцю на м..жы.
Ж..мчужына Беларус..кага Паазер..я
Каму дав..лося хоць аднойчы пабываць у гэтым дз..восным кутк.. Беларусі той за..сёды н..се ў сваім сэр..цы яго не..паўторнае хара..тво зачэрпнутае з блакітнага бя..доння азёр (Б, б)раслаў..чыны. Іх тут што ж..мчужын на ні..цы пакінута апошнім л..давіком каля трох..сот.
С..род шмат..лікіх азёр выдз..ляе..ца асобна ўнікальнасцю і значнасцю пло..чы браслаўская груп..а азёр якая складае нацы..нальны парк “Браслаўскія азёры”. Кожнае воз..ра гэтай груп..ы мае сваю не..паўторную прыгажосць што прыдае браслаўскаму краю адметны каларыт.
Не..паўторная прыгажосць азёр і л..соў разнастайнасць раслін..ага і жывёльнага свет.. ставяць нацы..нальны парк “Браслаўскія азёры” (у, ў) рад унікальных прырода..ахоўных комплексаў.
Н..ма сумнен..яў што не..ў..забаве (Б, б)раслаў..чына стане адн..м з буйнейшых ц..нтраў айчын..ага турызм.. і а..пачынк.. . На карысць гэтага све..чыць тое што замежныя госці прамовіўшы на разв..танне словы с..рдэчнай падзякі в..зуць у ш..рокі свет успамін пра браслаўскія дз..восы ц..плыню сэр..цаў м..сцовых ж..хароў. Не..раз в..ртаю..ца сюды са сваімі с..брамі прызнаючыс.. што падобнае прыгажосці дасюль не сустракалі.
Самае гл..бокае
Воз..ра Доўгае самае гл..бокае ў Беларусі. Перш за ўсё яно ўра..жвае сва..й формай. Воз..ра нагад..вае ву..кую цясніну да..жынёй каля с..мі кіламетраў з высокімі схіламі. В..лікая круцізна характэрна і для падводных схілаў. Толькі вуз..нькая мелка..водная пя..чан..ая палоска ця..нецца ў..з..доўж бераг.. . А далей рэ..кі спад ад..разу на вас..мна..цаць метраў куды не даходзяць промні со..нца. У цэнтр.. воз..ра гл..бокія плёсы раптоўна чаргую..ца (з, с) падводнымі ўзвыш..амі.
З..даўна воз..ра прыцяг..вала да с..бе чалавека. Шмат стаго..дзяў таму наза.. у ваколіцах Доўгага з..явіліс.. славянскія пл..мёны крывічоў. Звыш два..цаці курганоў выяўлен..а толькі каля вёскі Бабруй..чына. А ў старажытным гарадзі..чы каля вёскі Свіла быў знойдзен..ы гар..чок з жытам які прал..жаў у з..млі больш за тыс..чу гадоў. Гэта све..чыць што ж..хары старадаўн..га селі..ча былі людз..мі аселымі. Але дзівіць іншае з..рняты прараслі і далі ўсходы!
Вось якое яно воз..ра Доўгае!
Чорнае золата
Шмат карыс..ных выкапняў у не..рах з..млі. Але ні..воднаму не надае..ца столькі ўвагі колькі нафце. Усюды без яе не..льга абы..сціся. Калі (б, бы) знікла нафта спыніліс.. (б, бы) а..тамабілі і ц..плавозы не змаглі (б, бы) працаваць электра..станцыі фабрыкі заводы. З нафты здабываюць б..нзін робяць ка..чук плас..мас..у пральны парашок фарбы тканіну л..карствы парфуму і шмат чаго іншага.
У не..рах беларус..кай з..млі прамысловая нафта была знойдз..н..а каля горада Рэчыцы.
Як утварылас.. нафта на Палес..і?
Міл..ёны гадоў таму наза.. Палес..е было дном не..глыбокага мора багатае на малюс..нькія ж..вёлы і рас..ліны. Яны вельмі хутка ра..мнажаліс.. але і век мелі кароткі. Паміраючы ж..вёлы і рас..ліны ападалі на дно. Іх заносіла гле..м. Так на..працягу многіх міл..ёнаў гадоў. Астанкі маленькіх істот ператварыліс.. ў нафту.
Ц..пер у не..рах Беларусі знойдз..на шмат карыс..ных выкапняў але г..олагі не спыняюць актыўных пошукаў.
Кніга нашага сумнен..я
Прырода і чалавек дз..ве культуры на плане..е З..мля. Яны падобныя і р..зныя. Розніца ў тым што прырода мож.. існаваць без чалавека а ён без яе аніяк.
Батанікі свет.. першымі забілі тр..вогу што пач..наюць знікаць асобныя віды рас..лін. І гэта а..бывае..ца часцей за ўсё па..волі чалавека. Яму трэба лес як дровы як будаўніча..мэблевы мат..ры..л. Яму трэба асуш..ваць б..лоты будаваць г..рады в..д..схові..чы праклад..ваць д..рогі здабываць з не..раў карыс..ныя выкапні. Да таго (ж, жа) космас р..гулюе надвор..е зм..няе клімат на кант..нентах.
Усе гэтыя п..рамены на..перш а..чуваюць рас..ліны і ж..вёлы. Вось і з..явілас.. (М, м)іжнародная (Ч, ч)..рвоная (К, к)ніга дзе а..знач..на што кожная нацыя н..се а..казнасць за скарбы сва..й прыроды.
Першая (Ч, ч)..рвоная (К, к)ніга Беларусі створан..а ў тыс..ча дз..вяц..сот вос..м..дз..сят першым годзе. А..бор канд..датаў у кнігу праводзіўся з улікам на..больш высокай рызыкі знікнен..я таго ці іншага від.. што дазволіла захаваць рэ..кія віды флоры і фа..ны Беларусі.
Вартаўнік пам..ці
У Шоўкавічах расце в..кавы дуб..волат з якога пач..нае..ца Шоўкаўская дуброва помнік (Б, б)еларус..кай прыроды. Дуб у тры а..хват.. як і раней велічна ўзвышае..ца над паселі..чам нагад..вае ўс..м хто сюды завітае што тут ж..лі спраўлялі хрэс..біны гулялі в..сел..і св..ткавалі св..тую Сёмуху ..чырыя а..вечныя з..мл..робы мудрыя і духоўна..багатыя с..ляне.
У (Г, г)од р..днай з..млі каля дуб.. ўзнік ар..гінальны м..мары..л. З яго і пачалос.. новае жыц..ё ў Шоўкаўскага дуб.. . Ц..пер ён не проста пра..стаўнік дубровы якая ахо..вае..ца дз..ржавай. Дуб вартаўнік пам..ці пра ўс..х шоўкаўцаў якія загтнулі ў г..ды вайны пад..час р..прэс..ій або пакінулі гэты свет па старасці. А пам..ць і ёсць тая духоўнасць якая не дае памерці згінуць ус..му добраму. Колькі жыве пам..ць столькі ж..вуць чалавек яго імя яго справы. Хай ж.. вечнымі будуць на З..млі нашы про..кі сучас..нікі і на..чадкі! Хай н..колі не абрывае..ца ж..вая пов..зь пакален..яў і с..род рас..лін і с..род родаў лю..скіх!
Спов..дзь мёртвай р..кі
Я плыву па з..млі я шукаю чыстай крынічкі. Дзе напі..ца гаючай вады дзе спатоліць мне смагу?
З..мля на якой мы ж..вём круглая. І н..чога створан..ае на ёй не зн..кае ў прорве за даля..глядам. Крынічкі зб..раю..ца ў р..чулкі тыя ж..вяць в..лікія рэкі а яны плывуць у моры..ак..яны перамеш..ваючы ўсе сустрэчныя на сва..м шлях.. воды. Не будзе чыстай вады калі ц..чэ па з..млі хоць адна мёртвая р..ка.
Мая вада што..дзень бывае ў вашых хатах праходзіць праз вашы целы. І больш чым мазутам ці нафтаю атруч..вае..ца яна ваш..й б..здушнасц..ю. Мазут і нафта гэта толькі яе а..галоскі. Толькі вынік горкай пра..ды пра тое што н..ма меры ваш..й што..дзён..ай празе ўзяць ад з..млі як на..больш выгод і багац..я.
Вы не дума..це пра чысту. В..ду багац..е без якога вам не выжыць. Мёртвыя рэкі не спатоляць ваш..й смагі не падораць ратавальнай прахалоды. І жыц..я не дадуць вам.
Гамані лес!
Гамані лес пакуль стаіш. Жывеш ты жыве (з, с) табою пта..тва звяр..ё і шмат чаго іншага адушаўлён..ага не..адушаўлён..ага.
Чаруй лес сваімі не..злічон..ымі фарбамі і іх а..цен..ямі. Усё ў цябе ў гуках і фарбах. Нава.. в..трам тваім кол..р дадз..ны. Яны блакітныя з..лёныя жо..тыя.
Сцеражыс.. лес не..разумнага чалавечага дзейства. Усё жывое тваё асц..рагае..ца чалавека. Дрэва пачынае трап..таць лісц..ем калі ён пад..ходзіць (з, с) с..керай. Птушка з..нарок рызыкуе сабой каб толькі а..весці чалавека ад гн..зда сва..го. Звер сочыць каб не перас..каліс.. яго і лю..скія сце..кі.
Ты ведаеш лес што самае не..бяспечнае для цябе чалавек. Ён б..рэ ў цябе ўсё што ты мож..ш даць у шмат разоў больш чым можна спажыць. І калі ўсё ў све..е жыве толькі дз..куючы спажыван..ю дык ус..му гэтаму ёсць разумная м..жа. Чалавек (ж, ж..) адзін..ая істота якая межаў гэтых не ведае. А..сюль і беды тва.. лес ды і ўс..го што заве..ца прыродай.
Налібо..кая пу..ча
У ц..нтральнай час..цы Беларусі на захад ад Мінск.. ў бас..ейне правых прытокаў Нёмана Бярэзіны з Іслач..у і Усы ра..кінуўся буйны л..сны мас..іў. Гэта (Н, н)алібо..кая (П, п)у..ча. Яна за..мае больш за шэсц..дз..сяі тыс..ч г..ктараў. Тут пераважаюць саснова..яловыя л..сы растуць так..сама алешнікі і б..разнякі. Цераз (Н, н)алібо..кую (П, п)у..чу праходзіць па..ночная м..жа суцэльнага распаўсю..жан..я граба. У поймах рэк дамінуюць асаковыя лугі. Значная частка пу..чы забалоч..н..а.
С..род насельнікаў пу..чы сустракаю..ца л..сі казулі дзікі бабры. Можна сустрэць бурага м..дз..ведзя барсука рысь. Пу..ча багата баравой дзічынай. Сустракаю..ца рэ..кія для Беларусі віды трав..ністых рас..лін. У па..днёвай час..цы пу..чы знаходзі..ца мал..ўнічае воз..ра Кромань.
(З, с) тыс..ча дз..вяц..сот саракавога год.. па тыс..ча дз..в..ц..сотпяц..дз..сят першы (Н, н)алібо..кая (П, п)у..ча мела статус (Д, д)з..ржаўнага (З, з)апаведнік.. . Ён быў арганізаван..ы для аховы і а..наўлен..я каштоўных капытных ж..вёл і р..чных баброў. (З, з) тыс..ча дз..в..ц..сот ш..сцідз..сятага год.. пу..ча з..яўляе..ца паля..нічым запаве..нікам.
Прыпя..кі запаведнік
Беларус..кае Палес..е моцна забалочан..ая нізіна частка в..лікага прыроднага р..г..ёна. Палес..е называюць лё..кімі ..ўропы. Якуб Колас пісаў Ця..ка адарваць вока калі не..а..сяжныя прасторы Палес..я залітыя промнямі в..снавога со..нца аблытаныя бэзавай дымкай по..ныя зачараван..я па..стаюць перад вашым погл..дам. Але гэта было напісан..а па..стаго..дзя наза.. . Памылкі ў прав..дзен..і м..л..ярацыі прыв..лі да змен. На значнай час..цы Палес..я панізіўся ўзров..нь па..земных вод зніклі многія малыя р..чулкі звычайнымі сталі тарфян..ыя буры а..быліся змены ў рас..лін..ым і жывёльным све..е.
У тыс..ча дз..в..ц..сот ш..сц..дз..сят дз..вятым годзе для захаван..я ўнікальных кра..відаў (Б, б)еларус..кага (П, п)алес..я і вывучэн..я змен у прыродным комплексе ў сув..зі з м..л..ярацы..й быў заснаван..ы (П, п)рыпя..кі (З, з)апаведнік. Ён разме..чан..ы на захадзе (Г, г)омельскай вобласці ў міжрэч..ы Прыпяці Убарці Сцвігі і за..мае пло..чу ў ш..сц..дз..сят тры тыс..чы г..ктараў.
На т..р..ыторыі запаведніка ёсць балот.. лугі сасновыя і др..бна..лістыя л..сы. Тут водз..цца самыя р..знастайныя насельнікі лось казуля л..сная куніца рысь і іншыя.
Бярэзінскі бі..сферны запаведнік
Запаведнік за..мае пло..чу сем..дз..сят шэсць тыс..ч г..ктараў. Пра..кт запаведніка быў ра..працаван..ы вучоным Фядзюшыным які ў два..цатыя г..ды два..цатага стаго..дзя вы..віў у в..рхоў..ях Б..рэзіны пас..лен..і баброў. Да таго час.. л..чылас.. што бабры з..усім зніклі (з, с) т..р..ыторыі (У, Ў, у, ў)сходне..(Е, Я, е, я)ўрапейскай (Р, р)аўніны. Б..рэзінскі (З, з)апаведнік арганізаван..ы ў тыс..ча дз..в..ц..сот два..цаць шостым годзе а ў тыс..ча дз..в..ц..сот сем..дз..сят вос..мым годзе яму нададз..н..ы статус (Б, б)і..сфернага запаведніка.
Раўнін..ую т..р..ыторыю запаведніка (з, с) по..начы на по..дзень перас..кае р..ка Б..рэзіна. Апрача яе ў межах запаведнік.. больш за пяц..дз..сят не..в..лікіх рэк і ручаёў перагаро..жан..ых бабровымі пла..інамі. Наліч..вае..ца не..мен..ш за дз..весц.. паселі..чаў баброў.
Лес за..мае вос..м..дз..сят тры працэнт.. запаведнай т..р..ыторыі астатняя пло..ча занята б..лотамі лугамі азёрамі і рэкамі. Гало..ныя леса..ўтвараючыя пароды сасна б..роза елка чорная вольха. У запаведнік.. знайшлі свій прытулак во..к дзік ліс ..нота..падобны сабака барсук выдра куніца.
У (Б, б)яр.зінскім (З, з)апаведнік.. в..ду..ца р..знастайныя наз..ран..і і даслед..ван..і па праграм..е бі..сферных запаведнікаў міжнароднага значэн..я.
Белаве..ская (П, п)у..ча
Белаве..ская (П, п)у..ча адзін (з, с)самых старажытных л..сных мас..іваў ..ўропы. Ра..мешчан..ы ён на па..днёвым захадзе Беларусі ўздоўж м..жы (з, с) Поль..чай на в..дападзеле бас..ейнаў Заходн..га Буга Нёмана Прып..ці за ш..сц..дз..сят кіламетраў ад Брэст.. . У межах Беларусі пло..ча (Б, б)елаве..скай (П, п)у..чы амаль сто сорак пяць тыс..ч г..ктараў. Назву сваю пу..ча атрымала ма..чыма ад абарончай вежы са с..енамі белага кол..ру пабудаван..ай у тр..на..цат..м стаго..дзі. На..працягу стаго..дзяў пу..ча з..яўлялас.. мес..ам княжа..кага і каралеўскага паляван..я. (З, с) с..рэдзіны с..мна..цатага стаго..дзя (Б, б)елаве..ская (П, п)у..ча адзін..ае мес..а ў ..ўропе дзе вадзіліс.. зубры. Пасля Першай сусветнай вайны зуброў у пу..ч.. не засталос.. . (З, с) тыс..ча дз..в..ц..сот два..цаць дз..вятага па тыс..ча дз..в..ц..сот тры..цаты год у Г..рманіі і Швецыі было закуплен..а сем.. зуброў для (Б, б)елаве..скай (П, п)у..чы. У тыс..ча дз..в..ц..сот пяц..дз..сят сёмым годзе запаведна..паляўнічай гаспадаркай. Ц..пер у пу..ч.. звыш ста..вас..мі..дз..сяці зуброў.
Калі апын..шся ў (Б, б)елаве..скім лес.. здз..ўляешся яго прыгажосці!
Нарач
Нарач самае в..лікае воз..ра Беларусі. Пло..ча яго восем..дз..сят квадратных кіламетраў. На..большая гл..біня пяц..дз..сят метраў. Знаходзі..ца яно на па..ночным захадзе (М, м)інскай вобласці.
Нарач адносі..ца да азёр якія не зарастаюць рас..лінамі. Вада ў гэтых азёрах чыстая багатая на кісларод. У іх адбывае..ца без..упынны рух вады ад ветр.. ад гл..бін..ых плын..ў. Дз..жкуючы гэтаму прыб..рэжная паласа не ператварае..ца ў б..лота воз..ра застае..ца чыстае і а..крытае. Над Нарач..у амаль за..сёды дз..муць в..тры.
На па..днёвым у..ходзе з воз..ра выц..кае рэчка Нарач якую м..сцовыя жыхары называюць Нарачанкай. Звілістай сту..кай праб..рае..ца яна с..род б..лота якое зарасло хмызняком і чаротам у р..ку Вілію.
На по..начы бера.. воз..ра закругляе..ца набываючы форму чашы да краёў напоўнен..ай вадой. З у..ходн..га бок.. віе..ца паўз воз..ра д..рога абапал якой выся..ца сосны расце ядлов..ц. С..права ця..не..ца сухі сасновы бор. З..лева наступаюць на бера.. хвалі.
На па..днёвым бера..е л..соў н..ма. Да вады спускаю..ца спадзістыя ўзгоркі.
Свіцязь
ДЗ..воснай кропл..й..расінкай л..жыць у ц..нтры (Н, н)авагру..скага (У, Ў, у, ў)звыш..а за пяць кіламетраў ад вёскі Валеўка воз..ра Свіцязь. Воз..ра мае пло..чу каля ста..с..мі..дз..сяці г..ктараў. Форма яго амаль круглая. На..большая гл..біня пятна..цаць метраў.
Жвав..нькая р..чулка Сваротва выц..кае з воз..ра. Пэўна н..хто лепш за яе не ведае Свіцязь бо яна ў яго адзін..ая свая. Больш н..ма н.. рэч..к н.. руч..ёў якія (б, бы) выц..калі або ўпадалі ў Свіцязь. Пя..чотнай і чулай выц..кае р..чулка з воз..ра і сп..вае яму жа..руком сп..вае цешыць і радуе сваёй міласэр..насцю рухавасцю н..ўрымслівасцю. І Свіцязь у захаплен..і ад жыц..я. Ловіць воблачкі..пушынкі купае со..нц.. ў сва..й купелі ўз..рае..ца ўсм..хаючыс.. ў в..чыстыя карункі дрэў якія ш..рокім багата..выш..тым по..сам атуляюць яго.
Воз..ра Свіцязь разам з навакольнымі л..самі помнік прыроды. Тут шмат самых р..зных паро.. дрэў. Растуць яны змешан..а. Дуб елка граб з ясен..м клёнам. Асіны (ж, ж..) на н..вялікіх пло..чах любяць расці разам (з, с) сасон..ікам алешнікам б..рэзнікам.
Пачатак жніва
Камба..ны ця..ка пакалых..ваючыс.. адзін за адн..м выходзілі з машын..ага двара. Не..чакан..а в..лікія св..точныя пад со..нцам над жо..таю збажын..ою яны і..шлі ро..на як на парадзе.
Вера не магла стрываць каб не ўсм..хну..ца гледзячы з..пад рукі на камба..навую калон..у.
З узгорк.. добра было відаць як на далоні і камба..ны і поле.
Інж..нер коратка паз..раў на Веру і так..сама ўсм..хаўся але было в..дно што ён хвалюе..ца па шчока.. раз..пораз перакоч..валіся жаўлакі.
Тут ж.. моўчкі стомл..н..а не..як стаяў абапёршыс.. на крыло маш..ны старш..ня. Побач з ім м..л..ды не..загарэлы ўпаўнаважан..ы з ра..на.
Ершы камба..н на аваро..е д..рогі сы..шоў з яе рып..ніўся. Паплыла ў..ніз жатка і камба..н павёў па..з д..рогу першую паласу жніва.
У..след гэтак ж.. ўпэўн..н..а ро..на пач..лі с..ходзіць з д..рогі і астатнія камба..ны. За ім а..крывалас.. ш..рокая паласа ..жатага поля на якім выстраіліс.. ў..рад копы с..ломы.
На с..нажаці
Мне было радас..на я зноў в..рнуўся на лета ў вёску. Зноў еду на с..нажаць варочаць сена бы..цам не выя..джў а..сюль н..куды.
На с..нажаці я паставіў в..ласіпед да камля дуб.. што рос на..відавоку. П..рав..рнуўшы ў..верх зубамі граблі вострым канцом грабільна пачаў вароч..ць сена. Яно было з..лёнае духмян..ае як чай і амаль сухое. Я хадзіў ад пракос.. да пракос.. і (з, с) кожнай хв..лінай а..чуваў як мае мускулы нал..ваю..ца пругкай сілай. Мне было лё..ка ад таго што я зноў узяўся рабіць тое ад чаго па..троху пачаў уж.. а..выкаць.
Со..нц.. стаяла высока і п..кло па..летн..му але я не зважаў на гарач..ню. Толькі калі перав..рнуў апошні пракос а..чуў лё..кую стому ў пл..чах. Я паваліўся на траву ў цень што падаў ад дуб.. . Дуб гэты быў то..сты стары і н..як цудам ацалеў тут на бера..е. Гол..е з..нізу было а..сечан..а камень парэпаны в..ршаліна а..смален..а п..руном але ўсё..роўна густая пышная.
Пае..дка за горад
Бац..ка прапанаваў Валодз.. і Вера..цы паехаць за горад дзе з..ма ўладарыць па..сапраўднаму. Снежны прастор там спярэшчаны птушын..ымі і зв..рын..ымі сл..дамі. Дрэвы ахутан..ы белым вэлюмам а сне.. і лес пахнуць ябл..камі і ра..рэзан..ым кавуном.
На наступны дзень яны ў..трох выправіліс.. ў д..рогу. С..пачатку ехалі на электрычц.. а пасля і..шлі на лыжах кіламетр.. ч..тыр.. . Лыжня была добра накатан..ая відаць там пра..шла палова лыжн..каў горад.. . Гол..е хвой і б..розак згіналас.. пад ц..жарам снег.. . Адзін снежны кам..чок упаў Верачц.. на г..л..ву і дз..ўчынка радас..на засм..ялас.. .
Па..чарзе ехалі з л..дзяной горкі. Верачка і Валодзя праехалі і не ўпалі а ба..ька ў самым ніз.. баючыс.. трапіць у хмызняк з..нарок паваліўся. До..га потым уставаў памагаючы с..бе лыжнымі па..камі.
На дачу пры..шлі калі со..нц.. стаяла ўж.. над неба..кра..м. Запалілі ў пе..цы папілі ча.. .
Высокае задавальнен..е
Работа ў школе наладзілас.. .
М..лады наста..нік укладаў у яе сваю душу і сэр..ца. К..роткія з..мнія дні праходзілі не..прыкметна. Іх не хапала на тое каб як..след праве..ці работу. Як толькі добра ра..віднялас.. і была ма..чымасць ве..ці лекцыі Лабановіч і..шоў у школу ра..меркаваўшы сваю работу між ч..тырох груп.. .
Многа патрабавалас.. ўмен..я на тое каб кожная груп..а была занята і не с..дзела без работы. Многа трэба было ўмен..я і старан..я каб кожная груп..а была зац..каўлен..а ў сваёй рабо..е каб увесь час тр..маць школу на выш..ні таго ці іншага настро.. . М..ладых сіл было многа. Здавалас.. н..колі не выч..рпаеш іх. І ра..ход..валіс.. яны так як ра..ходуе з вос..ні заможны але мала..дасведчан..ы і не..практычны гаспадар б..гаты збор ад свае нівы.
Але ў сваёй рабо..е чэрпаў м..лады наста..нік высокае задавальнен..е наз..раючы як дзеці наб..раліс.. ведаў лё..ка асіл..валі тое што яшчэ ўчора здавалас.. ім не..зразумелым і ця..кім.
Прагулка
Валодзя з Верачкай вы..шлі ў сад сталі на лыжы. Сне.. блі..чэў як кры..талікі солі. На ніжнім суку сасны якая расла за агаро..жай с..дзела вавёрка цікаўна наз..раючы за дзец..мі. Верачка скінула лыжы з ног забе..ла ў хату схапіла цукерку дастала яе з блі..частай паперкі. Дзеці чакалі калі вавёрка схопіць тую цукерку. І зв..рок схапіў яе перад самай дзюбай с..рокі што кінулас.. з даху.
Цераз брамку дзеці скіраваліс.. да рачулкі. В..сной ручай булькатаў на ўсю сілу. Берагі яго пахлі сокамі з..млі м..ладой травою і чаромхай. Летась Валодзя і Верачка прыходзілі сюды каб убачыць салаў..я. Дзеці с..дзелі пад елкай сцішан..а ўгл..даючыс.. ў хмызняк і на галінц.. ўбачылі не..вялікую шэрую птуш..чку. Яны не паверылі тады што гэта і ёсць салавей. Птушка ра..крыла дзюку звонкія гукі р..занулі ціш..ню. Салавей сп..ваў до..га ўзнёсла слав..чы в..чэрнюю зару в..сну дож… а..даючы ўсяго с..бе гэтаму спеву.
Л..довае пабоі..ча
Бітва с..льчан з зарэч..нцамі в..лас.. трэц..юю гадзіну. Да канца намерыліс.. стаяць воіны дарма што бітва была бя..кроўная бя..крыўдная тая што заве..ца замежным але на..дзіва лё..кім для беларуса словам хак..ей.
С..ходзіў па..крысе кароткі зімовы дзень. Палавіна ч..рвонага со..нца ўж.. схавалас.. ў цёмн..м бар.. які ..чыльнай с..яною з усіх ч..тырох бакоў акружаў пл..цоўку. Апошнія промні яго яшчэ праб..валіс.. праз в..ршаліны хвояў і з..латымі палоскамі клаліс.. на лёд зіхацілі яго і ра..квеч..валі ўзорамі.
М..лады мес..ц не стаў чакаць пакуль со..нц.. з..усім ..хавае..ца. Выскачыў раней застыў на друг..м баку неба. Так яны і в..селі палова ч..рвонага со..нца на захадзе і бледны ра..гублен..ы с..рпок мес..ца на ў..ходзе. Дзівіліс.. з гэтых н..ўрымслівых людзей якія не..в..дома чаму сабраліс.. с..род глухога лес.. ра..чысцілі ад снег.. пл..цоўку падз..ліліс.. на дз..ве каманды. І вось нося..ца адзін за адн..м не баючыс.. н.. м..роз.. н.. ветр.. забыўшыс.. на дзень і на хуткую ноч.
Па маліны
Хатка дзе я а..пачываю летам самая крайняя ў вёсц.. . Да лес.. рукой падаць. Прыехаў я сюд.. поз..на веч..рам а на..золку прачнуўся і пабег у лес.
Да..шоў да ўзлеск.. зв..рнуў са сце..кі ў малін..ік а там ягад столькі што можна з заплю..чан..ымі вачамі зб..раць.
Паспытаў адну малінку другую. Як смачна! Не выр..шыў трэба в..рну..ца і ўзяць які..небу..ь посуд.
Схапіў са стала л..тровы слоік і пабег назад на ў..лесак. Назб..раў ц..лы літровік малін а іх вакол бы..цам і не памен..шала. Гл..дзяць з..пад з..лёных л..сточкаў і ні..бы пасме..ваю..ца з м..не.
Зноў в..тнуўся да..дому але на гэты раз узяў трох..літровы слоік. Ц..пер уж.. дав..лос.. добра папрац..ваць рукамі ажно крыху прытаміўся.
Нарэ..це напо..ніў і трох..літровік. А малін вакол столькі ж засталос.. . Бы..цам н..хта н..бачны ў..след за мной новыя ягады на кусты ч..пляе. Д.. такія буйныя сакавітыя!
Гля..жу на іх а с..ходзіць а..сюль так не..хоч..цца!
Карта ка..гаса
Р..зныя планы карты схемы Віталь мал..ваў (з, с) такой асалодай як сапраўдны мастак сваё любімае палатно. Як толькі добра пазнаёміўся (з, с) компасам зразумеў што такое азімут ма..штаб умо..ныя знакі яго ахапіла жадан..е складаць планы ўс..го што ён бачыў вакол. За два гады хлопец намал..ваў такі план вёскі што яго выв..сілі ў кабіне..е г..аграфіі. Віталь ганарыўся не т..м што план намал..ваны прыгожа а т..м што ў гэтым плане вытрыман..ы азімуты і а..легласці кожная даро..ка і с..яжынка на месц.. .
Душа хлопца прагнула працы м..нулым летам ён выр..шыў скласці план ка..гаса.
Ц..лы мес..ц Віталь ездзіў па ўсі.. дарога.. потым да поз..няй ночы ч..рціў разліч..ваў. Ч..ставую карту ён мал..ваў не на папер.. а на а..варотным баку звычайнай кл..ёнкі. Выпрасіў у маці грошы купіў патрэбны кавалак. Лежачы ц..лымі днямі на ж..ваце на падло..е с..пачатку алоўкам а потым фламаст..рамі ч..рціў пісаў. Карта аж..вала напа..нялас.. д..рогамі палямі л..скмі.
В..снавыя грыбы
Н..ма больш прыемнага занятк.. чым зб..раць грыбы. Але на..жаль грыбны час зана..та кароткі.
Я часта задум..ваўся над тым як бы прадо..жыць гэтыя ..час..лівыя дні.
Н..як м..нулай в..сною я зв..рнуў увагу на в..снавыя грыбы. На іх цёмных шапачках л..жала сухая ігліца бурае леташн..е лісц..е.
Чым ж.. гэта не грыбы?
Я зняў кап..люш і тут ж.. нарэзаў у яго грыбоў.
Па..смажан..ыя на сале прыпраўлен..ыя см..танай яны былі н..колькі н.. горшыя за іншыя нава.. смачнейшыя.
Ц..пер я блукаю (з, с) кош..кам па лес.. не толькі летам але і в..сною. А ўж.. аб прывабнасці в..снавога лес.. шмат г..варыць не прыходзі..ца. Залітыя майскім со..нцам палянкі і сц..жынкі востра пахнуць духмян..ым ландыш..м і кв..тнеючай чаромхаю маладым лісц..ем і м..дуніцай. У галінах ізумрудных дрэў вес..ла сві..чуць берасцянкі гучна кукуюць з..зюлі.
Дык на..вошта ж дарэмна час губляць? Хуц..нька с..бры б..рыце кош..кі д.. сп..шайц..ся ў лес па в..снавыя грыбы.
Мастак
На гэтай (Г, г)родзенскай вуліц.. было на..болей дрэў і на..болей лісц..я. Людзей было так..сама шмат. У адн..м месц.. нава.. нато..п утвары..ся.
Па..волі прац..скаюся скро..ь жывую сц..ну і ў здз..ўленні спыняюс.. мастак працуе. Гэта ён сабраў столькі людзей! Стаялі і ва ўсе вочы гл..дзелі што надумаў тварыць сваім пэндзлем майст..р. А мастак ні..бы і не бачыў н..кога. Ён стаяў перад мальбертам і пісаў эцюд у ц..нтры якога меўся быць блакітны дамок Элізы Ажэшкі.
На палатне з..яўляліс.. ўсё новыя і новыя д..талі. Вось уж.. над с..енамі бл..шан..ы дах. Со..нечныя промні а..скочыўшы ад яго ціха кладу..ца на з..млю дзе кветкі на клумбах не па..асенняму яркія. Зноў некалькі н..ўлоўных рухаў і над дз..вярамі вырас балкон..чык з вітымі ж..лезнымі парэнчамі. Яшчэ некалькі ўзмахаў і з..явіліс.. вокн.. а на..супраць бухматыя каштаны.
Пастаяўшы каля мастака я захацеў за..сці ў блакітны дамок як ж..ла і думала пра лепшы час наша знакамітая з..млячка.
Сув..нір
Слон..ка (з, с) сандалавага дрэва падарыў мне ў па..днёвай Інды.. Св..таслаў Мікала..віч Рэрых. Сказаўшы пры гэтым што ч..м даражэйшы госць тым мен..шы павінен быць слонік бо звыч..й такі. Мой маленькі але бываюць і мен..шыя. Аднак пра радасць знаёмства з абаяльным чалавекам выдатным мастаком і сынам в..лікага мастака мой слонік гаворыць не..многа.
Русал..чку што с..мотна журботна с..дзіць на ўзб..рэжным валун.. я купіў у адн..м (з. с) падарож..аў сам. І яна мне нагад..вае не толькі пра з..большага ўбачан..ую Данію яе ра..кошны Капенгаген але і пра ..часце ма..го дз..цяч..га захаплен..я ка..камі Андэрсена.
Ярка..стракаты глінян..ы пеўнік прывезен..ы (з, с) Партугаліі. З гэтым сімвалічным пеўнікам ва ўспамінах стаіць д..рога берагам ак..яна пальмы (з, с) соснамі ў..пераме..ку а пад імі ў со..нц.. з..усім уж.. не..чакана з..усім па..іншаму ра..квітнелы верас. Нава.. здае..ца часамі што пеўнік калі..небу..ь воз..ме ды нарэ..це кукарэкне.
Кнігі дапамагаюць падарожнічаць
Многія з нас любяць падарожнічаць. Адн..х кліч..ць далёкія краіны жадан..е пазнаёмі..ца з м..сцовымі трад..цыямі і куоьтурай. Іншых на..перш ц..кавіць прырода і яны гатовыя рызыкаваць сваім жыц..ём толькі (б, бы) на ўлас..ныя вочы ўбачыць рэ..кую ж..вёлу.
Відавочна аматараў андровак у свет дзікай прыроды значна мен..ш. Але ў трапічным лес.. ці гарачай пустын.. ці ў бя..крайнім ак..яне ўсюды нас чакае шмат не..забыўнага і нава.. на першы погл..д не..верагоднага.
На..жаль каб пабываць усюды дзе хоч..цца не хопіць жыц..я. І тут на дапамогу прыходзяць кнігі. В..дома яны не могуць зам..ніць р..альную вандроўку. Але з іншага бок.. н..якая вандроўка не дасць табе столькі ц..кавых звестак колькі даюць кнігі бо звесткі гэтыя спецы..лісты зб..раюць стаго..дзямі. А першым вучоным хто пачаў у..сур..ёз цікаві..ца жыц..ём ж..вёл быў Арыстоцель які жыў у ч..ц..вёртым стаго..дзі да наш..й эры. Яго праца Гісторыя ж..вёл паклала пачатак вельмі ц..кавай навуц.. якая называе..ца з..алогі..й.
Круга..светнае падарож..а
Кожны чалавек за сваё жыц..ё дорыць вечнасці хоць адно круга..светнае падарож..а.
Толькі робіць гэта кожны па..сво..му. Адзін ідзе па з..мл.. як гаспадар. Пад ім ні..бы кла..кі спружыняць прагінаю..ца дарогі. Яго круга..светнае падарож..а што..дзённая праца. Чалавек робіць яго то (з, с) плугам то (з, с) касою а то на вадзе звоз..чы з луг.. першы ўкос духмян..ага краскавага лета.
У другога ле..ь..ле..ь хапае жыц..я і на адно круга..светнае падарож..а. Ён вытопт..вае ў траве сце..кі якія злучаюць яго хату са студняю студню (з, с) хл..вам. Але чалавек не..прыкметна натэпвае сваё круга..светнае падарож..а.
У трэц..яга круга..светных падарож..аў хоць а..баўляй. Але робіць ён іх у мя..кіх вагонах хуткіх ц..гнікоў.
Ма.. круга..светныя падарож..ы не былі такія якімі прынята іх л..чыць. Я круціў сва.. сорак тыс..ч кіламетраў па ..чодрай з..мл.. маіх прадз..даў. Мне не трэба было перад падарож..ам садзі..ца за вывучэн..е чужой мовы з л..самі вёскамі г..радамі мы г..варылі на наш..й мове.
На рыбалц..
Я л..жаў і гл..дзеў на маленькага жучка які марудна але настойл..ва пасо..ваўся на..перад. Раптам з..заду адазваўся сын с..седа. Размах..ваючы рукамі ён рас..казаў як агромн..сты карп павалок у сажалку яго вуду.
Я пале.. у в..ду. Вудзільна было ўж.. на..с..рэдзіне аз..рца. Калі я па..плыўшы плаўна паця..нуў вудзільна да бераг.. рыбіна чамус..ці не ўпарцілас.. . В..даць за гэтыя хв..ліны прымарылас.. . Пра..да потым яна ле..ь не вырвала ў м..не з рук арэхавы прут. Я пачакаў пакуль рыбіна супакоі..ца і павалок далей. З вады вынырнула чорная спіна. Карп віхлянуўся ў..права за..тым у..лева а пасля ра..разаючы в..ду кінуўся за мною на..ўз..дагон.
Я асц..рожна вывалак рыбіну на п..сок загадаў м..лому каб моцна трымаў вудзільна. А сам наматаў на руку леску і павалок здабычу далей ад в..ды.
Вакол рыбіны сабра..ся натоўп ц..каўных. Яны цмокалі языкамі і зайздросцілі мне і м..лому. Карп меў добрых па..метра і ця..нуў на пяць кілаграм..аў.
На лыжах
Што можна параўнаць (з, с) той радасц..ю якую а..чуваеш калі ў м..розны студзен..скі дзень імчышся на лыжах (з, с) крутога ўзгорк..! Здае..ца цябе н..суць на..перад н..бачныя крыл..ы. Вец..р што н..даўна дз..муў у спіну раптам пав..рнуўся табе на..сустрач і б..е снегавым пылком у разгарачан..ы твар тонкім посвістам а..дае..ца ў вушах. Сэр..ц.. заходзі..ца ад хуткасці і а..чуван..я не..абдымнага прастор.. . Шпарчэй струменіць у целе кроў і кожны твой мускул спружыніць налівае..ца новай сілай.
У аколіцах вёскі Селі..ча куды прыехаў Рыгорка на з..мовыя канікулы шмат узгоркаў зручных для лыжнікаў. Поле за вёскай нагад..вае хвалістае мор.. ні..бы застылае ў час шторм.. . Крута..лобыя і пакатыя ўзгоркі ўздымаю..ца адзін за адн..м і ця..ну..ца аж да лес.. што цёмнай с..яной закрывае дал..гляд.
Лыжы ў Рыгоркі новыя. Трэба мець в..лікі спрыт каб утрыма..ца на іх. З..яз..жаючы па адхон.. Рыгорка ўб..рае г..лаву ў плечы і моцна сц..скае кійкі каб паспець затармазіць.
Мядз..ве..жая падзяка
Адна жан..чына па..шла жаць лён пасе..н..ы каля лес.. . Жн..я папрацавала а потым выр..шыла па..сілкава..ца. Раптам закрычалі жан..чыны на іншых нівах і кінуліс.. ў..бок вёскі. Калі жн..я ўзн..ла г..лаву то ўбачыла каля с..бе мядз..ведзя які стаяў на задніх лапах. У постаці звера які нагад..ваў стомл..н..ага чалавека не было н..чога варожага. Жан..чына за..важыла што адну лапу мядз..ведзь трымае вельмі асц..рожна. Жн..я асм..лела пад..шла бліжэй да звера. Толькі ц..пер яна ўбачыла стрэмку забітую гл..бока ў лапу і выця..нула яе. Потым сва..й белай хус..інкай жан..чына перав..зала рану. Мядз..аедзь пав..рнуўся смешна перавал..ваючыс.. па..шоў у лес.
З..ранку жан..чына зноў па..шла на сваю ніву. Дажала лён і зб..ралас.. ісці да..дому як раптам убачыла мядз..ведзя. Звер пад..шоў з..усім блі..ка. Жан..чына за..важыла ў яго п..рэдніх лапах кавалак б..росты а ў ёй духмян..ы ліпавы мёд. Мядз..ведзь апусціў ношу на з..млю і паплёўся ў лес. Жня.. падалос.. што звер ёй пакланіўся.
Н..ўдалае паляван..е
Лю..скі паток віраваў каля новай як казаў ба..ька Спас..кай ц..рквы. Да яе туліліс.. драўлян..ыя прыбудовы манастырскія кел..і. Навокал стукалі с..керы ц..сляроў а побач у спецы..льна а..ведзен..ым месц.. муляры м..сілі вапну рабілі раствор і рыхтавалі тонкую пл..скатую цэглу.
Ідучы паўз пл..цоўку на якой сохла на со..нц.. сырая цэгла Андрэйка ўбачыў в..лізнага шэрага ката. Ён схаваўся за кучаю будаўнічага друзу і цікаваў за вераб..ямі якія скакалі па цэгле пакідаючы на ёй а..біткі сваіх маленькіх тонкіх лапах. Вось адзін верабейка не..асцярожна наблізіўся да ката. Маланкавы скачок і шэры разбойнік прымусіў усю чаро..ку па..ня..ца ў паветра. Кату не..пашанцавала. Толькі на ц..глінках побач з маленькімі птушын..ымі трох..кутнічкамі засталіс.. гл..бокія крыху размазан..ыя кацін..ыя кіпцюры. Ба..ька засм..яўся.
Вось і кот прыклаў лапы да будоўлі сказаў ён высохне цэгла і ляж.. ў сцены ц..рквы разам са сл..дамі н..ўдалага паляван..я.
Тр..вога
Со..нц.. яшчэ не ўзы..шло. Начны туман чапляючыс.. за пушыстыя елкі ціха спа..заў на з..млю. Лес прытаіўся заціх.
Пра..чуванне не..зразумелай тр..вогі гл..бока закралас.. ў душу л..сніка. Ён вы..шаў на ганак прыслухаўся. З..далёк пачуўся ціхі нарастаючы грукат капытоў. Тонкі сл..х без ця..касці вызначыў едуць двое. Л..снік здз..віўся. У гэтых далёкіх глухіх м..сцінах усё радзе.. з..яўляліс.. людзі. Стары да..но ўж.. н..кога не бачыў. Ён вартаваў княжа..кі лес а дакладне.. ж..ў у ім. Людзі забыліс.. на старога а ён забыўся на людзей. Жывучы с..род прыроды птушак і зв..роў ён навучыўся разумець іх лепш чым людзей. Без слоў. Д.. і на..вошта словы (з, с) кім гаварыць? В..сною бачыў як плач..ць б..розы як аж..вае лес а ў..вос..нь чуў як жо..та..чырвонае лісц..е ахут..ваючы з..млю нап..вае ёй ра..вітальную калыханку.
Тым часам тупат набл..жаўся. На паляне з..явіліс.. княжа..кія слу..кі.
У с..малёце
С..малёт загудзеў лопасці вінта закруціліс.. і сталі здава..ца празрыстымі. Ра..ганяючыс.. па ўзлётнай паласе с..малёт каці..ся па..скок..ваў як на дробных камен..чыках. Потым адарваўся ад з..млі па..гроб пад с..бе шас..і.
Мен..шалі дамы выцяг..валіс.. д..рогі. Вось у..баку застаўся гор..д паплылі бы..цам лё..кі дым першыя аблокі.
Пас..ажыры ў салоне а..пач..валі н..хта ра..гарнуў газету хтос..ці др..маў а..кінуўшы г..лаву на спінку крэсла.
Ц..пер с..малёт плыў над аблокамі якія белымі гурбамі л..жалі аж да гарызонт.. . Над в..лікімі аблокамі плылі мален..кія і здавалас.. што гэта вец..р гоніць м..целіцу. Белае покрыва час ад час.. прарывалас.. а..крываючы гл..бокія калодз..жы з н..вялікімі вёса..камі на дне. У акно біла со..нц.. а неба было ярка..сін..е з..верху блакітнае пры гарызон..е.
Потым аблокі пагусцелі пац..мнелі на круглую ш..бу акна ўпалі кроплі даждж.. . Кроплі л..целі па..вольна ні..бы ў замаруджан..ай кіна..здымцы ас..далі на шкло.
Па праходз.. трымаючы ў руках паднос (з, с) цукеркамі і..шла сцюардэс..а апранутая ў сінюю форму.
Адвакат
Ц..бе пакрыўдзілі? Што рабіць? Трэба шукаць абаронцаў.
Калі кры..да малая то з ёю ты справі..ся сам. Можна папрасіць заступі..ца за ц..бе ба..ькоў наста..ніка добра..вядомых табе с..седзяў родзічаў ці с..броў.
Але ж бываюць кры..ды в..лікія якія гл..бока закранаюць тваю чалавечую годнасць твае грамадзянскія прав.. пагражаюць тва..му здароў..ю і нава.. жыц..ю. Тут уж.. патрэб..н абаронца дз..ржаўны прафес..ійны. Імя яму адвакат.
Адвакат гэта чалавек які мае вышэйшую юрыдычную адукацыю. Ён ведае ўс.. законы якія дзейнічаюць у Б..ларусі і ў іншых краінах свет.. . Мож.. даць патрэбнае тлумачэн..е дапамагае скласці заяву скаргу ўмее па..казаць што рабіць як с..бе паводзіць у складан..ых жыц..ёвых сітуацыях. Ён абараняе абвінавачан..ага ў судзе в..дзе чыю..небу..ь справу ў працэс..е сле..ства.
У законе Аб правах дз..цяці ў артыкул.. тр..на..цат.м сказан..а што дз..ця (з, с) ч..тырна..цаці гадоў мож.. самастойна зв..рта..ца па дапамогу да адвакат.. і іншых закон..ых пра..стаўнікоў улады. Юрыдычная дапамога дзецям аказ..вае..ца бя..платна.
Кантэнт-р..дактар
У кантэнта ж..ночы твар кажуць сп..цы..лісты. Сапра..ды кантэнт-р..дагаваннем часцей за..маю..ца жан..чыны чым му..чыны. Сё..ня кожная паважан..ая к..мпанія мае свій улас..ны сайт або партал у інтэрнэце. Час калі напа..нен..ем карпаратыўных сайтаў за..маўся любы жадаючы пра..шоў. Ц..пер гэта справа кантэнт..р..дактара чалпвека ў абавя..кі якога ўваходзіць тэкставае напа..нен..е сайта або партал.. пастаян..ае абнаўлен..е інфармацыі. А па..колькі ў інтэрнэце тэкст і графіка звязан..ы ў адзін..ае ц..лае то кантэнт..р..дактар а..каз..вае і за ўвесь выгл..д сайта. Акрамя ўмен..я зб..раць інфармацыю з р..зных крыніц сіст..матызаваць і выкладаць яе сп..цы..ліст павін..н добра ра..біра..ца ў сп..цыфіц.. кампаніі. Ліч..цца што на..больш пасп..ховыя ў гэтай галіне журналісты і філолагі. Хоць пераход ад журналіст..кі да вэб..р..дагаван..я н..просты. Н..абходна як..след ра..біра..ца ў саміх вэб..т..хналогіях мець дакла..нае ўяўлен..е пра тое якія задачы ставіць перад сабою партал на якую мэтавую а..дыторыю ар..ентаван..ы. Каб спраўля..ца (з, с) прф..с..ійнымі абавя..камі пажадан..а валодаць англі..скай мовай.
Кліпмейкер
У Б..ларусі прафес..ія кліпмейкера атрымала сваё развіц..ё толькі ў канц.. дз..вяностых гадоў два..цатага стаго..дзя. Кліпмейкер чалавек не..пасрэдна звязан..ы (з, с) т..лебач..н..ем і бізнес..шо.. . Яго асноўная задача зняць р..кламны або музычны ролік у а..паведнасці (з, с) пажадан..ямі зака..чыка. Пры гэтым павін..н быць створан..ы ар..гінальны запамінальны вобоаз. У сва..й прац.. кліпмейкер кіруе ц..лай груп..ай сп..цы..лістаў. Гэта сц..нарысты ап..ратары ст..лісты касцюмеры р..квізітары. Добры кліпмейкер павін..н валодаць арганізатарскімі здольнасцямі кр..атыўным мыслен..ем кам..унікабельнасц..ю смеласц..ю і а..казнасц..ю. У інт..рэсах кліпмейкера павін..а быць пра..прымальніцкая дзейнасць бо мэта любой працы атрыман..е прыбытк.. . Чым лепей кліпмейкер валодае пра..прымальніцкімі навыкамі тым большы будзе ў яго заробак. Прафес..ія кліпмейкера ..чыльна звязан..а (з, с) прафес..і..й р..жыс..ёра таму пажадан..а атрымаць вышэйшую р..жыс..ёрскую адукацыю. Дапрф..с..ійную адукацыю можна атрымаць у т..атральных студ..ях с..рэднюю праф..с..ійную ў творчых кал..еджах і вучылі..чах а вышэйшую Ў Б..ларус..кай дз..ржаўнай акад..міі маста..тваў.
Глабальныя Інфармацыйная Сетка
Інтэрнэт называюць Глабальнай Інфармацыйнай Сеткай. Бо праз т..л..фонныя правад.. якія сеткай апл..таюць усю планету з імгнен..ай хуткасц..ю перадаю..ца камп..ют..рныя паведамлен..і паміж г..радамі краінамі і кант..нентамі. Што..дзень па інтэрнэце перадаю..ца міл..ёны слоў малюнкаў ф..та..здымкаў. Кантрал..ваць інфармацыю якая перац..кае па інтэрнэце практычна не..ма..чыма. Ён не мае ц..нтральных пунктаў сув..зі як т..л..фон..ыя або т..л..графныя станцыі.
Як н.. дзіўна амаль два дз..с..ціго..дзі карысць інтэрнэт.. належным чынам ацэн..валі толькі навукоўцы. Камп..ют..рная сув..зь была нала..жана паміж навуковымі ц..нтрамі ў краінах (П, п)а..ночнай (А, а)мерыкі і (З, з)аходн..й (Е, е)ўропы. Інфармацыю (з, с) кожнага камп..ют..ра можна было за некалькі с..кунд “перапампаваць” у камп..ют..р іншага ..ніверсітэт.. .
Калі бізн..смены і фінансісты пераканаліс.. што з дапамогай камп..ют..рнай по..ты можна імгнен..а заключаць ..дзелкі купляць прадаваць атрымл..ваць т..рміновую эканамічную інфармацыю інтэрнэт набыў сусветны попыт. Па прыблізны.. падліка.. сё..ня ў све..е паслугамі інтэрнэт.. карыста..цца больш за сто міл..ёнаў чалавек.
Валюта
У кожнага народ.. на З..млі ёсць сва.. грошы. Інакш іх называюць валюта. Асноўнай адзінкай грашовай сіст..мы Б..ларусі з..яўляе..ца рубель.
На наш..й ст..тыс..чнай грашовай асігнацыі выява Нясві..скага замк.. Радзівілаў. У Нясвіж.. як у Парыж.. любяць казаць м..сцовыя жыхары. Тут захаваўся парк і Радзівілаўскі замак у якім былі т..атр в..лізная біблі..тэка бя..цэнная карцін..ая гал..рэя. (З, с) тых часоў у Нясвіж.. стаіць кас..ёл пабудаван..ы па праек..е г..ні..льнага італьянскага арх..тэктара Бернардоні. Тут вам пакажуць мес..а с..дзібы дзе Сымон Будны надрукаваў свій Катэхізіс на беларус..кай мове. І сучас..ная Б..ларусь робіць усё каб ц..перашні Нясвіж ператварыць у прыгожы ..ўрапейскі горад.
На іншых нашых грашовых банкнотах адлюстраван..ы Мірскі замак летні амфіт..атр у Віц..бск.. Брэс..кая крэпасць..г..рой Нацы..нальны акад..мічны В..лікі т..атр оп..ры і балет.. Дз..ржаўны маста..кі музей.
Давайце ц..ніць наш сув..рэнны рубель які кінуў выклік упэўн..н..ым у сва..й годнасці дол..ару еўра ды іншым пра..стаўнікам замежнага капітал.. .
Грама..ства
Ус.. людзі наш..й краіны гэта народ Б..ларусі. Інакш кажучы грама..ства.
Наша агульная сям..я складае..ца больш чым з дз..в..ці міл..ёнаў чалавек с..род якіх старыя і дзеці мола..ь і сталыя людзі. Б..ларусы асноўная частка наш..га насельні..тва. Побач з намі ў дружбе і згодзе ж..вуць рус..кія і (у, ў)краінцы палякі і літо..цы ..ўрэі і армян.. азербай..жанцы і казахі. Ус..го сто тр..на..цаць нацый і нацы..нальнасцей. Усе мы з..яўляемся грамадзянамі краіны Б..ларусь. Для ўс..х грамадзян прымаю..ца адн.. законы. У іх вызначан..ы прав.. і абавя..кі. Імі павін..ы карыста..ца ўс.. людзі Б..ларусі.
У законе Аб правах дз..цяці ёсць глава якая называе..ца Дз..ця і грама..ства. У ёй зме..чана сем артыкулаў.
Каб вы сталі патрэбнымі і карыс..нымі грамадзянамі (Р, р)..спублікі (Б, б)..ларусь закон гарантуе вам права на атрыман..е прафес..іі права на а..пачынак на карыстан..е спарт..ўнымі пл..цоўкамі і культурна..асветнымі ўстановамі.
Абавязак кожнага з вас дастойна прыняць эстафету жыц..я ад дарослых.
Д..пламатыя
Ну ты і д..пламат! (Т, т)ак можна сказаць пра чалавека які тактоўна правёў не..кую справу н..шта даказаў сх..ліў с..бяседніка на свой бок. Народным д..пламатам мож.. быць кожны з нас. Для гэтага як кажуць трэба мецб прыродныя якасці востры розум тонкі інт..л..ект гл..бокую інтуіцыю.
А сапраўдных д..пламатаў рыхтуюць на сп..цы..льных факульт..тах ун..весітэтаў.
Наша сув..рэнная р..спубліка мае д..пламатычныя зносіны з мно..твам дз..ржаў свет.. . Нашы д..пламаты ёсць р..зных г..н..ральных консульствах міс..іях нава.. пры (А, а)рганізацыі (А, а)б..яднаных (Н, н)ацый.
Д..пламаты (Р, р)..спублікі (Б, б)..ларусь па..піс..ваюць дз..ржаўныя д..кументы. Гэта значыць што Б..ларусь выкон..вае патрабаван..і гэтых д..кументаў. Усю складаную міжнародную справу арганізо..вае (М, м)ініст..рства (З, з)амежных (С, с)праў (Р, р)..спублікі (Б, б)..ларусь. Яго р..шэн..і праводзяць у жыц..ё нашы пасольств.. ў замежных краінах. Там працуюць паслы паслан..ікі саветнікі с..кр..тары аташэ. Так называю..ца службовыя пасады д..пламатаў.
Бач..це маладая Б..ларусь акт..ўна асво..вае складную старажытную на..уку д..пламатыю. Яна разв..вае эканамічныя культурныя навуковыя сув..зі абараняе інт..рэсы сваёй краіны за м..жой.
Зброя д..пламатаў
Зброя д..пламатаў ус..х рангаў слова. Ім мудрым і такто..ным д..лікатным і вострым ваююць яны ў па..сядзён..ай прац.. . Існуе сп..цы..льны д..пламатычны пратакол узаемаадносін і эт..кет.. . Гало..ны яго прынцып паважл..васць да ўс..го што с..мвалізуе і пра..стаўляе дз..ржаву яе сув..р..нітэт культуру трад..цыі.
Пра эт..кет д..пламатаў напісан..а багата кніг. У іх падрабязна даводзі..ца якія існуюць д..пламатычныя прыёмы як павін..н апрана..ца д..пламат дзе яму с..дзець на зван..ым абедзе як карыста..ца л..жкамі в..дэльцамі як с..рв..раваць стол калі г..варыць прамову ці тост. Зверн..мся да н..каторых (з, с) тых правілаў. Д..пламату не..льга спаз..ня..ца на зван..ы абед садзі..ца за стол па..куль гаспадар не запросіць і не пакаж.. яго мес..а. Не..трэба браць хлеб в..дэльцам і кусаць ад ц..лага кавалк.. хлеб трэба ламаць. Не..пажадан..а ставіць локці на стол п..рамаўля..ца (з, с) кім..небу..ь праз с..седа ш..птаць калі хоч..ш сказаць пра тое чаго не..льга г..варыць у..слых.
Ідэ..логія
Слова “ідэ..логія” прыдумалі старажытныя грэкі. Ідэ..логія гэта вучэн..е аб паняц..ях. А паняц..е гэта ведан..е чаго..небу..ь дасканала.
Як сказаць прасцей?
Ц..гліна да ц..гліны мацуе..ца ц..ментам. Ц..мент ..мацо..вае ц..гліны ў адно ц..лае. Ён не мож.. быць дрэн..ай якасці бо дом ра..буры..ца. Ведан..е гэтага і ёсць будаўнічая ідэ..логія.
Для друкароў хар..ктэрна свая ідэ..логія. Фарбы павін..ы быць не..шкоднымі для здароў..я чытачоў а клей для брашураван..я трывалым. Каб кнігі не развал..валіс.. .
Ідэ..логія ба..ькоў выв..сці дз..цей у людзі п..радаць ім у спа..чыну сваё духоўнае багац..е і чыстае імя. З гэтымі набы..камі дзеці ўпэўн.н..а ідуць у жыц..ё.
Як ж.. дз..ржаўная ідэ..логія мож.. згуртаваць народ змацаваць людзей у грамадзянскае бра..тва? Гэта а..будзе..ца тады калі мы ўс.. разам і кожны па..асобку стан..м патр..ётамі Б..ларусі. Для гэтага трэба навучы..ца любіць сваю з..млю ўпусціць у сэр..ц.. р..дную мову засвоіць духоўнае багац..е пап..рэднікаў.
Начны бой
Па з..мл.. плыў добры ціхі веч..р калі нарэ..це была з..едз.н..а салда..кая каша. М..нула яшчэ гадзіна і адразу..ж апусцеў с..сняк што рос каля школы. Арт..л..ерысты пастроіліс.. на д..ро..е і руш..лі ц..ха перагавор..ваючыс.. ў..след за сва..й адзін..ай гарматай.
У..начы пачаўся на Бесядзі бой. Каля могілак грамыхалі калоц..чы з..млю гарматы. Пад вокнамі школы не..зац..хаючы гулі маш..ны.
На рацэ Бесядзі гэтай не..вялікай воднай перашкодзе якую гарачым летам і курыца пера..сці мож.. немцы пратрымаліс.. ажно тры дн.. . Наша п..хота многа разоў пад..малас.. ў атаку але варожыя кул..мёты што стаялі на высок..м правым бера..е кожны раз прымушалі яе а..каці..ца наза.. засесці ў сваіх акопах на ў..крайк.. лес.. . Нарэ..це камандаван..е пад прыкрыц..ём гарматаў пераправіла цераз Бесядзь танкавую бр..гаду. Танкі рухаючыс.. ўздоўж р..кі з у..ход.. на захад узламалі моцную н..мецкую абарону.
В..ршыня патр..ятызм..
Саша Мамкін у вайну быў парт..занскім лё..чыкам. Парт..заны выратавалі ад не..мінучай смерці выхаванцаў Пола..кага дзе..дома з яуіх фаш..сты зб..раліс.. выкачаць кроў для сваіх ваякаў. Дз..цей трэба было тэрмінова пераве..ці праз лінію фронт.. на з..млю не..захоплен..ую ворагам.
Саша Мамкін рабіў н..чныя рэйсы. Р..зыкаваў жыц..ём але думаў толькі як выратаваць дз..цей.
Апошнім рэйсам ён пасадзіў у свій мален..кі самалёт значна больш пас..ажыраў. Апроч дз..цей у ім яшчэ зна..шлос.. мес..а выхавальніц.. і д..вум паранен..ым парт..занам. І вось на гэту н..бесную калыску нал..целі варожыя зні..чальнікі. Па..білі самалёт. П..кучае полымя ахапіла маш..ну. Загарэўся шлем камбін..зон лё..чыка. Але Саша Мамкін трымаўся да апошн..га бо за яго спінай ж..вымі кам..чкамі с..дзелі сіроты.
Саша Мамкін здол..ў пасадзіць палаючы самалёт за ліні..й фронт.. . Усе пас..ажыры былі выратаван..ы. А сам лё..чык вогнен..ага рэйса загінуў. Ён да канца выканаў свій грамадзянскі абавязак.
Гэты ўчынак называе..ца г..раізм. А г..раізм в..ршыня патр..ятызм.. вернага служэн..я Бац..каў..чыне.
Арэлі
У старым парк.. па чыста..падмец..н..ы.. даро..ка.. прагул..валіс.. людзі. Высока ўзл..талі арэлі па..волі пакруч..валас.. в..лізнае кола (з, с) падвешан..ымі калыскамі.
Гэтыя д..вое (з, с) пас..велымі скронямі звычайна прыходзілі сюды веч..рам калі спадала сп..кота. На мос..іку прыпыняліс.. разгл..даючы леб..дзяў што плавалі ў..нізе.
У гэтую хв..ліну ў іх пам..ці ўзнікаў парк у чужой краіне і чорныя леб..дзі з ганарліва выгнутымі ш..ямі. Птушкі плавалі па воз..ры над якім узвышаўся замак і спалохан..а пагл..далі на людзей. Тыя паводзілі с..бе дзіўна кр..чалі абдымаліс.. па..кід..валі ў..гору п..лоткі.
Пам..ць несла гэтых дваіх да таго в..снавога дн.. калі размоч..валі яны чэрствыя сухары і кармілі леб..дзяў. Старшы ле..т..нант у гімнасцёрц.. выб..л..н..ай ад со..нца і мед..с..стра (з, с) коратка..па..стрыжан..ымі в..ласамі ўбачылі перад замкам арэлі. Захацелі пагушка..ца. Калі ўзл..талі ў мірнае неба на іх грудзях тон..нька пазвон..валі м..далі.
Абое доўга с..дзелі на лава..цы ў парк.. і слухалі дз..цячыя г..ласы радас..ны смех у..крыкі дз..ўчат якія ўзл..талі на арэлях.
Хлеб..соль
Была х..лодная поз..няя вос..нь. Вец..р студзіў рукі але Ганне Мацве..ўне не..льга было схаваць іх у кішэні яна трымала хлеб..соль.
Жан..чына ў..памінала як тры..цаць гадоў наза.. тут сустракалі са..дат што выб..лі ворага з гара..ка. Маленькая Аня хвалюючыс.. несла на ру..ніку цёмны хлеб. Калі дз..ўчынка датупала да танка ўсё чаму яе вучылі жан..чыны вылец..ла з г..лавы. Яна бачыла перад сабой ласкавыя як у бац..кі вочы і шрам ля скроні па..коўніка. Асц..рожна ўзяўшы хлеб па..коўнік дакрануўся да яго патрэскан..ымі губамі. Падняў малую як пушынку тройчы пац..лаваў паставіў на танк.
Ц..пер Гання Мацве..ўна і..шла да г..н..рала ля скроні якога быў рубец. Г..н..рал б..ражліва ўзяў з рук жан..чыны хлеб..соль пачціва пац..лаваў з..лацісты як со..нц.. бохан.
Дзякуй ва.. людзі за тое што выро..ч..ваеце хлеб сказаў г..н..рал.
Ці пазнаў ён у жан..чыне з орд..нам на ж..кеце худую дз..ўчынку якая каліс..ці па..несла яму хлеб..соль? Хлеб вырас на з..млі вызвален..ай ад ворага.
Аер
Не..вясёлае жыц..ё было ў дз..цей вайны. Горкае трагічнае х..лоднае г..лоднае. А ўсё..роўна прыгад..вае..ца (з, с) ц..плынёй бо дз..цінства для кожнага чалавека адзін..ае і не..паўторнае. Даводзілас.. есці ўсё ядомае. Белыя карэн..чыкі аеру на..прыклад. Гэта ц..пер в..дома што яны яшчэ і лекавыя. А тады толькі (б, бы) гола.. наталіць. Калі ж зацв..тала дзікая канюшына то на..огул пачынаўся промысел. Спажыўныя галоўкі высуш..валіс.. і таўкліс.. потым гэта трав..ная мука дамеш..валас.. як праснакі п..клі. Зерне кон..скага шчаў..я так..сама і..шло ў ход. Гаркаватыя ды цв..рдаватыя былі тыя ала..кі але са смакам елі. Калі в..да цёплай рабілас.. то рыбай можна было добра пажыві..ца. Вучыліс.. і плаваць і рыбу лавіць на мален..кай рэ..цы якую да..но ўж.. асушылі. Падро..шы пераходзілі на Начу ўж.. сапраўдную р..ку. Лавілі рыбу сеткамі. Тады гэта не л..чылас.. бракан..ерствам бо рыбы ў рэчках хапала. Калі з добрым уловам в..рталіс.. хлапчукі па вёсц.. то ўсе хвалілі выдатныя рыбакі.
Спов..дзь дарог
Дарогі р..днай з..млі… Куды б.. н.. беглі яны куды б.. н.. клікалі я дакладна ведаю б..гуць у пам..ць.
Вочы сівой ж..нчыны по..ныя слёз. Яе пал..цы н..рвова др..жаць прац..раючы запацелае вагон..ае шкло. За акном экспрэс..а м..льгаюць гонкія сосны Асвейскага бор.. . Яны б..гуць на..сустрач сп..шаю..ца разм..ну..ца з вачыма.
Сын мой н..дзе пад гэтымі соснамі сама с..бе і нам не..тоячы бол.. каж.. сівая ж..нчына.
Тахкаюць колы. Тахкаюць сэр..ц.. . І кожны з нас а..чувае вострае дакранан..е да бол.. сівой ж..нчыны. І мы ўж.. не толькі пас..ажыры а і выпа..ковыя стрэчныя ў адн..м куп.. на адной з..млі. Так выразна пазначылас.. наша чалавечая роднасць.
А сосны б..гуць і б..гуць на..сустрач. Здае..ца што н..колі не скончы..ца іх медна..стволы бег. Гэта яны зблізілі нас не..знаёмых людзей. І ў кожн..м сэр..ц.. абудзілі хвалюючы роздум пра нашу з..млю якая і сё..ня раніць балючай пам..ц..ю м..нулага ліхалец..я пра народ кр..віначка якога і ты.
След на з..млі
Пад словамі “след на з..млі” мы разумеем не а..бітак босай нагі на мокр..м п..ску а не..кія ўчынкі справы чалавека па які.. яго ма..лі б.. помніць. Існуе ж.. мудрае выказ..ванне што чалавек пражыў жыц..ё не..дарэмна калі пабудаваў дом пасадзіў дрэва выгадаваў сына. Яшчэ чалавек павін..е пакінуць сваім на..чадкам цудоўны свет у якім яны ма..лі б.. жыць і гадаваць сваіх дз..цей.
Усё ж..вое імкне..ца да со..нца. Ця..ну..ца да со..нца лісты кветкі дрэвы. Без со..нца не могуць існаваць н.. ж..вёлы н.. птушкі н.. л.дзі. Жыц..ё на з..млі на..огул не..магчыма без со..нца. Чалавек ж.. нара..жае..ца н..толькі для таго каб есц.. і піць. Для яго імкнен..е да со..нца гэта імкнен..е да сваёй мэты жадан..е яе зд..ейсніць.
Зорка ці мет..арыт згара..чы пакідаюць за сабою след. І чалавек не павін..е бя..следна знікнуць з З..млі. Які след пакіне пасля с..бе сё..няшні м..лады чалавек залежыць ад яго сам..г.. .
Проста радасць
..часце гэта за..сёды н..шта не..дасягальнае. І калі ты дасягнуў таго чаго так уж.. чакаў то табе робі..ца вельмі радас..на. І ты задаволен..ы лічыш што гэта і ёсць ..часце. Але (з, с) часам гэта ..часце блякне робі..ца будзён..ым жыц..ём. І ты пачынаеш сумаваць і чакаць н..чага што яшчэ на..перадзе што не пазнан..а. ..часце гэта н.. тое чаго ты дасягнуў. ..часце гэта за..сёды лінія гарызонт.. .
А гэта проста радасць. Кожны бачыў як уз..ходзіць со..нц.. . А гэта ўж.. радасць. Кожны ведае як пачынае варуш..ць з..млю расток. Гэта так..сама радасць. Кожны чуў як шумліва перагавор..ваю..ца паміж сабою дрэвы пераспе..ваю..ца птушкі. І гэта так..сама радасць.
А я ж.. яшчэ бачыў в..сёлку над лугам напалохан..ым толькі што а..шумелым ліўн..м. Бачыў як лопае..ца пупышка чуў як крэкч.. мурашка пад..маючы ігліцу.
Я ўпэўн..н..ы што чакан..е радасці само па с..бе ўж.. радасць.
Карэнне
Карэн..е маё тут сказала бабуля адмовіўшыс.. ехаць ж..ць у горад. Віталь задума..ся над бабул..н..ымі словамі. Што яна мела на ўва..е? Сапраўды калі перан..сеш старое дрэва на іншае мес..а то пашкодзі..ца карэн..е загіне. А ў чалавека карэн..е іншае духоўнае. Гэта на..пэўна магілы бац..коў і дз..доў да якіх бабуля ходзіць як на спаткан..е людзі з якімі яна ж..ве ўсё жыц..ё і лад жыц..я да якога яна прывыкла з мален..ства. Паспрабуй пам..няй яго ў такія г..ды. Гэта тое самае што перасадзіць старое дрэва. Відаць у гэт..м мудрасць в..сковага чалавека.
Віталь падумаў што ж..лі вось яны ў вёсц.. дзе ён нарадзіўся потым п..раехалі аж на Урал потым у Баранавічы. Н..хта едзе ж..ць у Мінск н..хта яшчэ далей. Як да гэтых людзей прым..ніць бабул..н..у філасофію пра карэн..е? У іх хіба карэн..я н..ма? Ці тое карэн..е вырастае толькі тады калі до..га ўсё жыц..ё ж..веш на адн..м месц..?
Ці варта помсціць?
Многіх з вас у жыц..і крыўдз..лі. І часам з..яўляе..ца жадан..е а..помсціць крыўдзіц..лям. Здае..ца што помста прын..се моцнае задавальнен..е. Але пасля вы пераконва..ц..ся ў тым што памыліліс.. бо задавальнен..я амаль не а..чувае..ца. За..тое ўзаемная варожа..сць п..раходзіць на новы в..ток. За гэтай крыўдай узн..каюць новыя і новыя.
Зб..раючыс.. помсціць не забывайц..с.. што вынікам гэтага будзе шмат дарэмна страчан..ага час.. . Прыгад..ваючы як вас пакрыўдз..лі малюючы шмат..лікія кар..іны будучай помсты вы нава.. не за..важ..це як некалькі гадзін знікне ў пустату.
Калі прага помсты п..ратварае..ца ў не..а..чэпную ід..ю атрымлівае..ца што вораг набывае яшчэ большую духоўную ўладу над ваш..мі ўчынкамі. Паспрабуйце накіраваць сваю эн..ргію ў іншае рэчы..ча. Няхай ваша асабістая помста ператворы..ца ў жадан..е пераўз..сці дасягнен..і ворага даказаць ус..м што вы больш спрытны разумны і тален..авіты.
Часам як..раз старая крыўда робі..ца выдатным ст..мулам да разві..ця чалавека ў лепшы бок яго м..ральнага духоўнага і фізічнага ўдасканал..ння.
Пам..ць
Пам..ць гэта тая жыц..ёвая аснова на якой трымае..ца кожны з нас. Яна як падмурак для дом.. як глеба для каранёў як со..нц.. для лісткоў як н..ктар для пчол як в..да для рыбы. Калі адняць у чалавека пам..ць то ён зробі..ца проста ж..вой істотай.
Пам..ць дар прыроды. Ёю надзел..н..ы ж..вёлы птушкі. Рас..каз..ваюць што адзін мінчанін завё.. сваіх па..товых галубоў у Маскву. Праз тры мес..ц.. яны сваім ходам в..рнуліс.. да гаспадара. Не..кім унутран..ым закадзіраван..ым пачуц..ём пам..ці яны зна..шлі дарогу дамоў.
Чалавечая пам..ць асаблівая. Яна дадз..на кожнаму разам з нара..жэн..ем. Але яе чалавек мусіць разв..ваць тр..ніраваць. Яна як па..летак які трэба старан..а абрабляць тады будзе багаты ўра..жай.
Па т..м якая пам..ць у чалавека можна м..ркаваць пра яго разумовыя здольнасці інт..л..ект адукаванасць выхаванасць. А калі ўл..чыць што існуе пам..ць і зрокавая і сл..хавая і мо..ная і рухальная і а..чувальная то станові..ца зразумелым што на пам..ці трымае..ца жыц..ё чалавека.
Праца тваіх рук
Не ведаю які ты зробіш выбар якая прафес..ія стане тваёй. Іх прафес..ій тыс..чы. Але ў адн..м я пераканан..ы рукі твае захаваюць на..заўсёды пам..ць аб рабоце якая патрэбна людзям. Гэта пам..ць рук як стрэлка компас.. будзе паказ..ваць табе д..рогу ў жыц..ё не дасць збочыць з яе.
Рукі што з мален..тва захаваюць пам..ць аб прыц.. будуць рукамі стваральніка які не змож.. штос..ці разбурыць нашкод..іць грама..ству.
Кожны чалавек на з..млі павін..н вобразна кажучы запаліць светлы прамен..чык. Н..хто не мае права пакінуць жыц..ё такім у якое ён пры..шоў. Абавя..кова трэба зрабіць яго хоць крыху лепшым.
Так нам загад..вае вечны голас час.. . Голас гэты трэба ўмець чуць каб ведаць ц..ной якіх намаган..яў пры..шлі мы да таго што называем нашым жыц..ём.
Толькі тады чалавек мае права называць сваю з..мл. Радзімай калі ён сам сваю з..млю ўзв..ліч..вае. Працай рук сваіх. Г..раічнай працай.





Приложенные файлы

  • docx 26712719
    Размер файла: 277 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий