тэксты вусных выказванняў


Мова і глабалізацыя
Пачаць маю гутарку з вамі хочацца з сумных лічбаў: 2 тысячы гадоў назад на зямлі было каля 12 тысяч моў, у канцы першага тысячагоддзя ўжо 10 тысяч, да пачатку ХVcтагоддзя 9 тысяч, а ў канцы ХХ стагоддзя засталося толькі 6 тысяч. Відавочна, што гэты аб’ектыўны працэс будзе паскарацца. Па прагнозах спецыялістаў, у сувязі з глабалізацыяй штогод будуць знікаць у сярэднім 12 моў і ўжо да канца ХХІ стагоддзя іх застанецца не за 600.
Па ініцыятыве ЮНЕСКА ў канцы 90-х гадоў у Парыжы быў выдадзены Атлас моў свету, а таксама складзена Чырвоная кніга моў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення і ў хуткім часе могуць стаць мёртвымі. Так, у Еўропе пад пагрозай знікнення знаходзяцца 50 моў і гаворак, сярод якіх дацкая мова, у якой найбольшая колькасць галосных гукаў (ажно 18), адна са старэйшых моў Еўропы – мова баскаў, якой ужо 5 тысяч гадоў. Далёка не самае спрыяльнае становішча з ірландскай мовай. Насельніцтва гэтай краіны не ўспрымае яе як дзяржаўную і актыўна выкарыстоўвае ўсяго толькі 50 тысяч чалавек.
Найбольш тыповымі прычынамі, па якіх тая ці іншая мова аказваецца на мяжы выжывання, укладальнікі сусветнага Атласа моў называюць выпадкі, калі носьбіты той ці іншай мовы знаходзяцца ў культурнай і моўнай меншасці, уступаюць у кантакт з эканамічна моцнай культурай, а таксама ігнараванне мовы на ўзроўні сям’і, а галоўнае – адсутнасць дзяржаўнай падтрымкі.
Па меркаванню спецыялістаў, кожная мова можа трапіць у зону лінгвістычнага бедства, калі ў той ці іншай супольнасці яе перастануць вывучаць больш за 30% дзяцей.
Чым пагражае знікненне моў для чалавецтва? Пра гэта гаварылася і ў ХІХ стагоддзі, пра гэта гаворыцца і сёння. Напрыклад, нямецкі філолаг Ганс Юрген Зассэ лічыць, што “са знікненнем мовы скарачаецца мудрасць і інтэлектуальнае багацце чалавецтва”. Яго падтрымлівае навуковец з Оксфарда Марк Пейгл, які адзначае, што “чым больш моў загіне, тым раней іх патэнцыяльныя носьбіты пяройдуць на стандартную англійскую, нямецкую ці французскую, тым больш абмежаванымі і непрыгожымі будуць гэтыя мовы”. А прафесар Марон Форт з Ольдэнбурга, што на поўначы Германіі, падкрэслівае, што ў гэтай сувязі можа знікнуць нават такое паняцце, як граматнасць. Таму заклік “Ратуйце мову!” чуецца не толькі ў Беларусі. Народы і ўрады змагаюцца за чысціню сваіх моў.
Нягласны шлагбаум для пранікнення амерыканізмаў існуе нават у Германіі, Італіі і Францыі. У нарматыўнай ліксіцы чыноўнікаў гэтых краін лічыцца непрыстойным злоўжыванне англамоўнай тэрміналогіяй. Уводзяцца нават штрафы ў тым выпадку, калі ў афіцыйных парламецкіх выступленнях зхамежныя словы складаюць больш за 20% .
На думку вучоных, мовы, якія ўваходзяць у групу рызыкі маюць шанс выжыць, калі будуць выкарыстоўвацца на ўзроўні сям’і. Характэрным прыкладам у гэтым сэнсе з’яўляецца наша беларуская мова, якая пасля забароны ў ХVII – XIX стагоддзях знаходзілася на мяжы знікнення, але выжыла ў беларускіх сялянскіх сем’ях і адрадзілася зноў у ХХ стагоддзі як дзяржаўная мова. І сёння пры ўсёй складанасці і супярэчлівасці двухмоўнай сітуацыі ў пахавальны звон па беларускай мове біць ранавата. Па-першае, таму, што згаданае меркаванне пра знікненне мовы, калі яе не вывучаюць больш за 30% дзяцей, для Беларусі не актуальна, бо мову вывучаюць у кожнай беларускай школе. Іншая справа, што вывучаюць яе многія дзеці (асабліва ў гарадах) як замежную. Па-другое, па дадзеных перапісу 1999 года, 75% беларусаў лічаць беларускую мову роднай, хаця карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці не больш 10-12%. Па-трэцяе, дзяржаўны статус беларускай мовы, Закон “Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь” ад 26 студзеня 1990 года, у які ў студзені 2004 года былі ўнесены змяненні і дапаўненні, што прадугледжваюць наданне беларускай мове рэальнае раўнапраўе ў паўсядзённым жыцці і пакаранне за знявагу беларускай мовы, ад каго б яна не зыходзіла.
Барацьба за мову заўсёды была няпростая. У некаторых краінах змаганне набывала нават экстрэмальны характар. Так, у 1952 годзе ў Бангладэш (былы ўсходні Пакістан) прымусова была ўзведзена мова урду замест роднай мовы бангла. Гэта выклікала пратэст насельніцтва і перш за ўсё студэнцкай моладзі. Падчас хваляванняў пяцёра студэнтаў былі застрэлены паліцыяй. У адказ актывізаваўся нацыянальна-вызваленчы рух, які прывёў да аддзялення Усходняга Пакістана і стварэння новай дзяржавы Бангладэш. А тыя пяць хлопцаў, што загінулі за сваю мову, сталі ў Бангладэш нацыянальнымі героямі і пакутнікамі. З таго часу кожны год 21 лютага на плошчы збіраюцца тысячы людзей у знак павагі да тых, хто загінуў за родную мову. Цяпер мове бангла знікненне не пагражае. А ў 2000 годзе ЮНЭСКА прыняла пастанову аб наданні дню 21 лютага міжнароднага статусу і зацвярджэнні яго як Дня роднай мовы. У гэтай пастанове ўсе мовы абвешчаны роўнымі, прагучаў заклік зберагчы кожную мову, як жывую і найкаштоўнейшую спадчыну народаў.
Для беларусаў, нягледзячы на некаторыя станоўчыя зрухі ў развіцці мовы, гэты заклік па-ранейшаму застаецца актуальным, бо па прагнозах заходніх спецыялістаў, яна мае дрэнныя шансы на выжыванне і патрабуе больш эфектыўнай падтрымкі. Такой, напрыклад, як чэшская мова, якая выжыла толькі таму, што рашуча была падтрымана кіраўніцтвам дзяржавы пасля абвяшчэння незалежнасці ў 1918 годзе. Сёння на гэтай мове размаўляюць больш за 10 мільёнаў чэхаў, яе вывучаюць у суседніх краінах, у тым ліку і ў Аўстрыі.
У нас жа такой падтрымкі з боку дзяржавы беларуская мова пакуль не мае. Пра гэта сведчыць тое, што баланс ужывання рускай і беларускай моваў у нашай рэспубліцы на практыцы не вытрымліваецца; няма ніводнай вышэйшай навучальнай установы, дзе б навучанне цалкам вялося на беларускай мове. Да нас не едуць масава студэнты і школьнікі, якія б хацелі вывучаць беларускую мову, як гэта назіраецца, скажам, ў суседняй Польшчы. Але я веру, што адносіны да нашай мовы зменяцца, што грамадства нарэшце зразумее: павага да народа пачынаюць з вывучэння яго нацыянальнай мовы.
Дзве мовы не зліваюцца ў адну...
***
Уражанне: бытта ў глыбокай пячоры мы ўсе,
Ступаем і мацаем сцежку нагой з непрывычкі,
А хтосьці наперадзе полымца свечкі нясе,
Рукой затуліўшы яго язычок невялічкі.
Мы ўсе за ім сочым, і кожны кішэні трасе –
І жах абдымае: ні ў кога ніводнай сярнічкі!
Пра святасць мігатлівага полымца свечкі нашай свядомасці, пра высакароднасць асоб, якія неслі полымца нашае мовы скрозь цемру стагоддзяў, пра тое, як лёгка нам усім апынуцца ў глыбокай пячоры без адзінага пробліску святла – гэты верш Ніла Гілевіча. ...Чарговы раз здзіўляешся: як мы захавалі з цягам часу сваю беларускую самабытнасць, як не страцілі блаславення продкаў? Колькі разоў было так, што Беларусь ледзь дыхала, амаль згасала, але, на шчасце, знаходзіліся ж неабыякавыя, адданыя сваёй Радзіме людзі, якія выратоўвалі святы агеньчык беларускасці і перадавалі яго наступнаму пакаленню.
Гэтым агеньчыкам, надзеяй і выратаваннем, гэтай заклятай чароўнай папараць-кветкай, як называў яе Алесь Разанаў, была, ёсць і будзе для нашага народа родная мова. Яе мы не атрымалі выпадкова ля Вавілонскай вежы як знакавае адрозненне ад іншых народаў, яе нам не падарылі наша пакутнае мінулае; яна – твор, выпрацаваны самім жыццём народа – яго нястомнай працай і адметнымі, прыгожымі святамі, яго крывавай гісторыяй, яго спосабам мыслення і поглядам на свет, твор, які пішуць па чарзе ўсе пакаленні; гэта нават больш, чым культура, бо культура нясе толькі творчасць, а мова нясе яшчэ і гісторыю з усімі яе цёмнымі, па-мастацку не апрацаванымі плямамі.
Шлях да ўсведамлення сваёй мовы як інтэлектуальнага этнічнага багацця, як формы выражэння свайго, асабістага светаўспрымання, няпросты. На нашай планеце жывуць многія народы. Моўныя кантакты, якія дыктуюцца эканамічнымі, культурнымі і іншымі сувязямі, патрабуюць вывучэння і выкарыстання дзвюх і больш моў. Вылучаюць нават некалькі разнавіднасцяў двухмоўя: індывідуальнае, групавое і суцэльнае. Можна гаварыць і пра нацыянальнае двухмоўе, калі яно пашырана сярод прадстаўнікоў усёй нацыі. Напрыклад, у Фінляндыі дзяржаўнымі мовамі з’яўляюцца фінская і шведская, у Канадзе – ангельская і французская, у Швейцарыі дзяржаўнымі з’яўляюцца чатыры мовы.
На тэрыторыі Беларусі двухмоўе існавала здаўна, хоць яго характар мяняўся. Ужо ў перыяд ВКЛ існавала беларуска-царкоўнаславянскае пісьмовае і вуснае двухмоўе. З пашырэннем польскай мовы пачало складвацца беларуска-польскае двухмоўе. Сучасная моўная сітуацыя на Беларусі характарызуецца пераважна суіснаваннем і выкарыстаннем беларускай і рускай моў. Руская мова ў штодзённым ужытку пачувае сябе значна вальней, чым беларуская. Але, як піша Таццяна Зіненка,
Дзе той філосаф, дзе ён, дзе?
Хто распаўсюджвае выслоўе,
Што беларускай грамадзе
Не мова трэба, а дзвюхмоўе.
Ажно дзве мовы! Божа мой!
Яны ўва мне ніяк не ладзяць.
Адна – мая, яна – з крывёйю
Ды ў нас чужая на пасадзе...
І я не супраць іншых моў,
Як нехта зноў мяне пужае.
Але ў людзей спакон вякоў
Дзвюх матак зроду не бывае.
Зянон Пазняк у адным са сваіх артыкулаў пад назвай “Яшчэ раз пра двухмоўе”, надрукаваным у газеце “Літаратура і Мастацтва” заўважыў, што неабходнасць валодаць рускай мовай, зыходзячы толькі з эканамічных меркаванняў, у найвышэйшай ступені рызыкоўная. Аўтар артыкула звяртае ўвагу на тое, што нават у псіхалінгвістыцы заўважана: маленькае дзіця, якое пачынае асэнсоўваць адразу дзве мовы, замаруджваецца ў сваім развіцці, бо чалавеку ад прыроды дадзена толькі адна мова – родная.
Двухмоўе ў літаратуры бліскуча выкарыстаў Янка Купала ў сваёй трагікамедыі “Тутэйшыя” для стварэння сатырычных вобразаў Заходняга і Усходняга вучоных, якія лічаць Беларусь не самастойнай дзяржавай, а часткай Польшчы ці Расеі. Ужыванне русізмаў у творачасці пісьменнікаў XIX стагоддзя – Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Францішка Багушэвіча – абумоўлена і стылістычнымі мэтамі, і тым, што яшчэ не замацаваліся як норма ўласныя лексічныя сродкі беларускай мовы. Сёння ж варта прыйсці да пераасэнсавання таго, што ёсць для нас сваім, самабытным, бо нават французы на пытанне, чаму яны не вучаць замежную мову, адказваюць: “А ведаеце, французская мова такая цудоўная”.
…Нам дрэвы пляскаюць у далоні сваімі лісткамі і шапочуць між сабою: “У рэшце рэшт яны прачынаюцца!”; нам сонца, узмахваючы рукавамі сваіх промняў, разлівае святло, каб мы ўбачылі шлях да сапраўднай Беларусі. І, як пісаў Уладзімір Арлоў, “нам кажуць: вы асуджаныя, бо ніхто не разумее вас. Але мёртвыя маўчаць на нашай мове. Але ненароджаныя маўчаць на ёй. Нам кажуць: вас мала, а таму не чакайце літасці. Але з намі нашы мёртвыя. Але з намі нашы ненароджаныя. Не чакайце літасці – чуем мы дзень у дзень. Але тыя, што прарочаць нам скон, ужо чуюць: жывыя таксама маўчаць на нашай мове”.
***
Дзве ракі цякуць са славянскай бясконцасці ў вечнасць людскіх душ. Абедзве чыстыя, глыбокія, поўныя. І нехта скажа, што надзвычай падобныя. Толькі адна для мяне ўсё ж больш валошкавая. Толькі ў ёй ярчэй адбіваюцца зоры. І толькі над ёй лунаюць белыя-белыя буслы…
Дзве ракі. Дзве мовы, якія ўжо доўгі час побач. І гэта натуральна, што кожная з іх, захоўваючы сваю адметнасць, поўнілая, жывілася нечым з мовы суседкі. Неба, сонца, зямля, душа, дабро… Словы-арыенціры і для беларуса, і для расейца. Да таго ж, гаворачы словамі Вольгі Іпатавай, “аднолькава і ў Гродне, і ў Растове / Гучаць хлеб, соль і чалавек”.
Як вядома, і наш, і расейскі народы валодаюць добрым пачуццём гумару. Можа, з гэтай нагоды, мовы-суседкі таксама вырашылі пажартаваць? І ўсё ж міжмоўная аманімія — з’ява не толькі гумарыстычная, але і даволі заблытаная. Так, напрыклад, беларускае слова “грэбля” на расейскую мову перакладаецца як “гать”, а расейскае “гребля” па-беларуску гучыць “веславанне”. Наша “студзень” тоесна расейскаму “январь”, а “студень” расейкае па-нашаму — “халадзец”. Гэту з’яву апісаў Уладзімер Арлоў у эсэ “Пішу вам у Масковію”: “…Памятаю, загадаў Іван Васільевіч непакорлівых на месцы жыцця пазбаўляць; аднаму рыцару літоўскаму вантробы выпусцілі, а ён, ля ног царовых канаючы, усё крычаў: “Ой, блага мне, Божа, ой, блага”, — а мы дзівіліся, думаючы, чаму ён так перад смерцю крычыць, няўжо сады райскія ўбачыў” (заўвагі жыхара Маскоўскае дзяржавы, які знаходзіўся ў ВКЛ у ХVI стагоддзі).
У тыя часы старабеларуская мова ў ВКЛ, а расейкая у Маскоўскай дзяржаве з’яўляліся асноўным сродкам зносін. І кожны народ, нібыта прафесійны ювелір, ствараў дзівосныя ўпрыгожванні да роднай мовы: каралі са слоў-перлінак. Толькі падчас нешчаслівых для беларускага слова XVII, XVIIIі часткова XIX стагоддзяў каралі парваліся, а перлінкі… не, не зніклі. Яны схаваныя ў нашай глыбокай мове-рацэ. Некаторыя з іх я адшукала ў слоўнічку Ірыны Шкрабы “Самабытнае слова” (а пасля і ў дапоўненым выданні “Слоўніка безэквівалентнай лексікі”). “Ветліца” па-беларуску, а па-расейску “заросли вербы около дороги”; збуяць — “покрыться зеленью”; лёх — “ход, прорытый под землёй”; скавароднік — “плоский хлеб, испечённый на сковороде”.
Не, не зліцца дзвюм мовам у адну. Не зліцца яшчэ і таму, што розняцца нават гукі, з якімі хвалі дзвюх рэк б’юцца аб берагі. Паслухаем мову так, як яе здолеў вычуць Уладзімір Караткевіч: “Яна — вечная, бо ўся яна — як наш характар. Здаецца, кволая ад пяшчотнай мяккасці, яна раптам кідае наверх схаваную ад усіх жалезную мужнасць і сілу. І, як быццам дамогшыся свайго, б'е, як перапёлка ў жытах, — мякка, а за тры вярсты чуваць. "Эль" — як салодкае віно, "дзе" — як шкляной палачкай па крышталі, мяккае "с", як соннае ціўканне сінічкі ў гняздзе. І побач "р", як гарошына ў свістку. І доўга, напеўна, адкрыта гучаць галосныя. А "г" прыдыхае так ласкава, як маці на лобік дзіцяці, каб перастала сніць дрэнны сон...”
Вядома, маюцца адрозненні і ў галіне сінтаксісу. Мэтанакіраванасць беларусаў пазначана прыназоўнікам “па”: пасласць па хлеб, па кветкі. А словазлучэнне “снег з лапаць” паказвае нашу схільнасць да вобразнасці і яскравых, незвычайных параўнанняў.
Розніцца і марфалогія. Наш “палын” гарчэйшы за рускую “палынь”… А наш “сабака” больш мужны і надзейны вартаўнік, чым расейкая “собака”. Беларускія формы “палЯХ”, “лясАХ” (расейскі варыянт: “полям”, “лесам”) АХаюць ад незвычанай сваёй прыгажосці, якая адлюстроўваецца ў нябёсАХ.
Не, не зліцца дзвюм мовам у адну.
Не зліцца яшчэ і таму, што для пяці мільёнаў сямісот дзвюх тысяч беларусаў, гаворачы словамі Артура Вольскага, “у полі штогод каласуе не “рож”, / а наша / сваё / жыццядайнае — / жыта…”
Так, расейкая мова велічная, прыгожая, непаўторная. Аднак…
…праводжу рукой па ласкавай хвалі роднай мовы. І, як і Уладзімір Марозаў, “кранаю сэрцам слова”… Слова самае зорнае. Самае валошкавае. Бясконцае. ВЕЧНАЕ.
Падарожжа ў свет гукаў беларускай мовы
Вымаўленне –
Як да нябёсаў маленне
Дубровы,
Адкрытае.
З адкрытай душой
Наш люд несуровы,
Мы злосць не трымаем
У прытаі.
У пашане кожная
Літара выбуховая,
Яна адразу
Ад абразы
Сябе ахоўвае.
Радасці цесна ў шыбах –
Выбух!
Вірам глуха ў глыбах –
Выбух!
Поўнагалоссе,
Як тое поўнакалоссе
На ніве веры.
Гаспадары, прымайце дары,
Застоліцы ў гонар мілосці
Агалашайце,
Усіх запрашайце у госці.
У нас шырокія дзверы.
Мы гакаем,
Як і прашчуры нашыя гакалі.
Калі ляды здрады
Бязлітасна карчавалі
І, небам зорным акрыўшыся,
Начавалі.
Каб чужымі ўрокамі
Душу нашую не ўракалі,
Беларускія словы высокія
Звіняць
Недасяжнымі жаўрукамі.
Менавіта такім Рыгор Барадулін малюе фанетычны свет беларускай мовы.
А зараз я прапаную вам здзейсніць падарожжа ў свет гукаў…
Гэта была звычайная асенняя раніца. Горад Гукаў толькі прачынаўся.Ва ўсіх доміках адчыняліся вокны, і жыхары з усмешкамі на тварах і бляскам у вачах сустракалі новы дзень. Але ж ім зусім не хацелася бачыць сваіх суседзяў. Справа ў тым, што гукі пасварыліся. Яны размаўлялі на розных мовахі не спяшаліся знайсці агульную. Вось і падзяліліся жыхары аднаго горада на два варожыя лагеры, што знаходзіліся па розныя бакі ад рачулкі Гукаўкі.
З аднаго берага (давайце назавём яго раён Б) чулася:
Мой родны кут, як ты мне мілы!..
Забыць цябе не маю сілы!
Не раз, утомлены дарогай,
Жыццём вясны маёй убогай,
К табе я ў думках залятаю
І там душою спачываю.
А другі бераг (няхай гэта будзе раён Р) адгукаўся рэхам:
О детства уголок мой милый!
С тобой расстаться я не в силах.
Как часто, утомлён дорогой,
Годами юности убогой,
К тебе я в думах улетаю
И там душою отдыхаю.
Гэта была звычайная раніца. Але ж пачакайце, не зусім так. Яна была б звычайнай, калі б не адно здарэнне.
Гэтым днём у горадзе Гукаў (а дакладней у раёне Р) з’явіўся Незнаёмец. Ён выглядаў дзіўна: на нагах — гумавыя галёшы, у руках — гліняны гармонік, да таго ж Незнаёмец быў у гальштуку. Жыхары адразу ж пачалі абмяркоўваць госця. Адным ён здаўся ганарыстым, другім — гарэзай, а трэція вырашылі, што ён гандляр, і хацелі набыць гальштукі.
— Глыбокапаважаны, — нарэшце пачулася з натоўпу, — што прывяло Вас у горад Гукаў?
Незнаёмец пачаў свой аповед. Аказалася, што ён ужо доўгі час блукае па Моўным Каралеўстве ў пошуках адказу на пытанне ”Хто ён такі?”. Менавіта так ён і апынуўся у горадзе Гукаў.
Гамонка Незнаёмца адрознівалася ад той, што чулася ў раёне Р. Госць “прыдыхаў так ласкава, як маці на лобік дзіцяці, каб перастала сніць дрэнны сон”. Жыхары раёна Р зразумелі, што не змогуць дапамагчы, і параілі Незнаёмцу зайсці да суседзяў. Да таго ж госць быў папярэджаны аб шпіёне, мазгавітым і падазроным [г‘], якога часта бачылі каля ганка вакзала.
Госць у гальштуку падзякаваў жыхарам і накіраваўся ў раён Б. Ёнперайперайшоў праз мост і апынуўся на другім беразе. Некалькі дзясяткаў крокаў — і ён сустрэў першага жыхара гэтай часткі горада Гукаў. Гэта быў нястомны працаўнік, ганаровы грамадзянін раёна Б [ў]. Ён лічыўся сапраўдным волатам, бо адзін здолеў спраўляцца з тым, што ледзьве выконвалі некалькі жыхароў раёна Р. Да прыкладу, [ў] сам будаваў такія словы, як доўгі, няўмелы, цэркаўка, а вось суседзям неабходна было запрашаць адразу трох майстроў: [л] — для слова “долгий”, [у] — для слова “неумелый”, а [в] узводзіў слова “церквушка”.
Вернемся да нашых герояў, якія паспелі пазнаёміцца. Нястомны працаўнік [ў], паслухаўшы гісторыю госця, паабяцаў дапамагчы і прапанаваў пазнаёміцца з астатнімі жыхарамі раёна Б.
Спачатку яны завіталі да губных [б], [п], [м], [ф], [в], якія былі вядомыя сваёй незалежнасцю і самастойнасцю. Справа ў тым, што яны ўсё рабілі самі, напрыклад, заканчвалі словы голуб, стэп, восем, верф, нікога не падпускаючы да сябе. А жыхары раёна Р звярталіся па дапамогу да мяккага знака. Да таго ж у губных гукаў з раёна Б быў цвёрды характар, які яны праяўлялі толькі перад ётавымі ў сям’і ці В’етнаме.
Пасля нястомны працаўнік [ў] пазнаёміў галантнага госця з лепшымі сябрамі — гукамі [дз] і [дж]. Незнаёмец даведаўся, што калісьці забіяка [з] і жэўжык [ж] пасварыліся, а добры [д] вырашыў іх суцешыць і стаў сябраваць з абодвума. Але [дж] зазнаўся, пэўна, пасля знаёмства з цвёрдахарактарнымі [ж], [ш], [р], [ч]. З гэтымі жыхарамі даволі цяжка было знайсці агульную мову. І толькі галосныя [а], [о], [ы], [э], [у] змаглі дамовіцца з зацвярдзелымі, і яны разам шчыра радаваліся жыццю. А вось на ётавыя “цвёрдахарактарныя” жыхары раёна Б не звярталі ніякай увагі. Дарэчы, у суседнім раёне Р такіх задавак было меней.
Праз некаторы час Незнаёмец і нястомны працаўнік [ў] сустрэлі два зубныя гукі [д] і [т]. Яны таксама любілі паказаць цвёрдасць характару, асабліва пры сустрэчы з замежнымі дэлегатамі і дырэктарамі. Да таго ж, як паведамілі госцю ў гальштуку, [д] і [т] — асобы шматаблічныя, здольныя мяняць свой знешні выгляд: два ператвараць у дзве, табе — у цябе. Такая магія мела сваю назву — дзеканне і цеканне, а фокусы галосных па пераходу з [э] у [а] і [о] называліся аканнем і яканнем.
Аднастайнасць не падабалася і складам ро, ло, рэ, ле, якія пры кожнай магчымасці дэманстравалі новыя вобразы: ры, лы, лі. Бровы — брыво, глотка — глытаць, блеск — блішчаць — гэтыя пераўвасабленні адбываліся так часта, што часам немагчыма было знайсці патрэбнага жыхара.
Але не думайце, што ўсе гукі раёна Б былі такія легкадумныя. Нязменны націскны [э] заўсёды заставаўся самім сабой перад шыпячымі: пяеш, цешча, даеш. Раён Р не мог пахваліцца такім жыхаром.
Мы зусім забыліся на нашых герояў. Галантны госць тым часам паспеў пазнаёміцца з прыстаўнымі гукамі. Яны былі адметныя тым, што не пераносілі адзіноту і не маглі нават уявіць сваё жыццё без сяброў. Прыстаўны зычны [в] бавіў час з павуком і любіў вудзіць, а прыстаўны галосны [і] быў больш асцярожны і адразу збягаў, калі мог атрымаць па лбе.
Сябрамі не разлі-вада сталі падоўжаныя гукі. Яны заўсёды і паўсюль хадзілі разам, нават думалі аднолькава, і ў раёне Б іх успрымалі як адно цэлае.
Госць у гальштуку і галёшах сустрэўся з усімі жыхарамі, але ж ніхто так і не змог яму дапамагчы — адказаць на галоўнае пытанне:”Хто ён такі?”. Незнаёмец вырашыў развітацца з горадам Гукаў і працягнуць сваё падарожжа. Ды раптам ён пачуў знаёмую гаворку: побач жыхар раёна Б прыдыхаў “так мякка, як маці на лобік дзіцяці, каб перастала сніць дрэнны сон”. Галантны госць узрадаваўся і запытаўся ў нястомнага працаўніка [ў]:
— Хто гэта?
— Адзіны і непаўторны фрыкатыўны [г], — з гонарам адказаў той.
Вось так госць у гальштуку дазнаўся, хто ён такі, і больш не быў незнаёмцам ні для сябе, ні для іншых. Ён пасябраваў з усімі жыхарамі горада Б і папоўніў іх сям’ю.
Такой была звычайная — незвычайная раніца ў горадзе Гукаў.
«Кожны народ мае хаця б адзін геніяльны твор, і гэты твор – мова»
А. Разанаў
Цi плачу я, цi пяю,
Цi размаўляю з матуляю –
Мову сваю, песню сваю
Я да грудзей прытульваю
Пімен Панчанка
Усё на зямлi змяняецца: дзень на ноч, зiма на лета, змяняюцца пакаленнi, культура, межы краін, але Зямля па-ранейшаму круцiцца вакол Сонца, а мова застаецца адным з найвялiкшых, найдаражэйшых скарбаў народа. Як пісаў Алесь Зарыцкі:
Мова,
Пявучая родная мова!
Ты – уладарка нявызнаных скарбаў.
Колькi значэнняў, гучанняў і фарбаў
Мае ў сабе тваё кожнае слова!
Наша родная беларуская мова. Колькi мiлагучнасцi, таямнічасцi хаваецца за гэтымі словамі. I няма на планеце мілейшай за яе, бо яна – гэта ранiшняя, насычаная сонечнай цеплынёй расiнка, якая ляжыць на сiнiх пялёстках васiлька, цёплы летні забіяка-дожджык, што так і імкнецца забрацца за каўнер, паказытаць шыю, спіну, рукі, ці бессаромны задзіра-ветрык. У мове, нiбы у люстэрку, адлюстроўваюцца рысы характару беларуса: мяккасць, добразычлiвасць, гасціннасць, цярплівасць, душэўнасць, спагадлiвасць. Наша мова плаўная, лёгкая, нiбы палёт жаўрука над Радзiмай, ласкавая, як рукі матулі, I каб у гэтым пераканацца, дастаткова параўнаць словы «клюква» – «журавiны», «радуга» – «вясёлка».
Руская слова “клюква” асацыіруецца з клюкай, старасцю, хваробай, нечым аджыўшым. А наколькі прыгожая асацыяцыя з’яўляецца перад вачыма , калі чуем слова “журавіны”— ад слова журавы, журыцца.
Зыход лета. Нібы чырвоныя пацеркі рассыпаны на балоце па моху. Гэта ўпрыгожаная нявеста чакае свайго суджанага – і ён з’яўляецца. Дзівосны, грацыёзны птах гаспадаром ходзіць па балоце, частуючыся дарамі сяброўкі. А восенню, быццам сама матуля-прырода, журыцца пры адлёце журавоў у вырай. Гэта значыць, набліжаецца халодная зіма з маразамі, завірухамі. А журавінавае балота засне да наступнага лета. Хіба ж не цуд?
Ці возьмем рускае слова “радуга” – гэта радавацца, прыносіць радасць.
Як бачым, прыгожа гучыць і толькі. Але зноў жа параўнаем з беларускім словам “вясёлка” – нешта вясёлае, таксама весяліцца, радавацца. Здаецца, нічога незвычайнага. А вось уяўленне намалюе маляўнічую карціну прыроднага хараства, бо заззяе ў вясёлцы жоўты колер спелага жыта i блакiтны колер неба ці вачэй любага; белы – нараджэння пачуцця ці дзіцяці, таксама чысцiнi, цнатлiвасцi; зялёны – прагі пазнання, развіцця i радасцi; фiялетавы – бэзу як сімвалу замілаванасці i страсцi, ружовы – прыгажосці кахання; аранжавы—пяшчоты, цеплыні.
А такое непаўторнае, цудадзейнае слова “кахаць”.
На зямлiiснуе шмат моў. I ўсе яны розныя, непаўторныя. Але беларуская мова для мяне – гэта самая яркая зорка на начным небе міжмоўя,бо атрымала яе ў спадчыну ад сваiх прадзедаў, нiбы свяшчэнны скарб.
Розныя часы перажыла наша мова. I Вялiкае княства Лiтоўскае, калiмова мела статус дзяржаўнай, i Рэч Паспалiтую, дзе наша родная мова была забаронена. I вось прыйшоу час, калi Беларусь стала незалежнай, але зноўузнiкаюць цяжкасцi на шляху развiцця нашай мовы. Пакiнулi яе ў старонцы, нiбы баючыся запэцкаць яе, нiбы саромеючыся яе няведання, тым самым губляючы важнейшую частку сваей культуры.
Мова наша магла заззяць рознакаляровымi агеньчыкамi, цалкам раскрыцца, паказаць хараство свайго чарадзейнага света, калiёй дазволяць красавацца на тэлебачаннi, пашыраць яе выкарыстанне ў лiтаратуры, у музыцы, у мастацтве – у жыццi народа.
Родная мова, як пiша У. Караткевiч, – гэта «мова першай матчынай калыханкii апошняга «бывай», мова пажаўцелых статутаўi мова кахання».
Жыве мова – жыве народ, жыве памяць продкаў. Няма мовы – няма суцяшэння ў горы, няма слоў радасцi. Загiне той чалавек, калiў яго адбяруць родную мову, нiбы дрэва, у якога абсякуць карэнне. Дык навошта гiнуць, знiшчаць сябе? Можа, лепей цягнуцца да сонейка i расцi далей? Берагчы свой твор для наступных пакаленняў.
Беларускія прыказкі і прымаўкі
З легендаў і казак былых пакаленняў,
З калосся цяжкога жытоў і пшаніц,
З сузор’яў і сонечных цёплых праменняў,
З грымучага ззяння бурлівых крыніц,
З птушынага шчэбету, шуму дубровы,
І з гора, і з радасці, і усяго
Таго, што лягло назаўсёды ў аснову
Святыні народа, бяссмерця яго,—
Ты выткана, дзіўная родная мова.
М. Танк “Родная мова”
Слова… Спрадвеку яно надзялялася чарадзейнай сілай. Нібы гаючыя зёлкі, залечвае душэўныя раны, быццам хуткаплынная ракета, уздымае на крылах шчасця да паднябесся… ці скідае ў прорву небыцця. Яшчэ з маленства, чуючы ад бабулі мудрыя прыказкі і прымаўкі, вучымся адрозніваць праўду ад хлусні, дабро ад зла, знаёмімся з галоўнымі жыццёвымі законамі. Толькі ўслухайцеся ў прыказкі: Лепш праўду спаліць, чым ліха пахваліць; цэп любіць галоднага, а галава-сытага; з ліхім чалавекам і гадзіна векам.
Прыказкі і прымаўкі народ складаў вякамі ў розныя хвіліны свайго жыцця. Ён уклаў у іх усе пачуцці: радасць і гора, долю і нядолю, смех…
Гэтыя залацінкі мудрасці, бы працавітыя пчолкі няктар, увабралі ў сябе ўсю прыгажосць роднага краю, праўду жыцця, таму і захоўваюцца на працягу стагоддзяў: сем разоў адмер – адзін раз адрэж; хто рана ўстае, таму Бог дае.
Прыказкі і прымаўкі належаць да найбольш кароткіх жанраў вуснай народнай творчасці. Але яны, вядома, адрозніваюцца па сваёй будове. Прымаўкі – яркія ўстойлівыя выслоўі з незакончанай думкай. Яна даюць вобразную, трапную ацэнку падзеям, учынкам, чалавечым якасцям: з вялікага грому малы дождж; сем пятніц на тыдні; да пары жбан воду носіць; на чужыне і камар загіне; чужым розумам не пражывеш; хлуснёй багаты не будзеш; дадому і конь спрытней бяжыць; усякая птушка сваё гняздо бароніць; з мілым рай у шалашы; здароўя за грошы не купіш. Складаюцца з адной часткі, якая сцвярджае мудрую ісціну; не маюць павучальнага значэння. Да прымаўкі бывае дастаткова дадаць адно-два словы, і яна стане прыказкай: “Часам з квасам, а парою – з вадою”. Як бачым, выраз адразу набыў абагульняльны сэнс.
Прыказка – гэта трапнае народнае выслоўе з павучальным зместам. У структуру прыказак уваходзяць дзве часткі – паведамленне і вывад: не рабі ліхога і не бойся нікога; новых сяброў нажывай, але і старых не забывай; людзей слухай, а свой розум май; малыя дзеткі – маленькія бедкі, вялікія дзеткі – вялікія бедкі; без шчасця не будзе багацця, а за грошы шчасця не купіш; ласкавае слова, што веснавы дзень; хто каго любіць, той таго і чубіць; тут і я, тут і жонка мая, тут і мае дзеці – люба паглядзеці; па адзенні сустракаюць, а па розуму праводзяць.
Гэтыя дыяменты вобразнасці з’яўляюцца найбольш пашыранымі, масавымі фальклорнымі творамі, бо імі карыстаюцца ў штодзённым жыцці амаль усе людзі для падмацавання сваіх думак і меркаванняў, для ажыўлення і ўпрыгожвання сваёй гаворкі, надаючы ёй большую яркасць і выразнасць. У народзе вядомы нават асобны дзеяслоў прыказаць – “падмацаваць прыказкаю” сваю думку.
Даследчыкі падзяляюць прыказкі на некалькі відаў. Ёсць прыказкі пра прыроду, якія змяшчаюць у сабе мудрасць селяніна-сейбіта, народны каляндар, поры года: калядкі – гаспадарскія парадкі; студзень мяце – лета залье; у маі, як у раі; сей смела, калі ў садзе бела; лета прыгатуе, а зіма з’есць.
Прыказкі пра матэрыяльны быт расказваюць пра гаспадарскую сядзібу, адзенне, гаспадарлівасць, харчаванне: хрэн ды рэдзька, ды й то было рэдка; прыйшлі важныя весці: няма чаго есці; дурная тая птушка, якая свайго гнязда не мае; статак робіць дастатак; не мела баба клопату, купіла парася.
А прыказкі пра грамадскае жыццё ствараюць трапны вобраз Радзімы, чужыны; сяброўства, беднасці, бяды, грошай…
За грошы ўсяго не купіш; нядорага прасі, то хутчэй прадасі; родная зямля—маці, а чужая старонка—мачаха; дай свінні рогі, то не будзе дарогі; свята месца пуста не бывае; не той друг, хто мёдам мажа, а той, хто праўду кажа; першы дзень госць – золата, другі – серабро, трэці – медзь, дамоў едзь.
Сустракаюцца прыказкі пра каханне, шлюб, сям’ю, сяброўства, дабрыню, спагаду, духоўнае жыццё, веру, смеласць, праўду, чэснасць, чалавечую годнасць, розум і многія іншыя. Пра дрэнныя якасці не буду ўспамінаць, бо толькі прыгадаеш бяду, як яна ўжо ў хату, не кліч бяду: сама знойдзе. Толькі мне мілей: прыгадаеш сонца – яно ў аконца.
Беларусы, як і іншыя народы, спрадвеку маюць вялікую схільнасць да дасціпнага і выразнага слова, густа перасыпаюць ім сваю жывую гаворку. У гэтым праяўляюцца ўласцівыя народу красамоўства і вобразнасць мовы. Прыказкі, як узор на кашулі-вышыванцы, ажыўляюць, расквечваюць, узбагачаюць выказванне; дасціпна, трапна, часта іншасказальна перадаюць ісціну, сцвярджаюць і даюць ацэнку з’явы, падзеі. Думка, ператвораная ў прыказку і аздобленая ёю, ярчэй зіхаціць, закранае розум і бярэ за сэрца, выпрацоўвае здагадлівасць, кемлівасць, досціп.
Але ўпрыгожванне і ажыўленне мовы не адзіная функцыя прыказак і прымавак. Галоўнае прызначэнне гэтых сціслых славесных твораў заключаецца ў тым, што яны з’яўляюцца хавальнікамі шматвяковага гаспадарчага і жыццёвага вопыту народа. Прыказкі – душа народа, філасофія жыцця, апраўданне чалавечай прысутнасці на зямлі, духоўная хартыя народа, яго пашпарт на нацыянальную тоеснасць і несмяротнасць у свеце.
Нацыянальныя прыказкi i прымаўкi, адлюстроўваючы стыхiю народнай мовы, садзейнiчалi стварэнню нацыянальнага каларыту ў творах, своеасаблiва далучалi да мудрасцi продкаў, перадавалi спецыфiку iх мыслення, самабытнасць i вобразнасць (напрыклад, "Хiцер Змiцер, ды i Кузьма не дурань", "Як мядок-саладок на стале, то й размова весялей", "Пустая лыжка горла дзярэ", "Рада б душа да раю, ды грахi не пускаюць","Гара з гарою не сыходзяцца, а чалавек з чалавекам – ай, ай, ай!").
Некаторыя найбольш трапныя і яркія выказванні называюць афарызмамі: “За багацце розуму не купіш”, “Скажы, хто твой сябар, я скажу, хто ты”, “Ад пустога звону карысці нікому”.
Прыказкамі нярэдка становяцца яркія выразы з мастацкіх або навуковых твораў вядомых аўтараў:
“Не шукай ты шчасця, долі на чужым, далёкім полі” (Я. Купала);
“Дарма пра песню пытацца ў глухога, дарма пра сонца пытацца ў сляпога” ( М. Танк);
“Раны гояцца часам, а дружбаю – гора” (А. Куляшоў);
“Слоў не крышыць ні век, ні тапор” (Я.Колас);
“Каб сонца засланіць, вушэй асліных мала” (К. Крапіва).
Народная мудрасць не дае чалавеку гатовых рэцэптаў на ўніверсальны сэнс быцця, не раздае элексіру напракат.
Нацыянальная прыказка — скарбонка духоўнай сілы народа, яго здольнасці арыентавацца ў складаным і супярэчлівым свеце. Вось гэтая непазнанасць знешняга і ўнутранага чалавечага свету здаўна надавала прыказцы арэал таемнасці, запаветнай святасці.
Прыказка нясе ў сабе мудры погляд на жыццё як на сістэму адносін чалавека да свету прыроды, да грамадства, радзімы, сям’і.
“Сказаў, як адрэзаў” – вось сакрэты, пры дапамозе якіх палоняць нас залатыя словы прыказак. Таму і запамінаюцца яны вельмі добра, асабліва калі чуеш у быце ад іншага.
Мая бабуля любіць паўтараць: няма той хаткі, дзе б ні было сваркі. І сапраўды, рэдкая сям’я здольна пражыць жыццё ў гармоніі і ладзе. Што ж тады казаць пра дзяржавы, народы! Кожная нацыя мае свае асаблівасці, характар, менталітэт. І мне сёння вельмі радасна, што людзі становяцца больш міласэрнымі, імкнуцца жыць у згодзе, захаваць мір на планеце.
“Ліслівае цялятка дзвюх мамак сасе, а ганарлівае ніводнае; ганарлівых і Бог з неба скідае” – любіць паўтараць матуля, калі я раззлуюся ці пачну капрызнічаць. Каму ж не падабаюцца добразычлівасць, пяшчота, спагада! А вось гонар нікога не робіць прыгажэйшым, бо грубасцю сэрца не растопіш і мілейшым не станеш. Маёй жа любімай прыказкай з’яўляецца: як прыгажосць дзялілі – я спала, як шчасце – устала. Так і ёсць, бо сёння маю ўсё тое, аб чым марыла, калі босымі ножкамі, пераскокваючы з зоркі на зорку, спяшалася па Млечнаму Шляху на Зямлю ў ласкавыя, цёплыя ручкі матулі, мроіла, як прытуліць любы татачка да сябе, надасць мудрасці, упэўненасці ў сваіх сілах, абароніць ад злых позіркаў. Гэта ж так проста быць шчаслівай: бачыць у навакольным і простым незвычайнае, у буднічным – святочнае, у чалавеку – цэлы свет, у кветцы дзьмухаўца заўважыць сонца.
Жыве ў прыказцы ззянне Божай мудрасці, празарлівасць волі, дзедавы падарунак-вопыт, які, нібы паходня, свеціць і ўказвае шлях падарожным свету.
Каб ярка свяцілася перлінка-слова,
Каб людзям зіхцела – на ўсе бакі,
Яго шліфавалі як след, адмыслова
Найлепшыя ў свеце тачылы-вякі.
Кастусь Цвірка
Беларуская фразеалогія
Каб ярка свяцілася перлінка-слова,
Каб людзям зіхцела – на ўсе бакі,
Яго шліфавалі як след, адмыслова
Найлепшыя ў свеце тачылы-вякі.
Кастусь Цвірка
Беларуская мова багатая на фразеалагізмы – маляўнічыя, вобразныя выказванні думак і пачуццяў. Яны, як зазначыў В. Бялінскі, складаюць “народны твар мовы, яе арыгінальнае, самабытнае, самароднае багацце”. Нават не ў кантэксце фразеалагізмы гавораць самі за сябе, ствараючы дакладны, трапны вобраз: гады ў рады, кату па пяту, ні слыху ні дыху, лахі пад пахі, то бокам то скокам.
Беларусы, як і іншыя народы, спрадвеку маюць вялікую схільнасць да дасціпнга і выразнага слова, густа перасыпаюць ім сваю жывую гаворку. У гэтым праяўляюцца ўласцівыя народу красамоўства і вобразнасць мовы.
Фразеалагізмы – сінтаксічна непадзельныя адзінкі, якія складаюцца не менш як з двух слоў-кампанентаў. Яны не з’яўляюцца часцінамі мовы, але па значэнні і сінтаксічнай функцыі адпавядаюць пэўным часцінам мовы: назоўнікам (грушы на вярбе – хлусня, небыліцы; кракадзілавы слёзы – прытворнае шкадаванне), прыметнікам (лісам падшыты – вельмі хітры; кроў з малаком– здаровы, моцны), дзеясловам (задраць нос – зазнацца; крывіць душой – паступаць няшчыра, падманваць) і г. д. Вывучае гэтыя ўстойлівыя спалучэнні слоў раздзел мовазнаўства – фразеалогія. Яна робіць нашу мову сакавітай, дапамагае пазбегнуць паўтораў (параўнайце сабаку з’еў – набыў вопыт, майстэрства ў нейкай справе; даць лататы – уцячы; з мухамі ў носе – пра ўпартага, капрызнага чалавека).
Вельмі цікавымі і змястоўнымі з’яўляюцца фразеалагізмы з кампанентамі частак цела чалавека.
Сунуць свой нос – так гавораць пра цікаўнага, вешаць нос – пра сумнага чалавека, вадзіць за нос – гэта падманваць, а нос да носа – так кажуць пра людзей, якія блізка стаяць адзін да аднаго.
Славяне верылі, што барада ахоўвае чалавека. І схапіць за бараду лічылася страшнай знявагай. Ёсць прыказка: барада даражэйшая за галаву. Ды і сёння асабліва шануецца барада ў мусульман. У іх самая сур'ёзная клятва – клянуся барадой Прарока!
Яшчэ кажуць: з вуснаў у вусны (што значыць перадаваць навіны ад аднаго да другога), з першых вуснаў (гэта атрымаць інфармацыю непасрэдна ад сведкі падзей), зрывацца з вуснаў (калі нехта міжволі нечакана вымавіў штосьці).
Асабліва неабходна сказаць пра язык. Слова “язык” стала кампанентам цэлага шэрагу фразеалагізмаў з рознымі значэннямі. Часта, калі не хапае рашучасці нешта сказаць, мы адзначаем –язык не паварочваецца. Прыкусіцьязык – значыць, абарваць размову. Развязаць язык – гэта гаварыць свабодна.
Ногі ў язычнікаў-славян лічыліся прыналежнасцю дэманаў. Сам чортнагу зломіць – так казалі пра захламленае месца; як левая нага хоча – гэта невядома як. Ёсць выразы, у якіх нага прама не называецца, а выкарыстоўваюцца іншыя словы, якія з ёю звязаны. Гэта след, шлях, дарога. Фразеалагізм перайсці камусьці дарогу значыць “нашкодзіць, перакрыць шлях да дасягнення мэты”. Аб гэтым жа сведчыць і прымаўка: на чужым няшчасці шчасце не пабудуеш. Яе любіць ужываць мая маці, калі чуе, што нехта кінуў сваю ранейшую сям’ю з дзеткамі, памяняўшы яе на іншую або пайшоў па галовах бліжніх дзеля свайго дабрабыту. А фразеалагізм замесцісляды – гэта ўтаіць нешта – нарадзіў такое павер'е: падобна да завірухі, якая, замятаючы сляды падарожнага, прымушае яго блукаць на адным месцы ці не дае магчымасці вярнуцца на ранейшае месца. Усім вядома мудрасць, што нельга падмятаць або мыць падлогу, калі нехта з блізкіх на пэўны час пакідае родную хату. Мяне вельмі ўразіла трагічная гісторыя бацькі настаўніцы Таццяны Васільеўны. Яна расказвала, што пасля ад’езду бацькі ў бальніцу маці падмяла падлогу і смецце выкінула. Бацька сам больш не вярнуўся ў родную хату, яго прывезлі… І сёння яе матуля трое сутак не мяце і не чысціць у хаце пасля ад’езду дзетак і ўсім родным наказвае не гнявіць Бога.
Цікавыя фразеалагізмы з кампанентам “рука”. Увогуле рука – гэта сімвал улады, права, сілы. Вось прычына ўзнікнення спалучэння праваярука са значэннем першы памочнік, найбліжэйшы паплечнік. Рука – сімвал багацця, гэта сродак здабычы матэрыяльных даброт, прычым часта незаконным шляхам. Адсюль фразеалагізмы грэць рукі , прыбіраць да рук, даць на лапу. Большасць фразеалагізмаў з кампанентам “рука” маюць негатыўнае адценне значэння. Так, быць пад рукой – значыць, знаходзіцца побач, мець магчымасць у любую хвіліну прыйсці на дапамогу іншаму, камусьці падпарадкоўвацца. Хадзіць па руках – неафіцыйнае распаўсюджанне чагосьці або кагосьці (жанчына ходзіць па руках). Рука непаднімаецца – не хапае рашучасці. З пустымі рукамі– нічога з сабой не ўзяўшы. Рукі чэшуцца – пра жаданне пабіцца. Пад гарачую руку – не кантралюючы сябе.
А здатным толькі на дакоры
І гучна словамі грымець,
Каб не прыносіць людзям гора,
Было б найлепей анямець.
Як адзначае С. Грахоўскі ў вершы “Словы”.
З дапамогай жэстаў славяне перадавалі невербальна важную інфармацыю: напрыклад, бласлаўлялі, каяліся. Гэта замацавалася ў шэрагу фразеалагізмаў: паклаўшы руку на сэрца –значыць, шчыра, ударыць паруках (значыць, згадзіцца). Ужо простае яднанне рук – эмблема сувязі, згоды. Адсюль – рукапацісканне, жэст вітання, сяброўства.
Вядома, што асноўнай крыніцай папаўнення фразеалагічнага складу беларускай літаратурнай мовы з’яўляецца гутарковая мова. Адны фраземы трывала ўвайшлі ў літаратурную мову (рукой дастаць — зусім блізка, гады ўрады –рэдка), другія ўжываюцца ў мастацкіх творах, але не замацаваліся ў літаратурнай мове (у свіныя галасы—позна, смаргонская палітыка – няўмелае абыходжанне).
Фразеалагізмы не толькі называюць тыя ці іншыя з’явы рэчаіснасці, але і перадаюць пэўныя адносіны таго, хто гаворыць: іронію. пагарду, пяшчотнасць, фамільярнасц. Гэта дае магчымасць дакладна, вобразна і эмацыянальна выказаць думку.
“Сказаў, як адрэзаў” – вось сакрэт, пры дапамозе якога палоняць нас залацінкі-фразеалагізмы. Таму і запамінаюцца яны вельмі добра, асабліва калі чуеш у быце ад іншых. Мая бабуля, калі пачуе нешта нечаканае ці непрыемнае, любіць ужываць фразеалагізм на табе, адразу становіцца зразумелым, што яна моцна здзівілася ці расчаравалася. А яшчэ ў маленстве, калі мы з сястрой выкідвалі які-небудзь форталь, то дзядуля, пагражаючы пальцам, пяшчотна-строга казаў: “Ой, зараз паспытаеце ў мяне бярозавайкашы”. І мы, гарэзы, разумеючы, што наўрад ці бярозавая каша будзе смачнай, больш не шкоднічалі. Вось так у дзяцінстве я і пазнаёмілася з фразеалагізмамі, а таксама атрымала першыя жыццёвыя ўрокі мудрасці.
Прыгадваецца ўсім вядомае пытанне, заснаванае на фразеалагізме: «Ты што сёння не з той нагі ўстаў?» Сэнс яго глыбока сімвалічны. Ён зыходзіць з таго, што ў старажытнаславянскай традыцыі існавала залатое правіла паводзін у дачыненні да магіі пачатку: як пачнеш, так яно і будзе. У сувязі з гэтым звычай прадпісваў: устаючы раніцай з ложка, неабходна спачатку ступаць на правую нагу, а потым – на левую. Нашы прашчуры верылі, што дакладнае выкананне гэтага правіла гарантавала паспяховае развіццё падзей на працягу ўсяго дня. Здаецца звычайны фразеалагізм. Але які глыбокі сэнс! Якая цікавая этымалогія! Таму ці не лепш прытрымлівацца запаветаў продкаў ды згодна з фразеалагізмам старацца ўставаць з правай нагі, каб не сапсаваць сабе настрой на дзень.
Такім чынам, фразеалагізмы, як узор на кашулі-вышыванцы ці каштоўныя каменьчыкі, адшліфаваныя за стагоддзі нашымі продкамі, ажыўляюць, расквечваюць, узбагачаюць выказванне; дасціпна, трапна, часта іншасказальна перадаюць ісціну, сцвярджаюць і даюць ацэнку з’явы, падзеі. Думка, аздобленая фразеалагізмам, ярчэй зіхаціць, закранае розум і бярэ за сэрца, выпрацоўвае здагадлівасць, кемлівасць, досціп.
Жыве ў фразеалагізмах бляск народнай мудрасці, празарлівасць волі, падарунак-вопыт прашчура, які, нібы паходня, свеціць і ўказвае шлях падарожнікам свету.
Беларускія антрапонімы
***
Яшчэ раз даводзіцца пераконвацца: як бы ні адрозніваліся людзі па нацыянальнасці і колеры скуры, аб’ядноўвае нас нямала. І часцей за ўсё – агульныя праблемы. У Кітаі, найстаражытнейшай з краінаў свету, іх часам больш, чым у нашай “маладой” Беларусі. Культура багатая, пісьменнасць унікальная, а за тысячагоддзі “назапасілася” ў Паднябеснай усяго каля сотні прозвішчаў. На ўвесь мільярдны народ! 93 мільёны Ванаў, яшчэ 92 мільёны Лі і 87 мільёнаў чалавек з прозвішчам Чжан. Зрэшты, у адным Менску 9 тысяч Івановых. Хоць першапачаткова імя асабістае задумвалася як унікальнае і непаўторнае.
У кожнай мове антрапанімія з’яўляецца важным элементам агульнай моўнай і гісторыка-культурнай спадчыны таго народа, якому яна належыць. Антрапонімы – не проста знакі, лексемы, функцыяй якіх з’яўляецца ідэнтыфікацыя асобных членаў калектыву, грамадства. Гэта неадрыўная, але спецыфічная частка моўнай сістэмы.
Частка прозвішчаўтваральных слоў асноў, хаця самі прозвішчы ёсць прадуктам адносна позняга перыяду (17–18 стст.), захоўвае глыбокую даўніну –узыходзіць даагульнаславянскай эпохі. Другая частка ўзыходзіць ад апелятыўнай лексікі больш блізкіх да нас эпох – агульнаўсходнеславянскага перыяду ці перыяду станаўлення беларускай мовы. Антрапанімія, такім чынам, захавала пэўных частку лексемаў, якіх не захавала мова, і дае надзвычай каштоўны матэрыял для гістарычнай лексікалогіі і этымалогіі.
У 15–16 і нават 17 ст., як можна ўбачыць у помніках беларускага пісьменства, звычайна ўжываюцца двухчленныя назвы асобы, дзе першае слова абазначае імя, прычым яно можа быць скарыстана як у поўнай, так і ў памяншальна-ласкальнай ці памяншальна-зневажальнай форме. Напрыклад, у перапісе войска літоўскага 1528 года значацца такія імёны і прозвішчы: Андрэй Кузьміч, Андрэйка Цішкоў, Андрух Макарыч, Андруш Станевіч. Побач з хрысціянскімі імёнамі ў гэты перыял часта ўжываюцца імёны-мянушкі, яны сустракаюцца ў помніках цягам усяго 18 ст., але ўсё радзей і радзей.
Другі складнік двухчленнай назвы асобы ў 15–17 стст. найчасцей уяўляў сабой форму імя па бацьку на -овіч, -евіч. Цікава, што ў Маскоўскай дзяржаве імя па бацьку на -овіч у той час маглі насіць толькі прадстаўнікі вышэйшых саслоўяў, а ўсе астатнія мелі імя на -оў, -ін, у ВКЛ такога абмежавання не было. Вось як распавядае пра гэта пісьменнік Мікола Лобан: “Калі мой дзед першым разам прыйшоў у школу, настаўнік запытаў у яго: “Як прозвішча?” – “Лабановіч”, – адказаў хлапчук. “Як Лабановіч? Мужык, ды шляхецкае прозвішча носіш? Лобан тваё прозвішча”. І запісаў “Лобан”.У якасці другога складніка наймення ў 15–18 стст. маглі выступаць таксама і так званыя адмясцовыя прыметнікі прыналежнасці на -скі. Варта прыгадаць таго прозвішча таго ж Алеся Загорскага, які быў родам з Загоршчыны. Прозвішчы на -скі, -цкі ў асноўным маюць тапанімічны характар: Васіль Цяпінскі, Сімяон Полацкі. Ужо пазней, пад уплывам польскай мовы, прозвішчы пачалі ўтварацца не толькі ад мясцовасці, адкуль паходзіць асобы, але і ад уласных імёнаў: Васілеўскі.
Даследчыкі адзначаюць, што прозвішчы на –еня, –эня з’яўляюцца адметнымі толькі для беларускай антрапанімічнай сістэмы. Прозвішчы з такімі суфіксамі ўзніклі для абазначэння перш за ўсё дзяцей паводле імёнаў іх бацькоў: Пятрэня – значыць, сын Пятра.
Каля 3% прозвішчаў утворана ад асноў цюркскага паходжання і каля 0,5% – літоўскага. Невыразную па паходжанні аснову маюць прозвішчы тыпу Гец, Дыдо, Кеня, Трот.
Усе беларускія прозвішчы ў залежнасці ад функцый суфіксаў падзяляюцца на дзве групы. Групу першасных прозвішчаў складаюць прозвішчы, якія не маюць спецыяльных прозвішчаўтваральных суфіксаў: Скрыпка, Гарбач, Цялушка і іншыя. Другасныя прозвішчы ўтвораныя пры дапамозе спецыяльных суфіксаў -оў, -овіч, -скі, -ін, -ук, -енка, -онак, -еня.У залежнасці ад лексічнага значэння асноў, ад якіх утвораны беларускія прозвішчы, іх можна падзяліць на ўтвораныя ад хрысціянскіх асабовых імёнаў і ад імёнаў-мянушак. Ступень выкарыстання імёнаў для ўтварэння разнастайная. Ад адных імёнаў утворана па 1–2 прозвішчы, ад іншых — па дзясятку, а ад імені, напрыклад, Іван, – каля 150-ці.
У драматургіі і ў шматлікіх літаратурных творах даволі часта выкарыстоўваецца прыём гаваркіх прозвішчаў: Пятрок і Сцепаніда Багацькі, якія вылучаюцца багатым духоўным светам, Навум Прыгаворка з “Ідыліі” Дуніна–Марцінкевіча, які сыпле народнымі выслоўямі, герой рамана Андрэя Мрыя Самсон Самасуй, які імкнецца выявіць сваё Я у любой справе.
Найбольш падрабязна даследаваў антрапонімы акадэмік Мікалай Бірыла ў сваёй працы “Беларуская антрапанімія”.
У дачыненні да ўласных імёнаў можна зазначыць, што яны, як мяркуюць, маюць асаблівую энергію, што пераходзіць з пакалення ў пакаленне. Імя здольнае творча фармаваць чалавека, паказваць ягоную ролю ў грамадстве. Таму ў кожнай мове ёсць пэўны сэнсавы арэол, пэўнае значэнне, замацаванае за ўласным імем, агульнае для носьбітаў мовы.
Даволі часта імёны ўжываюцца ў прыказках, прымаўках, фразеалагізмах.Адзін Сцяпан – заўсёды пан, а калі і нястача, дзіця не плача. Пусціўся Мікіта ў валакіту, дык ідзі назад і не аглядайся. Які чорт Хомка — такая яго жонка. Як шанцуе, тады і Халімон танцуе. Каму што, а Барысу лодкі. Каму што, а Сымону селядца. Багаты Хадот: сабака ды кот. У казках, легендах, паданнях, народных песнях звычайна ўжываюцца такія імёны, як Алёнка, Марылька, Мар’я, Зоська, Іван, Васіль (Марылька з апавядання Ядвігіна Ш.). Аднак, як піша Мікола Маляўка:
З асновы народнай, з асновы пяшчотнай
Знікаюць імёны — Алесі, Міроны, Параскі, Сымоны...
Прыносяць радзіны другія імёны –
Варлены, Крысціны, Альберты, Ілоны...
Нам трэба духоўна уваскрэснуць нанова,
Каб скрозь загучала ты, родная мова.
Змены формы імёнаў заўсёды выяўляюць адпаведныя абставіны, аўтарскія адносіны. Напрыклад, у дыялогах персанажаў мастацкіх твораў Янкі Купалы, Янкі Брыля, Якуба Коласа, Івана Мележа змена імёнаў персанажа даволі часта вызначаецца танальнасцю дыялога.
З’яўляючыся спецыфічным, найбольш цесна звязаным з асобай чалавека класам лексікі, адапелятыўная антрапанімія адлюстроўвае самыя разнастайныя галіны жыццядзейнасці народа і яго паўсядзённай рэчаіснасці: быт, заняткі, становішча ў сям’і і грамадстве, фізічныя, разумовыя якасці, захоўвае звесткі з міфалогіі, этналогіі і гістарычнай геаграфіі. У гэтым сэнсе антрапанімія з’ўляецца кладоўкай гісторыка–культурнай спадчыны, дае каштоўны матэрыял для вывучэння агульнай гісторыі народа.
***
Жыццё кожнага, нібы шматфарбны, стракаты дыван, саткана з мноства нітачак. Першую нітачку — прозвішча дорыць. маленькаму чалавечку яго род, а другую — імя — бацькі. І дыван пачынае ткацца…
Цяжка сабе ўявіць, але калісьці імёнаў не было наогул. Першая патрэба ў іх з’явілася, калі чалавек навучыўся адрозніваць сваіх супляменнікаў адно ад аднаго. Напэўна, зорка, што запальвалася на небасхіле падчас нараджэння дзіцяці, пільна ўслухоўвалася ў дадзенае яму імя. І Воўк атрымліваў ад яе вынослівасць і доўгія гады жыцця, Дуб — нязломнасць і трываласць. Ясень — незвычайную прыгажосць. Доўгачаканага сына называлі Чэканам або Жданам.
Крыху пазней нітачка імені пачала ўплятацца ў дыван жыцця, калі пэўная частка яго ўжо была сатканая. Праяўляліся фізічныя і разумовыя якасці, асаблівасці характару і паводзін, і ў залежнасці ад гэтага чалавека клікалі Галавачом, Мацаком, Дабрынем, Самахвалам.
Паводле хрысціянскай веры, што прыйшла на ўсходнеславянскія землі ў Х стагоддзі, у імя ўслухоўваліся не зоркі, не сіла прыроды, а Бог. Таму імя вызначаў святар, беручы з іменаслова тое, што прыпадала на дзень народзінаў. Праўда, былі і выключэнні. Прыкладам таму імя майго прапрадзядулі, якое атрымаў ён у ХІХ стагоддзі, не ад бацькоў, а ад святара, — Акула. Звычайна ж царква пры хрышчэнні дзіцяці кіравалася выключна “святцамі”. Але доўга яшчэ ў беларускае неба ўглядаліся Апанасы Мудрацы і Цімохі Бяссоны, бо да ХVІІІ стагоддзя, нягледзячы на забарону, людзі мелі два імені, прычым карысталіся дгугім, больш звыклым.
Звыклымі для беларусаў і, натуральна, шырока распаўсюджанымі былі спрадвечныя формы Арына, Ксеня, Юрась, Восіп, Гаўрыла, Алесь, Матруна, Янка, Стах, Антук. Часам праз недарэчнасць нараджаліся новыя імёны, як у паэме Ф. Багушэвіча “Кепска будзе”. “Імя, — кажа, — твайму сыну / Ксёндз хацеў даць па кантычцы./ Думаў ён, можа, з гадзіну,/ Узяў ксёнжку, як стаў рыцца,/ Дык даў потым з каліндарка!.../ Матка Усё шэпча то імене: /“Аліндарку, Аліндарку!” Так і клікалі хлопчыка то Аліндаркам, то Каліндаркам, то Скаліндаркам, то Ліндаркам.
Пасля далучэння Беларусі да Расеі ўсё рабілася “на расійскі капыл”, а ў дадатак яшчэ прылучалася малапісьменнасць многіх пісараў, і выкрэсліваліся самабытныя беларускія імёны: Ян станавіўся Іванам, Мікола — Нікалаем, Марыся — Марыяй, Прузына — Еўфрасінняй, Алесь — Аляксандрам. Аднак нашы імёны ўсё роўна гучалі, разліваючыся водарам беларускасці. Па-ранейшаму ўзроставыя змены перадаваліся рознымі варыянтамі адной і той жа формы: дзіця — Косцік, Гаўрык; падлетак — Касцюк, Гаўрук; дарослы хлопец — Кастусь, Гаўрусь; жанаты мужчына — Канстанцін, Гаўрыла.
На шчасце, захапленне ў ХVІІ — ХVІІІ стагоддзях Адольфамі (варта ўзгадаць Адольфа Быкоўскага з Купалавай “Паўлінкі”), Альбінамі і Юзэфамі, а на пачатку ХХ-га — Трактарынамі, Акцябрынамі і Гранітамі, не стала нормай. І сёння беларускім паветрам дыхаюць Арыны, Ксені, Юрыі, Настассі, Міколы. І, спадзяюся, з’явяцца Агаты, Аўсеі, Мар’яны, Паланеі, Язэпы.
Імя па бацьку маюць толькі беларусы, расейцы і ўкраінцы (Дарэчы, у ВКЛ яго мелі ўсе, а ў Маскоўскай дзяржаве цар вызначаў асоб, вартых такой пашаны.) У іншых народаў адносіны да бацькі адлюстроўваюцца ў прозвішчы: Джонсан – сын Джона; і гэтаксама ўтварыліся Андэрсэн, Ібсен. У цюркскіх народаў Ахмед-аглы — гэта хлопчык, а Ахмед-кыз — дзяўчынка.
Прозвішчы ў Беларусі пачалі складвацца ў XV–XVII стагоддзях. Найчасцей прозвішчы станавіліся захавальнікамі памяці пра продкаў, іх заняткі: Алейнік, Аўчыннік, Бірач, Бондар. А яшчэ — своеасаблівай характарыстыкай. Нездарма Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч называе героя “Пінскай шляхты”, іранізуючы, Пратасавіцкім — “прасунутам наперад”. А прозвішчы Гарлахвацкага і Тулягі з камедыі К.Крапівы “Хто смяецца апошнім” гавораць самі за сябе.
Гаваркімі з’яўляюца і мянушкі, якія, зрэшты, не заўсёды маюць кплівае ці прыніжальнае значэнне. Як адзначае Уладзімір Юрэвіч у кнізе “Слова жывое, роднае, гаваркое”, існуюць родавыя мянушкі: напрыклад, нашчадкаў Калесніка клічуць Калеснікавы.
Але калі нітачкі імені, прозвішча і мянушкі ў жыццёвы дыван уплятаюць продкі, сябры, знаёмыя, то псеўданім чалавек выбірае сам. “Я пякучка-крапіва”, — матывуе свой псеўданім сатырык Кандрат Атраховіч. Іван Луцэвіч называе сябе агніста — Купала, а Канстанцін Міцкевіч з любоўю да зямлі і працы — Колас. Але бывае так, што псеўданім непатрэбны, бо гаваркія і імя, і прозвішча: Максім — найвышэйшы, Багдановіч — Богам дадзены…
Паводле тлумаченняў імёнаў, мая матуля — людзям мілая і спагадлівая, тата — дужы і высакародны, бабуля — моцная духам, настаўніца — сонца, сяброўкі — вера і свята. Кранаючы нітачкі, з якіх пачынаюцца дываны жыццяў, даведваюся яшчэ больш пра блізкіх мне людзей. І раскрываючы таямніцы антрапонімаў, задумліваюся над асабістай гісторыяй.
"Вобразная, вольная, пявучая – мова беларуская мая...”
Гнуткая і цвёрдая, гаючая, спеўная, цёплая, праўдзівая, адвечная, гучная, высакародная – такія розныя, нават супрацьлеглыя па сэнсе эпітэты выкарыстоўваюцца для характарыстыкі аднаго паняцця – мовы. Нашай, беларускай. Яны, быццам каштоўныя зіхатлівыя каменьчыкі, невялікія памерам, але маюць вялікую вартасць, усе разам складаюць скарб, мець які можа кожны. Гэты скарб належыць нашай мове як узнагарода за ўсе выпрабаванні, праз якія яна прайшла за стагоддзі свайго існавання.
Жыццё мовы, як і жыццё чалавека, ніколі не цячэ плаўна, можа, таму што інакш яно страціла б сэнс: цяжкасці заўсёды вымагаюць барацьбы, супраціўлення, яны разбураюць прывычную руціну паўсядзённасці, загартоўваюць мужнасць, абуджаюць чалавека, бо паказваюць, што толькі яму аднаму пад сілу змяніць становішча. Але ж у гісторыі нашай краіны і мовы такіх цяжкасцей было зашмат. Былі і бясспрэчныя сведчанні пра аўтарытэтнасць і высокі статус мовы беларусаў як дзяржаўнай мовы ВКЛ, мовы даўніх летапісаў і выдатнай свецкай (пазней мастацкай) літаратуры, як найстаражытнейшага сродку дыпламатычных адносін ва Усходняй Еўропе, захаванага ў Статуце Вялікага Княства Літоўскага. Сапраўды, продкі сучасных беларусаў поўнасцю ўсведамлялі, якое месца займае іх мова ў грамадскім жыцці. Потым паступовы, але разбуральны да асновы заняпад, калі нават назва роднай мовы была забытая. Гэта тое ж самае, што для чалавека забыць сваё імя, якое атаясамліваецца з жыццём.
І ўсё ж такі наша мова не загінула, але перайшла ў іншыя формы існавання, стала праяўляцца ў найбагацейшай духоўнай культуры простага люду, множылася і ўдасканальвалася ў прыказках і прымаўках, казках і песнях. Ад іх яе пявучасць, мілагучнасць, непаўторная і самабытная вобразнасць.
На зямлі існуе шмат моў, і кожная з іх мае свае непаўторныя асаблівасці. Нямецкая мова адрозніваецца сваёй строгасцю, унармаванасцю і рацыянальнасцю, адметнасць англійскай – у яе універсальнасці. Як істотная рыса беларускай мовы падкрэсліваецца яе мілагучнасць, эмацыянальнасць, здольнасць тонка перадаваць самыя разнастайныя пачуцці.
Мілагучнасць беларускай мовы найперш вынікае з фанетычных уласцівасцей, абумоўлена тэндэнцыяй да раўнамернага размеркавання галосных і зычных гукаў. У гэтым заключаецца своеасаблівая плаўнасць і лёгкасць нашай мовы, адсутнасць у ёй напружанасці ў вымаўленні. Такая якасць прасочваецца ў выкарыстанні прыстаўных і ўстаўных гукаў, дастаткова параўнаць словы навука – наука, возера – озера, імчаць – мчаць. А колькі яшчэ таямніц і чараў хавае беларуская мова. Здаецца, што мова адлюстроўвае ў сабе характар беларуса. Мяккія зычныя ўказваюць на спагадлівасць, душэўнасць нашых людзей, іх талерантнасць у адносінах да прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей, розных веравызнанняў, светапоглядаў. "Ціха гучаць у мове маёй// Словы пяшчотныя,// Словы крынічныя,// Росныя", – так апісвае беларускую мову Аляксей Зарыцкі. І тут жа працягвае: "Чуюцца ў ёй – // І грымотныя,// Зычныя.// Водгулле бітваў у іх// разлягаецца грознае". І праўда: зацвярдзелыя зычныя быццам нагадваюць пра мужнасць і стойкасць у абароне роднай зямлі, на нежаданне скарыцца ворагу.
Кажуць, што спачатку было слова, але мне здаецца што першай з’явілася песня, мелодыя, якая спачатку убірала ў сябе шматгалоссе наваколля, а ўжо потым шукала сродкаў перадачы гукаў. Яна папярэдніца беларускай мовы і застаецца яе яскравай адметнасцю і непаўторным багаццем.
Мова аддае свае скарбы далёка не кожнаму. Як казаў М. Лужанін “Мову трэба адчуваць навобмацак, на смак і на гук, тады яна дазволіць паказваць рэчы ў патрэбных вымярэннях”. Мова, як руплівая гаспадыня, не любіць нічога выпадковага, таму і адкрывае свае сакрэты толькі тым, хто па-сапраўднаму, шчыра, ад усяго сэрца хоча зразумець яе, для каго пазнанне мовы з’яўляецца такім жа неабходным, як спазнанне сэнсу жыцця. Мова правярае чалавека, падкідвае яму выпрабаванні, а сама назірае, што ён зробіць: ці апусціць рукі і здасца, або яго жаданне будзе такім моцным, што дапаможа пераадолець цяжкасці. Тым, хто з годнасцю вытрымаў экзамен, адкрываецца цуд: магчымасць бачыць рэчы ў розных вымярэннях, разумець схаваны ад неспрактыкаванага вока сэнс слова. Асабіста мне вельмі падабаецца, як у паэтычных мініяцюрах А.Разанава назвы звычайных рэчаў, што акружаюць кожнага з нас, высвечваюцца ў непрывычным ракурсе, адкрываючы зусім іншы сэнс. Вось, напрыклад, пчала. “Яе нельга забіваць. У ёй прысутнічае чалавечы пачатак, яна – пЧАЛа. Яна мае справу з самымі прыгожымі, з самымі духмянымі стварэннямі – кветкамі. Але ў глыбіні яе існавання тоіцца плач.” Проста, гульня гукаў? Не, зусім не. Пчала гіне, калі згубіць джала, гіне, абараняючыся, а кроплі меду нагадваюць слёзы. У нашай культуры пчала сімвалізуе працавітасць…
Аднак паэт бачыць і адлюстроўвае яшчэ больш складаныя і разнастайныя сувязі, па-майстэрску выкарыстоўваючы прыём паэтычнай этымалагізацыі, параўноўваючы не толькі значэнні, але і гучанне слоў, вылучаючы ў іх складзе іншыя, асацыятыўна звязаныя словы. І вельмі важна ўмець адчуць за імі багацце вобразаў і залежнасць рэчаў. Гэтаму спрыяюць гаваркія словы, на якія наша мова надзвычай багатая. Яны не патрабуюць тлумачэння, а самі расказваюць па сябе. Маланка – бліскавіца, бо яна не трымаецца на небе нерухома і доўга, як, напрыклад, сонца ці зоркі, а нечакана імкліва яркай зубчастай стралой разразае яго на дзве палавіны – бліскае. Гаваркія словы ў мове актыўныя і дынамічныя, бо наша жыццё не стаіць на месцы. З’яўляюцца вынаходкі, новыя прадметы. Яны патрабуюць сваёй назвы, якія можна ўзяць з іншай мовы або са сваіх багатых запасаў. Напрыклад, слова дыск, запазычанае з англійскай мовы ў некаторых беларускіх часопісах замяняюць наватворам кружэлка, заснаваным на зрокавай асацыяцыі: у прайгравальніку ён круціцца, кружыцца і сам круглы.
Менавіта ўвага да кожнага слова і дазваляе адчуваць прыгажосць мовы, успрымаць яе ў гуках, фарбах і руху. Пра гэта верш Анатоля Канапелькі з арыгінальнымі эпітэтамі і параўнаннямі:
Адкрываю,
як свет,
нанова
беларускае
роднае слова,
пералівістае –
як каменьчык,
вясёлкавае –
як ручэй,
цёплае –
як агеньчык
добрых тваіх вачэй,
светлае – як маланка,
гнеўнае – як пярун,
ціхае –
як калыханка,
вечнае
як Беларусь!
Да шматлікіх эпітэтаў, якімі вобразна характарызуецца беларуская мова, я хочу дадаць яшчэ адзін– мужная. Менавіта так. Мужнымі былі тыя людзі, што, нягледзячы на цэнзуру і жорсткія забароны, выдавалі газеты, стваралі вершы, апавяданні, паклалі гэтым самым пачатак Беларускаму Адраджэнню. Мужнымі былі не толькі тыя, што са зброяй у руках баранілі родную краіну ад ворага – гэтая якасць у нас была і павінна быць заўсёды – але і тыя, што змагаліся з непісьменнасцю, пісалі мастацкія творы, як Ф. Багушэвіч, Цётка, Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч, рабілі спробы навукова ўнармаваць мову, як Браніслаў Тарашкевіч, які напісаў першую “Беларускую граматыку для школ”. Яны ачышчалі нашу мову-раку ад балотнай раскі забыцця і гэтым самым адкрылі воку пяшчотныя белыя лілеі – нашы моўныя скарбы, падзівіцца на якія прыходзіла і прыходзіць ўсё больш і больш людзей. Дзіўная рэч: за лічаныя дзесяцігоддзі беларускай мове ўдалося дасягнуць таго, на што ў іншых моў ішлі стагоддзі – выйсці з сутарэнняў памяці, завалодаць сэрцамі тысяч людзей, стварыць сваю непаўторную літаратуры, шырока раскінуць свае галіны і закрануць імі ўсе сферы жыцця грамадства – і ўсё за адно стагоддзе, у гэтым яе веліч.
На жаль, не змагла наша мова пакуль што справіцца з усімі цяжкасцямі, што ўзніклі на яе шляху. І зараз яшчэ застаецца актуальным пытанне пашырэння сфер яе ўжытку, бо паступова яна становіцца быццам бы той святой рэччу, якую ставяць на пачэснае месца, заўсёды з трымценнем праходзяць каля яе, а ўзяць не асмельваюцца: ці то баяцца кары, ці то не хочуць запэцкаць. Мне здаецца, што палымяныя заклікі тут не дапамогуць. Выйсце трэба шукаць ў пашырэнні літаратуры, музыкі, мастацтва на беларускай мове. Менавіта праз слова чалавек пазнае свет, ён будзе аддаваць перавагу той мове, на якой ён знайшоў тлумачэнне незразумеламу, адказы на свае пытанні, якіяўзнікаюць заўсёды: пра сяброўства, шчасце, сэнс жыцця. Тут можа дапамагчы і песня. Чаму песня? Бо яна стварае адчуванне блізкасці, яна адкрывае душу, распавядае пра шчасце і гора, сум і радасць, пра тое, што зразумела ўсім. А пявучасць і мілагучнасць беларускай мовы яшчэ шырэй адкрываюць шлях, для стварэння на ёй новых песень.
Мова, як і імя, даецца чалавеку пры нараджэнні, праз яе ён вучыцца пазнаваць свет, асвойвае вопыт папярэднікаў, шукае назвы для новых прадметаў, выказвае свае пачуцці. Лепш за ўсё гэта атрымоўваецца ў пісьменнікаў, для якіх мова з’яўляецца першаасновай творчасці. Немагчыма сілком прымусіць чалавека зазірнуць у чарадзейны свет мовы, але можна дапамагчы яму адчуць у гэтым патрэбу, калі паступова паказваць яе красу. Мова адкрываецца толькі таму, хто сам захоча спасцігнуць яе таямніцы.
Мая родная мова
Сённяшні дзень, учора яшчэ невядомы, але праз гэта асабліва хвалюючы і доўгачаканы, можа, не зусім той, які б мне хацелася пабачыць, далучаецца да пуцявіны майго жыцця; кожны крок, што адчайна, а іншы раз сцішана, маё сумленне здзяйсняе ў імя духоўнага ўдасканалення, сталасці, робіцца ўсё больш адчувальны: апошнія месяцы майго навучэнства мінаюць, зусім хутка прыйдзе новы, гэтаксама, як наступны дзень, невядомы і таемны, але найважнейшы і значна больш адказны перыяд майго існавання. Спрадвеку павялося, скончыўшы якуюсь справу, падсумоўваць, чаго дасягнулі, вырашаць, што рабіць далей – гэтак і я хачу адкінуць няшчырае і дробнае, выпрабаваць, ці ўсё ў маім сэрцы моцнае настолькі, каб звацца сапраўднай асобаю, ці не начэпленыя, бы пачварныя маскі, чужыя намеры і перакананні, ці ёсць у сэрцы апірышча, якое, калі заставацца яму адданай, выратуе і не дазволіць, кажучы словамі Рыгора Барадуліна, “разбіцца, як машка, аб ветравое шкло эпохі”. Я зараз мала думаю пра тое, каб абавязкова розніцца ад тых, хто побач – “мудрасць, разуменне і чалавечая вартасць якраз у тым, каб раўняцца на ўсіх”, як пісаў Іван Шамякін, “бо людзі выпрацавалі самае прыгожае, высакароднае, карыснае, разумнае і ў навуцы, і ў мастацтве, і ў адносінах паміж сабою” – я проста хачу па-гілевічаўску “падвесці пэўны грунт” пад свае погляды і ўяўленні пра жыццё, імкнуся, каб яны фундаваліся на ведах, назапашаных за стагоддзі прашчурамі, на вопыце лепшых асобаў з роду чалавечага. Пакрысе перабіраючы заганы сваёй душы і тое, што надае мне гонару, я мушу наблізіцца да вярэды, якая смыліць амаль ці не кожнаму, хто чыніў такія, як сказаў бы Якуб Колас, “разгрэбіны падзей”, можа, часам хацеў унікнуць яе, ды немінуча, кажучы словамі Юрася Свіркі, “вяртаўся ў пачатак” – я думаю пра тое, якую падставу маю размаўляць на чужой мове.
Успамінаю тады свайго дзеда-палешука, яго апавяданне пра тое, як, бы ў Коласавых “Грушах-сапяжанках”, яны з сябрамі трусілі суседскія бэры, як хітравалі, каб адно яшчэ раз залезці на дуб, што стаіць у петрыкоўскім садзе з часоў Вялікага княства, і пацікаваць за цыбатымі птушанятамі ў вялізнай, праўду кажучы, не дужа ахайнай буслянцы, прыгадваю, як не дала яму веры на тыя расказы: маўляў, амаль усё так, як у творцы – а зусім нядаўна напаткала верш Рыгора Барадуліна “Традыцыі” і далася дзіву: тыя ж “Алена лён трэ” і “Лявон цяля пасе”, якія Язэп Лёсік жартаўліва называў доказамі падабенства беларускае мовы да французскай, казаў мой дзед, гэтаксама, як аўтар, “грасіруючы рэ”; тады вочы на фотаздымках майго прадзеда і яго бацькі становяцца жывымі, а не закасцянела-халоднымі, блізкімі, бо хаця на цалю глыбей я бачу тое, што іх хвалявала, чаму, “аплочаны жыццём зямля, сядзіба і свабода” рэпрэсаванага прапрадзеда, чаму далей за сцены сельскіх школ не выпускалі яго сына-філолага, навучэнца Беларускага Дзяржаўнага Універсітэта. Чым больш я адкрываю свой радавод, бы Алесь Пісьмянкоў, “малюючы мілую радзіму малую”, тым шчырэй пераконваюся ў танкаўскай “пашчэрбленасці часам” здабыткаў вынаходнікаў і змагароў нашай зямлі, чыя кроў жывіць і маё беларускае сэрца, тым больш гвалтоўнай і штучнай паўстае руская мова, што нейк нязграбна гучыць з ліцвінскіх вуснаў, тым больш нараджаецца ў распушчанай русінскай свядомасці засцярогі ад ненавісных Пімену Панчанку “вялікадзяржаўнікаў, што разбэсцілі вялікі мой народ”.
Некалі беларуская мова зрабіла залатымі вусны Кірылы Тураўскага і гучала ў манаскіх келлях, дзе, прамаўляючы запаветныя словы, Нябесная Еўфрасіння паклала столькі веры і намаганняў, спадзявання і працы ў імя прасветленасці роднага краю, пазней “простая”, як яе называлі, гаворка стаяла ля трона Вітаўта, ёю, па словах Адама Міцкевіча, “вялікія князі карысталіся для сваёй дыпламатычнай перапіскі”, толькі разам з роднай моваю Францыск Скарына здолеў пераўтварыць Біблію з недасяжнай для разумення папярэднікаў у крыніцу навучання і дабрачыннасці “люду паспалітага”, яна дыктавала Льву Сапегу тэкст знакамітага Статута, яе сакавітымі і трапнымі словамі ліцвін лаяўся на сярэдневяковым кірмашы, молячыся, калі віхурай ляцеў на крыжака, шаптаў беларускае “ойча”, пад русінскі спеў адыходзіў туды, дзе па-куляшоўску “нічога ўслых ужо не вымаўляецца” – кажучы словамі Наталлі Арсенневай, “гэта мова паэтаў і волатаў, скарб, які нас трымаў пры жыцці”. Ды “пачалася крыўда-ганьба і над душою здзек-прыгон”, як пісаў Ніл Гілевіч, калі праз тысячы год спагадлівага суседства і еднасці, падбухтораныя напаўкультурнымі еўрапейцамі, кажучы словамі Тараса Шаўчэнкі, “прыйшлі ксяндзы і запалілі наш ціхі край” – і з 1569 года “пад цяжкім гнётам змусты пайшоў наш лёс на заняпад”: паступова спрашчаючы і ганьбячы, шаўчэнкаўскія “нясытыя князі, магнаты”, а пасля 1795 – і чыноўнікі самаўладнай пары, як з болем усклікаў Ніл Гілевіч, “крыўлялі, глушылі, тапталі вялікую мову няшчаснай краіны”: выгнаная з княжацкіх палацаў і афіцыйных цэркваў, яна ўсё больш тулілася да сапраўднага шляхціца, па-лужанінску “зналася з белай світкаю” “цёмнага, неадукаванага” мужыка-дзікуна, які ветліва, як сапраўдны беларус, пасунуўся, каб даць ёй месца і радуючыся чаму-небудзь альбо кленучы кагось, успамінаў сваю суседку прыказкамі, ловячы яе словы, ткаў з іх пярэстыя кілімы чароўных казак, іншы час жудасных легендаў. Крыху пазней прадаўжальнікам справы Язэпа Лёсіка і Вацлава Ластоўскага, можа, менш адметным, чым Мікалай Байкоў і Сцяпан Некрашэвіч, хутчэй прыхільнікам і зачараваным іх самаахвярнай справаю, які разам з гэткім жа, як сам, студэнтам літаратурна-лінгвістычнага аддзялення педагагічнага факультэта БДУ Пятром Глебкам і іншымі сябрамі хаваў у 1929 годзе Паўлюка Труса, стаў мой прадзед, Смарагд Васільевіч Кароль, сын уладальніка вялікай прыпяцкай судабудоўлі – хто ведае? – можа, не чытаны і праз гэта нікім не ўхвалены паэт альбо выдатны крытык, які, хоць і застаўся жывы, з’ехаў са сталіцы і працаваў выкладчыкам у вясковых школах, нават не быў прызнаны годным да вайсковай службы ў 1941, як сын народнага ворага, не маючы права выезду за мяжу, адно атрымаў пасведчанне аб рэабілітацыі свайго бацькі праз 15 год па яго смерці. Можа, менавіта таму, што лёс роднае мовы адбіўся на жыцці маёй сям’і, я, нібы Мікола Мятліцкі, “раўніва” спраўджваю Гілевічаў запавет “пільней углядацца ў святыя абрысы бацькоўскай зямлі”, імгненна востра заўважаю рознасць беларускіх сэрцаў ад чужынскіх, і ўсё ж, як усе беларусы, гасцінна прымаючы здабыткі іншых народаў, узбагачаючы іх і не навязваючы ўласных, размаўляю на мове другога народа, прыпадабняюся да яго, значыць, губляю старадаўнюю повязь з прашчурамі, здраджваю свайму сумленню, бо яшчэ Сяргей Законнікаў казаў, што “разам з роднаю моваю, нацыянальнымі духоўнымі, культурнымі традыцыямі чалавек страчвае вельмі многае, мяняюцца ягоныя псіхіка, характар, натура, паводзіны, прытупляецца, а потым і знікае пачуццё самапавагі, годнасці, адказнасці за сваю зямлю, яе будучыню, за лёс нашчадкаў у гэтым свеце” – “у лясной старане, дзе не мераюць людзі на грошы ні хлеб-соль, ні прытулак, ні шклянку халоднай вады”, як пісаў Ніл Гілевіч, на старажытнай зямлі пад беламі крыламі, дзе ад Якава Палачаніна і да Пятра Купрыянава поўна герояў, чыё права “людзьмі звацца” высакародна абвяшчаецца імёнамі Максіма Багдановіча і Янкі Купалы, Івана Мележа і Васіля Быкава, кожны, бы Гілевічаў Тодар Вячорка з рамана ў вершах “Родныя дзеці”, можа па-караткевічаўску “паўстаць нават на Бога”, спытаўшы ва Ўсявышняга, “якою моваю, скажы мне, мы будзем гутарыць з табой? Я – не валодаю чужымі, ты, бог, – не ведаеш маёй.”
Я спадзяюся, што ўсё ў жыцці ўраўнаважана, і кожная бядота абавязкова суцешыцца радасцю, а мінулыя страты выкупяцца новымі набыткамі, лепшымі, вартымі таго, каб іх ствараць: мабыць, так трэ было, каб мы страцілі крыж святой Еўфрасінні ці “падарылі” палякам Адама Міцкевіча, каб заўсёды смылелі гэтыя страты, а, значыць, рабілі наша сумленне як мага чысцейшым, абуджалі ў ім самае гарачае і шчырае – гэтак і зараз мы не маем поўнае асалоды чуць родную мову ў душы і будаваць свае думкі менавіта на ёй, каб удасканальваць, бы некалі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, веданне гаворкі папярэднікаў, “даражыць пявучым гукам кожным, як зярняткам чыстым на сяўбе”, кажучы словамі Генадзя Бураўкіна. І покуль ёсць дух гонару і вякі па-барадулінску “пакідаюць у дзяжы гісторыі рашчыну” нацыянальнай вартасці, “у вяках не згіне наша мова, калі ў агні не згінула яна” – старадаўняя, жывая, неўміручая.
Рэкі і азёры Беларусі
***
Увесну з неба льецца сіняя вада: блакітныя кроплі шамацяць па даху, са звонам разбіваюцца аб далоні і прасочваюцца скрозь скуру, яны рассякаюць цемру і запаўняюць слых — запаўняюць увесь горад і самі становяцца горадам. У маю фортку залятае вецер, ласкоча рукі, быццам прагне выпіць халоднага малака іхняй скуры, гоніць мяне з дому, кажа, што азёры вызваліліся з ледзянога палону, а рэкі ўжо парушылі ідэальную шкляную роўнядзь вады і выйшлі з берагоў. Калі сінія кроплі вады на карце — гэта вочы Беларусі, то гэтыя вочы расплюшчваюцца ўвесну.
Мост, пад якім фіялкавай стужкай бруіцца Дзвіна, трапляе ва ўладу вады і сонца. Побач з ім столькі вады і сонца, што можна адчуць сябе адначасова і вадою, і сонцам. Неба над мостам увесь час абменьваецца з вадою колерамі, пакуль аблокі не становяцца зусім шкляна-срэбнымі, а неба зусім агменевым. Прачынаецца світанне.
Да сустрэчы. Да сустрэчы. Белы вецер. Сіні дзень.
Ходзіць сонца па зарэччы па калені у вадзе.
Старажытных соснаў веча. Птушак грай і смех людзей.
Да сустрэчы. Да сустрэчы. Сіні вецер. Белы дзень.
Хто ведае, можа, вада Ясельды была для Яўгеніі Янішчыц тым чарнілам, якое клалася на паперу дасканалымі радкамі? Нават самая маленькая і на першы погляд нязначная рачулка у прамым і пераносным сэнсе ўплывае на лёс спачатку — людзей, потым — гарадоў, а пасля гэтага і народаў. Наўрад ці Віцебск быў бы Віцебскам, а Полацак — Полацкам, калі б не Віцьба і Палата. У межах Беларусі налічваецца больш за 10 тысяч азёраў, 20 тысяч рэк, ахутаных безліччу легендаў і паданнняў. Так, возера Нарач быццам атрымала сваю назву ад імя прыгажуні Нары, якая ахвяравала сваім жыццём у знак помсты за смерць бацькі і каханага ад рук пана, Князь-возера называецца так ад сапраўднага, але няшчаснага кахання князя, што кінуўся ў ваду. Максім Танк называў азёры “слядамі Бога”, а Віктар Гардзей параўноўвае іх з незабудкамі:
Крычаць патрывожана гусі
У мройны азёрны разліў.
А карта маёй Беларусі –
Як луг, што блакітна зацвіў.
Якая ж нязнаная сіла
І вабіць сюды, і заве,
Дзе Нарач нябёсы ўтапіла,
Дзе Свіцязь плюскоча ў траве.
Запеў пастушковае дудкі
Ля плёсаў яшчэ не замёр.
І росна цвітуць незабудкі
Маіх беларускіх азёр.
Найбольш буйныя з азёраў звязаны ў народнай памяці са шматлікімі вусна-паэтычнымі творамі. Звярніце ўвагу, што яны, нашы продкі, у большасці выпадкаў непісьменныя, гэтак клапаціліся пра захаванне духоўнай спадчыны.
Даволі часта можна пачуць, што азёры — гэта слёзы, кроў і пот змардаваных людзей. Гэтулькі даводзілася бачыць жорсткасці ды несправядлівасці, што быццам сама зямля правальвалася ў тых мясцінах, дзе гэтага гора назбіралася найболей, і цэлыя гарады знікалі назаўсёды, а на іх мясцінах з’яўляліся азёры.
Вада натхняе. Свіцязь — Адама Міцкевіча, Няшчарда — аднаго з першых беларускіх пісьменнікаў, аўтара зборніка “Шляхіц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях” Яна Баршчэўскага. Дарэчы, узгадайце, што сам шляхціц Завальня жыў на выспе, якая сёння існуе пасярод Асвейскага возера. Легенды пра палескае Князь-возера натхніла кампазітара Залатарова на стварэнне аднайменнага балета. “Рака Пціч” Рыгора Барадуліна, “Перад Нёманам” Дануты Бічэль, “Запрашэнне на возера Нарач” Максіма Лужаніна, “Песня Дзвіны” Тараса Хадкевіча... З вобразамі ракі паэты заўсёды звязвалі хуткацечны бег часу, імклівы рух жыцця, глыбіню і чысціню духоўных памкненняў чалавека. Плынь магутных рэк і невялікіх рачулак неаднойчы жывіла паэтычную думку, скіроўвала да быційна-філасофскіх роздумаў, разваг Яўгена Хвалея:
Рака маяпраз дні мае віротныя бяжыш –
Твой разумею спех...
Ды недзе тамза выдмай, паваротам,
Прыпынішяк і я на хвілю бег.
Нам ёсць над чым падумаць...
Бо стагоддзіплылі зтабой,
Нібы варагі ў грэкі.
Легенды, былі ў маім народзе
Жывуць часцейтам, дзе крынічаць рэкі...
Беларусь называюць сінявокаю ад мноства вады на нашай зямлі — калі падняцца ў космас ці хаця б зірнуць з-пад крыла самалёта, кожны ўбачыць, як уся наша краіна ўпрыгожана сінімі вачамі-люстэркамі азёр і спавіта блакітнымі стужкамі рэк. Некаторыя нават сёння мяркуюць, што рака Свіслач нараджаецца ад слёз нашай княгіні Рагнеды, якія ператварыліся ў чыстыя крыніцы. Амаль усе нашы азёры, асабліва на поўначы Беларусі, падараваў нам ледавік, які ссунуўся на нашу зямлю са Скандынавіі. 22 сакавіка ўсе людзі Зямлі святкуюць Міжнародны дзень водных запасаў — Свята вады.
Сёння рэкі і азёры вывучае гідраніміка. У гідронімах славянскага паходжання семантыка выступае выразна: Вадзіца, Дабраводка, Водка, Князь-возера. У назве адзначаюцца фізіка-геаграфічныя характарыстыкі: Быстрыца, Лянівіца; каляровае адценне вады — так на Беларусі ёсць Сіняе, Чырвонае, Чорнае, Белае азёры, рэчкі Зялёнка, Галубка, Красніца, Сініца. Неславянскія гідронімы вельмі даўнія, сэнс іх глыбока прыхаваны і становіцца зразумелым толькі пры спецыяльным даследаванні. Напрыклад, назвы еўрапейскіх рэк Дняпро, Дон, Дунай, Днестр утрымліваюць іранамоўны элемент дон = рака, вада. Сэнс ‘рака, вада, возера’ мае шэраг гідранімічных канчаткаў тыпу — ша (Лоша, Уша), -са (Арэса, Лучоса). Шматлікія гідронімы захоўваюць у сваім складзе словы, якія даўно выйшлі з ужытку. Зараз вядома, што гідронім Чачэра паходзіць ад слова ‘чачэра’ — старое рэчышча, Гвозніца — ад гвозд ‘чорны лес’. Неаднаразова рабіліся спробы растлумачыць паходжанне старажытных назваў Дзвіна, Нёман, Прыпяць, Сож. Нарач, аднак, на жаль, ні адна з іх пакуль не завяршылася поспехам.
Назвы скіроўваюць у гісторыю, а сама гісторыя адбіваецца ў люстэрку вады. Плыні рэк нясуць у бяздонне Балтыйскага і Чорнага мораў нашы лёсы. Веснавым акварэльным ранкам ты глядзішся ў люстэрка вады, у якім бачыш храмы і людзей свайго горада, сябе ўчорашняга, сённяшняга і заўтрашняга. Нават неба, калі прачынаецца, глядзіцца ў валошкава-сінія вочы нашай зямлі, каб упрыгожыцца аблокамі. Звярніце ўвагу на тое, што і ў даўно знаёмых радках Уладзіміра Караткевіча першымі згадкамі пра родны край становяцца сімвалы хараства і адметнасці беларускай зямлі — Нёман, Дняпро, Дзвіна, Прыпяць.
Дзе мой край? Там, дзе вечную песню пяе Белавежа,
Там, дзе Нёман на захадзе помніць варожую кроў,
Дзе на ўзвышшах Наваградскіх дрэмлюць суровыя вежы
І вішнёвыя хаты глядзяцца ў шырокі Дняпро.
Ты ляжыш там, дзе сіняя Прыпяць ласкава віецца,
Дзе Сафія плыве над Дзвіною, нібы карабель...
Там, дзе сэрца маё з першым крокам, як молат, заб’ецца,
Калі б нават сляпым і глухім я прыйшоў да цябе.
***
“Якія ж у нас азёры самыя прыгожыя? Самыя прыгожыя, кажаце? Ніякія! Няма ў нас такіх”.
Думка, выказаная Янкам Сіпаковым у кнізе “Зялёны лісток на планеце Зямля”, уразіла мяне, нават выклікала абурэнне. Але ж усё патлумачыў наступны сказ: “Няма ў нас такіх, бо ўсе нашыя азёры самыя прыгожыя”.
А самае прыгожае і самае вялікае на Беларусі возера Нарач. Беларускае мора – так паважліва называюць яго, і нездарма, бо плошча гэтага волата ажно 80 км.кв. Ды Нарач уражвае не толькі сваімі памерамі, яно проста ўражвае: дастаткова яго ўбачыць. Вось як апісаў свае пачуцці пасля сустрэчы з Нараччу Міхаіл Шыманскі: “Усё адразу спынілася. З-пад ног у самае неба ішла светла-блакітная роўнядзь. А можа, гэта неба дакранулася да ног? Здавалася, што ты стаіш не на зямлі, а ўзняўся ў блакітнае бяздонне”.
Шмат хто чуў легенду пра ўзнікненне возера Нарач: дзяўчына і хлопец, няшчаснае каханне, разбітае люстэрка. Але наўрад ці ўсе ведаюць прыкмету, якая звязана з гэтым возерам: чайкі, адлятаючы з Нарачы, забіраюць з сабой добрае надвор’е.Так, на развітанне гэтыя птушкі пакінулі навальніцу ў апавяданні Віталя Вольскага. Ды і Уладзімір Ягоўдзік ўпэўніўся ў тым, што “на Нарачы бываюць дні, калі процілеглы бераг зліваецца з небам, калі лодку шпурляе, як пярынку”.
Возера Доўгае не можа пахваліцца такой жа плошчай, але з’яўляецца пераможцам у іншай катэгорыі: самае прыгожые і самае глыбокае. Не можа не здзівіць той факт, што возера мае назву Доўгае, а на самай справе – глыбокае. Ды якіх толькі цудаў не бывае на свеце! Дарэчы, глыбіня Доўгага складае 53,7 метра. Каб па-сапраўднаму асэнсаваць гэтую лічбу, прапаную ўявіць дом на 25 паверхаў. Уявілі? Колькі тады цікавага і незвычайнага хавае яно ў сваіх глыбінях! Можа, пра возера Доўгае пісаў Максім Багдановіч:
Як у нязнаны свет акно,
Ляжыць, халоднае, яно,
Жыццё сабою адбівае
І ўсё, што згінула даўно,
У цёмнай глыбіні хавае.
Але ж не ўсё згінула. Аказваецца, ледавіковая эпоха пакінула ў таямнічым бяздонні Доўгага жывога пасланца – драбнюткага рачка, што занесены ў Чырвоную кнігу. Толькі вось рыбам не забароніш ласавацца такім “веліканам”.
Самым прыгожым і другім пасля Нарачы па велічыні ёсць возера Асвейскае. Пачакайце, гэта яшчэ не ўсе яго вартасці. Кожную раніцу ад дотыку пяшчотных промняў сонца разам з возерам расплюшчвае вочы пасля салодкага сну і самы вялікі востраў Беларусі. Уяўляючы гэткую карціну, я хачу запытацца словамі Алеся Разанава з кнігі “Дождж: возера ў акупунктуры” :
Выспалася?
Паўстае
З возера выспа.
Сёння на гэтым востраве ніхто не жыве, чаго не скажаш пра выспу з твора Яна Баршчэўскага “Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях”: “Яго сядзіба стаяла ў чароўнай мясціне. На поўнач паблізу жылля – Нешчарда. Калі ўсходзіў вецер, ад возера плыў роўны шум і відаць было, як пакрытыя пенаю хвалі падымаюццца і зноў кідаюць уніз рыбацкія лодкі”.
Сваёй загадкавай прыгажосцю вабяць і Браслаўскія азёры – блакітныя каралі Беларусі, якія зіхацяць 300 пацеркамі. І ў кожнага возера свой характар. Назіральнаму Міхаілу Шыманскаму ўдалося заўважыць, што “перад захадам сонца возера Дрывяты пераліваецца пяшчотнай пазалотай, а суседняе – Цно – блішчыць светла-зялёнымі фарбамі. Возера Войса цёмнае, загадкавае, а Струста – блакітнае”.
Возера Свіцязь не ззяе ў блакітных каралях Беларусі, але яно можа распавесці самым цікаўным, пра што гутарылі два школьныя сябры, Ян Чачот і Адам Міцкевіч, калі бывалі на яго берагах. Адам Міцкевіч, зачараваны прыгажосцю возера, легендамі пра свіцязянак і горад, што знік пад вадой, прысвяціў Свіцязі баладу:
Не знаеш, – з-пад ног, можа, гэта шкляная
Ідзе аж да неба дарога
Ці неба шкляное скляпенне схіляе
Табе аж пад самыя ногі.
І той, другі, бераг убачыць не ў сілах –
З вышынямі возера зліта.
Нібыта вісіш ты на птахавых крылах
У нейкім бяздонні блакіту!..
…і хто сцвердзіў, што неба адно на ўсіх?
У нас, беларусаў, 11000 нябёсаў. Задумлівыя і легкадумныя, зразумелыя і таямнічыя, блізкія і недасяжныя. Яны люструюць нашыя думкі і памкненні. Чулая душа разумее душу чалавечую і супакойвае пяшчотнвй блакітнасцю. А разважлівая, мудрая плынь нясе ачышчэнне і праўду.
Газета “Наша ніва”
Маўклівае цемрыва ночы было разбіта грымотамі свабоды. І ўпершыню пасля доўгага маўчання загучала Слова. Роднае, светлае, праўдзівае. І ўпершыню пасля бясконцага, як здавалася, панавання цемры нясмела заблішчаў першы сонечны прамень. Прайшоў час, і агніста-прамяністыя словы запоўнілі ўсю літаратурную прастору ад зямлі да неба.
Маўклівае цемрыва ночы было разбіта грымотамі свабоды. Яны адгукнуліся рэвалюцыйным уздымам тысяча дзевяцьсот пятага года, што разняволіў і акрыліў нацыянальна-адраджэнскі рух. Яго струменьчык не быў дужа моцным і шырокім, але ж не перасыхаў з часоў Кастуся Каліноўскага. Вестуном яго стала беларускае друкаванае слова, не забароненае зусім пры царызме, але ўсяляк абмежаванае. Ды пасля рэвалюцыйных падзей усе абмежаванні для развіцця літаратуры на роднай мове былі адменены.
І загучала беларускае слова. Загучала свабодна, адкрыта са старонак першых легальных газет “Наша доля” і “Наша ніва”.
“Наша ніва” выходзіла з першага верасня тысяча дзевяцьсот шостага года ў віленскай друкарні абодвума шрыфтамі. “Дайце беларусу такую кніжку, каб ён зразумеў, што ў ёй напісана. Толькі кніжка, напісаная на мове бацькоў яго, зможа сноп свету закінуць у цяжкае жыццё беларуса і паказаць яму дарогу да яснейшай долі”, – сцвярджалася ў рэдакцыйным артыкуле. На жаль, лёс газеты складваўся неспрыяльна. І асноўная частка супрацоўнікаў выйшла з рэдакцыі і стварыла новую газету “Наша ніва”, якой суджана было стаць у міжрэвалюцыйны час выразніцай думак і настрояў беларускага народа. Стваральнікі газеты верылі, што словы Янкі Лучыны стануць яваю і што:
Сонца навукі скрозь хмары цёмныя
Прагляне ясна над нашаю ніваю,
І будуць жыці дзеткі патомныя
Добрай доляю — доляй шчасліваю!
“Наша ніва”, якая выходзіла штотыднёва і амаль бесперапынна з другога снежня тысяча дзевяцьсот шостага года да жніўня тысяча дзевяцьсот пятнаццатага, стала цэлай эпохай у беларускім грамадска-культурным жыцці, за што даследчыкі справядліва назвалі гэты перыяд “нашаніўскім”. Ужо ў першым нумары акрэслівалася мэта выдання: “Мы будзем служыць усяму скрыўджанаму буларускаму народу, пастараемся стаць люстрам жыцця, кад ад нас, як ад люстра, свет падаў у цёмнасць… Мы будзем старацца, каб усе беларусы, што не ведаюць, хто яны ёсць, – зразумелі, што яны беларусы і пазналі правы свае”. І сапраўды, дзякуючы “Нашай ніве” адбывалася адкрыццё народа, геніяльна ўвасобленае купалаўскім “А хто там ідзе?”.
Ул. Конан адзначаў, што “нацыянальнае адраджэнне звычайна пачынаецца з абвяшчэння роднай мовы нацыянальнай каштоўнасцю і святыняй народа”. І таму нядзіўна, што на старонках “Нашай нівы” шмат увагі надзялялася развіццю роднай мовы. Артыкулы Вацлава Ластоўскага, Янкі Купалы, Антона Луцкевіча сцвярджалі: беларуская мова — багацце беларусаў, народны скарб, у якім сабрана і захавана ўсё найлепшае, што ўзвышае чалавека.
Асаблівую ролю газета адыграла і ў станаўленні беларускай літаратуры. Найбольш шчодрымі нумары выдання былі на вершы, друкавалася шмат публіцыстыкі, з’яўляліся творы драматургіі. “Наша ніва” спрыяла таму, што разрозненыя пісьменніцкія сілы аб’ядноўваліся на старонках газеты, якая, як слушна заўважыў М. Ермаловіч, “у значнай ступені стрымала адток талентаў у іншыя літаратуры, што назіралася ў ранейшыя часы і было, бадай, ці не самай балючай нашай ранай”. Магчымасць друкавацца на роднай мове дапамагала стварыць трывалы мацярык беларускай літаратуры, які замацаваўся не на літаратурных традыцыях, а на ўмовах самога жыцця.
Рэгулярна з’яўляліся ў “Нашай ніве” вершы Янкі Купалы, які спачатку быў яе супрацоўнікам, а пасля і рэдактарам. Да таго ж, як адзначаў Кузьма Чорны, “уплыў Янкі Купалы на фарміраванне і рост беларускай паэзіі быў незвычайным. І сам факт яго літаратурнай дзейнасці абуджаў новыя сілы і ўзводзіў іх на дарогу”. Амаль у кожным нумары друкаваліся вершы і проза Якуба Коласа, урыўкі з паэмы “Новая зямля”, якую Уладзімір Ліпскі пазней назаве лепшай кнігай стагоддзя, душой народнага жыцця, помнікам беларускай мове. Асаблівая роля належыць братам Луцкевічам, якія стаялі ля вытокаў стварэння газеты, а Антон Луцкевіч быў яе палымяным публіцыстам. Практычна не было ніводнага пісьменніка, які б не выступаў у “Нашай ніве”. Для многіх з іх шлях у літаратуру пачынаўся з публікацый менавіта ў гэтай газеце. Са старонак “Нашай нівы” ўпершыню загучалі галасы Максіма Багдановіча, Змітрака Бядулі, Цішкі Гартнага, Ядвігіна Ш., Цётк. Тут паўстала і ўзмужнела ў развагах і дыскусіях беларуская крытычная думка, прадстаўленая яркімі асобамі Купалы, Багдановіча, Палуяна, Ластоўскага. Дзякуючы газеце беларускі свет пачуў “Песні жальбы” Янкі Коласа і ўбачыў “Вянок” Максіма Багдановіча.
“Наша ніва” выгадавала цэлае суквецце талентаў, што за кароткі тэрмін стварылі такую літаратуру, якая па праву заняла пачэснае месца сярод літаратур іншых народаў.
Высока ацаніў дзейнасць і ролю “Нашай нівы” ў жыцці мовы і народа Ядвігін Ш. у артыкуле ”Хто чым можа — хай дапаможа: “Цярпелі мы многа, маўчалі доўга, але ўскалыхнулася сэрца, ударыла з душу народа, і скрытая моц у ім адазвалася. Такім сэрцам для нас — наша беларуская газета. У ёй нашы думкі; у ёй нашы скаргі, нашы ўцехі; у ёй наша родная мова. Родная мова — гэта кроў народа: пакуль жыве яна — жыве народ”.
Вобраз Рагнеды ў беларускай літаратуры
Полацкая князёўна Рагнеда — асоба яркая, неардынарная, яе постаць вылучаецца на фоне нашай гісторыі, прыцягвае ўвагу сучасных даследчыкаў. Першымі да вобраза Рагнеды звярнуліся Янка Купала, Пётра Крачэўскі, Міхась Зарэцкі. Называю гэтыя імёны побач, бо аўтары працавалі прыкладна ў адзін час, на пачатку XXст.
У 1912 г. Янкам Купалам была распачата паэма «Гарыслава». Аднак напісанымі аказаліся толькі фалькларызаваная прадмова-зачын і першы раздзел, дзе выказвалася задума творцы. А паказ сацыяльных, рэлігійных, псіхалагічных супярэчнасцяў таго часу застаўся ў намерах і думках аўтара. Захаваўся план паэмы, з якога відаць, што ў аснову твора было пакладзена паданне, занатаванае ў Лаўрэнцьеўскім летапісе (1128 г.).
Тое, што паэма не была завершана, дае падставу даследчыцы творчасці Янкі Купалы Iрыне Багдановіч сцвярджаць: зварот паэта да вобраза Рагнеды быў выпадковы і нават памылковы: «...Паэма не была завершана, відаць, разгортванню сюжэта нешта замінала, не ўвязвалася са светаадчуваннем паэта. Маючы на ўвазе створаную праз год «Бандароўну», можна меркаваць, што канфлікт разгортваўся паміж князем і князёўнай. Народ у гэтай сувязі выпадаў, што не суадносілася з мастакоўскай задачай паказаць супрацьстаянне дзвюх сацыяльных варожых сіл».
На маю думку, пісьменніка цікавіла зусім іншае. Бацькаўшчына пакутавала, народ цярпеў прыгнёт, сацыяльную несправядлівасць, прычым цярпеў пакорліва, цярпеў ужо многія стагоддзі. Янка Купала ўсё гэта бачыў, разумеў і, жадаючы шчасця свайму народу, сваёй Радзіме, заклікаў яе абудзіцца:
Калі ж, калі ты, родна маці...
Да нова збудзішся жыцця?..
Менавіта вырашаючы гэтую праблему, паэт і звяртаецца да вобраза Рагнеды. Яна, няскораная, занесла меч над тым, хто зруйнаваў і паланіў яе родную зямлю. Рагнеда паўстае сімвалам свабоды ў шырокім сэнсе слова. Янку Купалу не трэба было «вырашаць канфлікт паміж багатымі і беднымі», яму хацелася ўзняць сімвал свабоды чалавека, народа, паказаць прыклад, да якога неабходна імкнуцца. Ёндакарае свайго сучасніка, «патомка-сына»:
Забыўся сын аб быўшай хвале,
Ў прыгон прадаў сябе, сям'ю.
Расою здоблячы чырвонай
Свае загоны і лугі,
Прыблуднай чэрні б'е паклоны,
Куе сабе сам ланцугі.
Пра тое, што Янка Купала меў на ўвазе ў гэтым творы перш за ўсё праблему нацыянальнай свабоды, выразна гавораць словы «прыблуднай чэрні». Народ б'е паклоны не свайму пану-прыгнятальніку, а «прыблуднаму», чужому.
Нельга пагадзіцца таксама з думкай I. Багдановіч, што народ «выпадаў» з сюжэтнага канфлікту. Рагнеда ў замаху на князя Уладзіміра кіруецца не толькі асабістай крыўдай і помстай. 3 другога боку, Янку Купалу цікавіць перш за ўсё Чалавек, Асоба. Iкалі ўжо здарылася так, што Рагнеда — князёўна, а не простая дзяўчына, як, скажам, Бандароўна, дык чаму ёй трэба адмовіць у праве на літаратурнае жыццё?
Рыгор Бярозкін параўноўваў «Гарыславу» Янкі Купалы з гістарычнай думай К. Рылеева «Рагнеда». Такое параўнанне можа стацца карысным, бо творы падобныя па сваёй ідэі. Разуменне вобраза Рагнеды К. Рылеевым можа нас наблізіць да больш глыбокага прачытання «Гарыславы» Янкі Купалы. Асноўнае ў творы рускага пісьменніка таксама не асабістая гісторыя князевай дачкі, а лёс «земли кривичей» («Народы мирной сей страны на гордых пришельцев восстали...»), нянавісць да ўзурпатара і забойцы Уладзіміра, імкненне Рагнеды абудзіць дзедавы славу і гонар у сэрцы сына («Воскреснет храбрый Рагволод в делах ичадах Изяслава...»). Сваю асабістую трагедыю гераіня ўспрымае ў сувязі з трагедыяй радзімы, на яе крывавым фоне. «Ты брак свой совершл со мной при зареве родного края!» — кідае яна Уладзіміру. Як можна пераканацца, «Рагнеда» К. Рылеева несла тую ж мастацкую ідэю, што і «Гарыслава» Янкі Купалы, з той хіба розніцай, што ў творы беларускага паэта галасней гучыць імкненне бачыць беларускі народ вольным.
Ідэйна блізкай да паэмы Янкі Купалы з'яўляецца вершаваная драма Пётры Крачэўскага «Рагнеда», напісаная ў 1923 г. Трэба зазначыць, што П. Крэчэўскі быў не столькі пісьменнікам, колькі палітычным дзеячам, таму яго зварот да паэтычнай творчасці быў хутчэй пошукам яшчэ адной трыбуны для выяўлення сваіх ідэй і палітычных поглядаў. Чалавека, апантанага нацыянальнай ідэяй, заўсёды цікавіць усё роднае: вусная народная творчасць, гісторыя, этнаграфія і г. д. Праз гэта чалавек ідзе да сваіх каранёў, таму, натуральна, П. Крачэўскі звярнуўся да гістарычнага мінулага Беларусі (П. Крэчэўскі па адукацыі быў гісторыкам).
У драме П. Крачэўскага паўстае старажытны Полацк. Дзяржава, у якой правіць Рагвалод, уяўляецца свабоднай, незалежнай, квітнеючай:
Пабудаваўся Полацк, Рагвалод
Прыхільна і разумна правіў:
Ён прыцягнуў к сабе народ
I палюбіць сябе заставіў.
Пры Рагвалодзе Крывічы
Гнеліся смагай спраў вялікіх...
У полацкай дзяржаве пануюць дэмакратызм і гасціннасць. Тут жывуць не дзікуны, а разумныя людзі, якія з павагай прымаюць гасцей з-за мяжы. У такіх умовах расла князёўна, складваўся яе характар. Рагнеда ў творы паўстае ўвасабленнем вольнага духу палачан. Вось як яна адказвае паслу Уладзіміра:
Дачка я волі, сэрца вольна,
Бяз перашкод сказала мне,
Што жыць з нялюбым цяжка, больна,
А мне, свабоднай? — Не, не, не.
Уладзімір такі адказ успрыняў як абразу I «Кіеў з Полацкам вялікім // Паўднёвы край ідзе дзяліць». Палачане становяцца на абарону Бацькаўшчыны, змагаюцца да апошняга. Уладзімір раскрываецца як тыран і забойца, ён забівае ўжо абяззброенага Рагвалода з сынамі, сілай бярэ яго дачку. Усе гэтыя падзеі падаюцца ў вершаванай драме праз успаміны Рагнеды. Такі прыём дазволіў П. Крачэўскаму злучыць дзве аддаленыя ў часе падзеі, якія сталі кульмінацыйнымі ў жыцці Рагнеды.
Перш чым паказаць нам Рагнеду з мячом у руках. П. Крачэўскі паказаў яе з сынам Ізяславам на каленях, што, думаецца, не выпадкова. Крыху пазней гэтая сцэна абумовіць. тую рашучасць, з якой малы хлопчык стаў на абарону маці. Абдымаючы Рагнеду, сын пытаецца: «Дзед, праўда, мамо, добрым быў, ён не губіў народ дарэмна?» Вось тая нітачка, якая звязвае яго, малога, са сталай Рагнедай, са старым Рагвалодам. У яго сэрца ўжо закладзена зернейка любот да Бацькаўшчыны, да продкаў, закладзена пачуцці-справядлівасці. Маці, кінуўшы гэтае зернейка, пільна сочыць, каб яно дало ўсходы.
Уладзімір, спрабуючы развесяліць жонку, запрашае гусляра, які пяе славу князю, расхвальвае ўсе яго перамогі, сярод іх — і перамога над Полацкам. Рагнеда не вытрымлівае:
Мой Бацька!.. Слаўны Рагвалод!..
Маўчыце, каты!.. Не сьпявайце!..
Ён жыў... за ім увесь народ...
Вярніце мне яго... аддайце!
Пэўна, у гэты момант у яе сэрцы ўзнікае думка аб помсце. Аўтар выразна дае зразумець, што не за асабістыя, жаночыя крыўды яна помсціць («За Бацькаўшчыну помста клічэ»). Такім чынам, у драме П. Крэчэўскі даводзіць тую ж ідэю нацыянальнай незалежнасці, што і Янка Купала ў паэме «Гарыслава».
У 20-я гады ХХ ст. напісаў таксама п'есу «Рагнеда» Міхась Зарэцкі (прыкладна 1928 г.). На жаль, твор не друкаваўся, а рукапіс яго, разам з некаторымі іншымі матэрыяламі пісьменніка, знік.
Хваля цікавасці беларускіх літаратараў да гісторыі, што паднялася на пачатку XX стагоддзя, была гвалтоўна перапынена. Сродкі перапынення ўжываліся розныя: ад дыскрэдытацыі ўласнагістарычнай тэмы і навязвання мастакам так званай тэмы сучаснасці, да фізічнага знішчэння літаратараў, што здарылася з Міхасём Зарэцкім і многімі іншымі аўтарамі. Амаль перасталі выходзіць творы гістарычнай тэматыкі. Агромністы матэрыял, вялікая тэма заставаліся «незапатрабабанымі» па сутнасці некалькі дзесяцігоддзяў.
Да вобраза Рагнеды беларуская літаратура звярнулася зноў на пачатку 80-х гадоў ХХ ст. У паэме Таісы Бондар «Рагнеда» беларуская князёўна традыцыйна паўстае выразніцай вольнага духу крывічоў. Крывічы паэтэсай успрымаюцца як першы этнічны згустак беларусаў, як край вольны, незалежны («У Рагвалода — Полацк, воля, якую ён бараніць умее»). Аднак Т. Бондар не проста пайшла тым шляхам, што і паэты пачатку XXстагоддзя, яна ўносіць сваё, новае. Напрыклад, паэтка ўступае ў своеасаблівую палеміку з П. Крачэўскім. «За добрым князем народ спявае?» — пытаецца аўтар паэмы і адказвае: «Не, князь славуты сваім народам». Т. Бондар выказвае думку, што Рагвалод і Рагнеда вылучаюцца на фоне гісторыі не проста як асобы, а як прадстаўнікі народа, які хацеў жыць вольна і незалежна.
Звернемся да апісання Рагнеды ў паэме:
У Рагвалода — дачка, не зналі
красунь, ёй роўных, у цэлым свеце:
каса цяжкая, святлей ад сонца,
краса — хто стрэне, вачэй не зводзіць;
у топях позірку, на самым донцы,
сінеча ззяе, бы хвалі ходзяць.
Успыхне позірк — звініць наўколле,
пагасне — раптам усё нямее.
Апісанне гераіні набліжаецца да народна-песеннай традыцыі. А гэта, думаецца, сведчыць, што аўтар успрымае Рагнеду як прадстаўніцу народа, як увасабленне яго фізічнай і духоўнай прыгажосці. Адсюль ідзе таксама разуменне характару гераіні і яе ўчынкаў.
Як жанчына Т. Бондар не магла абмінуць матыў кахання. Мы ўпершыню бачым Рагнеду, якая кахае ўсёй сілай сваёй душы. У літаратурным творы вялікае значэнне мае першая сустрэча з героем. У п'есе Алеся Петрашкевіча, напісанай у адзін час з паэмай Т. Бондар, мы ўпершыню бачым Рагнеду ў той момант, калі яна з братамі фехтуе на шаблях, — адразу малюецца вобраз рашучай, непахіснай дзяўчыны. У Т. Бондар сустракаем Рагнеду з купальскім вянком у руках, з дзявочымі летуценнямі, надзеямі. Яна здаецца такой жа кволай і прыгожай, як тыя кветкі ў вянку...
Вобраз гераіні ў паэме праходзіць пэўную эвалюцыю. Спачатку перад намі пяшчотная, летуценная дзяўчына, якая, разам з тым, калі навісла пагроза над роднай зямлёй, імкнецца на поле бою. Яна абразае свае прыгожыя валасы, каб Уладзімір не змог яе, паланянку, «касой да сядла прывязаць». Пазней перад намі — жанчына-пакутніца. Аднак Рагнеда не здаецца, не губляе пачуцця ўласнай годнасці. Яна гадуе сына, пераемніка яе вольналюбівых памкненняў і думак. У Ізяслава яна ўкладае ўсе свае мары, сваё нязгаснае пачуццё да роднай зямлі.
Сын — а народзіцца ў Рагнеды сын! —
ён верне і рашучасць, і гатоўнасць
напомніць Валадзімеру лясы
вакол паселішчаў пустых, прадонне
касцьмі перасяванае начы,
братоў сваіх пад капытамі коней,
кроў Рагвалода на чужым мячы...
Ізяслаў уяўляецца сімвалам нязгаснага духу свабоды. Ён, як малады парастак, прарослы на папялішчы крывіцкай зямлі, нясе надзею на будучыя росквіт і незалежнасць Беларусі. Нездарма ў творы чытаем такія радкі:
...Ды меч, узняты ёю, будзе
у руцэ таго, хто ані дня,
ні пядзі ад зямлі айчыннай
варожай раці не аддасць.
Зусім іншую трактоўку вобраза Рагнеды сустракаем у п'есе А. Петрашкевіча «Гора і Слава. Русь Кіеўская» (1981 г.). Рагнеда паўстае не пакутніцай, над якой здзейснілі гвалт, а вельмі рашучай і самаахвярнай жанчынай, адданай Радзіме. Як ні дзіўна, але ў беларускай князёўны па волі аўтара з'явілася другая радзіма. Яна атаясамліваецца з «Кіевам, Ноўгарадам і Полацкам — трыадзінымі багамі зямлі Рускай». Такім чынам, тут ні аб якіх нацыянальных ідэях гаворкі быць не можа.
Рагнеда ў размовах з бацькам спасцігае «ісціну», што нязгода паміж княствамі нясе гора і слёзы і што землі крывічоў павінны аб'яднацца з землямі ўсходніх славян, каб стаць моцнай, цэнтралізаванай дзяржавай. Яна добраахвотна згаджаецца стаць жонкай Уладзіміра, які забіў яе бацьку і братоў. Праўда, пісьменнік паказвае момант, калі князёўна аддалася пачуццям і замахнулася нажом на забойцу родных, але асабістае тут жа адышло на другі план, успомніліся бацькавы словы пра Уладзіміра. Сімвалічна, што Рагнеда дае згоду на замужжа ў тым пакоі, дзе ляжаць забітыя Рагвалод і два яго сыны.
Далей мы бачым яе княгіняй. Гэта моцная, непахісная жанчына, сябра і дарадца мужа. Варта адзначыць, што ў рэмарках аўтар неаднойчы выкарыстоўвае для характарыстыкі гераіні слова «жорсткі». Сцэна прынясення ў ахвяру дзіцяці і некаторыя іншыя сведчаць менавіта пра такую рысу ў характары Рагнеды. «Рашайся, князь!» — падбухторвае яна Уладзіміра пагадзіцца на забойства брата. Яе воляй пакладзены канец ваганням кіеўскага князя і яго акружэння адносна старой веры. Рагнеда, будучы жонкай Уладзіміра, радзіць яму ўзяць шлюб з сястрой канстанцінопальскага імператара.
Алесь Петрашкевіч стварыў вобраз жанчыны, якая вырашае ваенныя, дыпламатычныя, рэлігійныя пытанні, якая дзеля ўзмацнення дзяржавы ахвяруе асабістым шчасцем, шчасцем сваіх дзяцей. Аднак вобраз Рагнеды атрымаўся штучным, нежыццёвым. Нежыццёвасць яго, думаецца, звязана з непераканаўчасцю паводзін і ўчынкаў гераіні, з аднабаковасцю раскрыцця характару. Глыбокі ўнутраны свет чалавека, поўны пачуццяў, эмоцый, страсцей, пад пяром аўтара сучаснай трагедыі ператварыўся ў адно пачуццё-ідэю — служэнне дзяржаве.
У драме «Звон — не малітва» (1989 г.) Іван Чыгрынаў адзначае пэўнае тыпалагічнае падабенства становішча Беларусі, калі жылі Рагнеда з Ізяславам, і ў наш час. I тады, і цяпер вырашалася пытанне, якой быць краіне далей — вольнай, незалежнай ці ў «складзе» суседзяў-«дабрадзеяў».
На старонках драмы полацкая зямля паўстае ў пераломны перыяд сваёй гісторыі, калі адна вера замянялася на другую, калі залежнасць ад Кіева магла пры пэўным збегу абставін змяніцца суверэнітэтам.
Кульмінацыйным момантам жыцця Рагнеды лічыўся яе замах на князя Уладзіміра. Менавіта ў гэтым учынку большасць літаратараў бачылі найяскравейшае выяўленне патрыятычных пачуццяў князёўны. I. Чыгрынаў знайшоў свой шлях. I дзеля гэтага яму не спатрэбілася, як А. Петрашкевічу, перарабляць летапісную легенду пра полацкую князёўну.
Мы не бачым Рагнеду ні ў пару яе дзяцінства, юнацтва, ні нават у замужжы. Яна паўстае перад намі ў час свайго выгнанніцкага жыцця на ўскраіне полацкай зямлі. Эпізод жа замаху на вялікага князя кіеўскага згадваецца праз сон-успамін гераіні. Увага аўтара скіравана на адносіны Рагнеды да прыняцця народам новай веры і на факт прызначэння Ізяслава князем полацкім.
Рагнеда ў I. Чыгрынава не проста абаронца старой, язычніцкай веры, веры продкаў, а і сапраўдная патрыётка. Для пісьменніка важна было, як піша літаратуразнаўца Сцяпан Лаўшук, «пашырыць не столькі наша веданне пра яе грамадзянскі, палітычны воблік, колькі прыадкрыць нейкія асабістыя рысы яе чалавечага, жаночага характару».
Княгіня спакойна і разумна вырашае надзённыя праблемы замка. Яна перажывае за лёс сына і за лёс Бацькаўшчыны. I. Чыгрынаў ужо на першых старонках твора адзначае, што Рагнеда не змянілася пасля замаху на Уладзіміра, засталася патрыёткай сваёй зямлі: «Майму мужу, вялікаму князю, даўно хацелася вытравіць з маёй памяці ўсё роднае, забыць бацьку і маці, якіх ён забіў, малых братоў, якія таксама былі зарэзаны ворагамі. Дзеля гэтага ён звацца прымусіў мяне іначай. Але цяпер я зноў на сваёй зямлі». Нездарма яна вяртае саберанейшае імя. Гэты ўчынак сімвалізуе блізкасць гераіні да роднага краю і яго каранёў. Нават не блізкасць, а роднасць, знітаванасць з ім. Рагнеда горда гаворыць у драме: «А я — Полацк».
Як чалавек, які валодае «несумненным дзяржаўным мысленнем», Рагнеда разумее значэнне і сутнасць рэформ Уладзіміра, але не хоча іх прыняць. Тут спрацоўвае некалькі момантаў, адзін з якіх — псіхалагічны. Яна не можа дараваць князю яго «крывавых залётаў», гвалт над яе жаночай годнасцю. I ўсё ж не гэты момант галоўны. Патрыётка свайго краю, Рагнеда варожа ставіцца да новай веры таму, што бачыць у ёй інструмент далейшага заняволення велікакняжацкім сталом полацкіх зямель. Ёй вельмі крыўдна і балюча, калі гэтага не зразумеў сын Ізяслаў, які прыняў Полацкае княства з умовай, што воля кіеўскага князя будзе абавязковай там:
«РАГНЕДА. Iты ўзрадаваўся такому сталу?
ІЗЯСЛАЎ. Я прыняў яго.
РАГНЕДА. Але полацкія князі амаль заўсёды былі незалежнымі ад Кіева.
ІЗЯСЛАЎ. Мама, галоўнае, што ў Полацку зноў будзе свой князь.
РАГНЕДА. Навошта ён, такі князь, там — звязаны па руках і нагах? Дзед твой Рагвалод не схіліў галавы ні перад кім».
Iдалей у гэтай размове яна з болем ускліквае: «О, няшчасная зямля! Што з табою будзе?»
Драма «Звон — не малітва», на мой погляд, глыбока сімвалічная. Наконт трактоўкі яе сімвалічных вобразаў у некаторых аспектах не магу пагадзіцца з аўгарамі кнігі «На парозе 90-х». У прыватнасці Сцяпан Лаўшук сцвярджае: «У п'есе яна (Рагнеда — А. Ф.) паказана чалавекам натуральным, блізкім да прыроды. I зусім не выпадкова Рагнеда параўноўвае сябе з ваўчыцай, якую пазбавілі яе вывадка і якая амаль кожную ноч падыходзіла да муроў замка і выла, выла». Па-першае, у творы не сказана, што ваўчыцу пазбавілі вывадка і ад таго яна вые. С. Лаўшук, пэўна, пераблытаў ваўчыцу з мядзведзіцай («Малога мядзведзьку мужыкі на дрэве закалолі... дык яна цяпер помсціць»). Па-другое, няўжо параўнанне Рагнеды з ваўчыцай — сведчанне яе блізкасці да прыроды? Тое, што гераіня сама сябе так называе, гаворыць пра вобразнасць яе мыслення. Сам жа факт параўнання хавае глыбокі сімвалічна-філасофскі змест. Ваўчыца — гэта сімвал старой веры. Рагнеда спрабуе яе бараніць гэтак жа, як бароніць ваўчыцу.
Княгіня разумее, што старая вера павінна змяніцца, адмовіцца ад застылага, жорсткага, інакш яна не зможа выжыць. Рагнеда тым самым падышла да складанай філасофскай праблемы: старое, калі яно ўжо зжыло сябе, павінна саступіць новаму — такі адвечны шлях развіцця...
Глыбокі сэнс нясе ў сабе вобраз раз'юшанай мядзведзіцы. Вось яна якраз падобная на Рагнеду, якая таксама адарвана ад сваіх дзяцей, адарвана ад роднага Полацка, якая гатова помсціць Уладзіміру за ўсе нанесеныя крыўды. Тое, што забівае мядзведзіцу юны княжыч Ізяслаў, не выпадковасць. У кантэксце твора гэта падзея становіцца сімвалам адчужэння сына ад маці, ад яе патрыятычнага пачуцця і жадання незалежнасці для роднай зямлі.
У канцы драмы мы бачым Рагнеду адну, сын пакінуў яе. «Юны князь Ізяслаў паказаў кепскі прыклад для сваіх пераемнікаў, якія ў канчатковым выніку звялі на нішто незалежнасць беларускага краю. Сёння Беларусь паўстала перад новым выбарам. Як жа павядуць сябе сучасныя «князі»?» — слушна зазначае С. Лаўшук. Праўда, Полацкая зямля, беларускі край да гэтага зведаюць яшчэ і ўзвышэнне, росквіт, і стагоддзі жахлівага запрыгоньвання, вынішчэння фізічнага і духоўнага...
Яшчэ адзін сучасны аўтар, Кастусь Тарасаў, звярнуўся да легендарнага вобраза беларускай князёўны з мэтай данясення ўсё той жа ідэі незалежнасці, патрыятызму, якую мы сустракалі ў творах Янкі Купалы, П. Крэчэўскага, Т. Бондар, I. Чыгрынава. Аднак калі ў ранейшых творах вобраз Рагнеды гераізаваны, то ў К. Тарасава яна — Пакутніца. Пакутніца сапраўды з вялікай літары. Рагнеда ўсё сваё жыццё церпіць пакуты, што выступаюць у творы не проста выпрабаваннямі, якія трэба пераадолець, а з'яўляюцца станам яе душы.
Такое магло здарыцца толькі з вельмі чуллівай, уражлівай натурай і ў той жа час з вельмі моцнай, інакш бы яна зламалася, здрадзіла сабе і продкам, Радзіме. Прывялі Рагнеду да такога стану многія падзеі, іх так шмат, што хапіла аж на «тры жыцці». К. Тарасаў глыбокі сэнс уклаў у гэтыя словы, якія сталі назвай аповесці – “Тры жыцці Рагнеды”.
Чалавек нараджаецца, жыве, расце, дасягае найвышэйшага росквіту духоўных і фізічных сіл, затым пачынае старэць і памірае. Так здарылася і з Рагнедай. Але яна тройчы ў творы нараджаецца і тройчы памірае.
Росквіт першага жыцця — у юнацтве, калі яна галубіць свае дзявочыя мары, марыць пра будучае жыццё з Яраполкам, прагне шчасця і кахання. А закончылася яно ў той момант, калі яе згвалціў Уладзімір у лужыне крыві на вачах бацькоў, якіх тут жа і забілі. Доўга ёй давялося ўздымацца пасля «смерці». Гэты момант настае, знамянуючы сабой росквіт другога жыцця. Яна прачынаецца ад сну, задае пытанне, кім стала. Яна адраджаецца з думкай аб помсце, што дае ёй сілы і мары. Новы кульмінацыйны момант – Рагнеда ўздымае нож на Уладзіміра, але прамахваецца... Зноў расчараванне, князёўна зноў губляе душэўную моц. Аднак яна знаходзіць у сабе сілы адрадзіцца яшчэ ў трэці раз, пачаўшы трэцяе жыццё пад іменем інакіні Анастасіі. Яе падтрымлівае надзея на сына Ізяслава, у душу якога яна імкнулася ўкласці ўсведамленне таго, што ён — князь Полацкай зямлі, зямлі вольнай і незалежнай. Яны разам, сын і маці павінны адрадзіць зямлю продкаў. Аднак і тут — расчараванне' Сын даўно забыўся на матчыну навуку, баіцца штосьці зрабіць не так, трапіць у няміласць да бацькі, вялікага князя.
К. Тарасаў разгортвае перад чытачом старонкі з кнігі якая называецца «Душа Рагнеды», паказвае зрухі ў яе думках яе душэўныя ўзлёты і падзенні. Пры гэтым ён не забываецца што Рагнеда — жывы чалавек, які хоча шчасця, сямейнага паразумення.
Малюючы пакутніцкі лёс вернай дачкі свайго краю, пісьменнікі хацелі, каб мы, людзі сённяшняга часу, не толькі пранікліся яе пакутамі, але і зразумелі значнасць яе дзеянняў Адрадзілі ў сабе надзею, што наша беларуская зямля можа жыць годна, незалежна, шчасліва.
Алена Фількова
Усяслаў Полацкі
Полаўцы лупяць на Альце князёў і дружыну.
Кіеўскі князь люд абманвае – зброі няма.
Ды не правесці кіеўскі люд на мякіне.
Просяць паспольна Усяслава:
“Ты княства прымай!”
Данута Бічэль-Загнетава
Самай цікавай постаццю на тэрыторыі беларускай зямлі з’яўляецца, на мой погляд, асоба Усяслава Полацкага, або Чарадзея, як яго часцей называюць. Вялікая зямля беларуская, пакуль нараджае такіх сыноў, як Усяслаў Полацкі. Гэта адзіны князь у гісторыі, які адначасова кіраваў дзвюма дзяржавамі: Кіеўскім і Полацкім княствамі, пры чым кіяўляне ў свой час самі вызвалілі яго з порубу і запрасілі на прастол. Як не ганарыцца такім прашчурам! Кажуць, ён валодаў чарадзейнай сілай, мог у пушчы ваўком рыскаць, за дзень арлом аблятаць свае ўладанні, а раніцай, ператварыўшыся ў чалавека, людзям суд судзіць, гарадамі князёў надзяляць. “З Кіева да петухоў дасцігаў Тмутаракані; вялікаму Хорсу ваўком шлях перабягаў. Таму ў Полацку рана званы пазванілі к завутрані ў Сафіі святой, а ён у Кіеве звон чуе. Хоць і вешчая душа ў дзёрзкім целе была, але часта бяды нацярпеўся.”
Славутыя ў яго як продкі, так і нашчадкі. Бацька — Брачыслаў Ізяслававіч, унук Рагнеды, адважны воін і мудры правіцель; імя маці гісторыя не захавала. Унучка Усяслава – вядомая Еўфрасіння Полацкая, пакінуўшая светлы след у гісторыі краіны і адзначыўшая род Рагнеды добрымі ўчынкамі.
У 1044г. пасля смерці бацькі Усяслаў Брачыслававіч стаў полацкім князем. Гады яго праўлення ў Полацкім княстве пазначаны падзеямі і славутымі, і трагічнымі. Пры ім у Полацку пабудаваны новы замак-дзядзінец, славуты Полацкі Сафійскі сабор, распачата ўзвядзенне і іншых манументальных пабудоў. У якасці ўзору для сабора князь абраў канстанцінопальскую Сафію. Да Полацка аналагічны будынак быў толькі ў Кіеве і завяршалася будаўніцтва ў Ноўгарадзе. Ёсць сведчанне, што князь будаваў і ўмацоўваў не толькі сваю сталіцу, але і іншыя гарады Полацкай зямлі: Браслаў, Друцк, Заслаўе, Лагойск, Копысь, Оршу, Менск. У сваёй сталіцы Усяслаў Брачыславіч прымаў вядомага ў Старажытнай Русі паэта-спевака Баяна. Акрамя таго, ён стварыў моцнае, добра падрыхтаванае войска, здольнасці якога правераны ў час паходаў на торкаў у саюзе з кіеўскімі князямі. У1065г. пачалася другая крывавая братазабойчая вайна паміж Кіевам і Полацкам. Усяслаў хадзіў паходам на Пскоў, пасля – на Ноўгарад, які яму ўдалося захапіць. У адказ на гэта тры кіеўскія князі, браты, нашчадкі Яраслава Мудрага, павялі свае войскі на Менск. Крывавая бітва адбылася на рацэ Нямізе.
Зноў бачу клін нявораны
І стрэлі над саборамі.
А ворагі, як вораны,
А ворагі, як вораны!
Зноў чую: зброя лязгае—
То прашчур мой бароніцца,
Каб нам імя славянскае
Не каркаць па-варонняму.
Алесь Пісьмянкоў
Апавядаючы пра трагізм Нямігскай бітвы 1067г., аўтар “Слова аб палку Ігаравым” з сардэчнай цеплынёй і спачуваннем намаляваў вобраз Усяслава Полацкага як яскравую гістарычную асобу, мудрага і дзейнага валадара, князя-чарадзея і адначасова як несправядліва пакрыўджанага, няшчаснага чалавека. “На Нямізе снапы сцелюць галовамі, малоцяць цапамі сталёвымі, жыццё кладуць на таку, душу веюць ад цела.
Нямігі крывавыя берагі не дабром былі засеяны, засеяны былі касцямі сыноў рускіх”.
Хутчэй за ўсё страты ў гэтай бітве былі вялікія з абодвух бакоў, бо Яраславічы не адважыліся ісці на Полацк і праз 4 месяцы запрасілі Усяслава Брачыслававіча на перагаворы. Летапісец так расказвае пра гэта: ”Цалавалі крыж чэсны Усяславу, казалі: “Прыйдзі да нас, а мы не зробім табе благое”. Але кіеўскія князі ашукалі Усяслава. Ён быў схоплены, як толькі ступіў з чоўна на другі бераг Дняпра каля Оршы. Яго адвезлі ў Кіеў і з двума малалетнімі сынамі кінулі ў цямніцу-поруб. Князь прабыў у зняволенні больш за 14 месяцаў. Але ў гэты час на кіеўскую зямлю, нібы пакаранне за хлусню і гвалтоўны захоп Усяслава з сынамі, напалі полаўцы, разбілі войска Яраславічаў, і тыя ў паніцы збеглі хавацца ў розныя гарады сваёй дзяржавы. Абураныя іх паводзінамі кіяўляне ўзнялі мяцеж, выпусцілі з вязніцы Усяслава з сынамі, і пасадзілі полацкага князя на кіеўскі прастол. На велікакняжацкім прастоле Усяслаў Чарадзей прабыў 7 месяцаў. За гэты час ён разбіў полаўцаў, ажыццявіў паход на Тмутаракань. Аднак у хуткім часе з’явіўся выгнаны ў час мяцяжу з Кіева Ізяслаў Яраславіч з набраным у Польшчы войскам. Усяслаў з кіеўлянамі пайшоў яму насустрач, каб даць бой. Але не жадаючы зноў пачынаць братазабойчую вайну, ён нечакана для ўсіх ноччу пакінуў войска і збег у родны Полацк. Даследчыкі да гэтага часу спрачаюцца аб прычынах такога ўчынку князя. Верагодна, яны былі дастаткова важкімі, бо Усяслава. ніяк нельга лічыць баязліўцам ці здраднікам.
Неўзабаве кіеўскі князь Ізяслаў вярнуў сабе прастол і зноў напаў на Полацкія землі. Не паспеўшы арганізаваць добрую абарону Полацка, Усяслаў пакінуў горад і знайшоў прытулак у племені водзь, дзе збіраў сілы, каб вярнуць страчаную ўладу. У 1068г. на чале водскага войска ён з’явіўся пад Ноўгарадам. У баі з наўгародцамі Полацкі трапіў у палон. У хуткім часе яго чамусьці адпусцілі. У 1071г., сабраўшы войска з прадстаўнікоў балцкіх плямён, Усяслаў нарэшце вярнуў свой полацкі прастол. Да 1084г. кіеўскія князі неаднаразова спрабавалі захапіць Полацк і скінуць князя з прастола. Але Полацкі адстаяў свае землі і трывала трымаўся на троне сваіх бацькоў. Дзякуючы ваеннаму майстэрству і мудраму кіраўніцтву Усяслава з 1084г. да самай яго смерці (1101г.) Полацкае княства існавала без войнаў. Полацк развіваўся як гандлёвы і культурны цэнтр. Усяслаў меў 6 сыноў — Давыда, Глеба, Рамана, Расціслава, Святаслава-Георгія, Рагвалода-Барыса, якіх ён выхаваў як выдатных воінаў, палітыкаў і шчырых патрыётаў сваёй Бацькаўшчыны.
Род Рагнеды, на маю думку, у гісторыі Беларусі самы славуты, бо падарыў краіне столькі велічных імёнаў грамадскіх дзеячаў, палітыкаў, асветнікаў – гэта і Ізяслаў і яго сын Брачыслаў Ізяслававіч, Усяслаў Чарадзей, Еўфрасіння Полацкая…
Еўфрасіння Полацкая
На свяце беларускай пісьменнасці, што праходзіла ў нашай гімназіі, мне пашчасціла сыграць ролю нашай славутай зямлячкі, змагаркі за нацыянальнае, чалавека незвычайных здольнасцей і сілы волі – Еўфрасінні Полацкай. І ў час рэпетыцый, самога правядзення гэтага свята мне стаў настолькі блізкі і зразумелы гэты чалавек, што часам мне здаецца, што яна – гэта я. І я гляджу на свет яе вачыма, адчуваю тое, што адбываееца яе чулым сэрцам і заклікаю яе словамі.
…Што ж учынілі нашы роды, якія былі да нас? Жаніліся і выходзілі замуж, і княжылі, але не вечна жылі, жыццё іх праплыло, і загінула іхняя слава, быццам прах, горай за павуцінне…
А жыццё Еўфрасінні Полацкай на прайшло бясследна. У кожным з нас, у кожнага з яе вучняў, і ў мяне таксама, ёсць тая іскарка, што запала ў сэрца ад самаахвяравальнай дзейнасці Еўфрасінні Полацкай. Яна кожны дзень павучала старых цярплівасці і ўстрыманню, маладых павучала душэўнай чысціні, слову дабрачыннаму. Адчыніла асветніца і майстэрні па перапісванню кніг – скрыпторыі. Яна была першай беларускай жанчынай-мецэнаткай, ахвяравала грошы на пабудову храмаў і школ: “Будаваць трэба, будаваць, каб пакінуць аб сабе памяць. Каб людзям прагажосць пакінуць у спадчыну”. І пацверджанне таму – Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку, Багародзіцкі манастыр, шэдэўр старажытнабеларускага ювелірнага мастацтва – крыж Лазара Богшы…
Так сталася, што многія людзі, якія зрабілі немалы ўклад у гісторыю сваёй Бацькаўшчыны, паміраюць не на роднай зямлі, як Максім Багдановіч, як Рыгор Крушына… Еўфрасіння Полацкая здзейсніла падарожжа ў Іерусалім. Там, на Святой зямлі, як казаў Алег Лойка “Над Іарданам святым скончылася жыццёвае выпрабаванне беларуская асветніца”…
Дык хто ж яна, Прадслава, прападобная Еўфрасіння Полацкая? Каб адказаць на гэтае пытанне, дастаткова прычытаць заключныя радкі яе жыція: “Яна была дапамогай пакрыўджаным, суцяшэннем смуткуючым, распранутым – адзеннем, хворым – наведваннем ці проста, для ўсіх была ўсім. Еўфрасіння сэрца сваё паіла Божай мудрасцю. Еўфрасіння – незвядальная кветка райскага саду. Еўфрасіння – арол, што, лунаючы ў небе, праляцеў ад захаду і да ўсходу, як прамень сонечны, прасвятліў зямлю Полацкую”.
Данута Бічэль-Загнетава казала: “Свет нас прымаў як народ на адной палачанцы…”.
Еўфрасіння Полацкая – адна з самых адукаваных еўрапейскіх жанчын 12 стагоддзя. Яна – першая з жанчын, каго царква аднесла да святых. А яшчэ Еўфрасіння Полацкая з тых, хто дапамагае людзям яднацца і ў наш складаны час. Дзень 5 чэрвеня стаў у нашай краіне агульнанацыянальным Днём Святой Еўфрасінні Полацкай. Першае святкаванне яго адбылося ў 1994 годзе. Працуе ў нашай краіне грамадскі фонд святой Еўфрасінні, які ўзначальвае вядомая пісьменніца Валянціна Коўтун. Сярод розных мерапрыемстваў гэты фонд праводзіць конкурс “Жанчына года”. Пераможцы гэтага конкурса ўзнагароджваюцца медалём святой Еўфрасінні Полацкай Вялікай.
Вобраз асветніцы нязменна прыцягвае ўвагу беларускіх пісьменнікаў і мастакоў. Першай найбольш поўна і глыбока ўвасобіла яго Вольга Іпатава ў аповесці “Прадслава”. У Полацку 12 стагоддзя можна пабываць дзякуючы раману Алеся Асіпенкі “Святыя і грэшнікі”. Мне прыгадваееца верш Валянціна Лукшы “Фрэскі святой Еўфрасінні”:
Вякі,
Нібы туман наддзвінскі, сіні,
Сплылі за перакаты па спакой…
Ускрыліла над зямлёю Еўфрасіння
Асветніцай,
Пакутніцай,
Святой.
Воблік Еўфрасінні Полацкай прыгадваеш, калі знаёмішся са скульптурнымі партрэтамі палачанак, выкананымі Алесем Шатэрнікам. Славутая асветніца на палотнах Аляксея Марачкіна, на графічных аркушах Арлена Кашкурэвіча. А Сымон Свістуновіч прысвяціў ёй свой габелен.
Вобраз Еўфрасінні Полацкай нахняе і акрыляе. Менівіта таму Алег Бембель назваў яе Белай птушкай, што крыяе над нашай сінявокай Беларуссю:
Птушка белая над краінай сіняй –
То ахова наша і сіла…
Гэта дух святой Еўфрасінні!
Вобраз Еўфрасінні Полацкай у сучаснай беларускай літаратуры
Спасаўская царква… “З чым параўнаць яе бялюткае дзіва? З лілеяй у цёплай завоіне блізкай Палаты? З казачнай птушкай на зялёным поплаве? З журботнай светлай мелодыяй?.. А як выказаць словамі стан душы, якая тут нібыта выпростваецца і замірае, рыхтуючыся дакрануцца да Вечнасці?”
Адчуванні Уладзімера Арлова ля полацкае царквы ў нарысе “Нібы прамень сонечны”, прысвечаным Еўфрасінні Полацкай, блізкія і мне, як палачанцы. Менавіта ад гэтага храма пачалася мая дарога да ўсведамлення Шляху славутае зямлячкі ў Вечнасць.
Яе Шлях узяў пачатак ад келлі Сафійскага сабора. Кажучы словамі Валянціна Лукшы, “да баганоснай славы, / У келлю, / Дзе не выпрастаць крыло, / Прыйшла калісьці юная Прадслава, / Каб несці людзям радасць і святло”. У рамане “спакуса” Таіса Бондар уяўляе, як Еўфрасіння слухала званы Сафіі: “…здавалася, душа яе ўзлятала з галубінай чарадой над купаламі сабора і станавілася самой бязмежнай прасторай над імі, і над усёй зямлёй радзімай. Здавалася, не ўздыхі слоў, а ўзмахі крыл падымалі тую прастору ўсё вышэй і вышэй, скрозь патокі святла, і гарачую малітву яе, нявесты Хрыстовай, чула неба, чула і прымала”.
З малітвы пасля нараджаліся светлыя думкі, а з іх — храмы, школа для дзяцей, манастыр і крыж. Сёння гэта адзін з сімвалаў Беларусі. Шукаем яго — і шукаем сябе… Нездарма гаворыць Еўфрасіння ў фантасмагорыі Алеся Петрашкевіча “Крыж святой Еўфрасінні”: “Крыж — невымоўны дар божы. Крыж — пачатак пераўтварэння свету. Крыж — абаронца сусвету. Ад гэтага часу наш крыж — абаронца нашае Айчыны, сімвал нашае вольнае дзяржавы, надзея нашага народа”.
А калісьці надзею народу Полацкае зямлі даравалі вочы святой, якія моцна ўразілі Андрэйку з апавядання Сяргея Тарасава “Фрэскі”: “Шырока пасаджаныя вялікія блакітныя вочы вабілі незвычайнай сілаю. Глыбокі, пранізлівы позірк прыгожых вачэй апаліў, працяў Андрэйку наскрозь, прымусіў схіліць галаву”.
У позірку Еўфрасінні свяцілася глыбіня яе душы. Душы, якая незвычайнаю сілаю лекавала і ачышчала людзей. Вось як уявіла святую Вольга Іпатава ў аповесці “Прадслава”: “Перад тым, як выйсці да людзей, якія неслі ў манастыр свае крыўды, хваробы і гора, яна доўга малілася, рыхтавала сябе. І тады ўлівалася ў яе нейкая незразумелая сіла. І Еўфрасіння, нібы баючыся растраціць гэтую сілу, не спяшаючыся ішла на двор, і манашкі хрысціліся, гледзячы на яе бледны твар — суровы і ўпэўнены”.
Упэўненасць не пакінула манахіню і падчас паломніцтва ў Ерусалім. Звярнуўся да святой Леанід Дранько-Майсюк у песні “Еўфрасіння”: “Еўфрасіння, пад алівамі, / Сніла ты ў апошнім сне / Воблака шчаслівае, / Што купаецца ў Дзвіне”. Тое, што сэрца апякункі Беларусі заўжды было з роднаю зямлёю, гучыць і ў радках Васіля Зуёнка: “Я крывінка твая — крывічанка, / Я былінка твая — палачанка, / Як над пожняй тужлівай чайка, / Я лячу да цябе, Радзіма, / Са святога Ерусаліма”.
І зараз тут, на яе радзіме, у Полацку, 22 жніўня 2000 года з’явіўся помнік. Для мяне ён сапраўдная таямніца. Аддаляюся ад помніка — здаецца, Еўфрасіння Полацкая глядзіць на мяне. Падыходжу бліжэй — пераводзіць позірк да Бога, у нябёсы. Бо моліцца за беларусаў. Нездарма Рыгор Барадулін прамовіў: “У крыжакрылай келлі Еўфрасінні / Згадаецца акрайчык неба сіні…”
А каб нябёсы душы заўжды заставаліся чыстымі ,Уладзімер Арлоў у кнізе “Таямніцы полацкай гісторыі” раіць: “Прыйдзіце ў храм найпадобнейшай. Пакланіцеся яе мошчам, паглядзіце ў яе вочы на фрэсцы. Падыміцеся ў келлю святой, дзе так узнёсла думаецца пра вечнасць Хараства, пра чалавечае прызначэнне на гэтай зямлі”.
Над Полацкам, над Спасаўскай царквой гучаць словы Валянціна Лукшы:
Вякі,
Нібы туман наддзвінскі сіні,
сплылі за перакаты на спакой…
Ускрыліла над зямлёю Еўфрасіння
Асветніцай,
Пакутніцай,
Святой”.
Мая дарога да ўсведамлення Шляху славутай зямлячкі працягваецца. Я крочу па вуліцах роднага горада, узіраюся ў вежы Сафіі, кранаю сэрцам святую цішыню ля Спасаўскае царквы… І мая душа ўздымаецца высока-высока, у чыстае, як вочы святой, полацкае неба…
Асноўныя этапы біяграфіі асветніцы ў
“Жыціі Еўфрасінні Полацкай”
Усё пакінуць след павінна,
Бо як пачаўся белы свет,
Прамень, пясчынка і расліна
Нязменна пакідаюць след.
Пятрусь Броўка “Сляды”
Еўфрасіння Полацкая. Без гэтага імя немагчыма ўявіць не толькі панараму духоўнага жыцця на ўсходнеславянскіх землях у XII стагоддзі, але і ўсю шматвяковую гісторыю Беларусі. Яна пакінула след на беларускай зямлі, след, які нельга знішчыць ні мячом, ні часам, бо гэты след жыве ў душах кожнака з нас, робіць святлейшымі нашы сэрцы.
Князёўна, ігумення, выдатная асветніца, пра якую "Жыціе" кажа , што яна "небопарный орёл, попарівші от Запада і до Востока, яко луча солнечная, просветівші всю землю Полоцкую", святая Еўфрасіння пакінула па сабе вечную памяць у душы народа.
Ужо ў юнацтве Еўфрасіння перапісвала і перакладала з іншых моваў кнігі, сама пісала арыгінальныя творы. Заснаваўшы ў Полацку два манастыры, яна надала пашырэнню пісьмоваму слову вялікі размах. Гісторыкі звязваюць з яе імем полацкае летапісанне і збіранне бібліятэкі Сафійскага сабора. Князёўна-ігумення рупілася, каб вучні манастырскіх школ разам з граматаю навучаліся "чістоте душевней і бестрастію телесному".
Мудрасць Еўфрасінні выявілася і ў тым, што яна не стала на шлях барацьбы са старымі мясцовымі традыцыямі, а імкнулася асвяціць усё, што магло служыць хрысціянству.
Знаходзячыся ў цэнтры духоўнага жыцця Полацкага княства, яна нястомиа збірала вакол сябе таленавітых людзей, стала першаю нашай мецэнаткай. На яе заказ дойлід Іаан пабудаваў сусветна вядомую царкву Спаса, якую лічаць дасканалым узорам полацкай архітэктурнай школы. Майстар-ювелір Лазар Богша зрабіў для Еўфрасінні свій слынны крыж - неацэнны твор старажытнабеларускага ўжытковага мастацтва. Яна спрыяла стварэнню унікальных фрэскавых размалёвак Спасаўскага храма.
Вялікім быў уплыў ігуменні на палітыку Полацка. Падзвіжніца ўздымала голас супраць княскіх усобіц, папярэджвала, што братазабойчыя войны могуць прывесці Бацькаўшчыну да гібелі.
Багаты плён яе працы высока падымаў аўтарытэт Полацкага княства і ўсіх земляў нашых продкаў увачах Візантыі і іншых краін. Прыклад Еўфрасінні натхняў яе землякоў і наступнікаў: усходнеславянскага першадрукара і перакладчыка Бібліі на зразумелую народу мову Францыска Скарыну, перакладчыка і выдаўца беларускага Евангелля, паэта і асветніка Сімяона Полацкага...
Як добра, што імя Еўфрасінні Полацкай жыве ў памяці нашчадкаў, бо магло б быці па-другому. Яшчэ да самага нядаўняга часу нельга было знайсці згадак пра падзвіжніцу ні ў музейных экспазіцыях, ні ў школьных падручніках па гісторыі Беларусі? Чаму маўчала пра яе пяцітомная акадэмічная "Гісторыя БССР"?
Еўфрасіння Полацкая стала адной з першых кананізаваных жанчын на ўсходнеславянскіх землях. Зразумела, што ў перыяд панавання "ваяўнічага атэізму" яе дзейнасць замоўчвалася або малявалася ў скажоным святле. Яе , выдатную асветніцу, нават у гэты час называлі цемрашалкай.
I вельмі добра, што ў апошнія дзесяцігоддзі беларускія гісторыкі, а таксама мастакі, журналісты зрабілі нямала, каб сарваць з імя Еўфрасінні недарэчныя ды зняважлівыя ярлыкі і незаплямленым вярнуць яго нашай гістарычнай свядомасці.
Вялікую ролю ў вяртанні імя Еўфрасінні Полацкай з небыцця адыгрываюць пісьменнікі. Над імі стаіць цень вялікай асветніцы.
Пахла воскам у прыцемку сінім,
I здавалася, з дна тайнікоў
Свецяць вочы Вялікай Княгіні...
Гэта здань твая, Еўфрасіння,
Мільганула з глыбінь вякоў.
Алесь Звонак
Дзякуй Богу, што мільганула яна для Вольгі Іпатавай, якая напісала аповесць "Прадслава", дзе жыццё нашай суайчынніцы паказана на фоне яе драматычнага часу. 3 полацкай асветніцай сустракаюцца чытачы рамана Таісы Бондар "Спакуса". Цікавы экскурс у Полацк дванаццатага стагоддзя робіць у рамане "Святыя грэшнікі" Алесь Асіпенка. Ёй і яе сучаснікам дойліду Іаану, майстру-ювеліру Лазару Богшу прысвячаюць свае вершы і паэмы сучасныя паэты.
Рэжысёр кінастудыі "Летапіс" Вольга Маракова зняла ў ў 1989 годзе фільм "Еўфрасіння Полацкая" Тады ж у першым нумары новага рэспубліканскага часопіса "Спадчына" з'явіўся першы беларускі пераклад "Жыція" святой, зроблены Аляксеем Мельнікавым.
Будучая святая нарадзілаяс ў сям'і Святаслава-Георгія, малодшага сына Усяслава Чарадзея.Здарылася гэта праз колькі гадоў пасля смерці знакамітага полацкага валадара.
Дзяўчынку назвалі старажытным крывіцкім імем Прадслава. 3 маленства яна чула паданні пра знакамітых продкаў. У яе свядомасць рана ўвайшло імя непакорнай Рагнеды, якую муж - Уладзімір Краснае Сонейка мусіў адправіць з сынам Ізяславам на радзіму. Прадславу вабіла і легендарная асоба дзеде Усяслава.
Княская дачка мела доступ да самых розных кніг, аўтар "Жыція" адзначае яе вялікую любасць да чытання і вучэння.
Слава аб прыгажосці і адукаванасці Прадславы разнеслася "по всем градам", і ў Полацк да князя Святаслава-Георгія зачасцілі сваты. "Жыціе" апавядае, што, калі князёўне споўнілася 12 гадоў(з такога ўзросту дзяўчыну лічылі нявестаю), бацькі вырашылі аддаць яе замуж за сына нейкага слаўнага багаццем і княжэннем валадара. Наперадзе ў Прадславы быў звычайны для жанчын з яе кола лёс: нараджэнне і выхаванне дзяцей, хатнія клопаты, чаканне свайго гаспадара-князя з паходу або ловаў...
I тут нечакана для блізкіх яна выбірае іншую пуцявіну. I гэта пуцявіна служэння Богу і людзям.
Усім сваім жыццём служыла Еўфрасіння Полацкая беларускаму народу, роднай зямлі, і зараз мы спадзяёмся на яе апеку, звяртаючыся да яе ў Малітве за Беларускі Народ: "Цябе, Прачыстая Багародзіца і наша нябесная Маці, просім: прычыніся за намі, а Ты сьвятая Еўфрасіння Полацкая - патронка Беларусі - ды ўсе сьвятыя заступнікі Беларускага Народу, апякуйцеся намі, каб мы сталіся народам сьвятым, выконваючым Волю Божую і сваё пасланство, каб прычыніліся да агульнага дабра тут, на зямлі. А ў прышлым жыцьці атрымалі вечнае шчасце і Табе,, прадвечнаму Валадару, прыносілі славу, чэсьць і паклон на векі вечныя. Амін."
Святы Кірыла Тураўскі – жыццё і галоўныя матывы творчасці
Кірыла Тураўскі займае выключнае месца ў беларускай гісторыі. Манах-аскет, ахвярны пастыр, таленавіты пісьменнік і прапаведнік, “другі Залатавусны”, як называлі Кірылу за красамоўства, стаўся адным з найбольш вядомых усходне-славянскіх духоўных дзеячаў ХІІ стагоддзя. Паводле а. Аляксандра Надсана, Кірыла Тураўскі быў выдатным, хоць і не вельмі арыгінальным багасловам у часы, калі багаслоўская думка ў нашай краіне рабіла толькі першыя нясмелыя крокі. Той самы даследчык называе яго найбольш значным з усіх ранніх беларускіх пісьменнікаў і першым вядомым беларускім паэтам. Вялікая колькасць рукапісных твораў сведчыць пра папулярнасць святога Кірылы не толькі сярод беларусаў, але ва ўсім славянскім свеце ад Ноўгарада да Сербіі і Баўгарыі.
Тураўская зямля ў эпоху св. Кірылы
Каб зразумець феномен святога Кірылы, варта хаця б агульна акрэсліць гістарычны кантэкст, у якім ён з’явіўся. Старажытны беларускі горад Тураў ляжыць на Прыпяці недалёка ад месца, дзе ў яе ўпадае Случ. У сярэднявеччы гэта быў вельмі важны гандлёвы шлях з Балтыйскага мора ў Чорнае па Нёмане, Случы, Прыпяці і Дняпры. Такім чынам, горад меў важнае стратэгічнае значэнне. Такое месцазнаходжанне тлумачыць гісторыю горада, які пастаянна адчуваў на сабе ўплыў заходняй і ўсходняй (візантыйскай) культуры.
Да канца Х стагоддзя Тураў быў цэнтрам племяннога саюза дрыгавічоў. Назву горада легенда выводзіць ад імя правадыра гэтага племені Тура. Некаторыя даследчыкі лічаць гэта этымалагічным паданнем, хаця асобныя не адкідаюць магчымасці існавання рэальнай постаці, ёсць нават здагадкі пра яго скандынаўскае паходжанне (ад імя бога Тора). Пішуць таксама пра шырокія сувязі Турава са Скандынавіяй, а нават Ірландыяй, на што ўказвае культ каменных крыжоў, якія паводле падання прыплылі па Прыпяці. Скандынаўскія уплывы можна знайсці і ў творчасці св. Кірылы.
Тураў ад пачатку сваёй гісторыі вызначаўся незалежніцкімі тэндэнцыямі, а таксама адкрытасцю на заходнія ўплывы. У канцы Х стагоддзя горад уваходзіць у склад дзяржавы Ўладзіміра Вялікага, і той аддае яго свайму сыну Святаполку, пазней празванаму “Акаянным”. Некаторыя даследчыкі робяць з гэтага выснову пра досыць важнае значэнне горада, аднак, напрыклад, В. Чаропка лічыць гэты факт хутчэй адзнакай няміласці, бо на бедным Палессі цяжка было б сабраць моцнае войска. Святаполк ажаніўся з дачкой польскага караля Баляслава Харобрага, разам з княгіняй у Тураў прыязджае лацінскі біскуп Рэйнберн. Святаполк, непакорны сын, пэўна, пачаў рыхтаваць паўстанне супраць Уладзіміра, але той, даведаўшыся пра гэта, схапіў Святаполка з жонкай, а таксама Рэйнбэрна і увязніў іх у Кіеве. Біскуп памёр у зняволенні, існуе думка пра тое, што менавіта ён быў іныцыятарам бунту. Святаполк перажыў Уладзіміра і захапіў Кіеў пасля яго смерці.
Тураўскія князі мелі сувязі з Візантыяй. Барбара, жонка Святаполка ІІ, які княжыў з 1087 да 1093 у Тураве, а пасля заняў Кіеў, была грэцкаю княжною, спалучанаю сямейнымі сувязямі з домам Комнінаў. Пасля смерці мужа яна вярнулася ў Тураў і заснавала там жаночы манастыр св. Барбары.
Доўгі час Тураў знаходзіўся ў залежнасці ад Кіева. Аднак год 1157 быў годам вялікіх падзеяў для Турава. У гэтым годзе князь Юры Яраслававіч, унук Святаполка ІІ, захапіў горад і абвясціў яго незалежным. Два разы кіеўскія князі разам з саюзнікамі хадзілі на Тураў, але жыхары горада добра баранілі сваю незалежнасць. Прыкладна ў гэты час пачынае святы Кірыла пачынае сваю дзейнасць у якасці біскупа. Дарэчы, у Тураве быў адзін з першых біскупскіх пасадаў на Беларусі. А.Аляксандр Надсан узгадвае, што першым тураўскім біскупам з 1005 году быў Тамаш. Потым напрацягу некалькіх стагоддзяў няма ніякіх звестак пра тураўскую епархію. Магчыма, з-за падзей, звязаных з палонам Святаполка І, перарываецца існаванне тураўскага біскупства аж да ХІІ стагоддзя, калі ў жыцці святога Марціна Тураўскага знаходзім імёны чатырох біскупаў.
2. Святы Кірыла Тураўскі
На жаль, захавалася няшмат вестак пра дзяцінства св. Кірылы. Ягоны жыццярыс, які а.Надсан адносіць да ХІ V стагоддзя, называе будучага святога сынам багатых бацькоў. А.Мельнікаў, беручы пад увагу вялікую адукаванасць Кірылы, робіць смелую выснову, што ён мог быць нават сынам Яраслава Святаполчыча, сына Святаполка ІІ. Наўрадці так магло быць на самой справе. Тураў у ХІІ стагоддзі быў значным культурным цэнтрам: там быў біскупскі пасад і некалькі манастыроў, таму адукацыю на высокім узроўні мог атрымаць не толькі княскі сын. Аднак цалкам верагодным лічым сцвярджэнне, што аб арыстакратычным паходжанні свяціцеля сведчаць яго адметнае выхаванне і адукацыя, духоўная кар’ера і далейшыя адносіны з уладатрымальнікамі.
Няма адзінага меркавання што да даты нараджэння святога. Паводле а.А.Надсана, Кірыла нарадзіўся каля 1130 году. Мельнікаў ніжнюю граніцу нараджэння святога абмяжоўвае 1110 годам. Дакладна нам вядома толькі тое, што ў 1169 годзе Кірыла быў ужо біскупам. Пэўна, у гэтым часе ён меў ужо 40 год, а можа і больш.
Яшчэ ў маладым узросце Кірыла вырашыў прысвяціць сваё жыццё Богу і паступіў у манастыр св. Міколы. Там вёў суровае аскетычнае жыццё, поўнае малітвы і посту. Сваім ладам жыцця, пабожнасцю і, несумненна, вучонасцю, ён звярнуў на сябе ўвагу. Да Кірылы пачалі прыходзіць, каб паслухаць парады ці навукі і ён не адмаўляўся дапамагчы іншым. У сваіх павучаннях Кірыла асабліва падкрэсліваў неабходнасць унутраных цнотаў пакоры і паслухмянасці, а не вонкавага аскетызму. Аднак асабістыя схільнасці цягнулі святога да большай самоты. Пражыўшы некаторы час у манастыры, Кірыла пачаў новы подзвіг – стоўпніцтва. Жыццяпісец гаворыць, што ён “увайшоў на стоўп і там зачыніўся”. Стоўпніцтва –форма аскетычнага жыцця, распаўсюджаная на хрысціянскім усходзе V стагоддзя. Манахі, якія прагнулі самоты, будавалі сабе келлі на платформе, якая ўзвышалася над зямлёю на слупах (адсюль іх назва – стоўпнікі, па-грэцку стыліты). Кліматычныя ўмовы Беларусі не дазвалялі праводзіць класічнае стоўпніцкае жыццё, таму Кірыла, верагодна, проста зачыніўся ў стаўпападобнай вежы. Перыяд стоўпніцтва быў для Кірылы часам інтэнсіўнай духовай і інтэлектуальнай дзейнасці. Па словах жыццяпісца, святы “яшчэ больш стамляў сябе пастом і малітвамі, і паясняў шматлікія святыя пісанні”. Вельмі магчыма, што ў гэты час ён напісаў свае малітвы і каноны, а таксама творы пра духоўнае жыццё. Мельнікаў высоўвае гіпотэзу, што Кірыла ў апошнія гады манаства быў ігуменам, бо звяртаўся з павучэннямі да манахаў, акрамя таго, паводле звычая біскупам мог стаць толькі ігумен манастыра.
Так ці інакш, Кірыла быў настолькі вядомы, што, калі памёр Тураўскі біскуп Юры, князь і народ прасілі мітрапаліта прызначыць Кірылу на гэты пасад. Час біскупства стаў для яго часам напружанай душпастырскай і пісьменніцкай дзейнасці. Жыццяпісец піша, што Кірыла “працаваў шмат для Царства Божага”, напісаў “навукі на тэмы Евангельля і прарокаў, казанні на Гасподнія святы і шмат іншых твораў, карысных для душы; а таксама малітвы і пахвалы многім святым”. Заўсёды дбайны пра дабро іншых людзей, Кірыла, “напісаўшы ўсе гэтыя творы, перадаў іх Царкве, якая захавала іх да сённяшняга дня для суцяшэння і навучання верных усея Русі”.
Кірыла прымаў ўдзел у справах, якія датычылі ўсёй Кіеўскай мітраполіі. У 60-ыя гады ХІІ стагоддзя паўстаў раскол з-за нейкага Тодара, альбо Тодарца. Паводле Мельнікава, Тодарац адмаўляў вартасць манаства і ўвогуле бязжэннасці, адмяняў пост у серады і пятніцы, калі на гэтыя дні прыпадалі святы Гасподнія, а таксама на жаданне князя Андрэя Багалюбскага ўстанавіў свята Спаса і Багародзіцы 1 жніўня ў якасці галоўнага свята для сваёй еперхіі. Непасрэдна ад Канстантынопальскага патрыярха, мінуючы кіеўскага мітрапаліта Тодар подступам атрымаў прызначэнне на Растоўскі пасад (можа нават з санам архібіскупа). Кіеўскі мітрапаліт адлучыў Тодара ад Царквы і забараніў усялякія зносіны з ім. У адказ той пачаў ганенні на сваіх супраціўнікаў і адначасова прапаведаваў ерась.
Тодара падтрымліваў князь Андрэй Багалюбскі, які імкнуўся да стварэння ў сваёй дзяржаве незалежнай царкоўнай правінцыі. Але праз пэўны час князь змяніў палітыку – пачаў шукаць прымірэння з мітрапалітам, арыштаваў Тодара і паслаў яго ў Кіеў на мітрапалічы суд, дзе Тодар быў асуджаны і пакараны лютай смерцю ў траўні 1169 году.
У справе Тодарца Кірыла Тураўскі перш за ўсё бараніў біскупскую годнасць. У “Сказе пра душу і цела, альбо пра кульгавага і сляпога” ён выступае супраць тых, хто недастойна прагне біскупства. Таксама вядома, што Кірыла вёў перапіску з князем Андрэем Багалюбскім, якая, нажаль, ня знойдзеная. Магчыма, у сваіх лістах святы дакараў князя за ягоныя нягодныя ўчынкі і за разбурэнне царкоўнай еднасці.
З летапісу вядома, што на пастрыжэнні новага ігумена Кіева-Пячэрскай Лаўры Васіля ў 1182 годзе быў прысутны Тураўскі біскуп Лаўрэн. Гэта значыць, што ў гэтым годзе святога ўжо не было ў жывых, альбо, як думаюць некаторыя даследчыкі, ён адрокся ад біскупства і вярнуўся ў манастыр.
Такія нешматлікія звесткі мы маем пра жыццё святога Кірылы Тураўскага.
3. Творчасць св. Кірылы Тураўскага.
У творчасці св. Кірылы можна вылучыць некалькі асноўных тэмаў.
Па-першае, варта ўзгадаць яго творы, прысвечаныя манаскаму жыццю. Гэта “Прыповесць пра бесклапотнага цара” і “Сказ аб манаскім стане ад Старога і Новага Запаветаў, паколькі манах носіць у сабе вобраз першага і робіць учынкі другога”. У гэтых творах Кірыла карыстаецца алегарычным метадам, досыць распаўсюджаным у тыя часы. Праз іншасказальныя вобразы ён стараецца патлумачыць надпрыродныя праўды.
Аскетычныя творы св. Кірылы сведчаць аб глыбокай духоўнасці аўтара. Сёння шмат каму яны могуць здацца залішне суровымі. Часта складаецца ўражанне, што пачуццё страху Божага ў Кірылы пераважае над любоўю. У гэтым ён быў толькі верны традыцыям Візантыйскай духоўнасці. Кірыла асабліва блізкі да святога Тэадора Студыта (пачатак ІХ ст.), чые правілы законнага жыцця былі прынятыя ўсімі ўсходнеславянскімі манастырамі. Гэтыя правілы вызначаліся вымаганнямі строгай, але разумнай дысцыпліны і безумоўнай паслухмянасці. Акрамя Тэадора Студыта сярод усходніх славян былі вядомы аскетычныя творы св. Базыля Вялікага і Яна Лесвічніка. Несумненна, гэтыя вялікія духоўныя настаўнікі мелі, непасрэдна ці ўскосна, уплыў на св. Кірылу.
Сам Кірыла не прэтэндаваў на арыгінальнасць. Нягледзячы на гэта, яго аскетычныя творы дастаткова арыгінальныя і цікавыя, каб забяспечыць аўтару пачэснае месца сярод іншых духоўных пісьменнікаў. Яны не страцілі вартасці і па сённяшні дзень для тых, хто, па словах Кірылы, “шукае неба”.
Духоўны воблік Кірылы нідзе не выступае так ясна, як у ягоных малітвах. Малітвы Кірылы – “келейныя”, прызначаныя для прыватнага ўжытку. Іх трыццаць – па чатыры і больш на кожны дзень тыдня, у іх захаваны парадак тыднёвага літургічнага кругу. Большасць малітваў скіраваныя да Бога ў Тройцы адзінага і да Госпада Ісуса Хрыста.
Гімнаграфічная спадчына св. Кірылы прадстаўлена двума канонамі. Канон – гэта даволі складаны твор, які з’явіўся ў візантыйскай гімнаграфіі ў пачатку V ІІІ стагоддзя. Поўны канон мае дзевяць песняў, кожная з іх звязана з адной з дзевяці песняў Святога Пісання. Звычайна, за выключэннем некаторых канонаў Вялікага Посту, другая песня адсутнічае, так што пасля першай адразу ідзе трэцяя.
Кірыла вядомы як аўтар гэтак званага “Малебнага канону”. Пакутны характар твору і тое, што ён мае ўсе дзевяць песняў, паказвае, што ён быў прызначаны для ўжытку ў першую чаргу ў Вялікі Пост. Другі вядомы канон св. Кірылы – гэта канон у гонар св. Вольгі, бабкі Ўладзіміра Кіеўскага. Магчыма, канон быў напісаны з нагоды залічэння Вольгі да ліку святых. Тон канону урачысты і ўзнёслы, але з мастацкага боку ён слабейшы за Канон малебны.
Малітвы св. Кірылы носяць галоўным чынам пакутны характар. Але, нягледзячы на гэта, ў іх адсутнічае дух зняверанасці ці роспачы. Наадварот, яны поўныя хрысціянскага аптымізму, які трывае на веры ў бязмежную Божую міласэрнасць. Таму глыбокі і шчыры жаль за грахі спалучаецца з ціхай душэўнай радасцю.
З усіх твораў Кірылы найбольш вядомыя ягоныя казанні, альбо, як яны называліся ў старажытнасці, “словы”. Колькасць словаў, якія бясспрэчна належаць Кірылу, невялікая, іх толькі восем. Усе словы адносяца да Велікоднага перыяду – ад Вербнай нядзелі да шостай нядзелі пасля Вялікадня. Напісаныя яны былі, несумненна, у адным годзе. У слове на Нядзелю расслабленага (трэцяя пасля Вялікадня) Кірыла асуджае тых, хто грашыць пасля атрымання духоўнай годнасці, нават біскупу. Некаторыя даследчыкі бачаць у гэтым намёк на справу Тодарца, што вызначала б дату напісання не пазней 1169 году.
У словах святога Кірылы шчасліва спалучаюцца пісьменніцкія здольнасці з шырокімі на той час багаслоўскімі ведамі. Кірыла быў, несумненна, найлепшым знаўцам Святога Пісання сярод ранніх усходнеславянскіх пісьменнікаў. Ён таксама ведаў творы айцоў Царквы, асабліва Яна Залатавуснага, уплыў якога адчуваецца ў перайманні характару творчасці.
Як прыклад красамоўнага мастацтва, словы Кірылы былі незвычайным з’явішчам для свайго часу. Багацце вобразаў і разнастайнасць формаў ажыўлялі іх і трымалі зацікаўленых слухачоў у напружанні. Мова словаў багатая на трапныя параўнанні і прыклады. Авеяныя духам любові да Бога, словы справядліва здабылі іхняму аўтару славу другога Залатавуснага.
Вялікую частку жыцця Кірыла прысвяціў пастырскай дзейнасці як духоўны настаўнік у манастыры, а потым як біскуп на Тураўскім пасадзе. Ён меў высокае паняцце біскупскай годнасці і балюча перажываў, калі нехта хацеў выкарыстаць гэты стан для нягодных мэтаў. У тым часе сталася сумна вядомай справа Тодарца, якая пагражала разбіццём царкоўнай еднасці Кіеўскаймітраполіі. Кірыла ня мог заставацца ў баку ад гэтай справы. Аднак, замест таго, каб пачынаць спрэчкі з супраціўнікамі, ён напісаў “Прыповесць пра душу і цела”, вядомую таксама як “Прыповесць пра кульгавага і сляпога”, дзе і выклаў свой погляд на Царкву і царкоўных дастойнікаў.
4. Некаторыя аспекты навучання пра чалавека
А.Мельнікаў прыпісвае Кірылу Тураўскаму думку пра дыхатамію чалавека: нібыта паводле Кірылы толькі душа чалавека, створаная на вобраз і падабенства Божае, можа быць збаўлена, а грэшнае цела асуджана на пакуты. Прафесар В.Грыневіч таксама піша, што, па вывучэнні малітваў святога можа скласціся ўраджанне, што ён глядзіць на чалавека вельмі песімістычна, як на істоту паўшую, грэшную і вартую асуджэння, аддадзеную толькі на Божую міласэрнасць. Святы гаворыць пра канкрэтнага чалавека як пра істоту знявечаную, кульгавую целам і сляпую душой.
Кірылава вучэнне пра чалавека поўнае антыномій і недагаворак. Песімістычныя матывы спалучаюцца ў ім з аптымістычнымі. Святы біскуп добра ўсведамляе супярэчнасці, з якіх складаецца чалавек, які часта няўдзячны за дар стварэння і Хрыстовую ласку адкуплення. Таму ў малітвах увесь час гучыць просьба аб прабачэнні і ачышчэнні. Чалавек верыць у бясконцую міласэрнасць Бога, які любіць людзей. Нягледзячы на ўсведамленне віны чалавек можа жыць з вераю, што Збаўца з літасцю возьме яго на свае плечы, як загубленную авечку, і занясе ў дом Айца. Вера Хрыстовым абяцанням, надзея на ўваскрашэнне і чаканне радасці і вечнага жыцця аказваюцца ў Кірылы мацнейшымі за страх перад судом і пакараннем.
Антрапалагічны матыў у творчасці святога цесна пераплецены з хрысталагічным. Адным поглядам ахоплівае Кірыла таямніцу Хрыста і чалавека. Узвялічванне чалавечнасці Хрыста з’яўляецца для прапаведніка адначасова ўзвышэннем чалавечага цела, каб яно было святыняй Бога і “прытулкам Святога Духа”.
5. Святы Кірыла і беларуская культура
Вялікі ўплыў св. Кірыла Тураўскі аказаў на развіццё духоўнасці і мастацкай культуры на Беларусі. Творы яго захаваліся ў шматлікіх рукапісных спісках, самыя старажытныя з якіх паходзяць з ХІІІ стагоддзя. Потым яны трапляюць у першыя друкаваныя кнігі. Так, варта ўзгадаць “Тлумачальнае Евангелле”, выдадзенае Іванам Фёдаравым і Пятром Мсціслаўцам, у якім яны змясцілі “Слова на Ўзнясенне” Кірылы Тураўскага.
Айцец Аляксандр Надсан звяртае ўвагу на тое, што ў “Малой падарожнай кніжыцы” Францішка Скарыны змешчаны тры малітвы св. Кірылы. Скарына не назваў імя аўтара, магчыма нават, ён яго ня ведаў. Але сам факт знаёмства беларускага першадрукара з малітвамі св. Кірылы сведчыць аб іх папулярнасці на Беларусі, а таксама аб існаванні уласнай духоўнай традыцыі, якая сягае каранямі ў ХІІ стагоддзе.
Кірыла Тураўскі пісаў па царкоўна-славянску. Таму ў наш час робяцца спробы тлумачэння яго твораў на беларускую мову. Айцец Язэп Германовіч, вядомы як паэт Вінцук Адважны, пераклаў адну з малітваў, а вядомы знаўца беларускай музыкі Гай дэ Пікарда падабраў да яе мелодыю. Так паўстала песня “Дай, добры Божа...”. Важны крок у напрамку перакладаў твораў св. Кірылы зрабіў Алесь Разанаў, які пераклаў вершам на сучасную беларускую мову адно з яго словаў.
Што датычыць найноўшых даследаванняў, то, пэўна, самым грунтоўным з’яўляецца доктарская праца а. Пятра Татарыновіча, напісаная па-італійску і абароненая ў Папскім Усходнім Інстытуце. А. Надсан у 1968 годзе выдаў кніжку “Святы Кірыл Тураўскі”, другое, папраўленае і дапоўненае яе выданне выйшла ў 2001 годзе. Яно і сталася асновай гэтай працы.
Андрэй Крот
Паслядоўнікі Францыска Скарыны ў развіцці кнігадрукавання
Падарунак, зроблены друкарамі, вызначаецца не толькі шрыфтамі, застаўкамі, дрэварытамі і франтыспісамі. Ён найперш вызначаецца невядомым да таго часу сяброўствам, якое надзвычай важным было ў жыцці Уладзіміра Караткевіча:
Кнігі — сябры.
Іх кідаюць перш за усё:
Яны цяжкія
Як дзесяць вазоў з цэглай.
Кнігі — сябры.
Іх кідаюць перш за ўсё
Каб навек зберагчы,
Як сяброў.
У сэрцы.
Любоўю да кнігі, народа, Радзімы калісьці загарэлася сэрца Скарыны. І ад гэтага нязгаснага пад павевамі часу агню запальваліся сэрцы іншых прыхільнікаў Слова.
З 50-х гадоў ХVІ стагоддзя на Беларусі адна за другой пачалі ўзнікаць друкарні: у Берасці, Нясвіжы, Цяпіне, Лоску, Слуцку, а найбольшая колькасць — у Вільні. Прычым, як адзначыў даследчык старажытнай беларускай літаратуры А. Коршунаў, менавіта “Скарынавы выданні для пазнейшых друкароў служылі тым узорам, на які яны арыентаваліся і ў ідэйнай накіраванасці кнігі, і ў яе мастацка-графічным афармленні”.
Да традыцый Скарыны першы звярнуўся Сымон Будны. Яго нясвіжскі “Катэхізіс”, выдадзены пры дапамозе Мацея Кавячынскага і Лаўрэнція Крышкоўскага, першая на тэрыторыі Беларусі кніга на беларускай мове. З Бібліяй Францыска Скарыны выданне Буднага лучыць, безумоўна, не толькі аднолькавы фармат — у чацвёртую долю аркуша, не толькі вытрыманасць асноўнага тэксту ў чорным колеры і набор некаторых старонак у форме піраміды, трохкутніка або чары. Я думаю, галоўнае, што аб’ядноўвае два выданні, — зразумелая мова. І таму мне здаецца, што словы Уладзіміра Караткевіча наконт ролі Скарынавай Бібліі з рамана “Хрыстос прызямліўся ў Гародні” можна аднесці і да “Катэхізіса”. Выданне Сымона Буднага вызначаецца яшчэ і адметнасцю заставак, а ў прыватнасці на тытуле: у малюнку лісця і асабліва кветак, падобных да стылізаваных валошак, ёсць матывы больш позніх слуцкіх паясоў. Кнігі вылучаюцца і яскравай, дасціпнай мовай, што робіць заклікі Буднага наконт развіцця беларускай культуры на роднай мове яшчэ больш пераканаўчымі.
Ян Карцан, спярша адзін з паплечнікаў Буднага, а пасля заснавальнік уласнае друкарні ў Вільні, выдаваў кнігі не на беларускай, а на польскай, лацінскай і грэцкай мовах. Аднак яго друкарня выпусціла больш за сто назваў кніг. Цікавым для мяне стала і тое, што гэта не рэлігійныя трактаты, а календары, медыцынскія даведнікі, падручнікі.
Не абыякавым да адукацыі, асабліва школьнай, быў і Васіль Цяпінскі. Аднак для мяне ён насамперш чалавек, улюблёны ў родную мову і народ, пра што сведчыць і выданне Евангелля, надрукаванае ў два слупкі на дзвюх мовах. Васіль Цяпінскі не проста перакладаў тэкст са старажытнага царкоўнаславянскага арыгінала, але і свядома імкнуўся ўжываць уласна беларускія словы й звароты. Мяне ўразіла і тое, што ва ўцалелай частцы “Евангелля” налічваецца 210 глосаў. Пераклад, зроблены Васілём Цяпінскім “зъ зычливости ку моей отчизне”, як і творы Францыска Скарыны і Сымона Буднага, азваўся насамрэч жывой народнай моваю ў рэлігійнай літаратуры. Прадмова да Евангелля з тэкстам кнігі не звязана, але заключныя радкі ўспрымаюцца як запавет: “Абы быў гатовы разам са сваёю Айчынай загінуць, калі яна згіне, а калі яна праз ваш ратунак будзе выратавана, то разам з ёю і ўваскрэснуць”.
Як мне здаецца, моцнае пачуццё да Радзімы было і ў братоў Мамонічаў. Бо іх выданні — рэлігійныя кнігі, публістычныя творы, падручнікі і, безумоўна, Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года — спрыялі развіццю адукацыі і ўзбагачэнню роднае мовы. Адкрыццём для мяне стала тое, што ў друкарні Мамонічаў упершыню быў выкарыстаны курсіўны шрыфт.
Напэўна, праца вядомых братоў не была б настолькі плённай без Васіля Гарабурды, тыпографа, які пазней заснаваў уласную друкарню ў Вільні. Супрацоўнічаў з Мамонічамі і Пётр Мсціславец. Бясспрэчна, ён абапіраўся на вопыт Францыска Скарыны, а мажліва, нават асабіста з ім сустракаўся, калі верыць сцэне з аповесці Эрнеста Ялугіна “Мсціслаўцаў посах”.
Але друкар не толькі па-майстэрску выкарыстоўвае ўжо вядомыя прыёмы, ён развівае і ўдасканальвае іх. Доказам гэтаму — Евангелле 1575 года. У кнізе — нібы аўтапартрэт Мсціслаўца: кожная літара падабрана сэрцам, бо шрыфт не запазычаны з выданняў Скарыны, а нагадвае старабеларускія рукапісы. Майстэрства Пятра Цімафеева, сына Мсціслаўца, не адно стагоддзе было крыніцай і для рассейскага, і для ўкраінскага кнігадрукавання.
Што да традыцый Францыска Скарыны, то іх прадоўжылі не толькі асобныя людзі, але і друкарні беларускіх брацтваў, да прыкладу, Святадухаўскага. Мяне ўразіла тое, што на старонках “Малітваў штодзённых” — скарынаўскія застаўкі не толькі з расліннымі ўзорамі, але і нават з відарысамі дэльфінаў. А выдадзеная брацтвам “Граматыка славянская” Лаўрэнція Зізанія мае на адной са старонак зноў герб: сонца і месяц.
Уплыў Францыска Скарыны адчуваецца і на асобных гравюрах славутай Бібліі, выдадзенай у 1563 г. на сродкі берасцейскага старасты Мікалая Радзівіла Чорнага. Тлумачэнне неўміручасці гравюр першадрукара і інтэрпрэтацыі іх у шматлікіх выданнях знаходжу ў Максіма Танка:
І выразаў ён гравюры
Не штыхелем-разцом,
А промнем сонца,
Промнем сваёй веры і
любові да народа,
таму штрых кожны /
Быў такі глыбокі,
Што ні агонь, ні забыццё,
ні ворагі, ні час
Гравюраў гэтых
знішчыць не змаглі.
І сёння
нейкая чароўная
жыве ў іх сіла…
Надзвычайная сіла Скарынавых выданняў дала энергетычны штуршок да друкарскае дзейнасці не толькі ў ВКЛ і асабліва ў Беларусі. Спірыдон Собаль спачатку меў друкарню ў Кіеве, а потым ужо ля Оршы. Паслядоўнік майго зямляка, палачаніна, і Мікалоюс Даукша, адзін са стваральнікаў літоўскае пісьменнасці. З традыцыямі Францыска Скарыны, безумоўна, звязаны і першадрукар у Расеі — Іван Фёдараў. Да кніг беларускага першадрукара прыглядаліся і ў Германіі, у Цюбінгене. Як казаў Пятрусь Броўка, “нямала народаў з крыніц яго піла / і брала ад мудрасці вечны агонь, / У літарах першых знаходзячы сілу…”
Аднак найбольш моцна святлом кніг Скарыны былі апрамененыя душы яго землякоў. Сведчаннем гэтаму — выданні другой паловы ХVІ — першай паловы ХVІІ стагоддзя. Сведчаннем гэтаму — і выданні сённяшнія. Так, у іх няма заставак і дрэварытаў. Аднак складана ўявіць кнігу, асабліва празаічную, без кропак, вялікіх літараў, абзацаў і, канечне ж, без прадмовы і пасляслоўя. Францішак Скарына і надалей будзе ззяць Сонейкам Маладзіковым у вольных крывіцкіх нябёсах.
Арыгінальныя ксілаграфіі, канцоўкі, ініцыялы… Гэта далёка не самае галоўнае ў падарунку друкароў. Галоўнае вызначыў Уладзімір Караткевіч у вершы “Кнігі”:
Кнігі — сябры.
Іх кідаюць перш за усё:
Яны цяжкія
Як дзесяць вазоў з цэглай.
Кнігі — сябры.
Іх кідаюць перш за ўсё
Каб навек зберагчы,
Як сяброў.
У сэрцы.
Жыццё і дзейнасць Сымона Буднага
Адкуль наш род?
Ён з даўніны, з вячніны,
Ад крывічоў пачатак свой вядзе.
Нашчадкі Каліноўскага, Скарыны
Са сцежкі веры не сышлі нідзе.
Рыгор Барадулін
Колькі славутых імёнаў, неапраўдана згубленых у сівых стагоддзях, адкрываем для сябе нанава. З кожным такім іменем паўстае цэлая эпоха,богісторыю стварае не натоўп, а сапраўдная асоба, якая не баіцца супрацьстаяць іншым у поглядах, меркаваннях, учынках, здольная выказаць свае думкі ўголас. Несумненна, для гэтага трэба мець мужнасць, упартасць, моцную сілу волі.
На мой погляд, такімі якасцямі ў поўнай меры валодаў Сымон Будны—чалавек універсальных ведаў, таленавіты пісьменнік, прафесійны перакладчык, неардынарны прапаведнік, выдатны філосаф, які ўвесь свой век без спыну пашыраў гуманістычныя ідэі, палымяна абараняў веды і навуку, шукаў шляхі ўдасканалення асобы і грамадства. Гэта яшчэ адна вядомая постаць эпохі Адраджэння, ці Рэфармацыі.
Яго біяграфія сёння дакладна невядома, у ёй шмат белых плям. Дзе нарадзіўся С. Будны і калі, мы можам толькі меркаваць. Каля 1544 г. Паступіў на факультэт свабодных мастацтваў Кракаўскага ўніверсітэта, дзе атрымаў грунтоўную гуманітарную і багаслоўскую адукацыю. У метрыцыгэтага ўніверсітэта захаваўся пра яго кароткі запіс, дзе сказана, што С. Будны заплаціў за навучанне 1 грош. Значыць, нарадзіўся асветнік і гуманіст каля 1530 года ў Будах, таму мае такое прозвішча, як, напрыклад, Васіль Цяпінскі атрымаў прозвішча ад вёскі Цяпіна.
Высокі навуковы ўзровень падрыхтоўкі, грунтоўнае веданне старажытных моў: лаціны, грэчаскай, іўрыта—дазваляюць меркаваць аб вялікіх здольнасцях. Магчыма, пасля Кракава працягваў вучобу ў Базельскім пратэстанцкім універсітэце.
У1558 г. прыехаў у сталіцу Вялікага Княства— Вільню, там заняў пасаду катэхізіста, настаўніка пратэстанцкай беларускай суполкі, з абавязкам выкладаць асновы кальвінісцкага вучэння дарослым і дзецям, атрымліваючы за гэта шчодрую ўзнагароду, 10 польскіх злотых за квартал. Тут, працуючы на асветніцкай ніве, сталеў як асоба і ўпершыню заявіў пра сябе як тэолага і грамадскага дзеяча.
У 1560 годзе пераехаў у Клецк, там працаваў прапаведнікам у мясцовым кальвінісцкім Зборы, працягваў несці да сэрцаў братоў і сясцёр свет Боскага Слова. У сваіх казаннях, прасякнутых любоўю да чалавека, вучыў дабрыні, шчырасці, богабойнасці, заклікаў слухачоў быць сумленнымі і высакароднымі, бо толькі праз хрысціянскае жыццё можна дасягнуць збаўлення. Ганарліўцаў, зайздроснікаў,злачынцаў, клятваадступнікаў ды тых, хто крывадушна моліцца двум Багам—Хрысту і паганскаму дубу—С. Будны палохаў пякельным агнём і вечнымі пакутамі.
Да нашых дзён, на жаль, не дайшло жывое Слова казанняў. Сумесна з нясвіжскім намеснікам Мацеем Кавячынскім і яго братамі, а таксама з кальвінісцкім міністрам (прапаведнікам) Лаўрэнціем Крышкоўскім С. Будны заснаваў у Нясвіжы друкарню, пры якой была пабудавана і паперня. Падтрымку, у тым ліку і фінансавую, беларускім кнігавыдаўцам аказвалі: уладальнік Нясвіжа Мікалай Радзівіл Чорны і будучы канцлер Вялікага княства Літоўскага Астафій Валовіч. Па загадзе апошняга з Вільні былі перавезены шрыфты Ф. Скарыны. 10 чэрвеня 1562 года ў Нясвіжскай друкарні выйшла першая кніга «Катэхізіс». У «Пасляслоўі» сказана, што да падрыхтоўкі і выдання «Катэхізіса» мелі дачыненне Мацвей Кавячынскі і Лаўрэн Крышкоўскі (Яны заснавалі друкарню) і С. Будны. Прадмову і тэкст «Катэхізіса» напісаў Будны ў Клецку. Прычыну звароту да друкаванага слова ён растлумачыў імкненнем перашкодзіць распаўсюджанню хлуслівых вучэнняў, якія перамаглі ў царкве. Называючы сябе сціплым слугою Хрыстовай навукі, асветнік галоўную мэту бачыў у тым, каб данесці сапраўдны сэнс Слова Божага да ўсіх жадаючых.
Напісаны старабеларускай мовай, «Катэхізіс» прыцягнуў увагу адукаваных людзей не толькі Вялікага Княства, але Маскоўскай Русі і Польшчы. У 1628 г. быў перавыдадзены ў Швецыі. Акрамя «Прысвячэння Радзівілам», «Прадмовы да Чытачоў», «Пасляслоўя», ён уключыў 4 асноўныя раздзелы: «Аб запаведзях Божых», «Аб веры», «Пра малітву Госпада», «Аб тайнах».
Праз 3 месяцы, 11 кастрычніка 1562 г., у Нясвіжскай друкарні выйшла новая кніга Буднага «Апраўданне грэшнага чалавека перад Богам», якая прысвячалася А. Валовічу: ён падарыў значную суму грошаў на будаўніцтва друкарні і яе матэрыяльнае забяспячэнне. У «Прысвячэнні» аўтар выказвае Валовічу падзяку. Да нас не дайшло ніводнага экзэмпляра «Апраўдання».
У 1562г. У Клецку С. Будныпадрыхтаваў на лаціне багаслоўскі трактат «Аб зыходжанні Святога Духа» (у царкве спрачаліся ў той час, адкуль, ад Айца ці Сына, зыходзіць Святы Дух) і адправіў на рэцэнзію лідару нямецкай і швейцарскай Рэфармацыі Генрыху Булігеру. Рукапіс твора зараз захоўваецца ў Цюрыхскім дзяржаўным архіве. Недзе ў сярэдзіне 1563г. погляды Буднага ў выніку напружаных пошукаў змяніліся. Ён прызнаў адзінага Бога, адмовіўшыся ад дагмата Тройцы. У польскамоўным выданні «Катэхізіса» (Нясвіж, 1563-1564г.) аўтар змясціў раздзел з крытыкай «Трайчакоў» і аргументы супраць іхняй дактрыны Абсалюта (Бога). Адзін экзэмпляр гэтага «Катэхізіса» цяпер захоўваецца ва Універсітэцкай бібліятэцы (Швецыя). Апаненты абвінавацілі Сымона ў прыналежнасці да руху «старазаконнікаў», якія адмаўлялі Новы Запавет, вучэнне Хрыста і Апосталаў, усе хрысціянскія святы і абрады, і лічылі Законам Божым Стары Запавет. Будны, каб зняць абвінавачванні, пераклаў на польскую мову твор хрысціяніна Юстына «Размовы Святога Юстына, філосафа і пакутніка, з Трыфанам Жыдом». У кнізе паказаны перавагі Хрысціянства. 16 кастрычніка 1564г. з Нясвіжскай друкарні выйшлі «Размовы Св. Юстына».
У Клецку працягваў самаадукацыю, шмат чытаў твораў заходнееўрапейскіх аўтараў, асабліва Тамаша Аквінскага. Тут асветнік хацеў зрабіць больш дасканалы пераклад Святога Пісьма і выправіць хібы, што трапілі ў біблейскія тэксты, разлічваючы пры гэтым на матэрыяльную дапамогу М. Радзівіла Чорнага. Аднак план ажыццявіць не ўдалося, бо ў 1565г. апякун Буднага, які шмат зрабіў для асветніка, памёр, а жыццёвыя абставіны прымусілі шукаць новае месца.
У пачатку 1566г. Буднага запрасіла ў Холхла ваяводзіца Ганна Кішчына (у дзявоцтве Радзівіл). Таленавіты прапаведнік апантана прыступіў да ўласнага перакладу Бібліі і Апокрыфаў на старазапаветныя і новазапаветныя тэмы, ажыццяўляючы іх навуковае асэнсаванне. У пошуках арыгінала Бібліі яму давялося вывучыць і супаставіць паміж сабой вялікую колькасць біблейскіх кніг, напісаных на старажытнаяўрэйскай, старажытнагрэчаскай, лацінскай, царкоўнаславянскай, польскай, чэшскай, нямецкай, французскай, беларускай («Біблія Скарыны») мовах. Гэта істотна пашырыла яго эрудыцыю і паўплывала на рэлігійна-філасофскія погляды.
Гэта ж якім трэба быць патрыётам сваёй Радзімы, каб усё жыццё прысвяціць служэнню народу, адмовіўшыся ад свецкага жыцця! Але мяне ўсё ж не так гэта здзіўляе, як узровень яго адукацыі. Хто сёння з маладых людзей, маючы за плячыма дзве, а то і тры вышэйшыя адукацыі, можа свабодна чытаць на сямі-дзевяці мовах, як гэта рабіў С. Будны. Становіцца зразумелым, чаму асветнік ніколі не заставаўся без мецэнатаў.
Новы Запавет з прадмовай і каментарыямі быў гатовы да 1570г. і пачаў друкавацца ў Нясвіжскай друкарні. Аднак у сувязі з тым, што Нясвіж у 1571г. перайшоў у валоданне біскупа каталіцкага Мікалая Радзівіла Сіроткі, Кавячынскі перавёз друкарню ў свой маёнтак Узда (Слуцкага пав.). У 1572г. Будны з Холхла пераехаў у Заслаўе, бліжэй да месца выдання Бібліі. Уладальнік Заслаўя падараваў яму некалькі вёсак у знак сяброўства. У гэтым жа годзе Біблія ў поўным аб'ёме выйшла ў свет. Месца выдання на ёй не пазначана. Прадмова Кавячынскага пазначана – населены пункт Узда, прадмова Буднага—Заслаўе, і таму яе можна назваць нясвіжска-ўздзенска-заслаўскай Бібліяй. Аднак выдаўцы браты Кавячынскія, а таксама рэдактары не змясцілі «Прадмовы» і «Каментарыяў» да Новага Запавету, у якіх быў навукова-крытычны аналіз біблейскіх тэкстаў. Яны ўнеслі значныя змены ў аўтарскі пераклад, не дапусцілі перастаноўкі некаторых частак Бібліі і інш. Рэдактарскае свавольства абясцэніла шматгадовую працу С. Буднага. Усё гэта прымусіла асветніка адмовіцца ад аўтарства, і творчы саюз Яго з суаўтарамі распаўся.
Робяцца з пэўнай пары
Ад слоў, што вякі сабралі,
Ворагамі — сябры,
А ворагі — сябрамі…
Пятрусь Макаль
У лёсе Буднага адбыўся пералом. Ён знайшоў сабе новага мецэната ў асобе беларускага магната Яна Кішкі. Восенню 1573г. апошні прапанаваў яму пасаду міністра, прапаведніка, уЛоску, заснаваў там друкарню і аддаў яе ў поўнае распараджэнне Буднага. У 1574г. у Лоскай друкарні выйшаў Новы Запавет з прадмовай і каментарыямі Буднага. Вялікая прадмова, у якой аўтар зрабіў грунтоўныя каментарыі да евангельскіх тэкстаў зрабілі гэта выданне ўнікальным, выдатным помнікам не толькі беларускай, але і еўрапейскай думкі. Будны не імкнуўся да адмаўлення хрысціянства і аўтарытэту Бібліі. Наадварот, яго мэтай было аднаўленне ісціннага хрысціянскага веравучэння, першапачатковага, сапраўднага сэнсу Свяшчэннага пісання. Выхад Бібліі выклікаў бурную рэакцыю сярод тэолагаў, асветніка крытыкавалі , што ён не імкнецца зразумець сапраўдны сэнс Бібліі, а навязвае сваё індывідуальнае разуменне. У гэты час ідэі Буднага падтрымаў яго сябар Васіль Цяпінскі.
У 1576г.у Лоску выйшаў у свет галоўны рэлігійна-філасофскі твор «Пра найважнейшыя палажэнні хрысціянскай веры», у якім ён абагульніў свае ідэі. Трактат палемічны. У творы Будны выказвае версію паходжання Хрыста. Паводле Буднага, богам з'яўляецца толькі Бог Айцец, Святы Дух—сіла Боская. Хрыстос жа наогул не мае ніякіх адносін да боскай супольнасці, паколькі па паходжанні ён натуральны чалавек, узведзены ў боскі сан дзякуючы сваім высокім маральным якасцям і заслугам у прапагандзе хрысціянства.
Потым Будныўвязаўся ў вострую сацыяльна-палітычную дыскусію «аб свецкай уладзе». У выніку ў 1582 г. рашэннем Сінода ён зняты з пасады міністра ў Лоску. Каб апраўдаць сваю дзейнасць, ён у 1583г. апублікаваў твор «Пра свецкую ўладу», які з'яўляецца каштоўнай крыніцай па гісторыі беларускай Рэфармацыі і грамадска-філасофскай думкі. За гэта свавольства яго выключылі з брацкай абшчыны ў Заслаўі, а магнат Ян Кішка з вялікім жалем развітаўся са сваім любімцам, выслаў яго з Лоску.
Апошнія гады С. Будны жыў пры дварах выпадковых мецэнатаў. Відаць, памірыўся з кіраўнікамі абшчыны, пра што сведчыць падрыхтаваная ім другая рэдакцыя Новага Запавету (1589), выпраўленая і перапрацаваная. У прадмове да выдання ён ідзе на кампраміс са сваімі ранейшымі апанентамі. Да 1956г. дакладна дата смерці асветніка не была вядома. Яе ўстанавіў Станіслаў Кот. У каралеўскай бібліятэцы Капенгагена ён знайшоў выдадзены ў 1603г. у Вільні Міхалам Алясніцкім твор. Аўтар піша: «Смерць С. Буднага, правадыра і кіраўніка перахрышчэнцаў Літвы, якая наступіла 13 студзеня 1593г. у Вішневе, была жудаснай і агіднай. Ужо за 2 гады да смерці ён зусім звар'яцеў, не хацеў нічога чуць і ведаць пра Бога і Хрыста. Нават за 3 дні да смерці раздаваўся яго страшэнны крык, які напаўняў двор пана Льва Маклока (беларускага шляхціца, што даў прытулак) і яго суседзяў. А калі цівун пан Віткоўскі пераконваў яго, каб у апошнія свае дні ён звярнуўся да Бога, ён злавіў яго руку і сказаў: «Клянуся, я не ведаю ніякага Бога і ніякага Хрыста». Прыблізна тое самае пра смерць паведамляе Марцін Лашч. Паведамленні яўна перабольшаныя, бо належаць яго ідэйным праціўнікам.
Рэлігійна-філасофскія ідэі С. Буднага наконт адзінага Бога, тлумачэння Троіцы і паходжанне Хрыста, былі наватарскія і не мелі аналагаў у еўрапейскай думцы. Ён адхіліў думку пра тое, што ў Старым Запавеце ёсць указанне пра будучае нараджэнне Хрыста. Прарокі, сцвярджаў Б., нічога не ведалі і не маглі ведаць пра Хрыста. Гэты тэкст—вынік падробкі, на што раней звярталі ўвагу іншыя філосафы. Не верыў Будны і ў жыццё пасля смерці. Яго погляды даволі дэмакратычныя, бо лічыў, што спрэчныя пытанні павінны свабодна абмяркоўваць вучоныя і невучоныя, настаўнікі і вучні, прапаведнікі і прыхаджане, багатыя і бедныя—дзе гэтай свабоды няма, там няма свабоды наогул. Погляд Буднага на Хрыста як на выдатнага чалавека, які за свае высокія маральныя якасці быў уганараваны «боскасці» падводзіў да думкі, што гэта магчымасць ёсць у кожнага смяротнага чалавека, які імкнецца дасягнуць маральнага ўдасканалення. У прадмове ён пісаў пра скажэнне сапраўднага хрысціянства ў каталіцызме і праваслаўі, падмену свядомай і шчырай веры і маралі фармальнай, паказной. Асновай веры, паводле Буднага, з'яўляюцца не абрады і літургія, а этыка, якая змяшчаецца ў Бібліі. Сваім свецкім жыццём, штодзённай дзейнасцю, працавітасцю, сумленнасцю чалавек заслугоўвае выратаванне, бо ён нясе асабістую маральную адказнасць перад Богам за свае ўчынкі. Прызнаваў Будны і прыватную ўласнасць. Але прапанаваў рэформу ўсёй сістэмы царкоўнага землеўладання: зямля павінна належыць не манастырам, а царкоўным абшчынам, даходы ад яе павінны ісці на школьную адукацыю, утрыманне настаўнікаў, бедных вучняў, прапаведнікаў, будаўніцтва бальніц і дамоў для састарэлых. Ухваляў і прыгонніцтва. Быў рашучым праціўнікам супраціўлення сялян сваім гаспадарам, але не прымаў жорсткасці феадалаў, быў прыхільнікам мірнага суіснавання ўсіх саслоўяў. Высока ставіў працу гарадскіх рамеснікаў, асабліва майстроў. Палітычны ідэал яго—«філосаф на троне», г. зн., асветны манарх, які павінен акружыць сябе мудрымі і вучонымі людзьмі і з імі раіцца, як дзейнічаць у цяжкіх абставінах.
У «Катэхізісе»ў духу Скарыны заклікаў пануючыя колы, у прыватнасці князёў Радзівілаў, клапаціцца аб развіцці беларускай культуры, адукацыі, роднай мовы. Разам з тым ён сцвярджаў неабходнасць ведаць еўрапейскую культуру, асуджаў рэлігійную нецярпімасць.
Цяпер, у гэтую пару,
Праз далеч вёрстаў і стагоддзяў
Вяртаюцца на Беларусь
Яе сыны, – з легенд прыходзяць
«Вяртаюцца з нябыту»
Аляксей Русецкі
Жыццё і дзейнасць Сімяона Полацкага
Жыў-быў паэт,
Толькі слову-малітве адданы,
Рупны настаўнік, манах,
Міласэрдзем гарэў.
Музу епіскап Каліст
Закаваў у кайданы.
Кінуў у замак.
Пасля перакінуў у хлеў.
Данута Бічэль-Загнетава
Хіба ва ўсёй Азіі не знайшлося больш годнага настаўніка для выхавання царскіх дзяцей, як толькі Сімяон Полацкі—вось што мяне больш за ўсё здзіўляе ў гэтай асобе. І сапраўды, ёсць чаму здзіўляцца: філосаф, паэт, астролаг, багаслоў, заснавальнік 1-га рускага тэатра, працаваў над праектам рускай вышэйшай школы, накшталт Кіева-Магілянскай акадэміі і г. д.
Самуіл Гаўрылавіч Сітніяновіч, у манастве Сімяон (1629-25. 08.1680)— беларускі і рускі пісьменнік, філосаф-асветнік, педагог, тэолаг, грамадскі і царкоўны дзеяч. Паходзіў, як мяркуюць даследчыкі, з купецкага саслоўя. У архівах палачан род Пятроўскіх пазначаны поруч са Скарынамі і Цяпінскімі. Пачатковую адукацыю атрымаў у Полацку. Першым яго настаўнікам мог быць вядомы беларускі педагог і пісьменнік Іяўлевіч. У пач. 1640 гг.—студэнт Кіева-Магілянскай школы (пазней акадэміі), дзе сярод яго настаўнікаў былі выдатныя ўкраінскія вучоныя і пісьменнікі Пётр Магіла, заснавальнік школы і яе першы рэктар), Л. Барановіч, І. Гізель. У Кіеве атрымаў званне настаўніка. Пазней вучыўся ў Віленскай езуіцкай акадэміі. Захаваліся яго канспекты курсаў лекцый віленскіх філосафаў і тэолагаў. У Вільні Сімяон Полацкі вывучаў рыторыку, тэарэтычную і практычную паэтыку, натурфіласофію і этыку. Акрамя роднай беларускай мовы, ён дасканала ведаў лацінскую, польскую, царкоўнаславянскую мовы, пісаў на гэтых мовах вершы, прамовы, навуковыя трактаты. На думку некаторых даследчыкаў, у віленскі перыяд уступіў ва ўніяцкі ордэн Васіля Вялікага і стаў базыльянінам. Уніяцтва ў той час замацавалася на Беларусі, яго прыхільнікі па-свойму імкнуліся пераадолець рэлігійны раскол беларусаў на праваслаўных і католікаў, карысталіся беларускай моваю. Як высокаадукаваны настаўнік і пісьменнік, Сімяон Полацкі аднолькава добра ведаў славянскую і заходнееўрапейскую культуру і імкнуўся да іх сінтэзу.
У час вучобы Сімяона Полацкага ў Кіева-Магілянскай калегіі, у ёй выкладаліся славянская, грэчаская, лацінская і польская мовы, граматыка, геаметрыя астраномія, музыка, тэарэтычная і практычная рыторыка, паэтыка, у тым ліку, практыка вершаскладання, філасофія, арыфметыка, багаслоўе. У канцы навучальнага года наладжваліся публічныя дыспуты, на якіх студэнты выступалі з “казаннямі” на роднай мове і на латыні, чыталі напісаныя пад кіраўніцтвам настаўнікаў вершы, спрачаліся на багаслоўскія і філасофскія тэмы. У 1-ай палове 1650 гг. Сімяон Полацкі вучыўся ў Віленскай езуіцкай акадэміі. У гэты час закончыўся беларускі перыяд Полацкага. Калі вучыўся ў Кіеве і Вільні, пісаў на старабеларускай, старапольскай і лаціскай мовах. Большасць польскіх і лацінскіх вершаў належаць да школьнай паэзіі. Тады паэтычны талент паэта выявіўся пераважна ў свецкай тэматыцы, у кантраснай вобразнасці, спецыфічнай да паэтычнай культуры барока.
Каля 1656 С. Полацкі вярнуўся ў родны Полацк, прыняў праваслаўнае манаства і настаўнічаў пры брацкай школе ў Богаяўленскім манастыры. Чалавек па натуры дзейны, працавіты, ён выкарыстаў усе магчымасці для самаўдасканалення. Былі ў яго жыцці хвіліны адзіноты і тугі, і тады пісаліся вершы-маленні з элегічным настроем. Напрыклад, у малітве “У час смутку” паэт просіць Бога вызваліць яго ад цяжкіх клопатаў і напасцяў. Пісаў ён пераважна па-беларуску, кніжным урачыстым стылем, набліжаным да царкоўнаславянскай мовы. Характэрная рыса яго паэтычных твораў—патрыятызм, любоў і пашана да свайго народа, да роднага горада і краю. Сярод твораў на гэту тэму элегічная малітва пра забранне цудатворнага абраза Багародзіцы з Полацка ў Маскву. У сваім вершы паэт просіць святую заступніцу Беларусі дапамагчы вярнуць народную святыню. Пазней пагроза захопу шведамі Беларусі і Літвы, сялянскія паўстанні пахіснулі веру С. Полацкагаў стабільнасць Рэчы Паспалітай, і ён пачаў ускладаць надзеі, што яго Радзіму выратуе саюз Польшчы з Расіяй. Таму калі ў 1656г. маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч прыбыў з войскам у Полацк, ён вітаў яго хвалебнымі, тэатралізаванымі вершамі, якія зачыталі вучні паэта, праслаўляючы “вызваліцеля” роднай зямлі, спадчынніка “польскай кароны”. Потым ён прысвяціў хвалебныя вершы цару, царыцы, царэвічу. Пра патрыятызм пісьменніка сведчаць яго польскамоўныя сатырычныя паэмы “Роспач караля шведскага”, “Шведскі кароль шукае сваіх афіцэраў”. У гэтых таленавітых памфлетах выкрывалася заваёўніцкая авантура Карла Густава Х, які ў сярэдзіне 17 ст. хацеў падзяліць Рэч Паспалітую. Адначасова С. Полацкі выявіў свой паэтычны талент у жанры каляднай вершаванай драмы па матывах Евангелля ад Лукі. Зімой 1664г. С. Полацкі прыняў запрашэнне прыехаць у Маскву. Пісьменніка пасялілі побач з царскімі палатамі і залічылі на дзяржаўнае забеспячэнне. Ён стаў дарадцам цара па царкоўных справах, перакладчыкам і рэдактарам. Яго запрашалі на прыдворныя ўрачыстасці, дзе паэт чытаў свае віншаванні ў вершах. Калі ў 1665 г. у цара нарадзіўся сын Сімяон, паэт з гэтай нагоды напісаў верш “добрае прывітанне” у вытанчанай форме барочнай паэтыкі. Уплыў паэта на царскі двор асабліва ўзмацніўся пасля 1667г., калі ён быў прызначаны выхавальнікам і настаўнікам царскіх дзяцей. Галоўны клопат беларускага пісьменніка ў Маскве – педагагічныя, асветніцкія і выдавецкія справы. Яму ўдалося ажыццявіць сваю даўнюю маару – заснаваць пры царскім двары друкарню, незалежную ад патрыяршай цэнзуры. Сярод першых надрукаваных у ёй кніг падручнік для дзяцей “Буквар мовы славенскай”. У той час грамаце вучыліся па біблейскім зборніку гімнаў і песняў, вядомым пад назвай “Псалтыр”С. Полацкі пераклаў яго сілабічнымі вершамі і выдаў у друкарні пад назвай “Псалтыр рыфматворны”. Твор стаў папулярным песеннікам у асяроддзі адукаваных тагачасных людзей.
За палітычнай і царкоўнай барацьбой паэт не забываў пра літаратурную творчасць. Амаль штодзённа ён пісаў палову сшытка вершаў, п’ес, твораў прамоўніцкай прозы. Яго царкоўныя “словы” і казанні служылі падручнікам для рускіх епіскапаў і святароў ніжэйшых званняў. Яны склалі рукапісныя зборнікі “Абед душэўны” і “Вячэра душэўная”. Мяне вельмі здзіўляе незвычайная працавітасць аўтара, бо кожны том быў больш як 1500 старонак. Гэта быў узор высокага прамоўніцкага мастацтва ва ўсходнеславянскім рэгіёне. Зборнік вершаў (у перакладзе на сучасную мову – “Сад шматколерны”) на той час служыў для рускай публікі сапраўднай энцыклапедыяй ведаў па гісторыі, антычнай міфалогіі, натурфіласофіі, касмалогіі, тэалогіі, маралі і хрысціянскай сімволіцы. Пісаў ён і буйныя творы драматычнага жанру – п’есы ”Камедыя-прытча пра блуднага сына” і трагедыя “Пра Навухаданосара цара…” З яго драматургіі пачынаўся ў Расіі прафесійны тэатр. Цыкл вершаў пад назвай “Фрэны, або плачы” на смерць царыцы Марыі Ільінічны – адзін з лепшых твораў паэта.
Службу пры маскоўскім двары С. Полацкі пачаў перакладчыкам і не пакідаў занятак да канца жыцця. Перакладаў з латыні і польскай мовы, апрацоўваў папулярныя тады свецкія і царкоўныя тэксты, пазней перакладаў на рускую мову Біблію. Царкоўныя дзеячы не давяралі “лаціністу” і “заходніку” С. Полацкаму, хоць паважалі яго талент і энцыклапедычную адукаванасць. Ён напісаў падручнік для царскіх дзяцей, сваіх вучняў “Вянец веры кефаліцкае”. Гэтым творам зацікавілася царэўна Софія. Захаваўся верш, прысвечаны ўручэнню рукапіснай кнігі вялікай князёўне Софіі Аляксееўне. На дварцовых абедах яго нярэдка садзілі на ганаровым месцы недалёка ад цара Аляксея Міхайлавіча, бацькі 12 дзяцей, выхаваннем і навучаннем якіх кіраваў старац Сімяон. У Маскве ў адной сваёй асобе ён быў і “міністрам культуры”, і “міністрам адукацыі”. Патрыярх Іахім скардзіўся, што цар даручыў С. Полацкамуўсе царкоўныя паперы пісаць. Справа дайшла да канфліктаў з трагічным фіналам, пра што сведчыць лютае забойства стральцамі брата С. Полацкага, манаха Трубчэўскага манастыра Ісакія. За год да смерці С. Полацкі працаваў над праектам рускай вышэйшай школы на ўзор Кіева-Магілянскай акадэміі. Пісьменнік памёр на 51-ым годзе жыцця.
Літаратурная, багаслоўская і навукова-асветніцкая спадчына С. Полацкага шматгранная і не перастае здзіўляць даследчыкаў сваёй энцыклапедычнасцю. Сам пісьменнік паспеў надрукаваць толькі некаторыя свае творы.
Два вялікія зборнікі вершаў—“Рыфмалагіён”, або “Вершаслоў”, і “Вертаград мнагацветны” падрыхтаваны ім да друку. Літаратурная спадчына С. Полацкагастаяла ля вытокаў беларускага і рускага барока—асноўнай плыні ў эстэтыцы і мастацкай культуры 2-й паловы 17 – 1-й паловы 18 ст. ва ўсходнеславянскім рэгіёне.
С. Полацкі працягваў на Беларусі традыцыі незакончанай эпохі Адраджэння, а ў Расіі ён мог абаперціся толькі на традыцыі старажытнарускай сярэдневяковай культуры і на пэўныя мясцовыя традыцыі сілабічнай паэзіі. С. Полацкі быў адным з паслядоўнікаў філосафа і вучонага, заснавальніка еўрапейскай астралогіі Альберта Вялікага (1193-1280). Цікавіўся ён і астралогіяй. Віншавальныя вершы, паднесеныя царскай сям’і ў дзень хрышчэння царэвіча Пятра Аляксеевіча, сведчаць пра майстэрства ў жанры астралагічнай паэзіі: ён напісаў верш-гараскоп будучаму цару, прадказаўшы яго вялікую будучыню. Гэта дае падставу меркаваць, што С. Полацкі быў знаёмы з творамі французскага паэта-астролага М. Настрадамуса (1503-66).
Зоркам іграў сваю песню, пакуль не паблеклі.
Прадзедаў шлях услаўляў малады беларус.
Д. Бічэль-Загнетава
Пашыраючы прыродазнаўчыя веды, С. Полацкі часам выкрываў народныя прымхі і забабоны, напісаў супраць іх асобнае казанне пад назвай “Павучанне супраць забабонаў”. Не прызнаваў пісьменнік і лячэнне “шэптамі” і “загаворамі”. Выкрываючы чарадзеяў і знахараў, падтрымліваў лекарскае майстэрства, прафесію ўрача. Асуджаючы знахараў, паважаў традыцыйную народную медыцыну. У вершы “Паклёп” апавядаў пра мудрую жанчыну, якая лячыла травамі. Лічыў, што трэба любіць і тых, хто крыўдзіць нас. Тут, на яго думку, мы павінны павучыцца ў прыроды, бо яна за крыўды аддзячвае дабром. Людзі крыўдзяць зямлю – рэжуць яе плугамі, раздзіраюць бараною, высякаюць дрэвы, збіраюць ураджай, а ў адказ зямля прыносіць нам усё новы плён і прыгажосць.
Паэзію ён параўноўваў з прыгожым садам, філасофію – з пчалой, што збірае “мёд мудрасці”, не звяртаючы ўвагі на прыгажосць раслін і кветак. Прыгажосць царкоўнага мастацтва, на яго думку, неабходная для маральнага выхавання, бо праз яго ўздзеянне на душы людзей адбываецца выцясненне адмоўных афектаў станоўчымі пачуццямі: праз прыгажосць музыкі і слова незадаволеныя становяцца цярплівымі, гультаяватыя – працавітымі, гняўліўцы – лагоднымі, неразумныя – мудрымі, блудлівыя – чыстыя сэрцам.
Постаць Кастуся Каліноўскага
Яго позірк гарачы і глыбокі, прамяністы і светлы, адкрыты і мужны… Твар – сур’ёзны і ўстрывожаны. Адной рукой чалавек абапіраецца на стол, а другую хавае ў кішэнь. Левая нага падаецца толькі наперад, быцца ён робіць крок... Крок у бессмяротнасць…
Такім Ахілес Банольдзі, адзін з мастакоў, захаваў Кастуся Каліноўскага, мужнага і непахіснага, як і належыць апошняму ў пантэоне пакутнікаў зямлі беларускай змагарнага 19 стагоддзя.
Жыццё і змаганне, змаганне – жыццё.
Імгненна, як сполах маланкі прайшло.
Не канула імя яго ў небыццё,
А славу і веліч яно набыло.
Загінуў наш Яська, як мужны змагар,
Народу прынёсшы жыццё сваё ў дар,
А промні гарачага сэрца яго
Людзей саграваюць ад часу таго.
Імя К. Каліноўскага стала сімвалам нашай радзімы, а вобраз яго шырока ўвасобіўся ў творах мастакоў. На свае вочы я бачыла трыпціх “Кастусь Каліноўскі”, намаляваны сучасным мастаком Феліксам Янушкевічам. А ў Аляксея Марачкіна ёсць партрэт К. Каліноўскага, дзе герой у адной руцэ трымае шаблю, як напамін пра мужнасць і самаадданасць у барацьбе за шчасце. За спінай змагара – аблічча маці з дзіцем на руках, што ўспрымаецця як святы абраз, як Беларусь.
У 1968 годзе выйшла кніга УЛАДЗІМІРА Караткевіча “Каласы пад сярпом тваім”, у аснове сюжэта якой пакладзена трагічнае паўстанне 1863-1864 гг. Але асоба К. Каліноўскага прыцягнула не толькі пісьменніцкую ўвагу Караткевіча-празаіка. Як у А. Пушкіна на стале стаяла бронзавая фігурка Напалеона, так і на пісьменніцкім стале Караткевіча знайшлося месца для падсвечніка, дзе запальвалася свечка 26 сакавіка, у дзень смерці К. Каліноўскага.
Здаецца, што жыццё К. Каліноўскага – выдатнага лідара беларускага нацыянальна-вызваленчага руху 19 ст. цалкам было прысвечана барацьбе за волю, а месца для кахання ў сэрцы юнака не знайшлося:
Недзе поруч ляжалі дарогі,
Кліч кахання ляцеў ад ніў,
Але ён не кахаў нікога,
Бо занадта радзіму любіў.
Варты лепшага ў свеце кахання,
Рана скончыўшы мужны палёт,
Русы хлопец золкім світаннем
На высокі ўзышоў эшафот…
Але як ні дзіўна, у гэтым вершы Уладзімір Караткевіч памыляецца. Была дзяўчына, якой належала сэрца юнака. Імя яе – Марыя Ямант.
Калі адбылося іх першае знаёмства, дакладна невядома, але з упэўненасцю можна сказаць, што яно адбылося дзякуючы брату яе Юзафу.
Менавіта праз Юзафа і адбылося ў Вільні на пачатку 1861 года знаёмства Кастуся з Марыяй. Відаць, у гэты час паміж імі і нарадзілася каханне, якое асвятляла ўсё іх астатняе жыццё. Марыю і Кастуся аб’ядноўвалі ідэалы нацыянальна-вызваленчай барацьбы, мары пра народнае шчасце. Адзіны верш, што застаўся з літаратурнай спадчыны Кастуся Каліноўскага “Марыська чарнаброва, галубка мая…” і прысвечаны Марыі Ямант.
Пра К. Каліноўскага пісаў А. Куляшоў у паэме “Хамуціус”, А. Якімовіч – у аповесці, якая так і называецца “Кастусь Каліноўскі”, у Рыгора Семашкевіча ёсць таксама твор, прысвечаны нацыянальнаму змагару – “Апошняя ноч Каліноўскага”. Вельмі глыбока, па-філасофску, разважаў над значнасцю постаці Каліноўскага Сяргей Законнікаў:
З агаркам свечкі ў лабірынце лесвіц
Не быў ён схоплен, а сышоў уніз,
Дзе хмары на крыжы касцёлаў узлезлі,
Дзе Вільні разбягяліся агні.
Як факелы, яго гарэлі вочы,
Якім не тухнуць доўгія вякі,
І толькі вецер выдзімаў праз вокны
“Мужыцкай праўды” белыя лісткі.
Нібы зубамі ляскатаў затворам
Жандар збялелы змрочны на двары,
Русавалосы малады затворнік
І кулю ад сябе адгаварыў.
Кажуць, нібыта паслухаўшы аповесць пра жыццё Аляксандра Македонскага, малады Гай Юлі Цэзар усклікнуў: “23 гады і нічога не зроблена для бяссмерця!” Каліноўскаму за месяц да гібелі споўнілася 26. “За такі час большасць паспявала зрабіць мала. А гэты паспеў стварыць вольную беларускую прэсу, пасеяць насенне народнага гневу, узрасціць яго і зжаць пасеў”.
Каліноўскі зрабіў крок у бессмяротнасць, але коштам свайго жыцця. Яго постаць адна з самых велічных і трагічных у гісторыі беларускага народа. Веліч яго ў нескаронасці духу, у яго мужных учынках. Але паўстанне было патоплена ў моры крыві, а яго кіраўнік павешаны на Лукішскай плошчы ў Вільні… У гэтым яго трагічнасць.
А нам застаецца сцвярджаць адно тое, што і Уладзімір Някляеў: “Каб нас не забылі, пакінем нашчадкам імёны. Адно на мільён дастаткова, каб выспела ніва, дзе будзе пасеяна слова!”
“Мужыцкая праўда” Кастуся Каліноўскага
“Я нямы, як мая зямля і як народ яе… Як кожны, народжаны ў свет, я хацеў шчасця. Я хацеў біць нагамі ваду на мелкаводдзі, спяваць песні, араць нівы. Хацеў абгаварыць з жонкай, ці не пара касіць. Хацеў блаславіць перад канчынай дзяцей на сваёй мове.
Адна раніца адняла ў мяне ўсё гэта. Яблык свяціўся над агароджай, як маленькае сонца. Я пацягнуўся за ім, забыўшыся, што сонца таксама не для мяне... Я ўцякаў, адчуваючы спінаю гарачае дыханне сабак. Я хацеў крыкнуць — крыку не было…”
Гэтыя словы ў трагедыі Уладзіміра Караткевіча “Кастусь Каліноўскі. Смерць і неўміручасць” галоўны герой прамаўляе за Яна, які страціў мову ў дзяцінстве. Як страціў ад працяглага пакутнага болю і мой народ. Менавіта выданнямі “Мужыцкай праўды” Кастусь Каліноўскі казаў за ўвесь народ, імкнучыся вярнуць яму мову памяці і мову годнасці. Мову свядомасці.
Памяць – родную гісторыю – братам Каліноўскім дапамагла вярнуць, як ні дзіўна, імператарская публічная бібліятэка: тут перахоўваліся ўнікальныя гістарычныя крыніцы, старадаўнія манускрыпты, надзвычай багатая спадчына Беларусі, Літвы, Польшчы мінулых стагоддзяў. З гэтых “ксёнжак”, што тоесна і Мацею Бурачку з “Дудкай беларускай”, творца “Мужыцкай праўды” ўзяў думкі, выказаныя пасля ў другім нумары газеты: “Быў то калісьці народ наш вольны і багаты. Паншчыны тагды ніякай не было. Кожны мог лесу выцерабіць, хату сабе паставіць і меці сваё поле. Но ў суседстве з намі жыў Немец і Маскаль . Аднаму і другому багацтва нашае калола ў вочы… хацелі нас сагнаць з нашай бацькаўшчыны”. Думкі ж чалавека, улюблёнага не ў Літву-Жмудзь, а ў Літву-Беларусь, наконт узнікнення прыгоннага права былі наступныя: “Трэба было бараніціся, так наш кароль Польскі да і Літоўскі напісаў такое права: “Гэтыя, што не хочуць ісці бараніці сваёй зямлі, няхай абрабляюць поле гэтым, што б’юцца за вольнасць і шчасце ўсіх”. Думка гэта развіваецца ў пятым нумары: “…а калі мужыкі часамі захацелі ісці на вайну. Так зараз з іх знімалі мужыцтва, да і паншчыну, давалі зямлю, а ўсю вёску рабілі шляхтаю”. Такім чынам, дзякуючы гісторыі, Кастусь Каліноўскі падводзіць і да аналізу надзвычай балючага і надлённага на той час пытання рэкруцтва, праз якое “праслужыўшы 25 лет да і торбу ўзяўшы, ідзі жабраваці”. Гэта адзін з доказаў на карысць цвёрдых і пераканаўча выказанных думак з сёмага нумара: “Калі нам пад рандам польскім не зусім было добра, то як маскаль стаў намі правіць, зрабіў ён для мужыкоў чыстае пекла на свеце”. Выдавец “Мужыцкай праўды” ў чацвёртым нумары сцвярджае, што гэтыя “глум, здзерства і несправядлівасць выходзіць ад самога цара”. Мажліва нам з вамі сёння погляды на “галаву маскоўскага ронда” як на адзінага віноўніка падрэзаных крылаў нашае гісторыі падаюцца ў нечым прымітыўнымі. Але ж для Кастуся Каліноўскага – прарока, на думку Уладзіміра Караткевіча і кожнага беларуса, – найперш было важна знішчыць “веру ў добрага цара” — кіраўніка “непарушнае” Маскоўскай дзяржавы. А як кажа Яська насамрэч гаспадар нашае зямлі – у рамане “Каласы пад сярпом тваім” Уладзіміра Караткевіча, “…пры словах “непарушны”, “непадзельны”, “адзіны”, калі іх гаворыць мацнейшы, сапраўдных людзей цягне разбіраць непадзельнасць, разбурыць непарушнасць. Бо гэта замаскаваны ланцуг рабства”. Рабства праз паншчыну, рэкруцтва, аброк, адмаўленне ад уніяцкае веры, якой прысвечаны шосты нумар. Рабства, гістарычную адказнасць за якое, на думку Кастуся Каліноўскага, мае і Еўропа, “парэзаўшы” Рэч Паспалітую. Рабства, што падчас непадтрыманага паўстання Тадэвуша Касцюшкі ўжо збольшага паралізавала народную душу, а “каб мужыкі ўсе разам былі збунтаваліся…, так бы маскаль мусіў бы прапасці без паўстання і мы на век вякоў ужэ былі б вольныя”, кажучы палымянымі радкамі другога нумара газеты. Таму і крычыць ад болю сэрца Кастуся Каліноўскага ў “Каласах…”: “Нельга больш. Нельга больш. Нельга больш цярпець, іначай страцім апошняе: душу сваю жывую”.
Ажывіць душу народу “Мужыцкая праўда” дапамагла не толькі гісторыяй, але і апісаннем асобы сапраўднага беларуса, якім , мяркую, былі і самі выдаўцы газеты — Кастусь Каліноўскі, Валеры Урублеўскі, Фелікс Ражанскі, Станіслаў Сангін. Асобы вольнай, бо, як кажа Яська-гаспадар у трэцім нумары свайго выдання, “Бог стварыў чалавека, каб ён карыставаў з вольнасці справядлівай”. І ў першую чаргу гэта мае быць свабода ад сябе самаго. Тады чалавек здолее мець “кусок сваёй зямлі, за катору ані чынш і аброку не плаціць, ані паншчыны не служыць, — плаціць малыя падаткі і то не на царскія стайні, а на патрэбу цэлага народу”, як кажа “Мужыцкая праўда”. Тады асоба “не ідзе ў рэкруты чорт ведае гдзе, а ідзе бараніць свайго краю тагды толька, калі які непрыяцель ападзе”. Тады чалавек “робіць усенька, што спадабае і што не крыўдзіць бліжняга і хвалы боскай”. Погляд Кастуся Каліноўскага на тое, якой варта быць асобе, для мяне робіць яшчэ больш зразумелымі трагэдыя Уладзіміра Караткевіча: “У прыдняпроўцаў. У мяне… ёсць цвёрдае перакананне ў тым, што павінен і чаго не павінен рабіць дваранін… чалавек. Што ён павінен мець/…/ Толькі душу для праўды, жыццё – для сапраўдных людзей, сэрца — для жанчыны… І яшчэ гонар. Гонар…для самога сябе і ні для каго на свеце больш”. Той Гонар, які кліча ў “Лістах з-пад шыбеніцы” ісці “ваяваці за сваё чалавечае і народнае права, за сваю зямлю родную”. Бо, як сцвярджаецца ў “Мужыцкай праўдзе”, “няма чаго ждаці ад нікога, — той толька жне, хто пасее. Так сейце ж, дзецюкі, як прыйдзе пара, поўнаю рукою — не шкадуйце працы, — каб і мужык быў чалавекам вольным, як е на цалюськам свеце. Бог нам дапаможа!!!”
З Боскім святлом у душы, якая поўніцца ўсведамленнем сваёй годнасці і памяццю пра ўласную гісторыю, бачыў Каліноўскі свой народ, пра што мяркую па выданнях “Мужыцкай праўды”. І таму фраза Мураўёва з трагедыі Уладзіміра Караткевіча магла быць цалкам рэальнаю: “Кожны нумар яго газеты — выбух”.
На жаль, гэты выбух, як мне падаецца, не здолеў да сённяшняга часу знішчыць покрыва абыякавасці народа сябе і паняверкі ў сябе ж. Але вера Яські-гаспадара з-пад Вільні жыве і народ не нямы, бо гучыць і праз стагоддзі агністыя, шчырыя радкі “Мужыцкай праўды”. І мы слухаем іх душою, сэрцам. А, як кажа Кастусь Каліноўскі ў “Каласах пад сярпом тваім”, “пакуль слухаюць людзі хаця аднаго лірніка, не памерла воля”.
Адам Міцкевіч і Беларусь
З-пад белых крылаў Беларусі,
Дзе лугавін вясновы пах,
Дзе ў нябёсах клінам гусі,
Дзе прыгажосці больш, чым у снах
Прыйшоў, як з Божае калыскі,
Паэт народны, чараўнік,
Адам Міцкевіч Навагрудскі –
Душы народнай вартаўнік.
Макаранка Таццяна
У кожнага чалавека ёсць святое, што ён ніколі не прадасць ні за якія грошы, чаму не здрадзіць, пранясе ў сабе праз усё жыццё. Такой святыняй для паэта была яго Радзіма, крыштальна чыстая, як глыточак крынічнай вады, першы ў жыцці пацалунак і першае прызнанне.
Навагрудчына – радзіма Адама Міцкевіча, якую ён любіў як верны сын і апаэтызаваў у многіх сваіх творах. Паэт дэтальна апісвае мясціны сваёй краіны, памятае кожную сцежачку, па якой некалі бегаў басаногім хлапчуком, кожную кветачку, падараваную дзяўчыне, як сімвал самага незабыўнага ў жыцці — кахання.
О, навагрудскі край – мой родны дом,
Праслаўлены Трамбецкага пяром,
Куды б мяне не кінуў лёс жыццёвы,
Забыць я не змагу твае палі, дубровы.
Нарадзіўся паэт у снежні 1798г. у сям’і беларускага шляхціца, які на той час жыў у Навагрудку і працаваў адвакатам, меў добрыя заробкі, змог пабудаваць самы прыгожы дом у першай сталіцы ВКЛ. А вось дзе нарадзіўся паэт, дакладна невядома. Існуе некалькі думак: у карчме па дарозе з Завосся, у Навагрудку, але большасць даследчыкаў прытрымліваецца думкі, што ў Завоссі Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Дзяцінства і ранняе юнацтва прайшлі на Навагрудчыне. Прырода, гісторыя, фальклор краю аказалі выключны ўплыў на фарміраванне Адама Міцкевіча як паэта-рамантыка. Адам ведаў і любіў мінулае ВКЛ і ганарыўся ім. Гісторыя Літвы ў значнай ступені фарміравала яго патрыятычныя ідэалы. Вандроўныя лірнікі на кірмашах славілі ў сваіх песнях гістарычнае мінулае продкаў у барацьбе супраць чужынцаў. На тых самых кірмашах гучалі і беларускія лірычныя песні . Слуга Міцкевічаў Блажэй меў талент казачніка і вечарамі баяў показкі і народныя казкі, якія слухала ўся сям’я. Служанка Гансеўская хораша спявала польскія народныя песні. Фальклор вызначыў эстэтычны густ мастака слова.
Хоць сям’я жыла ў горадзе, паэт называў сваё жыццё вясковым, бо летам сям’я Міцкевічаў жыла ў вёсцы. У шляхецкіх сядзібах Адам праводзіў свае летнія канікулы, калі вучыўся ў школе, універсітэце, працаваў настаўнікам у Коўне (Каўнас). Навагрудчына – адметны рэгіён Беларусі. Усіх, хто пабываў тут, захапляюць чароўныя краявіды: Нёман, возера Свіцязь, Налібоцкая пушча, Плужанскі бор… Узгоркі тут мяжуюцца з раўнінамі, ярамі. Шматлікія валуны, часам небывалых памераў, надаюць краявідам непаўторнасць. У часы Міцкевіча край славіўся надзвычай багатай флорай і фаўнай. Навагрудчына стала для паэта ідэалам хараства. І гэта зразумела: тут ён нарадзіўся, зрабіў першы крок, атрымаў асалоду ад водару кветак, траў і гаёў, а таксама затрапятала сэрцайка ад першага кахання. Менавіта таму гэты край стаў родным домам і калыскай яго таленту. Тут ён узмужаў, як паэт, адсюль чэрпаў сілы, падобна Антэю. Сучасная Беларусь была, па ўласным прызнанні паэта, “калыскай яго думаў і натхнення”.
Калі Адаму споўнілася 8 гадоў, яго аддалі на вучобу ў дамініканскую школу ў родным мястэчку. Там ён правучыўся 9 гадоў. Установа дала грунтоўныя веды і забяспечыла асновы бліскучай адукацыі А. Міцкевіча. Там ён пасябраваў на ўсё жыццё з Янам Чачотам. Падлеткаў яднала захапленне фальклорам роднага краю, цікавасць да духоўнага жыцця сялян, імкненне ведаць свой край і людзей. Абодва шмат чыталі, вывучалі айчынную гісторыю і літаратуру. Пазней сябры паступілі ў Віленскі ўніверсітэт.
Бацька Міцкевіча забяспечваў высокі ўзровень жыцця сваім блізкім. Калі ў 1812 годзе ён памёр, сям’я засталася без сродкаў да існавання. Паступаючы ў Віленскі ўніверсітэт, А. Міцкевіч прасіў, каб яму дазволілі вучыцца бясплатна, і за гэта браў на сябе абавязак пасля заканчэння навучання адпрацаваць па накіраванні.
У час навучання ў Віленскім універсітэце А. Міцкевіч выступіў адным з ініцыятараў стварэння тайнага студэнцкага згуртавання – таварыства філаматаў (тых, хто імкнецца да ведаў), якое адыграла важную ролю не толькі ў жыцці і таорчасці паэта, але і ў беларускім нацыянальным адраджэнні. Дзеля пашырэння сваіх поглядаў сярод моладзі праз нейкі час было створана таварыства філарэтаў (тых, хто любіць дабрачыннасць). Сярод членаў таварыстваў – землякі Міцкевіча: Ян Чачот, Тамаш Зан, Ігнат Дамейка і іншыя. Яны ставілі перад сабой асветныя мэты: вывучэнне гісторыі і культуры свайго народа. Праз асвету намерваліся падрыхтаваць грамадства да барацьбы за вызваленне Радзімы ад царскага самаўладдзя У 1819 г. пасля заканчэння ўніверсітэта накіраваны настаўнікам лацінскай мовы ў Коўна.
Яшчэ ва ўніверсітэце пачаў пісаць. Рамантызм А. Міцкевіча вызначаўся патрыятычным і вызваленчым пафасам, нацыянальным самасцвярджэннем, бо яго Радзіма была заняволена чужынцамі, страціла сваю дзяржаўнасць. У пераходзе мастака слова ад класіцызму да паэтыкі рамантызму асаблівую ролю адыграла каханне да Марылі Верашчакі. Летам 1818г. Тамаш Зан, які сябраваў з братамі Марылі, прывёз А. Міцкевічаў Туганавічы, родавы маёнтак Верашчакаў. Сядзіба знаходзілася на тэрыторыі сучаснага Баранавіцкага раёна. Дзяўчына не вызначалася асаблівай прыгажосцю, але была разумнай, шмат чытала, любіла гуляць у шашкі і шахматы, хораша спявала, музыцыравала, захаплялася беларускімі народнымі песнямі. Міцкевіч з Марыляй часта адлучаліся з гурту моладзі, бавілі час за чытаннем, гулялі па наваколлі. Аднойчы на беразе возера Свіцязь стары рыбак расказаў закаханым народныя легенды, звязаныя з гэтым возерам. Марыля, захопленая іх паэзіяй, папрасіла Адама напісаць пра гэта.
У той час калі А. Міцкевіч сустрэўся з Марыляй, яна была ўжо нявестай графа Ваўжынца Путкамера і ў хуткім часе выйшла за яго замуж. Сваё юначае каханне маладыя людзі пранеслі праз усё жыццё. Марыля і Туганавічы былі для паэта самымі дарагімі ўспамінамі ў цяжкія гады выгнання. Каханне Міцкевіча да Марылі натхніла паэта на стварэнне такіх цудоўных твораў, як “Свіцязянка”, “Курганок Марылі”, “Рыбка” і іншыя.
У 1823г. улады даведаліся пра дзейнасць таварыстваў філаматаў і філарэтаў. Восенню А. Міцкевіч, Я. Чачот і іншыя члены патрыятычных таварыстваў аказаліся за кратамі. Улады сурова пакаралі маладых патрыётаў: ім забаранілі жыць на Радзіме і адправілі на паўночны Урал і ў Сібір. У 1824 г. А. Міцкевіч назаўсёды быў вымушаны пакінуць сваю любую Літву, Бацькаўшчыну, гэта значыць Беларусь, сваю дарагую Навагрудчыну. Ён становіцца вечным вандраўніком.
Назаўсёды стаць выгнаннікам. Ніколі не мець магчымасці вярнуцца ў той куток, які ты любіш больш за ўсё на свеце, дзе нават паветра лечыць; ніколі ўжо не ўбачыць роднай хаты, якая памятае цябе маленькім. Як гэта жорстка. Ці ёсць больш бесчалавечнае пакаранне, чым лёс адшчапенца? Напэўна, не. Хіба толькі адзінота. Я не ўяўляю сябе без радзімы і ведаю дакладна, што ніколі не змагу жыць за мяжой, як бы там не было хораша.
Нас у школе сёння вучаць: няма людзей без недахопаў, таму кожны мае права на памылку і яе выпраўленне. Мне зараз цяжка зразумець, хто з людзей адважыўся узяць на сябе такую адказнасць распараджацца лёсам другога чалавека. І якое ж трэба было ўчыніць злачынства, каб не мець ужо права на ачышчэнне… Думаю: Міцкевічу было б прыкра, калі б ён даведаўся, што ў 21 ст. нашчадкі яго суддзяў прыпісваюць яго славу сваёй Радзіме, Беларусі, з якой яго некалі так бессаромна выгналі. Прыкра і мне.
З Вільні ў Пецярбург паэт прыбыў па этапе. Затым накіраваўся ў Адэсу, потым у Крым. Ля ног паэта з Літвы быў край багаццяў і красы, а сэрца неслася ў свой, які быў забраны. Бурныя хвалі мора кожны раз напаміналі аб родным Нёмане.
Нёман, родны мой Нёман! Празрыстай вадою
Ты абмываў мне калісьці малому далоні…
Жыў то ў Маскве, то ў Пецярбургу. Пазнаёміўся з выдатнай польскай піяністкай Марыляй Шыманоўскай і яе дзецьмі. Тады А. Міцкевіч не думаў, што маленькая Цалінка ў будучым стане яго жонкай.
Слава А. Міцкевіча як выдатнага рамантыка, як змагара за свабоду расла. Тым не менш мастак з Навагрудчыны пераканаўся, што вярнуцца на радзіму яму не ўдасца. Паэт накіраваўся ў Берлін, дзе эмігранты беларусы і палякі наладзілі яму ўрачыстую сустрэчу. Пачаліся частыя пераезды, вандроўкі па заходнееўрапейскіх краінах (Германія, Швейцарыя, Італія), сустрэчы з выдатнымі дзеячамі культуры.
Больш стала жыў А. Міцкевіч у Парыжы. Тут паэт працаваў выкладчыкам у славутым Калеж дэ Франс і чытаў лекцыі па славянскай культуры. У гэтых лекцыях ён высока ацаніў беларускі фальклор: “У іх казках і песнях ёсць усё”. Расказваў, што беларусы захавалі найбольшую колькасць агульнаславянскіх рысаў, “што на беларускай мове, якую называюць русінскай, размаўляе каля 10 мільёнаў чалавек. Гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, якая ўзнікла даўно і добра распрацавана. У перыяд незалежнасці Літвы вялікія князі карысталіся ёю для дыпламатычнай перапіскі”. У сталіцы Францыі А. Міцкевіч нечакана ажаніўся з Цалінай Шыманоўскай.
Шлюб нельга лічыць шчаслівым, бо жонка ў хуткім часе захварэла. Тым не менш сям’я Міцкевічаў з кожным годам расла. У іх гадаваліся 4 хлопчыкі і 2 дзяўчынкі. Старэйшай далі імя Марыя ў гонар Марылі Верашчакі. Утрымліваць такую сям’ю было цяжка, і жылі Міцкевічы часамі вельмі бедна.
А. Міцкевіч заўсёды падтрымліваў змаганне народаў свету за волю і дэмакратыю і разумеў гэта як змаганне за вызваленне сваёй Айчыны ад заняволення. Гэта і прывяло яго ў 1855г. у Канстанцінопаль, дзе ён нечакана памёр. Цела было перавезена ў Парыж. Праз 35гадоў прах паэта палякі перавезлі ў Кракаў. Там і спачывае ён у саборы Вавельскага замка ўдалечыні ад Літвы, якую так любіў. Вялікі паэт, патрыёт роднага краю пакінуў сучаснікам запавет любові і вернасці да той зямлі, якая нараджае і ўзгадоўвае чалавека.
Радзіма!.. Лепшая на свеце!
Не трэба мне зямлі другой.
Багаццяў не хачу я меці,
Каб толькі ты была са мной.
З тваіх лясоў, з тваіх палеткаў,
З тваіх крыніц вады жывой.
Падняўся, нібы тая кветка,
Адам Міцкевіч – сынок твой.
Ён “закахаўся” ў ціхі Нёман,
У кроплі ранішняй расы,
Ён “закахаўся” ў нівы гоман.
Дзе шчэ знайсці такой красы…
Макаранка Таццяна
І завяршыць сваё выступленне я хачу вершам Р. Барадуліна, які мае назву “Адам Міцкевіч”:
Паэты нараджаюцца ў карчме,
Каб іх пасьля
Аплаквалі саборы.
Выгнаньніку
Ня ў спіну вецер дзьме, –
Ён носіць край абражаны
З сабою.
Хмар вырай
Сьвіцязі сьлязу страсе,
Як пава з песьні,
Што праз сад ляцела.
На саркафагу ружы
У расе
Паэту –
Не пыхлівасці зьлюцелай!
Маўчы ўсыпальня каралёў…
Вякі
Прыціхлі
Над геральдыкай нямою.
Спытае нехта:
– Быў кароль які,
Калі пісаў паэт:
«Оjczyzno moja…»?
Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч
У кожнага народа ёсць людзі-паходні, людзі-зоркі, якія праз усё жыццё праносяць палымянае імкненне да праўды, дасканаласці, перадаюць яго наступнікам, прадаўжальнікам справы сваёй, каб гэты жар цягі да вяршыняў гарэў ярчэй, абуджаў усё больш душаў да творчасці, дабрыні, прыгажосці. Такой была Еўфрасіння Полацкая – асветніца Сярэднявечча, нябесная заступніца зямлі беларускай, такім стаў тытан Рэнесансу Францыск Скарына, такім быў і Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч – паэт, празаік і драматург, стваральнік беларускага тэатра, першы прафесійны пісьменнік нашага краю, асветнік, грамадскі дзеяч, адзін з пачынальнікаў новае беларускае літаратуры.
Менавіта на яго лёсам была ўскладзена вялікая адказнасць – стаць першым. Высакародна і мужна ён выканаў свой абавязак пачаць, абудзіць, закласці падмурак новага мастацкага слова. Заўсёды нялёгка і рызыкоўна ісці па цаліку, а не па пратораным шляху, пракладаць сваю сцяжыну, каб потым яна стала для нашчадкаў шырокай дарогаю, пазбавіўшыся смецця, пераўтварылася ў сапраўдную пуцявіну нацыянальнага мастацтва. Першым каменем, які Дунін-Марцінкевіч заклаў у брук новага літаратурнага тракту Беларусі, стала родная мова – аснова культуры народа, скарбонка мудрасці і крыніца вобразаў. Дзякуючы Беларускаму Дудару (менавіта так яго называюць Уладзімір Мархель, Язэп Янушкевіч) акрыленыя матчыным словам Максім Багдановіч, Янка Купала і Якуб Колас на цэлы свет абвясцілі права беларусаў “людзьмі звацца”. Яркі талент Навума Прыгаворкі (а гэта ўжо псеўданім, прыдуманы самім Марцінкевічам) прывёў да сцэны тэатра Ігната Буйніцкага, Уладзіслава Галубка – людзей, чые імёны ведаюць далёка за межамі нашай краіны. Адчуваючы неабходнасць пісаць, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч наважыўся цалкам прысвяціць сябе літаратуры – знайшоўшы мужнасць кінуць казённую службу, стаў першым прафесійным пісьменнікам нашай зямлі.
Але мне хочацца расказаць пра тое, якім чалавекам быў Беларускі Дудар, якая была яго душа, якія погляды ён падзяляў, да чаго імкнуўся, у што верыў – адным словам, якой асобаю быў вялікі пачынальнік.
Перш за ўсё, мне хацелася б адзначыць такую рысу характару Дуніна-Марцінкевіча, як мэтанакіраванасць. Праз палову жыцця ён пранёс у душы жаданне тварыць: у 1840 годзе з вялікімі намаганнямі купіў маёнтак Люцынка, пакінуў службу і цалкам прысвяціў сябе слову. Не маючы галоўнай зброі мастака – распрацаванай літаратурнай мовы, – ён не выракся яе, з кожным новым творам адточваў сваё веданне гаворкі народа, сярод якога жыў, выбіраў з яе самыя дасціпныя, яркія выразы, каб іх пачулі са сцэны тэатра, зацікавіліся, а мову прызналі не мужыцкай і сярмяжнай, а сапраўды багатай і вартай далейшага ўдасканалення.
Гэта патрабавала ад яго вялікай мужнасці – абавязковай прыкметы першаадкрывальніка, асветніка. Каб асэнсаваць гэтую якасць Марцінкевіча, варта звярнуцца да таго часу, на які прыпала яго творчая дзейнасць: ХІХ стагоддзе – “чорны перыяд” для беларускай культуры. Пасля паўстання 1830-1831 гадоў закрыты Віленскі універсітэт, забаронена ўжываць назву “Беларусь”, выкладанне ў “Северо-Заподном” краі вядзецца выключна па-руску. Пасля 1863 – зноў настае лютая рэакцыя. У такія часы Дунін-Марцінкевіч перакладае на родную мову “Пана Тадэвуша” – паэма Адама Міцкевіча ўпершыню гучыць на ўсходеславянскай мове, пераклад стаў адным з найкаштоўнейшых здабыткаў не толькі беларускай, але і еўрапейскай літаратуры. Пасля канфіскацыі “Пана Тадэвуша” перакладчык праяўляе сябе і мужным бацькам: безумоўна, ён не мог не ведаць пра тое, што чакала Камілу за ўдзел у паўстанні Кастуся Каліноўскага – ён працаваў некалі ў следчых і судовых установах, сам не раз прыцягваўся да справы – але, разумеючы шчырыя памкненні дачкі, не забараняў гэтага, спачуваў і часам дапамагаў – выпусціў яе руку са сваёй, даў магчымасць ужо даросламу чалавеку будаваць жыццё адпаведна сваім марам і ўяўленням. Крыху пазней Беларускі Дудар праяўляе сябе і непахісным дзеячам асветы: у Люцынцы адкрывае сялянскую школу, кажучы словамі яго навучэнца Антона Лявіцкага, умеў заахвочваць да навукі, строіць жарты, апавядаць пра бацькаўшчыну. Такая шчырая дзейнасць: пісанне па-беларуску, далучэнне да нацыянальнага руху, адкрыццё школы – выглядала выклікам у бок афіцыйных уладаў, а для літаратуры і людзей, што жылі побач, для гісторыі Беларусі гэта стала, па словах Алега Лойкі, “вялікай грамадзянскай мужнасцю”.
Як бачым, Дунін-Марцінкевіч быў таленавітым змагаром за годнасць беларуса, асобай мужнай, з якой пажыццёва заставалася імкненне да самаўдасканалення, дасягнення мэтаў, падпарадкаваных яго грамадзянскай і творчай пазіцыі.
Светапогляд вялікага пачынальніка выявіўся ў яго творах: пачаўшы пісаць у рамантычным накірунку, сентыментальна, потым ён стварыў першыя рэалістычныя творы беларускай літаратуры – ад “Ідыліі” і “Гапона” да “Пінскай шляхты”. Патрыёт, ён не мог не турбавацца пра далейшыя адносіны шляхціца і селяніна – пра лёс тагачаснага грамадства. Безумоўна, Марцінкевіч, жывучы ў народным асяроддзі, адчуваў неабходнасць зменаў. Але будучы дваранінам, прадстаўніком інтэлігенцыі, не падтрымліваў рэвалюцыйныя ідэі. Марцінкевічу характэрна своеасаблівая ідэалізацыя памешчыкаў, паказ іх імкнення дапамагчы селяніну: Пані з паэмы “Гапон” – увасабленне дабрыні і спагады, Юлія здольна пераапрануцца ў сялянку, веручы, што можа прывабіць Лятальскага народнай шчырасцю, дабрынёю, моваю. Мабыць, гэта абумоўлена тым, што сам Марцінкевіч быў такім шляхціцам, і адпаведна ўяўляў астатніх, а несправядлівасць і гаротнае становішча простага люду тлумачыў злосцю, сквапнасцю, прагай да нажывы цівуноў, аканомаў, войтаў. З другога боку, Дунін-Марцінкевіч разумеў, да чаго прыводзіць любая ўзброеная барацьба, чым бы яна ні скончылася – перамогай ці паражэннем. Гэта, перш за ўсё, забойствы людзей, прыхільнікаў адной веры, адной краіны, сялян, узброеных косамі – сялянамі, апранутымі ў салдацкі мундзір, ці наадварот. Узняўшы голас супраць прыгону і не згаджаючыся з рэвалюцыяй, Марцінкевіч паказаў неабходнасць, перш за ўсё, чалавечых адносін адно да аднаго. Ён лічыў, што міру, гармоніі між памешчыкам і селянінам, увогуле між людзьмі, можна дасягнуць праз асвету: на яго погляд, дастаткова належным чынам расказаць пану пра багацце ўнутранага свету селяніна, яго мудрасць, вопыт, назапашаны стагоддзямі – таму мова Навума Прыгаворкі, Марысі, Грышкі і Гапона такая багатая на прыказкі, таму ў Люцынцы ён адкрывае школу – ён адзін з першых, хто прынёс ідэі гуманізму і асветніцтва ў нашу літаратуру.
Той запал прагі да справядлівасці і праўды, прыгажосці і гармоніі высакародна палае імёнамі Кастуся Каліноўскага, Францішка Багушэвіча, Янкі Купалы, Уладзіміра Караткевіча, Максіма Танка, Васіля Быкава, Рыгора Барадуліна, Сяргея Законнікава... Шмат яшчэ імёнаў можна будзе яшчэ паставіць у адзін рад з гэтымі, але нельга таго зрабіць з другога краю: для новай беларускай літаратуры назаўсёды адзіным застанецца імя чалавекалюбцы, асветніка, грамадзяніна, патрыёта, мужнага і адданага працаўніка Вікенція Дуніна-Марцінкевіча – фундатара шляху сучаснага мастацкага слова, вольнага і гучнага, пра якое ён марыў, якое ствараў.
Паэмы «Энеіда на выварат» і «Тарас на Парнасе»
«Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе” – дзве паэмы,
якія стаялі ля вытокаў беларускай літаратуры;
закладвалі яе падмурак і былі першымі
цаглінамі ў гэтым падмурку.
Міхаць Лазарук
Як вядома, рэха – адбіцццё гука, яго водгулле. І значыць, не можа з’явіцца раней за гук, апярэдзіць яго. Так адбываецца ў свеце фізічным. Але ж калі разглядаць рэха ў свеце літаратурным, то высновы будуць зусім іншыя: рэха можа апярэдзіць гук. І доказ гэтаму – паэмы “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе”.
Літаратурнае рэха гэтых твораў загучала яшчэ да таго, як была прыдумана назва, да таго, як рука пісьменніка пачала выводзіць першыя літары. Рэха дзвюх беларускіх паэм XIX стагоддзя з’явілася яшчэ ў часы існавання Рымскай імперыі і Антычный Грэцыі.
“Энеіда навыварат” стала травестацыяй – пераапрацоўкай, “пераапрананнем” – “Энеіды” Вергілія, напісанай у І стагоддзі да н. э. Змянілася не толькі назва: замест мараходаў і вытанчанай культуры Міжземнамор’я – сяляне ў лахманах, немудрагелістыя стравы, звычайныя вясковыя пачастункі. Варта адзначыць, што пераробленая “Энеіда” належыць і пяру француза поля Скарона, і рускага пісьменніка Мікалая Восіпава, і ўкраінца Івана Катлярэўскага.
Беларускі ж варыянт паэмы прыпісваецца Вікенцію Равінскаму — памешчыку, які жыў на Смаленшчыне. Меркаванне пацвярджаецца асаблівасцямі мовы твора, блізкай да паўночна-ўсходніх беларускіх дыялектаў і шэрагам геаграфічных назваў, што сустракаюцца ў творы: вёска Чыжова, сяло Шчучча.
Падмурак твора “Тарас на Парнасе” складае сюжэт знакамітай “Боскай камедыі” Дантэ. Паэт, заблукаўшы ў лесе і ратуючыся ад звяроў, трапляе на той свет і здзяйсняе падарожжа праз пекла, чысцец і рай. У беларускай паэме адбываецца нешта падобнае. Толькі вобраз паэта – вобраз простага чалавека. Гара Парнас нагадвае гару Чысцец з “Боскай камедыі”.
Што тычыцца аўтарства “Тараса на Парнасе”, дакладнага адказу няма. У розны час гэты твор прыпісваўся Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу, А.Вярыгу-Дарэўскаму, Яўхіму Крупеньку. Ды матэрыялы, знойдзеныя апошнім часам, кідаюць святло на пытанне аб аўтарстве. У іх сведчыцца, што паэма “Тарас на Парнасе” належыць пяру Канстанціна Вераніцына, нашага земляка  – ураджэнца Віцебшчыны.
Паэмы маюць не толькі розных аўтараў, розняцца і іх літаратурныя лёсы. “Энеіда навыварат” пабачыла свет у 1845 годзе. Менавіта ў той час яна з’явілася на старонках часопіса “Маяк”. Паэма “Тарас на Парнасе” ўпершыню была надрукавана ў газеце “Мінскі лісток” у 1889 годзе.
Нягледзячы на гэтыя адрозненні, творы маюць і падабенствы. Абедзве паэмы сталі першымі цаглінамі ў падмурку новай беларускай літаратуры, для якой была характэрна прыкметная схільнасць да паказу жыцця простых людзей, збліжэнне з вуснай народнай паэзіяй і выкарыстанне жывой мовы народа.
“Энеіда навыварат” мае казачны зачын: “Жыў-быў Эней, дзяцюк хупавы”. Багатая і каларытная мова паэмы. Тут шмат прымавак і народных выслоўяў: “Вось я цябе скручу ў табаку”, “з траянцаў выцісну алею”, “сатрэць яна яго ў кулеш”. Мова “Тараса на Парнасе” такая ж жывая і вобразная. Шматлікія народныя выслоўі, параўнанні, дасціпныя выразы так і зіхацяць у ёй: “вось з-за елі валіць як ёсць хароміна –мядзведзь”, “затросся як асіна”, “зубом, як цюцька, лапачу”.
Камічны характар твораў стаў формай і сродкам самасцвярджэння новай літаратуры, якая нараджалася ў барацьбе са старой. У гэтай барацьбе вострай зброяй стаў смех — дасціпны жарт і едкая сатыра, што былі накіраваны супраць састарэлых традыцый і поглядаў.
Камічнасць “Энеіды навыварат” выкрывала заганы прыгоннага часу, адлюстроўвала вострыя сацыяльныя супярэчнасці. Многія героі нагадваюць памешчыкаў – прыгоннікаў. Юнона – “баба злая, адроддзя панскага, ліхая”. Жанчына вельмі жорсткая і помслівая не толькі ў адносінах да Энея, але і да траянцаў. Не саступае ёй ў жорсткасці і ўладальніца Карфагена Дыдона. Распусным падпанкам, войтам ці аканомам, паўстае ў паэме і бот вятроў Эол: “І вось Эол, галень схапіўшы,/ На паншчыну склікаць пачаў,/ І ўсё ён ветры распушчаў,/ Бурліць іх мора наказаў”.
Вобразы Багоў у паэме парадзіруюцца. Яны даволі ярка выяўляюць асаблівасці жыцця вышэйшых саслоўяў, для якога характэрны інтрыгі, распуста, п’янства.
Зусім іншымі паўстаюць ў паэме траянцы. Яны супрацьстаяць багам сваёй сціпласцю, прастатой, чалавечнасцю. Да таго ж траянцы вельмі працавітыя, кемлівыя і сумленныя: “Піліп наш лепіць гарлачы,/ Пракоп жа ступы, таўкачы,/ А Саўка зелле ўсяка знае,/ Дзяцём ён вогнік адклікае”. Даючы траянцам беларускія імёны, аўтар выяўляе свае прыхільныя адносіны.
Гэтаксама пісьменнік ставіцца і да Энея. Нягледзячы на тое, што Эней у паэме называецца панам, ён зусім не падобны да жорсткіх багоў: “Дзяцюк хупавы,/ Хлапец няўвошта ўкрасіў,/ Хоць пан, але ўдаўсь ласкавы,/ Даступен, вецел, неграбіў”.
Камічнасць жа “Тараса на Парнасе” ў параўнанні з “Энеідай” мае іншы сэнс. Аўтарская сатыра ў творы скіравана не на дваранскі класіцызм, а на тыя з’явы, што перашкаджаюць развіццю літаратуры.
У творы аўтар набліжае да зямнога, традыцыйнага народнага жыцця далёкі і прывідны свет антычнай міфалогіі. Аўтарская фантазія лёгка пераадольвае мяжу паміж рэальным і ўяўным, смела спалучаючы мастацкі вымысел і праўду жыцця. Няптун, Бог мораў, паказаны як заўзяты рыбак, які перад чарговым выхадам на свой рыбацкі промысел чыніць сеці на лаўцы. Бог кахання Амур грае на жалейцы і спявае дзяўчатам песні. Ды Багі толькі знешне нагадваюць сялян. У іх паводзінах і характары выразна выступаюць рысы людзей панскага асяроддзя. Ды і жывуць яны, як гаворыцца ў паэме, у “панскім двары”, ядуць так, як простыя сяляне не елі нават на свята:
Багі паселі ўкруг стала,
І стравы смачны з печы Гера
Насіць да столу пачала.
Найперш дала яна капусту,
Тады са скваркамі кулеш,
На малацэ крупеню густу
Дае ўволю, толькі еш.
Праз такія фальшывыя вобразы аўтар выкрывае лжывую гульню афіцыйнай літаратуры ў народнасць.
Сярод такіх несапраўдных герояў узвышаецца беларускі палясоўшчык Тарас, які ўвасабляе прыродную кемлівасць і самавітасць. Зразумела, што ён не ідэальны. Нездарма аўтар крыху пакеплівае са свайго героя за празмерную стараннасць на службе. Тарас распазнае чалавечы змест кожнага з Багоў, заўважае маральную ўседазволенасць Зеўса, какетлівасць Венеры і працавітасць Геры.
Узводзячы Тараса на Парнас, аўтар узнімае беларускае мастацкае слова на тую вышыню, на Парнас літаратурнай славы, дзе б яно гучала на роўных з іншымі.
Вы па-ранейшаму думаеце, што рэха не можа апярэдзіць гук? У фізічным свеце гэта так. Але ж у свеце літаратурным усё адбываецца зусім па-іншаму, не падпарадкоўваючыся законам. Паэмы “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе” пацвярджаюць гэта. Да таго ж яны самі сталі літаратурным рэхам будучых твораў, загучалі новымі адценнямі і далі штуршок для далейшага развіцця беларускай літаратуры.
Беларусь Максіма Багдановіча
Максім Багдановіч нарадзіўся пад знакам Стральца. І радкі Паэта нагадваюць стрэлы: трапляюць у душу і назаўжды пакідаюць у ёй Пачуццё да краіны пад зоркай Венерай. Пакідаюць не толькі Любоў. Асабіста мяне яшчэ і апанавала неспатольная прага адкрыццяў пасля таго, як Паэт запэўніў: “Ты — царэвіч цудоўнае казкі”…
Беларусь Багдановіча — гэта і ёсць казка. Не, я маю на ўвазе не фантастычную гісторыю, у якой заўжды перамагае дабро. Мая краіна ў “Вянку” па-казачнаму незвычайная і прыцягальная. Бо Максім Багдановіч не проста апісвае, а стварае. Ён і Паэт, і Мастак, і Музыка, і Гісторык, і Астраном, і, безумоўна, Філосаф.
Найперш уразіла незвычайная палітра маёй краіны вачыма Багдановіча. Сінявокая і русакосая?.. Паэт-Мастак бачыць Беларусь нашмат больш рознабокава. Бо сінія тут не толькі азёры, але і валошкі, і зоркі, і ноч, і туман, і маладзік, і матылёк. І нават таямнічая даль вечнасці, куды спрабуе зазірнуць Эдуард Акунін: “Тое Слова было ў Максіма — / … Каб забылі пра звадкі-спрэчкі, / а пагляды зліліся ў сінь, / дзе Страцім вартавацьме вечнасць, — / покуль мы да яго ляцім…”
Акрамя сіняга, дамінуюць, як ні дзіўна, срэбраны і залаты. Напэўна, няшмат вершаў пра Беларусь асыпана срэбраным пылам зор. Адкрыццём стаўся і срэбраны, а не шэры туман, і хвалі ракі, і вада ў крыніцы, афарбаваныя ў “каштоўны” колер. Бачу надзвычайную карціну: у срэбранай вадзе адбіваецца залатое неба, сонца, месяц. А на беразе зіхацяць рожкі кароны Змяінага Цара…
Незабыўны і белы пух вішань, як і бялюткая пена снежнага віна. І па-над гэтай чысцінёй – чырвона-жоўты месяц, які, аказваецца, можа быць і зялёным. Здаецца, што свет перавярнуўся дагары нагамі: зеляніна не на зямлі, а ў нябёсах смарагдавага колеру. Такое адчуванне, што Паэт-Мастак гдядзіць на краіну праз рознакаляровыя шкельцы, бо ў наступным вершы неба ўжо бэзавае!..
Зрэшты, Максім Багдановіч не губляецца ў свеце вясёлкавых фарбаў, у свяце жыцця. Паэт бачыць і гора, і пакуты народа. Бачыць за тысячы кіламетраў? Так, бо глядзіць вачыма душы. Боль і няшчасці фарбуюць радкі ў цёмныя колеры. Але Багдановіч упэўнены: “Ты не згаснеш, ясная зорачка, / Ты яшчэ асвеціш родны край”. Радкі напаўняюць верай у “залацісты, ясны дзень” краіны-браначкі.
Беларусь Багдановіча ўражвае не толькі каляровасцю, шматфарбнасцю. Краіна ў вершах яшчэ і гучыць. Нездарма ж першы надрукаваны твор — “Музыка”. Як сцвярджае Барыс Мікуліч у аповесці “Развітанне”, Паэт “цалкам аддаваўся ўладзе музыкі, якая ўзнікла ў ім, ніколі не заціскаў яе, не стрымліваў, не абмяжоўваў”. Напэўна, чуйна ўслухоўваючыся ў мелодыю сваёй душы, Багдановіч лепш чуў наваколле.
Звіняць сосны, на якіх грае лясун, нешта шэпча вецер, смяецца русалка… У радках – нават “шорах ног павукоў”. Міжволі прыгадваю такія ж містычныя, а часам вусцішныя аповеды герояў Яна Баршчэўскага. Мая краіна гучыць зусім не так, як звычайна, і зачароўвае таямніцай. Вабіць і самім, на першы погляд, звычайным: спевам завеі, скрыпам снегу, гудам Падвея. Усёй душой услухоўваюся ў тое, як матылёк “дрыжачымі крыламі звоніць ледзьве чутна” ў струны сонца залатыя.
Музычнаю Беларусь паўстае не толькі ў “зачараваным царстве”. Наймацнейшае і найбольш разнастайнае гучанне — у нізцы “Места”: “вулкі Вільні гулка грымяць”, “трамваі трывожна звіняць”, сіпіць паравоз, стогне тэлеграфны слуп (“стоўп”), надрываецца шарманка…
У астатніх разделах — цішыня… Словы з коранем -ціх- (-ціш-) ствараюць яе ў дваццаці вершах “Вянка”. Толькі “сумная песня пяе”… Аднак паэт здольны пачуць будучыню, сугуччы якой дораць надзею: “лёд трэсне”, “верш, як звон, зазвініць”. Услухоўваецца і ў мінулае, з якога ляціць, разбіваючы часам абыякавую цішыню, звон і грукат срэбнай збруі вершнікаў Пагоні.
Паэт-Музыка далучае да Музыкі маёй краіны, а яшчэ раскрывае адну з Таямніц: на чужыне ў шэпце васілька можна пачуць голас Радзімы (верш “На чужыне”)… Толькі слухаць варта насамрэч улюбёным у яе сэрцам.
Як слухаў Максім Багдановіч.
Яго Беларусь унікальная. І ў той жа самы час з Купалавым адчуваннем яе лучыць агністасць, прамяністасць, касмічнасць радкоў Багдановіча. Як і Беларусь Караткевіча, яна нежывая без Гісторыі: без летапісца, перапісчыка, Скарыны, Пагоні. Нездарма кажа Рыгор Барадулін: “І крывічам пра іхні род усім / Напомніць Богам дадзены / Максім”. Дарэчы, для гэтага Паэта, як і для Багдановіча, Беларусь мае надзвычай музыкальную душу, што гучыць у кожным вершы. Агульнае знаходжу і з Алесем Разанавым: абодва Паэты здольныя растварыцца ў прыродзе і лепш зразумець сябе, а, значыць, і Краіну, што падарыла гэтае надзвычайнае адчуванне.
Краіна пад зоркай Венерай, пад сузор’ямі Геркулеса. Краіна, адухоўленая Страцімам-Лебедзем. Мая краіна. Прага адкрываць яе па-ранейшаму неспатольная. І я працягваю крочыць да Беларусі, кранаючы душой валошкавыя Словы…
Колеры паэзіі Максіма Багдановіча
Творчасць Максіма Багдановіча — з'ява агульнаеўрапейская, бо ў аснове яе — не часовае штосьці, не выпадковае, а адвечны ідэал прыгажосці. Максім Багдановіч быў паэтам-інтэлігентам. У складаныя 20-я гады ХХ ст. маладыя крытыкі бачылі загану творчасці Максіма-кніжніка ў яе суб'ектывізме, пачуццёвасці, свядомым адыходзе ад палітычных тэм. Але менавіта гэта не дало замкнуцца беларускай паэзіі на адной «сюжэтнай лініі», а ўзбагаціла нашу літаратуру гармоніяй красы, новымі формамі, узорам суб'ектыўнага адлюстравання рэчаіснасці. Аўтар «Вянка» адказаў апанентам радкамі з апавядання «Апокрыф»: «Добра быць коласам; але шчасліў той, каму давялося быць васільком, бо нашто каласы, калі няма васількоў?»
Вершы М. Багдановіча вельмі пластычныя. Дэвіз, пад якім яны ствараліся, — словы А. Фета: «Оглянчсь — имир вседневный многоцветен и чудесен». Беларускі паэт інтэрпрэтаваў гэта па-свойму:
Ах колькі ёсць красы цудоўнай поруч з намі,
Калі глядзець вакол дзіцячымі вачамі.
Творца імкнецца перадаць людзям хараство навакольнага свету іспалучыць яго з унутраным светам чалавека. «Тыя, хто здольныя ўбачыць у прыгожым яго высокі сэнс, — людэі культурныя. Яны не безнадзейныя. Але выбраныя тыя, хто ў прыгожым бачыць толькі адно: Прыгажосць», — лічыў эстэт Оскар Уайльд. Сапраўды, Прыгажосць выхоўвае людзей, уздзейнічае і на розум, і на сэрца чалавечае, фарміруе цэласную асобу. Сваю гармонію М. Багдановіч стварае пры дапамозе такіх мастацкіх сродкаў, як колер і музыка. У колеры гучыць музыка, якая, у сваю чаргу, выяўляецца праз той жа колер:
Поле нікне ў срэбным тумане,
Снег блішчыць, як халодная сталь,
I лятуць мае лёгкія сані,
Унашуся я ў сінюю даль.
У пейзажы дамінуюць срэбны і сіні колеры, яны і ствараюць своеасаблівую музыку верша. Мелодыка, жывапіс, агульная танальнасць твора, эмацыянальны стан аўтара ўзаемапераплятаюцца і нараджаюць гармонію.
Багдановіч клапатліва працаваў над поліфаніяй сваіх твораў. Ёнтак падбіраў гукі, рытм, так будаваў радкі, каб інтанацыя слоў стварала мелодыю.
Здароў, марозны, звонкі вечар!
Здароў, скрыпучы, мяккі снег!
Мяцель не вее, сціхнуў вецер,
Iволен лёгкіх санак бег.
(«Зімой»)
Беларускія, рускія, украінскія кампазітары адзначалі музычнасць паэзіі М. Багдановіча: на музыку пакладзена больш за трыццаць яго вершаў, некаторыя творы маюць нават па шэсць інтэрпрэтацый — «Зорка Венера».
Вядома, што музыка сцірае рэзкія грані вобразных малюнкаў. Паэзія М. Багдановіча пазбаўлена насычаных фарбаў і кантрастных спалучэнняў. Гэта паэзія паўтонаў. Вытокі такой музычнасці — у беларускім фальклоры. 3 самага маленства будучы паэт жыве ў чароўным царстве беларускай народнай творчасці. Адтуль у М. Багдановіча шмат вобразаў-сімвалаў, вобразаў-колераў. Але гэта было не простае запазычанне, а абгрунтаваная, свядомая распрацоўка спадчыны.
Любімымі колерамі беларускага народа былі белы, зялёны, сіні, чырвоны, шэры. Чырвоны колер — колер прыгажосці, кахання, белы — цнатлівасці, сірочай долі. У беларускім фальклоры існуюць традыцыйныя ўз'яднанні колеру з вобразам-сімвалам. М. Багдановіч звяртаецца да такіх спалучэнняў: “белая каліна”, “шэрая зямля”, “залатая каса”, “ясны месяц”, “зялёны бор”, “белы дзень”, “шэры попел”, “цёмная ноч”, “цёмны бор”.
Літаратуразнаўцы вылучаюць тры катэгорыі паэтаў: трагікі, рамантыкі, эпікі. Багдановіча адносяць да трагікаў. Сапраўды, ён неадназначна ўспрымае жыццё. Гэта выклікана складанасцю яго эпохі, трагічнасцю асабістага лёсу. М. Багдановіч, які хварэў на сухоты, прадчувае свой непазбежны канец. Гэта праяўляецца цраз эмацыянальны настрой яго творчасці. Ёнвыкарыстоўвае шмат цёмных колераў, змрочных адценняў, спалучэнняў чырвонага з чорным.
Чалавек можа па-рознаму ставіцца да смерці. Адны здольны па-філасофску абгрунтаваць непазбежнае і змірыцца. У другіх назіраецца заўсёдная трывога і неспакой. У М. Багдановіча — лірычны смутак і журба з-за таго, што яму, мусіць, нядоўга давядзецца захапляцца прыгажосцю жыцця. Гэтай тэме прысвечаны верш «Не кувай ты, шэрая зязюля...»:
Не кувай ты, шэрая зязюля,
Сумным гукам у бары;
Мо і скажаш, што я жыці буду,
Але лепш не гавары.
Эмацыянальная афарбоўка гэтага верша шэрая. Шэры колер — сімвал тугі, суму.
Найвышэйшую адмоўную афарбоўку набывае верш «Цемень». Настрой аўтара — чорнага колеру безнадзейнасць і безвыходнасць:
Я сяджу без агню. Я стаміўся, прамок.
Над зямлёю імгла, у душы маёй змрок.
О, як пуста у ёй! О, як холадна жыць!
Жудасную таямнічасць вершу надае імгненная ўспышка, што падсвечвае» «вобраз Хрыста, яго крыж». Халодны свет маланкі падае надзею, але яна жыве толькі імгненне і зноў хаваецца ў цемры. Зноў страчана надзея на выратаванне:
Не глядзіць на мяне ясны вобраз Хрыста.
Над зямлёю імгла, у душы пустата.
Але паэт перамагае дэпрэсіўны настрой і прыходзіць да філасофскай высновы, што рана ці позна кожны чалавек паўстае норад вечнасцю, што «ўсе мы ляцім да зор». Смутак і журбу перамагае мажорны настрой. У маладыя гады нельга засяроджвацца на сумным. Маладосць заўсёды спадзяецца на лепшае, імкнецца да шчаслівага жыцця. Верш «Маладыя гады» афарбаваны ўжо ў радасныя жоўтачырвоныя таны. Трэба адзначыць, што ў творах М. Багдановіча няма безвыходнасці, прагі смерці, як, напрыклад, у лірыцы М. Лермантава або Поля Верлена. I нельга лічыць, што цёмныя колеры ствараюць аснову каляровай палітры беларускага паэта. Пераважаюць «жывыя колеры», але яшчэ агорнутыя засмучанасцю.
Колерны дыяпазон вершаў М. Багдановіча не вельмі шырокі. У асноўным гэта «халодныя», няяркія колеры: сіні, шэры, зялёны, чорны, белы, жоўты. Вершы афарбаваны паўтонамі і паўценямі: «дзень няяркага серабра», «светлы след», «люстраная вада», «срэбны пыл», «сіняватыя зоркі», «маладзік бледна-сіні», «бледныя цвяты», «мёд залацісты». Чаму паэт звяртаецца менавіта да паўтонаў? Па-першае, ён — сын беларускага народа. Беларусь знаходзіцца на перакрыжаванні заходнееўрапейскай і ўсходнееўрапейскай культур. Тут сінтэзаваліся бескампраміснасць Усходу і памяркоўнасць Захаду. Параўнаем радкі з творчасці прадстаўнікоў розных культур: А. Фета, М. Багдановіча і П. Верлена.
Ночью месяц, полон блеска,
Ходит, тучи серебря,
Днём в окно тепло и редко
Светит солнце января.
(А. Фет)
Уюцца змейкай срабрыстай дарожкі,
Брызгі золата ў небе блішчаць.
Iмаркотныя месяца рожкі
Праз марозную мглу зіхацяць.
(М. Багдановіч)
Промнем спозненым тлее даль алей,
Ледзь калышацца бледны плёс лілей
Сярод цішы вод, дзе сцяной чарот,
Светлаты лілей белы карагод...
(П. Верлен)
Колер выяўляе характар чалавека, які прадстаўляе характар нацыі. У А. Фета дамінуе моц пачуццяў. Месяц у яго — «полон блеска». У Поля Верлена, наадварот, афарбоўка бляклая, яна амаль сцірае мяжу паміж каляровым і чорна-белым. Эмацыянальнасць М. Багдановіча не падобная ні да заходняй, ні да ўсходняй. Ігнат Абдзіраловіч пісаў у сваім нарысе «Адвечным шляхам»: «Ваганне паміж Захадам і Ўсходам і шчырая непрыхільнасць ні да аднаго, ні да другога нарадзіла сваю культуру». У пейзажнай замалёўцы беларускага паэта срабрысты колер надае празрыстасць вершу, а залаты ажыўляе яго. Святло месяца ледзь-ледзь прыкметнае, зіхатлівае.
Чым яшчэ можна растлумачыць зварот М. Багдановіча да паўтонаў? Дзіця горада, усё жыццё бачыць вакол сябе няяркія фарбы цагляных дамоў, людзей у вопратцы спакойнай гамы колераў, шэры брук. Да таго ж М. Багдановіч адчувае ўплыў на сваю творчасць «жывапіснага імпрэсіянізму, сутнасць якога можна выявіць словамі Поля Верлена:
Адценні — вось жаданы бог.
Што колеры... Адны адценні
Вяшчаюць водбліскі і цені...
Любімы колер М. Багдановіча — сіні: «сіняя даль», «начная сінява», «сінеючыя зоры», «сінявокая ноч», «сіняваты дым», «маладзік бледна-сіні», «сіняя цемень вады». З дапамогай гэтай фарбы паэт стварае цудоўныя пачуццёвыя замалёўкі.
Па-над белым пухам вішняў,
Быццам сіні аганёк,
Б'ецца, ўецца шпаркі, лёгкі
Сінякрылы матылёк.
Цікава, што ў сусветнай культуры за вобразам матылька замацаваўся сімвал дзяўчыны, яе трапяткой душы. I ў гэтым вершы Мастак выкарыстоўвае паўтоны. У сіняй фарбе няма той насычанасці, якая імкнецца да цемнаты; хутчэй яна прадказвае святло: сіні — бледна-сіні, сінеючы — сіняваты. Кожная фарба мае свой псіхалагічны і сэнсавы змест. Так, сіні колер асацыіруецца з недасягальнай марай. Нездарма да яго звяртаюцца паэты-рамантыкі. У рускай літаратуры найбольш адметным паэтам, які шырока выкарыстоўваў колернасць у сваёй творчасці, быў А Блок; вобраз-сімвал «сіняя даль» вельмі часты ў яго.
Сінява спрыяе духу і змушае да філасофскага роздуму. Аднак гэты колер асацыіруецца з холадам, таму часта звязваецца з зімой. М. Багдановіч адыходзіць ад традыцыйнага паказу гэтай пары года ў бела-чорнай гаме. Ёнуспрымае зіму вельмі суб'ектыўна. Стан застылай прыроды, агорнутай сінім халодным снегам, суадносіцца са станам душы паэта.
Яшчэ адзін вобраз-сімвал, які спалучаецца з сіняй халоднай гамай, — вобраз ночы. Традыцыйна ноч — нешта адмоўнае, вобраз, звязаны з роспаччу і смерцю. Але менавіта ў гэтыя гадзіны паэт адчувае сябе часткаю Космасу, Вечнасці. Уначы можна скінуць з сябе дробязі дня і паглыбіцца ў сваю душу. Для М. Багдановіча сіняя ноч — гэта «час, калі трэба журыцца душою на свежых магілах пуста пранёсшыхся днёў».
На працягу ўсёй сваёй творчасці паэт звяртаўся да вобраза зоркі — агульначалавечага сімвала надзеі, выратавання і шчасця. У М. Багдановіча асабісты погляд на зоркі — для яго гэта сімвал шчырага і чыстага кахання. Гэта і «зоркі сіняватыя», «ясныя зоркі», «залатыя брызгі зорак», «срэбныя зоры», «знічкі агністыя». Выбар колеру залежыць ад асацыяцый паэта, ад таго, які сэнс ён укладваў у сімвал. Найчасцей зоры афарбаваны ў «вясёлыя» колеры: жоўты, залацісты, жоўта-чырвоны: творца любуецца «кветкамі нябёс». Эмацыянальны стан М. Багдановіча паступова змяняецца ад спакойнага суму да ўзнёслага захаплення хараством.
Звяртаючы ўвагу на «кветкі нябёс», нельга не адзначыць кветкі зямныя. М. Багдановіч таксама афарбоўвае іх у няяркія колеры: «кветкі бледныя». Толькі аднойчы бачацца яны чырвонымі. Размова ідзе пра твор з цыкла «Эрас»: «У космах схаваліся кветкі чырвоныя...» Каханне ў сусветным мастацтве заўсёды выяўляецца праз чырвоны колер. Аўтар не называе, якія дакладна кветкі. Магчыма, гэта ружы — таксама сімвал кахання: «Хцівасць жадання іх томіць таемная». Але трагізм верша ў тым, што чырвоныя кветкі не выконваюць свайго прадвызначэння: «Звянуць яны, тыя кветы чырвоныя, кветы чырвоныя, неапылёнымі». Напрошваецца аналогія паміж неапыленымі чырвонымі кветкамі і самім М. Багдановічам. Паралель падмацоўваецца неаднаразовым зваротам аўтара да гэтай тэмы. Прыгадаем паэму «Страцім-лебедзь». Ва ўсіх выратаваных істот з'явіліся нашчадкі, няма іх толькі ў Страціма. За вобразам гордай птушкі стаіць паэт.
Вялікі майстар апісання прыроды, аўтар «Вянка» не дае нам вялікіх панарамных малюнкаў. Ёнзамалёўвае асобнымі штрышкамі пэўныя прадметы. Такая тэхніка нагадвае творчую манеру Клода Манэ. На творчасць М. Багдановіча паўплывала жывапісная імпрэсіяністычнасць. Прадстаўнікі гэтага напрамку імкнуліся схапіць імгненнасць колеру, яго нечаканыя, няўлоўныя адценні. М. Багдановіч таксама імкнецца перадаць вобраз, зыходзячы з першага ўражання. З'яўляюцца слоўныя малюнкі зялёнага, снегавога, сіняватага, чырвонага, жоўта-чырвонага, срабрыстага месяца. Напрыклад, у трыялеце «Вечар»:
Над лесам, дзе шапочуць клёны,
У небе месяц ўстаў зялёны.
Суб'ектыўнасць і імгненнасць уражання адчуваецца ў вобразе небасхілу, які становіцца зялёным, нібы лёд. М. Багдановіч сцірае межы паміж рэальнымі прадметамі і ўражаннямі.
Так, туман, які ахутвае возера, — гэта зусім не туман, а «срэбныя сеці», якія блытаюць русалкі. Праз колер выявіліся псіхалагічныя аспекты творчасці М. Багдановіча. Адны фарбы прыцягваюць творцу, іншых ён пазбягае. У яго існавала свая шкала любімых колераў. Яна змянялася пад уздзеяннем розных фактараў (хаця схільнасць да сіняга колеру была бясспрэчнай).
Напрыканцы паспрабуем даць характарыстыку кожнаму колеру па індывідуальнай шкале мастака:
Сіні — колер смутку, тугі і надзеі.
Шэры — здзіўлення і зацікаўленасці.
Чорны — колер адмоўных эмоцый, страху, гневу.
Можна звязаць колеры з эмацыянальна-асабістымі характарыстыкамі чалавека.
Сіні — добры, спакойны, сумленны.
Чорны — маўклівы, упарты.
Шэры — нерашучы, няўпэўнены, расслаблены.
Чырвоны — рашучы, энергічны, упэўнены.
Сукупнасць гэтых колераў і іх характарыстык дае нам даволі поўнае ўяўленне пра характар М. Багдановіча.
Алена Скуратовіч
Максім Багдановіч
“Канец, — паўтарыў ён і ўзняўся з месца. — развітаўся з маладосцю, з сяброўствам, Радзімай. Магу паміраць спакойна, як паміралі нашыя продкі. Шкада толькі, што не на бранным полі, а дзе-небудзь на шпітальным ложку. Не пужайся. Я паеду. Цяпер мне ўсё адно. І не трэба мне ехаць на поўдзень, лішнія турботы, але я паеду. А як бы хацелася дажыць да сапраўднага світання. Ды я, Максім Багдановіч, не дажыву. Канец”.
Гэтыя словы, сказаныя сябру Змітраку Бядулю пры развітанні ў апавяданні Барыса Мікуліча, сталі для беларускага паэта прароцкімі ў жыцці. У тым жа годзе дваццаціпяцігадовы Максім Багдановіч згарае ад сухотаў у Ялце, далёка ад Беларусі, зусім адзін. Паэт нібыта прадчуваў сваю блізкую смерць: “Я — бальны, бяскрыдлы паэт! Мо жыцця майго верш ужо спет…” Але паміраў гэтак жа высакародна і мужна, без скарг і нараканняў, без роспачы і страху. Моцны, горды птах — страцім-лебедзь. На яго стале застаўся неадасланы бацьку ліст: “Добры дзень, стары верабей. Маладому вераб’ю блага…” Не адаслаў, каб не турбаваць родных. Такі ён быў, Максім Багдановіч, сын Адама Ягоравіча і Марыі Апанасаўны. Ды перш за ўсё сын Беларусі, якую горача любіў усё жыццё, да якой звяртаўся у думках, кожны раз пераадольваючы сотні кіламетраў.
Беларусь Максім Багдановіч спазнаваў па казках, легендах, паданнях, і, як пісаў Рыгор Барадулін, “успыхнула роднае слова падлёткам з цёплых далоняў матчынай песні”. Успыхнула ў сэрцы, загучала мільёнамі рознакаляровых гукаў і адценняў у душы паэта. І толькі пасля музычная плынь апладнілася словам, думкі хваляй выліліся ў пяшчотныя, запаветныя радкі. Максім Багдановіч на паперу перанёс “Зачараванае царства”, у якім і адзінокі калматы лясун, “аброслы мохам, як пень”, і змяіны цар з залатой каронай на галаве, і “сівавусы, згорблены” дух-вадзянік. Максім Багдановіч не проста захапляўся гэтым царствам. Ён стаў яго часткай, чуйнай да ўсяго. Паэт быз сярод прыроды і ў саіой прыродзе. Нездарма ж яму ўдалося стварыць такі дзівосны акварэльны малюнак: ”Вечар на захадзе ў попеле тушыць кучы чырвоных кавалкаў вугля”.
На жаль, гармонія гукаў і вобразаў была нядоўгай. “Згукі Бацькаўшчыны”, “Думы”, а пасля і “Вольныя думы” вярнулі паэта з “зачараванага царства”. І ў радках загучаў непатольны. сум, што потым прарваўся крыкам сыноўняга болю: “Край мой родны! Як выкляты Богам…/ Столькі ты зносіш нядолі./ Хмары, балоты…Над збожжам убогім/ Вецер гуляе на волі.”
Максіма Багдановіча непакоіла думка пра становішча свайго народа, якім адвеку пагарджалі і “не пушчалі з ярма”, які быў вымушаны крычаць “дзякуй” там, дзе трэба было крычаць “ратуйце”. Але ў сэрцы паэта не згас “агонь гарачай веры”, гарэў “чырвоны жар” надзей. І таму з хворых ды збалелых грудзей вырваліся на свет агністыя, прамяніста-яркія радкі: “Беларусь, твой народ дачакаецца/ Залацістага, яснага дня./ Паглядзі, як усход разгараецца,/ Сколькі ў хмарках залётных агня”.
Дбаючы пра заўтрашні дзень, беларускі паэт не мог не азірнуцца ў мінулае, не мог не зведаць “аб прадзедах сваіх, — аб горы, радасцях і аб прыгодах іх”. І таму Максім Багдановіч вярнуў “Старую Беларусь”, дзе летапісец, “душой стаміўшыся ў жыццёвых цяжкіх бурах,/ Свой век канчае ў манастырскія мурах”, а перапісчык “на чыстым аркушы, прад вузенькім акном, прыгожа літары выводзіць”.
Новымі гукамі, адценнямі загучала нізка вершаў пра горад “Места”. Нездарма Багдановіч лічыцца пачынальнікам урбаністычный лініі ў беларускай паэзіі – першым, хто з прывольных палявых дарог пайшоў на брук маставых. Паэт любіў горад, ён прызнаваўся: “У грудзі кволыя запала, дачка каменняў, места мне”. Любіў нервовы рытм яго жыцця. Ды не ўсё было такім сонечным і бесклапотным. Скрозь бліскучае святло ліхтароў Максім Багдановіч здолеў убачыць “вочы змучаных людзей і выгнанае голадам на вуліцу дзіця”
“Ды Максім Багдановіч, — заўважае Ніл Гілевіч, — вялікі гуманіст і жыццялюб”. Яго душа напоўнена светлай верай у чалавека. Таму святло ліхтароў і вітрын паэт ператварае ў ззянне зорак, сузор’яў Кароны і Геркулеса, у цеплыню сонца, што сагравае душу. Памятаеце?
Навошта на зямлі
Сваркі і звадкі, боль і горыч,
Калі мы ўсе разам ляцім
Да зор?
З такога мільгання кавалкаў свету паэт сплятаў дзівосныя вобразы, рытмы, адліваў іх у санеты, рандо, трыялеты, бо, як адзначыў В. Жыдліцкі, “беларуская мова адчувае себе добра і ў метрах Петраркі і Верлена”.
З такога мільгання кавалкаў свету Максім Багдановіч марыў сплесці не толькі “Вянок”. Яму хацелася, каб зацвіла на Беларусі “Шыпшына” і на небе ўзышоў “Маладзік”. Але ж застаўся толькі “Вянок”. Міхась Стральцоў у аповесці “Загадка Багдановіча” раіць: “Не старайцеся ўплятаць туды новыя кветкі: тыя, што там, ніколі не завянуць. Сплятайце свае вянкі. Не старайцеся адшчыкнуць хоць адзін лісток ад тых лаўраў: тыя лаўры, перш чым стаць імі, былі цернямі. Паглядзіце лепш наўкол сябе: красуе жыта, і красуюць у ім васількі. Віруе жыццё, і нараджаецца ў ім прыгажосць. Жыве паэзія. І вечна вабіць сваёй загадкай.
…У далёкай Ялце на магіле Максіма Багдановіча цвітуць касачы васількова-сіняга колеру”.
«Вянок» Максіма Багдановіча
Пачаць сваё выступленне мне хочацца апошнімі прыжыццёвымі радкамі верша Максіма Багдановіча, якія ляжалі ў яго на грудзях, калі паэт адышоў у іншы свет.
У краіне светлай, дзе я ўміраю,
У белым доме ля сіняй бухты,
Я не самотны, я кнігу маю
З друкарні пана Марціна Кухты.
Для любога паэта ўбачыць выдадзеным першы зборнік вершаў – гэта шчасце. Што ж тады казаць пра 25-гадовага юнака, які толькі сустрэў сваю вясну кахання і якому жыццё абяцала так шмат!.. Але запаветныя мары: стварыць сям’ю, мець дзяцей ад каханайадышлі разам з паэтам у нябыт. Сімвалічна ўжо тое, што на грудзях М. Багдановіча ляжаў падарунак нашчадкам— зборнік “Вянок”.
Пры слове “вянок” узнікаюць розныя асацыяцыі: вянок нявесты, які сведчыць аб змяненні стану ў грамадстве, бо дзяўчына становіцца жанчынай; вянок, закінуты дзяўчынай на бярозу, адкуль яго зніме юнак на свята “Гуканне вясны”, ці дзявочы вянок з прыгожых палявых кветак, што імклівая плынь нясе юнаку да другога невядомага берага ў час “Купалля”. Абодва вянкі сімвалізуюць жаданне і гатоўнасць маладых стварыць сям’ю. І нарэшце жалобны вянок. Ці не сабе на магілу? Не. Максім занадта любіў жыццё, быў аптымістам…Марыў бачыць сваёй жонкай Ганну Какуеву. “Больш за ўсё на свеце жадаю я, каб у мяне быў свой дзіцёнак— маленькая дачушка-немаўляшка,Аня Максімаўна”.
Так атрымалася. Свой зборнік М. Багдановіча прысвяціў маладому таленавітаму паэту Сяргею Палуяну, які таксама заўчасна скончыў свой жыццёвы шлях. “Вянок на магілу С. А. Полуяна” (8 красавіка 1910г.), –указана на 1-ай старонцы зборніка. Таму структурна зборнік падзяляецца на 8 нізак вершаў:1)У зачараваным царстве; 2)Згукі Бацькоўшчыны; 3)Старая Беларусь; 4)Место; 5)Думы; 6)Вольныя думы; 7)Старая спадчына; 8)Мадонны.
Назва “У зачараваным царстве”, якую паэт даў 1-му цыклу, дакладна раскрывае яго асаблівасці. Мы сапраўды знаходзімся ў “зачараваным царстве”, дзе рэальнасць і выдумка цесна пераплятаюцца. Пабудаваны цыкл на матывах язычніцкай міфалогіі старажытных беларусаў. Чытаеш гэтыя вершы і перад табой як бы паўстае беларуская зямля са сваім хараством і таямніцамі, старымі барамі, цёмнымі пушчамі з адвечным гаспадаром лесуном, глыбокія вадаёмы з уладаром вадзянікам і дочкамі русалкамі.
Сівавусы, згорблены, я залёг між цінай,
І гадамі грэюся – сплю на дне ракі.
Твар травой аблутана, бытчым павучынай,
Засыпаюць грудзі мне жоўтые пяскі.
(З верша “Вадзянік”)
У лірыцы Багдановіча вялікая колькасць лесуноў, вадзянікаў, русалак, ёсць “пан Падвей”, змяіны цар і іншыя героі беларускай міфалогіі. Заўважым, амаль усе міфалагічныя героі апанаваны безнадзейным сумам, безвыходнасцю:
Брыдзець, пахіліўшысь панура,
Лясун на раздоллі дарог.
Абшарпана старая скура,
Зламаўся аб дзерава рог…
Спяшыць ён дайсці да трасіны:
Там – мяккія, цёплыя мхі.
А тут толькі плачуць асіны
Ды б’юцца галіны альхі.
Час быў няўстойлівы, грамадства настроена песімістычна пасля паражэння 1-ай рускай рэвалюцыі.
М. Багдановіча першым з паэтаў прынёс у беларускую літаратуру лірыку кахання. Шэдэўрам з’яўляецца раманс “Зорка Венера”, размешчаны як ні дзіўна, у канцы 1-га цыкла “У зачараваным царстве”. Музыку раманса напісаў Сымон Рак-Міхайлоўскі, беларускі педагог і публіцыст.
Гэты верш М. Багдановіча прысвяціў Ганне Какуевай, сястры таварыша па гімназіі, з якой паэт сябраваў у Яраслаўлі. Аднойчы, даведаўшыся, што да Ані заляцаецца яе былы аднакласнік Іван Лілееў, Максім увесь вечар правёў на прыстані, углядаючыся ў зорнае неба: яму здавалася, што Аня ў гэты час таксама шукае іх любімую зорку і не можа не адчуваць, што і ён глядзіць на Венеру. Успомніўшы 1-ы вечар у Какуевых, Аню, якая грала для яго… і Венеру…Любімая зорка ўзышла, каб асвяціць чароўным святлом. У гэты ж вечар Максім напісаў раманс.
Зорка Венера ўзышла над зямлёю,
Светлыя згадкі з сабой прывяла…
Помніш, калі я спаткаўся з табою,
Зорка Венера ўзышла.
У вершы апаэтызавана моцнае прыгожае пачуццё, якое робіць чалавека духоўна багатым. Каму б ні былі прысвечаны гэтыя высокія радкі, імя якой жанчыны ні згадвалася б за імі, істотна адно – гэта сімвал узвышаных пачуццяў.
Буду ў далёкім краю я нудзіцца,
У сэрцы любоў затаіўшы сваю;
Кожную ночку на зорку дзівіцца
Буду ў далёкім краю.
Верш напоўнены радасцю і светлым сумам, бо маладым людзям неабходна развітвацца. Але і ў расстанні, у далёкім краі, куды ён едзе, відаць, не па сваёй волі, будзе свяціць яму іх зорка. Хлопец упрошвае сваю дзяўчыну берагчы каханне, не забыцца на зорку:
Глянь іншы раз на яе, – у расстанні
Там з ёй зліём мы пагляды свае…
Каб хоць на міг уваскрэсла каханне,
Глянь іншы раз на яе.
У цыкле “Згукі Бацькаўшчыны” размешчаны сумныя вершы на тэму кахання і прадчуванне блізкай смерці.
Не кувай ты, шэрая зязюля,
Сумным гукам у бары;
Мо і скажаш, што я жыці буду,
Але лепш не гавары.
Ведаючы пра невылечную хваробу, сухоты, якая ўсё часцей і часцей нагадвае пра сябе, паэт просіць зязюлю прылятаць на яго магілу і куваць, як у бары. Паэт блізка знаёмы з народнымі песнямі. Вершы “Уся ў слязах дзяўчына”, “Не кувай ты, шэрая зязюля”, “Ян і маці” іншыя – удалая стылізацыя пад фальклор.
Амаль усё сваё свядомае жыццё М. Багдановіча правёў у Расіі, далёка ад радзімы. У 1911 годзе хворы паэт з волжскіх краёў упершыню накіраваўся на радзіму, у край васільковых палёў, дзе асабліва блакітнае неба і асабліва буйныя зоркі… Пры гэтым ён атрымаў ліст, у якім супрацоўнікі “Нашай нівы” абяцалі даць хлопцу прытулак у вёсцы, у сухой мясцовасці з густым хвойным лесам.
Дваццацігадовы выпускнік Яраслаўскай гімназіі М. Багдановіча прыехаў у Вільню – цэнтр Літвы і Беларусі. Правёўшы тут некалькі дзён, амаль 2 месяцы жыў у фальварку Ракуцёўшчына, што недалёка ад Маладзечна. Дні вясковага жыцця абагацілі паэта шматлікімі назіраннямі, цікавымі сустрэчамі з простымі працоўнымі людзьмі. Менавіта там нарадзіліся цудоўныя творы з цыклаў вершаў “Старая Беларусь”і “Места”
Як высока ўздымаецца паэтычны талент М. Багдановіча у цыклах”Старая Беларусь “ і “Места”. Пра Беларусь паэт шмат ведаў ад бацькі, вопытнага этнографа, ад родных цётак, якія ў Ніжнім Ноўгарадзе стварылі невялікую “беларускую калонію”, ад гімназічных настаўнікаў Кабанава і Белавусава, нарэшце з дзясяткаў кніг, бо ўжо ў старэйшых класах паэт чытаў “Нашу ніву”, іншыя беларускія выданні.
І вось гэтыя ўражанні накладваюцца на ўбачанае, адчутае ім на роднай зямлі. Захапленне радзімай, яе гісторыяй, старажытнай культурай узмацняецца. Таму нібы аглушальны выбух – вершы “Слуцкія ткачыхі”, “Летапісец”, “Кніга”. Хто з нас не памятае са школы дзівосных радкоў з верша “Слуцкія ткачыхі”?
Ад родных ніў, ад роднай хаты
У панскі двор дзеля красы
Яны, бяздольныя, узяты
Ткаць залатыя паясы.
Слуцкія паясы ён упершыню ўбачыў у музеі Івана Луцкевіча. І наступіла паэтычнае азарэнне. Калі тут, на зямлі беларускай, людзі здольны стварыць хараство, то гэты край выдатны і таленавіты. Паэт ведаў, што паясы ткалі пераважна мужчыны, для гэтага некаторых пасылалі вучыцца рамяству ў Персію. Але ён дзеля паэтычнай ісціны, якая глыбей за рэальны факт, ігнаруе гэту акалічнасць.
Для мяне кросны і ткацтва ўвасабляліся заўсёды з жанчынай, бо яшчэ ў маленстве доўгімі зімовымі вечарамі назірала, як пад злую песню завірухі за акном, ціха спяваючы, ткала бабуля дзівосныя ручнікі і дываны – пасаг унучцы на вяселле. Таму мяне больш за ўсё ўразіла, што слуцкія паясы ткалі ў асноўным мужчыны.
У цыкле “Место” Максім апаэтызаваў вуліцы Вільні, вобразнай мовай перадаў сваё ўражанне аб сталіцы ВКЛ.
Глыбінёй любові да спакутаванай Беларусі і спачуваннем народу прасякнуты нізкі вершаў “Думы” і “Вольныя думы”.
Краю мой родны! Як выкляты Богам—
Столькі ты зносіш нядолі.
Хмары, балоты… Над збожжам убогім
Вецер гуляе на волі.
Поруч раскідалісь родныя вёскі.
Жалем сціскаюцца грудзі!—
Бедныя хаткі, таполі, бярозкі—
Усюды панурыя людзі…
З верша “Краю мой родны! Як выкляты Богам…”
Адкрываецца цыкл “Думы” вершамі, напісанымі на смерць Сяргея Палуяна і Каруся Каганца, таксама шмат разваг аб няўхільнасці блізкае смерці.
Нізка “Старая спадчына” заварожвае мноствам класічных паэтычных жанраў, якія М. Багдановіч пазычыў у антычнай літаратуры і перанёс на беларускую глебу, такім чынам узбагаціўшы беларускую літаратуру новымі для яе жанрамі. Тут сустракаем санеты і трыялеты, рандо і актавы, таксама тэрцыны і пентаметры. Далей змешчаны пераклады вершаў з іншых моў.
Узрушвае заключная нізка “Мадонны”, прысвечаная ўсім дзяўчатам, будучым матулям. Тут змешчаны паэмы “У вёсцы” і “Вераніка”.
Хвалююць сэрца нам дзявочыя пастаці
І душы мацярэй нас могуць чараваці.
З паэмы “У вёсцы”
А натхніла М. Багдановіча на стварэнне гэтай нізкі рафаэлеўская “Мадонна”, як гаварыў Максім Луцкевічу Антону Іванавічу, супрацоўніку газеты “Наша ніва”, што, схіляючыся перад жанчынай, мужчына думае ці пра цнатлівую прыгажосць яе, ці пра мацярынства, якое даруе жыццё… Але Рафаэль, імкнучыся стварыць вобраз вышэйшай прыгажосці, у 1-ой асобе аб’яднаў рысы цнатлівасці і мацярынскай прыгажосці, бо жанчына без дзіцяці, што колас без зерня. Але калі пачуцці мацярынства сустракаюцца ў дзявочых рысах, яны здзіўляюць невыказна .Спалучэнне гэтых рыс Максім бачыў у Ганне Какуевай.
На самай прыгожай ноце абарвалася песня паэта, які адышоў ад нас так рана, але так неабдымна многа зрабіў для”Беларусі-зараначкі”, як назваў ён сваю радзіму ў адным з перадсмяротных накідаў. Беларусі засталася спадчына—яго жыццесцвярджальная паэзія.
Слова “зорка” стала сімвалам яго паэзіі. Ён пакінуў нас вельмі маладым, але яго талент, як зорка яркая, свеціць людзям, дорыць нам “светлыя згадкі”, будзіць у нашых сэрцах пачуццё прыгажосці, любоў да роднай Беларусі, да чалавека.
Да родных ніў, у беларускі край,
Дзе сэрцу мілымі ўсе хаты сталі,
З чужыны йшоў ты ў Бацькаўшчыны далі,
А ў 25 сказаў сваё “бывай!”.
Зярняткі, што з “Вянка” ў бліскучы май
У гаду сямнаццатым у зямлю ўпалі,
Не згінулі—а песняй загучалі:
У душы народа ўзняўся ўраджай.
Ты ў Мінску зноў – адроджаным, зялёным:
Табе вянок, сялянкаю спляцёны,
Мілей быў за лаўровыя вянкі.
“Ткачыхі слуцкія” свайму паэту
На поясе слязінкі-васількі
Навечна ў бронзе выткалі за гэта.
Леанід Зубараў
Андрэй Мрыйі яго раман “Запіскі Самсона Самасуя”
…Зрываецца з неба імклівая знічка і падае ў чорную мяккую бліскучую ваду, і вогненны хвост, які яна пакідае за сабой, не праіснуе больш, чым некалькі секунд.
Знічка падае ў вір памяці.
Знічка жыве, пакуль жыве напамін пра яе — светлавы водбліск хваста. Згасае водбліск, бо кароткі яго вогненны век, згасае ў сэрцы памяць пра начную зорку і разрываецца сувязь зямлі з небам.
Лёс такіх зорак надта падобны да лёсу пісьменнікаў, якія спрабавалі данесці да народу сваю творчасць за часам 30-ых гг. мінулага стагоддзя. Неардынарная творчая асоба Андрэя Мрыя і сёння шмат у чым застаецца загадкай для беларускага літаратуразнаўства. Ягоная літаратурная спадчына набыла вызначэнне “вернутая”, бо вярнулася з незаслужанага забыцця, з літаратурных спецсховаў. Сучасны крытык Яўген Лецка адзначае: “Андрэй Мрый цікавы нам не толькі як суддзя-аналітык грамадства, што выявіў і выкрыў яго “тайныя” спружыны, якія ў далейшым актыўна спрычыніліся да раскручвання магутнага махавіка масавых рэпрэсій, але і як мастак слова”. Вялікая заслуга Мрыя перад літаратурай яшчэ і ў тым, што менавіта ён сцвердзіў жанр сатырычнага рамана.
У 1929 годзе Андрэй Шашалевіч разам з малодшым братам Васілём Шашалевічам, таленавітым драматургам, які пазней трагічна загіне ў канцлагеры, і пра гэта напіша Сяргей Грахоўскі ў “Зоне маўчання”, быў прыняты ў літаратурна-мастацкае згуртаванне “Узвышша”. Тым жа годам часопіс “Узвышша” пачынае друкаваць раман “Запіскі Самсона Самасуя”. Гэты твор крытыка назвала “найбуйнейшым характэрным выяўнікам буржуазнай плыні ў беларускай літаратуры”, бо ў ім аўтар высмейваў працу ўсіх савецкіх устаноў і арганізацый.
Аб’ектам сатырычнага выкрыцця ў рамане з’яўляецца антычалавечная палітыка і жыццёвая практыка, якія пазбаўлены маральных законаў. На гэтай глебе і ўзрастае такая сацыяльная з’ява, як самасуеўшчына.
Самсон Самасуй, адмаўляючыся ад усякай пераемнасці жыццёвага вопыту бацькоў-сялян, парывае з народнымі асновамі, з каранямі і пераходзіць на ідэйныя пазіцыі рэвалюцыйнай перабудовы: усё старое разбурай, адкідай усе няпісаныя, а гэта значыць — маральныя законы чалавечага жыцця як старое, непатрэбнае, будуй нешта новае, усё змяняй, не зважаючы на тое, што нехта будзе пакрыўджаны ці абражаны. Чалавечая асоба ў гэтым “будаўніцтве” каштоўнасці не мае, нічога не значыць. Вельмі дарэчы тут прагучаць купалаўскія радкі, якія спрадвеку станавіліся ацэнкай сапраўднага становішча грамадства:
Куды ні глянеш — людзі, людзі,
Куды ні глянеш — шэльмы, шэльмы,
Куды ні глянеш — б’юцца ў грудзі,
Што значыць: правільныя вельмі.
Адзін накраў — багацце ўмножыў,
Другі згалеў, галей сабакі...
Бяду нажыці ўсякі можа,
Бяды пазбыціся — не ўсякі.
Андрэй Мрый судзіць не толькі героя, але і сістэму, якая вылучыла Самасуя як свайго прадстаўніка, скалечыўшы і адабраўшы ў яго душу. Становіцца зразумелым, чаму такі чалавек, як Самасуй, пераможна крочыць уверх па службовай лесвіцы: у навакольным жыцці бязглуздзіца выдае сябе за найвышэйшы розум, адсталасць, шаблоннасць — за гнуткасць, бессаромнасць і беспрынцыповасць — за чысціню класавай лініі. Самсону і яго сябрам-чыноўнікам няма калі выконваць непасрэдныя абавязкі, застаецца толькі засядаць, узгадняць, імітаваць актыўную дзейнасць, што і робіцца. Праца Самасуя заключаецца ў тым, што ён выступае на сходах з прапановамі арганізаваць гурток па вывучэнні перспектыў і зрабіць даклад “Аб рэлігіі як стадыі масавага шалёнства”, прымае удзел у аблаве на беспрытульных сабак — карацей, заёмаецца надзвычай важнай дзейнасцю. Самасуй верыць: “Ат! Пройдзе ўсё, а я застануся”. Ён неўміручы. Дзякуючы сваёй бессэнсоўнай дзейнасці, інтрыгам і даносам (ён нават сябра Торбу выкрыў на судзе як ворага), Самсон жыве ў дастатку.
Андрэй Мрый, як таленавіты мастак, пісьменнік і адданы сын сваёй зямлі, адзін з першых сярод беларускіх мастакоў слова заўважыў і паказаў чытачам тую страшную бяду, якая ў першую чаргу заключалася ў абесчалавечванні чалавека, у замаху на яго волю і права. Узгадайце купалаўскага Мікіту Зносака — такога ж “актывіста”, які насіў з сабой два партфелі дакументаў, меў шаснаццаць дзённых і восем вячэрніх пасадаў рэгістратара і пры гэтым зрабіў нічога сапраўды карыснага. З зараджэннем і прыходам на камандныя месцы самасуеўшчыны адыходзілі ў нябыт спрадвечныя, уласцівыя толькі чалавеку якасці: сумленнасць, сардэчнасць, спагадлівасць. А найбольш трагічным было страчванне сувязі паміж асобным чалавекам і народам, яго гісторыяй, культурай.
Сумленны народ вуснамі маці і бацькі Самсона Самасуя выказаўся пра самасуеўшчыну як антыгуманную з’яву, асудзіў невуцтва і палітыканства, дэмагогію, асудзіў бездухоўнасць. Паралелі з сённяшнім днём, у якім кар’ерызм таксама вынішчае мараль, правёў Алесь Камароўскі:
Характар, натруджанасць, нервы…
Халодныя к нечаму болю,
Даём не руку, а параду...
А мы ци гатовы да бою
За сябра, за слова, за праўду?
Важным прыёмам выкрыцця самасуяў стала так званая “бюракратызацыя” мовы персанажаў. Прычым канцылярска-чыноўніцкую лексіку, тэрміналогію галоўны герой ужывае без ніякай патрэбы: у побыце, у момант заляцанняў да Крэйны і жонкі Сома, на рэпетыцыі п’есы, а найперш — у выступах перад гледачамі рознага ўзроўню.
Канцэпцыю твора Андрэй Мрый выказаў у лісце Сталіну, дзе гаворыцца, што ў працягу рамана галоўны герой павінен разгарнуць сваю дзейнасць у рэспубліканскіх маштабах. Аднак завяршыць раман не ўдалося. Андрэй Шашалевіч быў арыштаваны і асуджаны. Рэабілітацыя адбылася ў 1961 годзе, але фактычна гэта было зроблена толькі на паперы. Пасля смерці Сталіна імя Мрыя доўгі час заставалася ў нябыце. Першая кніга выйшла якраз напярэдадні стагоддзя з дня нараджэння пісьменніка.
Андрэй Мрый стаў адным з нешматлікіх беларускіх мастакоў слова, які не пабаяўся ўжыць сатыру з мэтай маральнага выхавання чалавецтва ў перыяд самай чорнай і змрочнай рэакцыі, палявання на чалавека, імкненне вынішчыць з яго свядомасць, накласці путы на яго дух. Гэты смелы і мужны крок Мрыя дазволіў беларусам адчуць сябе здаровай нацыяй, што можа смяяцца і смяяцца са сваіх недахопаў.
Ствараючы раман, пісьменнік думаў не толькі пра сёння, але і пра будучыню краіны, лёс нацыі.
Паэзія Уладзіміра Жылкі і Уладзіміра Дубоўка
На пясчаным беразе стаялі шалі, і дзеці стараліся на іх нешта ўзважыць. На адной чашы — быццам нічога, а на другую яны клалі камяні, смецце. Ды першыя — ані скранецца. На ёй ляжала чалавечае вока, і нішто не магло пераважыць яго, бо ў ім люстраваліся і пясок, і мора, і цэлы свет… Ды раптам нечая рука сыпнула на вока жменю пяску. Чаша нарэшце хіснулася…
Гэта казка. Але ж чалавечае вока відушчае не толькі на старонках кніг. У ім сапраўды люструецца цэлы свет. Асабліва тады, калі на свет глядзяць вочы паэта.
Пасля сустрэчы з Уладзімірам Дубоўкам Мікола Арочка ў эсэ “Абаронца праўды і красы” дзівіўся: “Якія ж у белабародага мудраца- чараўніка блакітныя ясныя вочы! Анічуць не выцвілыя, з юначай просінню. Думаецца, што вочы Уладзіміра Дубоўкі таму не страцілі колеру глыбокага, прамыта-вясенняга неба ці спаважнай азёрнай чысціні, што ў іх заўсёды люстраваліся ідэалы хараства”. Побач заўсёды крочыла прыгажосць:
Залатая асенняя раніца!
Хараством ты на свеце адна.
Сонца ў пушчы глыбокай купаецца
І ніяк не дастане да дна.
Не было дна і ў спазнанні жыцця. Маладосць сонцам сагравала душу, абуджаючы светлыя мары і спадзяванні. І паэт патанаў у бязмежнасці і бясконцасці. І больш праймальным станавіўся яго зрок. Уладзімір Дубоўка бачыў “туман навокал, каляровасцю вытканы кволай”. Ухопліваў імгненні — і назіраў, як “пазлацістай убраны зарой, небакрай усміхаецца ясны”. Паэт быццам бы шпіёніў, імкнучыся не спужаць красу. Ад яго хавалася і зцякала ліставея, але ж ”поверх стрэх і муроў камяніц ён пабачыў яе ўчора”.
Чулай і ўражлівай душы Уладзіміра Дубоўкі заўсёды хацелася працягнуць гэтыя імгненні, наблізіць да вечнасці. Паэт запытваўся: “Нашто ўкарочваць спатканне з красой?” І гэтыя спатканні ва Уладзіміра Дубоўкі — каляровасць з ледзь прыкметнай узнёсласцю, унутраны рух, па-майстэрску схаваны ў знешнім спакоі.
І зусім інакш ва Уладзіміра Жылкі. Яго спатканне з хараством ціхае і бязважкае, лягчэйшае за паветра, кожнае слова быццам бы імкнецца зляцець са старонак, вырвацца з палону рыфмы. Менавіта такую лёгкасць я адчула ў вершы “летні вечар”. Ён нагадаў мне калыханку:
Дзень хустачкай чырвонай захаду выцер пот.
Дзень утаміўся і ў клунак змроку
Звязаў неспакой, клапоты.
І пазяхнуў ветрам — лёгка, летункова.
Сутунелым крылом
Туліцца к вёсцы ціша,
І пахціць скошаным сенам
І кароўім сырадоем.
Зараз прыйдзе матка-Ноч,
Добрая, такая пяшчотная,
Пакрые коўдзеркай-цемнатой,
Заплюшчыць дню вочы:
“Спі, натомлены!”
Уладзімір Жылка пільна ўзіраўся і ўслухоуваўся ў жыццё, што кіпела побач, і стараўся не прапусціць аніводнай дробязі. Ён заўважыў, як “чароўнасцю веюць хмурынак румянцы, і з цішаю звонкасць цалуюцца ў губы”.
Лёгкасць ды летуценнасць маладосці хутка змяніў непрыхаваны сум. Прыгажосць ў вершах Жылкі засумавала. Паэт упэўніўся ў тым, што “па-над будзённыя трывогі/ Узносіць нас туга да хараства”. Нечаканае адкрыццё — і бязважкую цішыню і спакой разбілі “Вецер” і “Віхор”, а туман ,”быццам цяжкі грэх жыцця,/ на сэрца шэрай лёг жудою”.
Нечакана нахлынуў “Асенні настрой” і на Уладзіміра Дубоўку “А верасень сэрца калечыць пальцамі жоўтых кляновых лістоў…”
Песімістычны настрой паступова перарос у прадчуванне, якое не давала спакою мастакам слова. У вершы “Прадчуццё” Уладзімір Жылка прызнаўся:
Неба пахмурае…ймгліць невясёлае
Нібы ў бяздоллі сумуе —
Нечым стрывожана сэрцайка кволае.
Чым? — адказаць не магу я.
Пасля трывога стала болем за лёс Беларусі. Сэрца паэта не магло больш трываць: “Беларусь, Беларусь — гэты зык/ Паліць душу маю, як агнём./ Як пачую яго, задрыжыць/ Маё сэрца, заные ў грудзях/ І балюча так робіцца жыць,/ І шукаеш чагосьці ў людзях”.
Балючыя прадчуванні непакоілі і Уладзіміра Дубоўку. У тысяча дзевяцьсот дваццаць пятым годзе радкі верша “О Беларусь, мая шыпшына” пранізалі дзікія вятры — прадвеснікі бяды. І бяда гэтая, прадказаная яшчэ ў Бібліі, завітала на Беларусь. Слова “чарнобыль” гісторыя напісала з вялікай літары. Але ж Дубоўка верыў у свой народ і сваю зямлю. І, прызнаючыся Беларусі ў каханні, абяцаў: “Пялёсткамі тваімі стану. На дзіды сэрца накалю”.
Усяго сябе Беларусі і беларусам аддаў і Уладзімір Жылка. Да апошняга ўздыху і да апошняга радка паэт гарэў дзеля роднай зямлі: “Я — грамнічная свечка прад Богам./ Ціхай, ціхай згараю малітвай/ За блакітную к небу дарогу,/ За ўзрунелыя зелена рытвы./ Усемагутны! Вось сэрца паэта/ — За народ твой крывіцкі ахвяра!/ Дым кадзільны — жар вершаў — прад светам/ Узнашу да Цябе па-над хмары”.
Ды Уладзіміру Жылку было цяжка верыць і спадзявацца. Лёс не шкадаваў паэта: расстанне з роднай зямлёй, хвароба, якая кожны дзень набліжала да смерці. Жылка часта губляў прытомнасць, трызніў, аднойчы лекары канстатавалі клінічную смерць. Яны памыліліся. Патроху Жылка ачуняў. У адным з вершаў таго часу апошні радок прагучаў сапраўдным выклікам смерці: “Не я — пад тым крыжом!” Як заўважыў Міхась Скобла ў эсэ “Шукальнік хараства”, “змучанае хваробай цела адратоўвала родным словам узвышаная душа”.
А ці не з збалелых грудзей Максіма Багдановіча вырываліся іскрыстыя беларускія словы? Жылка і Багдановіч былі злучаны нябачнай стужкай і ў творчасці. Нізка “Места” адгукнулася ў “Вершах аб Вільні” Жылкі. Пасля радкі маладзейшага паэта ляцелі наперад “са шпаркасцю коней Пагоні”. Жылка таксама абеларушчваў гекзаметры, пентаметры, трыялеты. Светлае пачуццё засталося ў мяне пасля прачытання перакладзенага з чэшскай мовы верша “Пакора”:
Зраблюся меншым, яшчэ найменшым,
Каб стаць найменшым на цэлым свеце.
Ранкам, на лузе, у леце
Да квета схілюся найменшым.
Шапну, калі з ім абымуся:
“Хлопчыку босы,
Нябёсы далонь аб цябе абаперлі
Кропелькай роснай,
Каб не ўпасці.
Іскрынкі Багдановічавай паэзіі засвяціліся і ў творах Уладзіміра Дубоўкі. Багдановіцкае “проці цячэння вады зможа толькі жывое паплыць” адгукнулася ў радках Дубоўкі “плысці супроць плыні магчыма”. Казачнасці, у якой жылі лесуны, русалкі, вадзянікі, Уладзімір Дубоўка надаў новыя адценні. І вось у паэме “Кругі” нястомны шукальнік Цікаўны
Ідзе далей і бачыць там
Яшчэ даўнейшую падзею:
Сядзіць якісьці важны пан
І піша, мабыць, эпапею.
Паэтаў лучыла і жаданне “зрабіць нашу паэзію не толькі моваю, але і духам, і складам твораў шчыра беларускай”.
Вока мастака відушчае. І яго нельга зацерушыць халодным снегам абыякавасці ці засыпаць пяском падманаў і намоваў. Ясную блакітнасць не захмараць няшчасці і нягоды. Вока паэта застанецца відушчым і будзе люстраваць цэлы свет, заўважаць кожную дробязь і ўхопліваць імгненнае, якое сэрца потым ператворыць у вечнае.
Ля помніка Янку Купалу ў Мінску
Я лаўлю, я збіраю ўспаміны
І дзіўлюся, як спраўджаным снам:
Ды такога ж—светлага, мілага—
Я Купалу ведаю сам.
Мне ў цікаўную памяць запала
(І не помню парою якой)
Задуменая постаць Купалы
З сухаватым дарожным кійком…
Генадзь Бураўкін “Я ведаю Купалу жывога”
Купалле, Купалінка, купацца, Купала… Агонь—сімвал бога Сонца і вада—сімвал ачышчэння. Усе гэта яднае Івана Дамінікавіча Луцэвіча з продкамі-язычнікамі, з днём летняга сонцастаяння, калі прырода дасягае найвышэйшага пункту свайго росквіту. Сваім нараджэннем атрымаў ад продкаў імя, авеянае неўміручай легендай пра папараць-кветку, якая надзяляе таго, хто яе сарве, моцнай, чароўнай сілай. І сам сёння ўспрымаецца нашчадкамі волатам, чалавекам-легендай, які шмат зрабіў для развіцця нацыянальнай культуры, мовы і самой нацыі.
З традыцый, вераванняў, абрадаў чэрпаў тэмы, вобразы, натхненне. Як той магутны дуб жывіцца сокамі матулі-зямлі, так і Купала ад яе атрымліваў творчую энергію, каб найпрыгажэйшай песняй-одай праславіць тое, з чым назаўсёды зліўся душою—Радзіму, род, народ. Купала жадаў падарыць беларусу чароўную папараць-кветку як сімвал здзяйснення жаданняў, дабрабыту і здольнасці разумення ўсіх галасоў Сусвету, а значыць, стаць роўным сярод роўных.
Вуснамі паэта загаварыла сама Беларусь, багатая духоўна, таленавітая, але прыніжаная, непрызнаная як нацыя, Беларусь, якая ў рэвалюцыі, у барацьбе за права “людзьмі звацца” бачыла свой светлы заўтрашні дзень.
Купала рана зразумеў, што ўсякі ўціск над асобай — злачынства, і, нібы той казачны асілак, усё жыццё змагаўся з сіламі зла і прыгнёту, з крыўдай і несправядлівасцю, таксама з рознымі парушэннямі глыбінных законаў жыцця.
“Я мужык, беларус, — пан сахі і касы…” — так называў сябе вялікі пясняр. Ён, будучы выразнікам душы народа, адлюстроўваў у сваіх творах тое, што набалела на сэрцы беларуса, рабіў усё для таго, каб мы ўспрымалі сябе асобнай нацыяй, якая мае права на шчасце, і заклікаў да барацьбы за незалежнасць, светлую будучыню. Яго вершы ўскалыхнулі народ, што ад стомы і цяжару жыцця схіліў галаву. Горда і сцвярджальна прагучалі словы:
А хто там ідзе, а хто там ідзе
У агромністай такой грамадзе?
Беларусы…
А чаго ж, чаго захацелася ім,
Пагарджаным век, ім сляпым, глухім?
Людзьмі звацца!
Купалаўскі герой адчувае адзінства свайго лёсу і прыроды, у ім жыве пачуццё “сына міру”. У разрыве з прыродай, гвалтоўных адносінах да яе, у імкненні эгаістычна прысвоіць сабе яе багацце і прыгажосць, караніцца, на думку паэта, злачынства, за якое чалавеку давядзецца адказваць. З гэтай трагедыяй маё пакаленне ўжо сутыкнулася: з адсутнасцю чыстага паветра, крыштальнай вады, з лясоў зніклі звяры і некаторыя віды птушак, ды і самі лясы ў выглядзе каштоўнай сыравіны вывозяцца за мяжу.
Таму не дзіўна, што менавіта на беразе Свіслачы, у цяністым скверы, знаходзіцца дом-музей паэта. Тут жа, сярод волатаў-дрэў, нібы закаханы, сплёўшыся з маленькай калінай галінкамі і, нахіліўшыся, зверху прыкрывае явар яе сваім магутным целам ад бед і няшчасцяў.
Калі ж прайсці па сцяжынцы ў бок цэнтральнай часткі паркавай зоны, то хутка заўважыце, як ў крыштальна чыстым люстэрку фантана адбіваюцца вечна маладыя дрэвы, якія, здаецца, збіраюцца ў раскошных зялёных сукенках на дзіўны баль. А па сцюдзёнай вадзе фантана плывуць сплеценыя з палявых кветак вянкі, празрыстыя кропелькі на якіх пераліваюцца, зіхацяць у сонечных промнях. Дзяўчаты-красуні, жадаючы даведацца аб сваім лёсе, адпраўляюць вянкі па вадзе ў незвычайнае падарожжа. Праўда, тры вянкі ўжо сплылі ў невядомым кірунку, магчыма, нейкім юнакам вельмі даспадобы аказаліся дзяўчаты. Але, захапіўшыся непаўторнай прыгажосцю вянкоў, яны забыліся паклікаць чараўніц.
Раскладайце агні — хай плывуць па рацэ,
Можа, у зыркім святле іх вы ўгледзіце
Постаць Янкі Купалы з кійком у руцэ—
Запрасіце яго прысуседзіцца!
Ніл Гілевіч
У цэнтры сквера ўзвышаецца велічная постаць славутага песняра Янкі Купалы, які, нібы пасля доўгіх вандраванняў па роднаму краі, стомлены вярнуўся дадому, туды, дзе ўсе яго чакаюць і любяць, спыніўся ў задуменні, каб паразмаўляць са сваімі даўнімі сябрамі дрэвамі, расказаць пра свае мары, надзеі, палюбавацца мілай сэрцу мясцінай, адпачыць душой і целам. Ясныя вочы з ўпэўненасцю глядзяць у будучыню Беларусі. Але што ў іх: радасць ці смутак — вядома толькі яму, славутаму сыну Бацькаўшчыны.
Каля помніка гарэзліва скача маленькая вавёрачка, якая то прысядзе на плячы паэта, каб аб нечым пашаптацца, то спрыгне да людзей за пачастункам.
Янка Купала на працягу ўсяго жыцця марыў пра шчаслівы, светлы лёс беларусаў, жадаў, каб Радзіма квітнела чароўнай папараць-кветкай. Таму і ззяе ўвекавечаная скульптарамі , хоць і ў каменным харастве, але такая дарагая для нас купальская, ці нават Купалава, дзівосная кветка. Для паэта прырода заўсёды была невычэрпнай крыніцай натхнення, жывой істотай, якая можа выць завірухай, свістаць забіякай-ветрыкам ці вабіць рознакаляровай усмешкай вясёлкі. Магчыма, таму і застыла магутная постаць Купалы, тут, дзе так лёгка дыхаецца, дзе захоўваецца цнатлівая прыгажосць прыроды, дзе дрэўцы не трапечуць лісцейкам ад страху знішчэння, а вавёркі адчуваюць сябе бесклапотнымі гаспадынькамі.
У хвіліны смутку прыходжу да помніка, каб параіцца з дзядзькам Янкам, расказаць пра клопаты, свае дасягненні ці промахі. Вось і зараз стаю перад помнікам і дзялюся тым, што хвалюе: “Паважаны пясняр зямлі беларускай, дзякую Вам за гэту меладычную, дарагую мову, за багутую спадчыну-вершы. Мне вельмі прыемна паведаміць, што вашы запаветныя мроі-сны, каб беларусы сталі “людзьмі звацца”, ўвасобіліся ў жыццё. Беларусь стала тэрытарыяльна і эканамічна незалежнай ад іншых дзяржаў, народ сам выбірае свой лёс і нават адной з нацыянальных моў лічыцца беларуская. Вельмі шкада, што толькі мы, нашчадкі, атрымалі тое, аб чым марылі Вы, бессмяротны сын Беларусі. Я ўдзячна Вам, што сама магу выбіраць свой лёс, на якой мове размаўляць і нават у якой краіне атрымліваць адукацыю. Вы не толькі для мяне, але і для кожнага сапраўднага беларуса, з’яўляецеся нацыянальным героем, настаўнікам і выхавацелем, бо ўсім сваім жыццём і творчасцю вучыце аддана любіць Радзіму, народ, бессмяротную, самую жывую сярод жывых Матулю-Зямлю. Як пісаў Генадзь Бураўкін:
Настаўнікі не паміраюць,
А аддаляюцца ад нас
І зверху строга пазіраюць,
Як мы вядзём свой рэй і час.
Яны не могуць нам нічога
Ні адмяніць, ні загадаць,
А толькі смутнаю трывогай
Свой ціхі голас нам падаць.
Агульначалавечае ў творчасці Якуба Коласа
Жыццё пражыць – не поле перайсці”... Такое разуменне сутнасці чалавечага жыцця зафіксавана ў народнай свядомасці і матэрыялізавана ў многіх беларускіх прыказках і прымаўках, у творах сапраўдных мастакоў слова, да якіх, несумненна, адносіцца народны паэт Беларусі Якуб Колас. На прыкладзе ягоных дзвюх паэм “Новая зямля” і “Сымон-музыка” мне і хацелася б паразважаць пра агульначалавечае, а значыць, вечнае, пра тое, што мае каштоўнасць не толькі ў вачах беларусаў, але і ў вачах іншых народаў.
Першы з гэтых твораў – паэма-эпапея “Новая зямля” – энцыклапедыя сялянскага жыцця, Адысея беларускай літаратуры, як называюць яе крытыкі і літаратуразнаўцы, узорны твор, у якім нацыянальнае жыццё беларусаў на ўлонні прыроды (іх штодзённыя клопаты, традыцыі, культура і мова) выдатна ілюструе агульначалавечую значнасць нашага народа ў сусветнай грамадзе, сусветнай супольнасці. Мабыць, па гэтай прычыне Іван Навуменка і назваў паэму “Бібліяй”.
Агульначалавечым здабыткам у ёй, на мой погляд стала ўсё, пра што расказаў Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч: вобразы Міхала, дзядзькі Антося і Ганны, цудоўны свет дзяцінства, паэтызацыя традыцый, звычаяў, вераванняў беларускага народа, у існаванне якога не верылі многія ў дарэвалюцыйнай Расіі і іншых краін. Што крывіць душой, не хочуць верыць некаторыя і ў нашы дні.
Вобраз Міхала, напрыклад, -- гэта своеасаблівая рэалізацыя агульначалавечай ідэі сацыяльнай свабоды і незалежнасці, працалюбства, адказнасці і прынцыповасці, любові да роднай зямлі, якая для героя крыніца дабрабыту, першая ўмова жыцця, самы дарагі скарб:
Зямля не зменіць і не здрадзіць,
Зямля паможа і дарадзіць,
Зямля дасць волі, дасць і сілы,
Зямля паслужыць да магілы,
Зямля дзяцей тваіх не кіне,
Зямля – аснова ўсёй айчыне...
Каб усе нашы сучаснікі прытрымліваліся такой жыццёвай філасофіі, як Міхал, дык, напэўна, сёння мы не гаварылі пра нядобрасумленных чыноўнікаў, пра Чарнобыльскую трагедыю, пра “духоўны Чарнобыль”, пра бяздумную міліярацыю, пра выміранне вёскі, пра пагрозу знікнення беларускай мовы. Усяго гэтага проста не магло б адбыцца, бо такія людзі, як Міхал, выдатна разумеюць дзве простыя ісціны: 1) мы, беларусы, патрэбны толькі сваёй зямлі, свайму краю, які шчодра аддзячыць кожнаму, хто не цураецца яго і 2) мы настолькі патрэбныя і цікавыя ў сусвеце, наколькі паважаем і цэнім сваё, роднае, крэўнае, з малалецця добра вядомае.
Вобраз дзядзькі Антося – гэта ўжо крышку іншая агульначалавечая каштоўнасць. Ён увасабляе не толькі працоўную сілу нашага народа, але і таленавітасць яго, я б сказала, тыя рысы характару чалавека, якія заўсёды цаніліся і цэняцца ў “людскім бурлівым моры”. Вось якімі словамі характарызуе дзядзьку Антося Якуб Колас.:
І дзядзька майстар быў на штукі,
І быў механік на ўсе рукі:
І дудку скруціць вам, і стрэлку,
І нарысуе нават елку, –
Такую выштукуе цацку;
А ў Свержань пойдзе – купіць пляцку...
Ды і не дзіва, што любілі,
Што на руках яго насілі.
Гэты вобраз – коласаўскае разуменне чалавечых узаемаадносін, у аснове якіх павінны ляжаць адкрытасць душы, шчырасць, павага і дабрыня да ўсяго жывога, багацце ўнутранага свету, якое выяўляецца і праз мову Антося – каларытную, яркую, багатую на прыказкі і прымаўкі. “Забілі зайца, не забілі, але ж, брат, гуку нарабілі”, -- гаворыць ён, напрыклад, пра няўдалае паляванне.
Другая паэма Якуба Коласа “Сымон-музыка” прысвечана паэтызацыі Мастацтва і Кахання – своеасаблівым сімвалам неўміручасці чалавецтва, якое кіруецца імі ў зямным жыцці не адну сотню гадоў. Толькі дзякуючы сапраўднаму Мастацтву – праўдзіваму і непадкупнаму, сапраўднаму Каханню – вернаму і моцнаму, сцвярджае паэт, людзі змогуць выжыць у гэтым свеце, здолеюць разарваць кола трагедыйных абставінаў, як гэта зрабіў Сымон, і выйсці на шырэйшыя прасторы. Аптымістычны фінал твора, дзе Сымон-музыка абуджае ад літаргічнага сну ігрой на скрыпцы Ганну якраз і сведчыць пра гэта. Агульначалавечая каштоўнасць гэтай паэмы заключаецца, мне здаецца, яшчэ і ў тым, што Колас завастрыў увагу і на праблемах мастака і яго творчасці. Напрыклад, выгнанне Сымона з роднай хаты і неразуменне яго таленту аўтар падаў як трагедыю ўсяго чалавецтва, якое так і не навучылася цаніць прыгожае, добрае, вечнае.
Колькі талентаў звялося, – піша якуб Колас, –
Колькі іх і дзе ляжыць
Невядомых, непрызнаных,
Неаплаканых нікім,
Толькі ў полі адспяваных
Ветру посвістам пустым!
Што ж вынікае з усяго сказанага мною? Які вывад напрошваецца? Думаецца адзін: каб зразумець агульначалавечыя праблемы, каб спасцігнуць сутнасць людскога светаўладкавання, не абавязкова адпраўляцца ў заморскія краіны, дастаткова ўважліва перачытаць сваю, нацыянальную класіку, бо яна нічым не горшая ад класікі замежнай, бо ў ёй таксама маецца многа павучальнага, надзённага і вечнага.
Агульначалавечае па-беларуску
Асцерагаюся заўсёды
Тых людзей, што ні ва што
не вераць.
Максім Танк.
Апошнім часам карціць як мага больш пільна прыгледзецца да амаль поўных адзінаццаці вучнёўскіх год, “падсумаваць”, чаго дасягнула, каб даўмецца, ці здолею, кажучы словамі Сяргея Законнікава, “сумленна прайсці вечны круг”– належным чынам пабудаваць самастойнае, дарослае жыццё, якое зараз незвычайна блізкае, пакуль шчэ таемнае, але праз гэта асабліва доўгачаканае і прывабнае. Пэўна, таму мне думаецца, што шаснаццаць год – незвычайны ўзрост, які вымагае засяроджанасці і разліку. Дазнаўшыся ад старэйшых пра самыя непаўторныя і светлыя, узнёслыя і рамантычныя гады іх жыцця, але застаючыся дзецьмі, мы маглі толькі верыць у гэтыя словы – не адчуваючы ні ўзнёсласці, ні парываў, начэплівалі недарэчныя маскі фальшывай арыгінальнасці і эмоцый. Мне пашчасціла даволі хутка заўважыць штучнасць сваіх паводзінаў і слоў, іх ненатуральнасць, і я лічу, што не так даўно для мяне настала сапраўднае юнацтва. Цяпер мае думкі мала скіраваны да непаўторнасці і я не мару абавязкова вылучацца сярод тых, хто побач, – больш за ўсё хачу, каб мэты, што будуць забіраць шмат сіл і намаганняў, каб іх спраўдзіць, маё стаўленне да таго, што дзеецца навокал, погляды і ўяўленні пра жыццё грунтаваліся на вопыце тых, хто ўжо знайшоў заўсёдную вернасць чамусьці альбо не шкадуе, нешта пракляўшы, на мудрасці герояў і вынаходнікаў – я імкнуся да духоўнай асновы, з аднаго боку, устойлівай да зменаў, што дужа часта адбываюцца на зямлі, але той, якая імгненна зрэагуе на новае, прыме яго ці вырачацца – непахіснай, але блізкай і жывой, каб, застаючыся адданай вечнаму, як пісаў Ніл Гілевіч, “не стаць ахвярай хуткасці” у “нязведанай дарозе” новых перакананняў і па-купалаўску “маляваных” бажкоў.
Крочучы па жыцці, можа, больш, чым трэба, расчароўваючыся ў ім і робячы задужа катэгарычныя заключэнні, я ўсё ж разумею, што некаторыя паняцці можна ўсвядоміць, толькі “выпрабоўваючы” на сабе, цалкам прайшоўшы праз іх і напрыканцы высветліўшы, ці не чужародныя яны майму сумленню – на мой погляд, такія ўяўленні атаясамляюцца з “другаснымі”: яны не могуць напоўніцу зыначыць духоўнае аблічча, часам здаецца, што не абавязкова назаўсёды вырашаць, якімі з іх кіравацца – іх прывабнасць – у хістанні і няпэўнасці, пошуках, што натхняюць на творчую спрэчку і ўзвышаюць асобу, пазбаўляючы яе тупой, абрыдлай Пімену Панчанку “самаўпэўненасці крэцінаў”: гэтак я аддаю перавагу адзіноце, але веру ў сапраўдную шчырасць тых, хто навокал, шукаю праўдзівых суразмоўцаў, нібыта Пімен Панчанка, “дарую многае братам”, але “сама не будучы любіміцай Бога”, стараюся, часам няўдала і залішне пафасна, каб мае ўчынкі хаця на цалю наблізіліся да непахіснага ідэалу, высакароднага і рашучага; але ёсць вечныя каштоўнасці, куды больш значныя, таму, каб пераканацца ў іх велічы, чалавечага жыцця мала: на працягу стагоддзяў іх па-танкаўску “шчэрбіла часам і дажджом” інквізіцый і адраджэнняў, бітваў і катастроф уся людская сябрына, значыць, абсалюты, з якіх эпохі сцёрлі няшчырае і неістотнае дробнае, варта ўсвядоміць кожнаму – яны шырэйшыя за астатнія, іх проста прымаюць на веру: наўрад ці я выракуся чалавечнасці, павагі да таго, хто думае інакш, моцы сапраўднага мастацтва і першаасноўнасці нацыянальных скарбаў, любові да бліжняга. Таму, “наіўнымі дзіцячымі вачыма”, як пісаў Аляксей Зарыцкі, “убіраючы нязнаную далячынь” новага, часам не дужа спагадлівага свету, я, “шаснаццацігадовая”, як сказаў бы Уладзімір Караткевіч, бы ўсё “пакаленне на ростанях”, прагну “надзейнага і яркага ліхтара” прыгажосці і любові, успетага Піменам Панчанкам, каб, нібы ў марах паэта, “твары былі не маскі” – адно словамі, што нараджаюцца ў празарліўцавых сэрцах, мы гоім свае душы ад хамства і нячуласці.
Застаючыся сам-насам са сваёй душою, зрэдку веручы людзям, не паспеўшы належным чынам, як кажуць, “расчаравацца ў тых, хто навокал”, пэўна, хочучы атрымаць больш, чым магчыма, трэба, я толькі ў абраныя моманты адчуваю сапраўдную пакутлівасць адзіноты: чалавек заўсёды прагне суразмоўцы, няхай ідэальнага, але не хапае, як лічуць, “проста выказаць набалелае” – цяжар сумлення патрабуе водгуку і, не чуючы яго з сэрцаў іншых, разрывае душу на дзве часткі, якія здаецца, павінны ўвасабляць розныя, супрацьлеглыя погляды, перакананні, але ўсё роўна застаюцца долямі непадзельнага свету – цягнучыся адно да аднае, расштурхоўваюцца горкай энергіяй усведамлення, што некаму, здаецца, блізкаму, абыякавыя твае радасці, тым больш, нейкія бядоты і сумненні, а хтось дужа шчыры і бездакорны, светлы, каб яму скардзіцца. На маю думку, розныя “плоскасці”, “сітэмы” вымярэння чалавечага гонару, што месцяцца ў творцавай свядомасці, дазваляюць падаць голас самым глыбокім, здавалася б, выключна ўласным, памкненням, прынцыпам, парывам; ды толькі, чым больш паэт засяроджвае ўвагу на сабе, памятаючы пра тое, што атрымаў ад астатніх: радасць і падзяку, падман ці карыслівасць – тым бліжэй падыходзіць да разумення, што, па вялікім рахунку, усе нашы “сваркі і звадкі, боль і горыч” знаходзяцца між Дабром і Злом, засяроджвае на іх сваю прагу да абсалютнай ісціны і наўрад ці згубіць гэтыя “вежы сведаўпарадкавання” – скіроўвае лепшыя здабыткі свайго духу да таго, каб яны сталі бачныя чытачу. Менавіта таму Алесь з Коласавай п’есы “Вайна вайне” абураўся, што “калі б на вайну пад першыя кулі ішлі тыя, хто вайну ўзнімае і гоніць народ на смерць і знішчэнне, дык, можа, вайны і не было б”; таму, як і многія, Рэмаркаў Грэбер з “Часу жыць і пары паміраць”, напаткаўшы разбураны бацькоўскі дом, які спадзваўся ўбачыць два гады, вяртаецца на фронт з водпуску, “каб змагацца за тое, у што сам даўно ўжо не верыць”; праз гэта Васіль Быкаў у “Трэцяй ракеце” скажа: “Як заўжды на вайне, галоўная плата – кроў, і плоціць той, хто найменш вінаваты” – і ў апавяданні “Адна ноч” супаставіць, бы Леў Талстой французскага і рускага зкмляробаў у мундзірах розных краінаў, двух стальмахоў: Івана Валоку і Фрыца Хагемана, – што апынуліся разам у падвале знішчанага дома і разумелі адно аднаго нават па сталярскіх словах: рыгель, рэйсмус – “у вайны свае, далёка не людскія законы, і яны будуць правіць людзьмі, пакуль будуць войны”. Крыху пазней, зноў, бы герой рамана Рэмарка “Цені, што трапілі ў рай” Роберт Рос, які праз дзікую адзіноту ў сховішчах парыжскага музея, дзе хаваўся, навучыўся навобмацак вызначаць гатунак і ўзрост бронзы і амаль не помніў праз вечную цемру яркіх колераў, старая Параскева з апавядання Таісы Бондар “Імем Айца і Сына”, адзіная жыхарка мёртвай чарнобыльскай вёскі, да канца жыцця верыла, што менавіта ад яе дбайнасці залежыць, ці застанецца ў родным кутку хаця кропля руху: яна кожны дзень ірве пырнік на спустошаных гародах, топча, бы вяртаючы ім дыханне, напаўзарослыя сцежкі, трызніць, успамінаючы памерлага мужа і сына – кажучы словамі Алеся Разанава, “чым большую глыбіню адкрывае ў сабе чалавек, тым больш у ёй не агульнага, а свайго, якое становіцца сваім і для іншых; гэта ўласцівасць – і ў гэтым асаблівасць – творчасці”.
Мне думаецца, толькі адмовіўшыся ад надуманай выключнасці, стараючыся ўдасканаліць сваю душу і заўсёды шукаючы ідэалу сярод іншых, можна стаць сапраўднай асобаю, на самой справе непаўторнаю і адметнай: на думку Івана Шамякіна, “як усе” – гэта не дакор, “мудрасць, разуменне, чалавечая вартасць якраз у тым, каб раўняцца на ўсіх”: “людзі выпрацавалі самае прыгожае, высакароднае, карыснае і ўнавуцы, і мастацтве, і ў адносінах паміж сабою”. Мабыць, таму ў фізіцы, толькі змешваючы хвалі розных частотаў: чорныя і чырвоныя, сінія, жоўтыя – можна атрымаць белы колер, пэўна, праз гэта на зямлі столькі расаў і нацый, каб, згуртаваўшыся супроць драпежніцкіх мэтаў, не парушыць сусветнай гармоніі – гэтак і ў літаратуры толькі намаганнямі ўсіх творцаў, рознасцю поглядаў і непаўторнымі вобразамі, што месцяцца ў душах сапраўдных песняроў, можна, бы магнітам, скіраваць чалавечыя сэрцы да вечных дабротаў: прыгажосці, любові, дабрыні – якім бы ні быў незлічоным “карагод светаў”, прарочыя памкненні па-багдановічаўску “ўсе разам ляцяць да зор”, у назве якіх чуваць беларускае аканне.
Гуманізм, агульначалавечыя каштоўнасці ў літаратуры
Адгукніся на стук у акно асцярожны,
Дай вады,
Калі просіць яе падарожны;
Накармі,
Калі доўга не еў у дарозе.
Абагрэй,
Калі падае з ног у знямозе.
Ніл Гілевіч
Жыў некалі на зямлі доктар, сапраўдны майстар сваёй справы, але лячыў толькі багатых. Калі разбагацеў, вырашыў пабудаваць сваю клініку. На ўласныя грошы ўзвёў будынак і пачаў лячыць бясплатна бедных. Людзі дзякавалі, чым маглі. Па ўсяму свету пайшла аб ім слава як аб найцудоўнейшым урачы. З усіх куткоў краіны ішлі па дапамогу сяляне, нават жабракі.
Калі ж памёр стары славуты доктар, багіня Справядлівасці ўзважыла яго добрыя і злыя ўчынкі на шалях і вынесла прыгавор: “ У пекла”. Узрушаная душа закрычала: “За што? Я ўсё жыццё дапамагаў людзям! Дзяліўся з імі сваімі сродкамі”. Багіня адказала: “За ўсе добрыя ўчынкі ты атрымаў плату яшчэ на Зямлі. Удзячныя пацыенты славілі тваё імя, зычылі дабра”.
Раптам з’явіўся сабака і сказаў: “ Пашкадуй, багіня, гэту мілую душу. Калі я галодны, хворы, увесь у ранах і язвах паміраў ля плота, гэты чалавек выратаваў мне жыццё: прынёс у свой дом, накарміў, загаіў раны і адпусціў на свабоду, нікому не расказаўшы аб гэтым”.
Пасля слоў сабакі шалі раптам пахіліся ў іншы бок — і душа адправілася ў рай.
У прытчы закладзены глыбокі сэнс: нам залічваюцца толькі тыя бескарыслівыя ўчынкі, аб якіх ніхто не ведае. Расказваючы аб сваіх прыгожых дзеях, атрымліваем плату яшчэ пры жыцці ад іншых у выглядзе захаплення, праслаўлення. Але ж мы ў любым выпадку праявілі чалавечнасць. Як сцвярджае Маці Тэрэза: “У астатнім рахунку лічыцца толькі тое, што было паміж табой і Богам”.
Мастацкая літаратура – гэта чалавеказнаўства. Пісьменнік, бы чуйны барометр, у сваёй творчасці паказвае духоўныя каштоўнасці, недахоп якіх вельмі адчуваецца ў некаторых маіх равеснікаў, бо камп’ютар і тэлевізар сёння замяніў добрую кнігу.
Гэтыя святыя законы ўзаемадзеяння чалавека і грамадства вядомы нам здаўна, бо свой выток бяруць з Бібліі ці фальклорных твораў.
“Адносся да іншых так, як хацеў бы, каб іншыя ставіліся да цябе”, — залатое правіла Бібліі. Народная мудрасць гаворыць: што пасееш, тое і пажнеш; як аукнецца, так і адгукнецца; не рый яму другому — сам у яе трапіш; не рабі ліхога—не бойся нікога. Разумны чалавек у жыцці будзе кіравацца менавіта гэтымі законамі і дзесяццю запаведзямі Бога.
Калі будзеш адкрыты і шчыры,
Людзі пакарыстаюцца табой для сябе.
Будзь адкрыты і шчыры — што будзе, то будзе.
Маці Тэрэза
А хіба не гэтыя крышталікі мудрасці мы знойдзем у творах І. Мележа “Палеская хроніка”, У. Караткевіча “Каласы пад сярпом тваім”, “Лісце каштанаў”, “Дзікае паляванне караля Стаха”, В. Быкава “Сотнікаў”, “Абеліск”, “Знак бяды”, А. Дударава “Вечар”, “Радавыя”, І. Шамякіна “Сэрца на далоні”, “Трывожнае шчасце”. Гэты спіс можна працягваць бясконца.
Светлы вобраз маці апяваюць у сваёй творчасці многія пісьменнікі, кампазітары праслаўляюць у музыцы, мастакі ўвекавечваюць на сваіх палотнах.
Прыгажосць сапраўднай Маці ў харастве яе душы: самаахвярнасці, сціпласці, мудрасці, усеабдымнай любові. Дык ці трэба здзіўляцца, што для чалавека ў любым узросце маці будзе ўспрымацца самай прыгожай у свеце жанчынай, добрай феяй, анёлам-ахоўнікам.
Яе голас на працягу ўсяго жыцця будзе падтрымліваць у цяжкую хвіліну, акрыляць, падштурхоўваць да новых здзяйсненняў, дапамагаючы не згубіцца ў такім вялікім і маланкавым свеце. І яго заўсёды пазнаеш сярод тысячы іншых галасоў.
Голас незнаёмага можа здзівіць,
Голас друга—на хвіліну спыніць,
Голас любай—сагрэць сонцам лета,
Голас маці—вярнуць з таго свету.
Максім Танк
І сапраўды, успамінаецца выпадак з басаногага маленства, калі сяброўка, якой я верыла, як сабе, расказала маю таямніцу іншым, пасмяяўшыся пры гэтым. Уся ў слязах прыбегла да матулі. Тая, супакоіўшы мяне, дала параду-запавет на ўсё жыцця, сэнс якой цалкам раскрываюць наступныя радкі Гілевіча:
Ісціна, адвечная, як свет:
Шчасце ходзіць толькі ў пары з горам.
За надзеяй — боль зняверу ўслед.
За пашанай — прыніжэння сорам.
За святлом знаходкі — горыч страты.
За агнём любві — разлукі снег.
За абдымкамі — падножка здрады…
Ісціна, адвечная, як свет.
Таму не дзіўна, што гэтыя радкі назаўсёды сталі маім крэдо, бо ўсім вядома: жыццё паласатае, быццам зебра.
Мы ідзём жыццёвай сцяжынкай і кожнае імгненне знаходзімся перад выбарам: прыдбаць для сябе ці падарыць радасць іншаму, падтрымаць у дарозе ці падставіць падножку, падзяліцца добрым настроем з другім ці пазайздросціць чужому шчасцю. Толькі наш выбар цалкам залежыць ад чысціні сэрца, шчырасці душы, чалавечнасці. Так з маленькіх учынкаў складваецца наш лёс. Чаму ж тады так часта наракаем на цяжкае жыццё? Мне здаецца, лепш за ўсё адказаў на гэта пытанне ў сваім вершы “Той дзень прапаў” П. Панчанка:
Пазней старэць пачнеш самотна ў хаце
І будзеш скаргі гнеўна кідаць нам.
Не мы, жыццё табе даўгі заплаціць
За раўнадушша.
Вінаваты сам.
Мая бабуля вучыла:” Унучанька, добра запомні жыццёвы закон: хочаш быць багатай — падзяліся перш дастаткам з другім; хочаш быць каханай — падары каханне другому; хочаш быць шчаслівай — зрабі шчаслівым бліжняга свайго”.
Менавіта мудрасцю, дабрынёй, адказнасцю за ўчынкі чалавек адрозніваецца ад іншых тварэнняў Усявышняга.
Памятаю, як адна з гераінь В. Быкава дзеля ўратавання свайго жыцця і жыцця некалькіх партызан, калі фашысты гналіся за імі, прыдушыла ўласнае немаўлятка, каб тое сваім плачам не выдала іх месцазнаходжанне. Потым гэты ўчынак яна ніколі не зможа дараваць сабе. Але вайна — ёсць вайна, там выбіраць не прыходзілася. Узнікае пытанне: што лепш? Захаваць жыццё дарослым, якія змогуць адпомсціць ворагу, і потым усё жыццё пакутваць ад горычы зробленага? Ці пакласціся на волю Бога — значыць, усім загінуць або ўсім застацца жывымі? Адказаць на гэта пытанне вельмі складана. Яшчэ страшней асудзіць іншага чалавека. “Не судзі, дык не судзімы будзеш”. Хто ведае, які выбар зрабіў бы кожны з нас у гэтай сітуацыі. Бясспрэчна адно: насуперак законам, думкам іншых, заўсёды заставацца Чалавекам, магчыма, часам ахвяруючы сваімі інтарэсамі, памнажаць дабро на Зямлі, каб потым у старасці не дакараць сябе за дапушчаныя памылкі.
Мы ўсе на Зямлі толькі госці,
Не забавімся мы на Зямлі.
Калі я пакрыўдзіў кагосьці,
То і мне тая рана баліць —
Вельмі справядліва заўважыў Алесь Пісьмянкоў.
Гэта ж так проста быць чалавечным: наліць сподачак малачка беспрытульнаму кацяняці, пачаставаць у мароз птушачак; падарыць усмешку прахожаму, простым пяшчотным словам сагрэць спакутаваную душу ці ўступіць месца ў транспарце стомленаму за дзень чалавеку, яшчэ лягчэй адрасаваць камплімент іншаму — і ўсім вакол стане цяплей… Інакш, як пісаў Пімен Панчанка:
Той дзень прапаў і страчаны навекі,
Калі ты не зрабіў таго, што мог;
Калі не паспрыяў ты чалавеку,
Няшчыры быў, зманіў, не дапамог.
Шчасце і сэнс жыцця ў апавяданнях Янкі Брыля
Мастакі слова на старонках кніг ствараюць жыццё са сказаў апавядальных, няклічных. Прадведваючы будучыню, упэўнена ставяць кропку ў канцы. Здаецца, тут усё зразумела.
А ці спрабавалі вы аналізаваць жыццё сапраўднае, непрыдуманае? Якіх сказаў ды знакаў прыпынку там будзе больш? Крыху змяніўшы назву мініяцюры Алеся Асташонка “Жыццё — працяжнік”, я б адказала: “Жыццё — пытальнік”. Спрадвечны, бясконцы. Чаму? Завошта? Як? У чалавецтва ніколі не скончацца пытанні.
Вось і героі апавяданняў Янкі Брыля, як і сам пісьменнік у шчырых жыццёвых кнігах “З людзьмі і сам-насам” ды “Сцежкі, дарогі, прастор”, незаўважна для сябе запытваюцца: дзе ж яно, простае шчасце людское?
Лірычны герой апавядання “Яшчэ раз першы снег” шчаслівы ўспамінамі. Гукі “навальнічна-вясёлкавага аргана” ў цішыні, нават у тысячы цішынь вяртаюць яго ў “снежную неабсяжнасць”, туды, дзе “ўсе рады гэтаму шчасцю беламу, аднаму для ўсіх, і толькі не зразумела, чаму не спяваюць пра гэта, не смяюцца звонка”. “Непераможна белы”, яшчэ раз першы снег, як і ў Алеся Разанава, “з бясконцасці, з дасканаласці”. Белае шчасце… На жаль, толькі ва ўспамінах.
Ва ўспамінах ёсць шчасце і лірычнага героя (а можа, гэта сам Янка Брыль?) з апавядання “Тройчы пра адзіноту”. Яно ў пахах маленства. Разам з героем, заплюшчыўшы вочы, паспрабавала адчуць, “як пахне дым асенніх пырнікавых вогнішчаў, у прысаку якіх пячэцца па-свойму хвалююча духавітая бульба” ці “як пахне сырасцю адліжны раскоўзаны нагамі снег, калі ты, стомлены, брыдзеш па ім са школы”. Здавалася б, радасрыя хвіліны. Шчасце? Так, але для героя даўно мінулае.
Толькі ўспаміны асвятляюць жыццё і маленькага Юркі ў апаваданні “Туга”. “У слоўніку трохгадовага чалавека слова ”туга” пакуль што не значылася. Аднак душу яго — хоць неназваная яшчэ і неўсвядомленая — яна ўжо наведвала”, — зазначыў Янка Брыль. Хлопца не вабіла ні бясконцае мора, ні гарачы пясок. Ён пакутаваў, душа прагнула роднага. Ці не тое самае адчуваў Роўба з “Аблавы” Васіля Быкава? Ды малы Юрка толькі сніў “вясёлыя, поўныя сонца і шчасця карціны”. Зноўку шчасце аказалася імгненным, эпізадычным…
У яго блізкасці і магчымай працягласці мяне ледьве не ўпэўніла апавяданне “Усмешка”. Усё так бесклапотна пачыналася… “Красуецца вясёлка… Нібы ў краіну казачнай радасці едзе светлавалосая дзяўчынка на бычку. Я стаю каля варот і мне вельмі хочацца зняць туфлі, прайсціся па быстрай дажджавой вадзе. Я даўно не малы, але не адчуваю ні цяжару гадоў, ні адказнасці за свае паводзіны. Я проста рад…” Ды гэта сапраўднае шчасце героя (пэўна, і самога пісьменніка) разбіў апошні сказ: “Мы смяяліся — так весела, так непаўторна молада, што я не вытрымаў больш і… прачнуўся”. І тут шчасце раптоўна скончылася, засумавала, пакінула пасля сябе толькі ўспаміны.
Атрымліваецца, вінаваты час. Хуткаплынны, імгненны, ён крадзе шчасце. Але ж ці не сам чалавек адмаўляецца ад светлых момантаў , яму заўсёды нечага не хапае. Вося якую думку выыказаў Янка Брыль у адной з мініяцюр: “Прага шчасця настолькі вялікая ў нас, што нават самыя шчаслівыя моманты, дні, тыдні, гады- часцей за ўсё здаюцца ўступам да шчасця”.
Вось і галоўнай гераіні з апавядання “Галя” лёс падараваў толькі “ўступ да вялікага шчасця, што мела прыйсці”, але надзеі не спраўдзіліся, спадзяванні разбіліся. Дзяўчына добраахвотна адмовілася ад сваёго шчасця, абрала іншую жыццёвую пуцявіну, якая назаўсёды развяла з каханым. Слёзы, сумныя вочы. І толькі гуд трактара, як дакор, як балючы напамін пра магчымасць шчасця. “А трактар гудзе і гудзе… Там не Сярожка. Ды гэта нічога. Ноччу будзе зноў ён. Зноў будзе балець па ім яе душа да самага світання… Няхай сабе. Абы толькі гудзеў”.
Імгненнае, эпізадычнае, няўлоўнае… Можа мы не заўважым гэтага простага шчасця? У пошуках адказу на пытанне героі Янкі Брыля, як і персанажы Кузьмы Чорнага, апынаюцца на сваім вялікім скрыжаванні. І з кожным крокам усё больш цяжкасцяў. Жыццё — пытальнік. Галоўнае пытанне — для чаго чалавек прыходзіць на гэты свет, што мусіць пакінуць масля сябе.
Пячнік з апавядання “Mementomori” ахвяраваў сабой дзеля ўсіх добрых людзей. Чалавек (ці можна назваць немцаў людзьмі?) дазволіў чалавеку застацца жывым. Пячнік не прыняў такі падарунак ад ворага. “І ён згарэў — адзіны, хто мог у той день не згарэць. І ён жыве”. Так Янка Брыль сцвярджае першынство чалавечнасці, ахвярнасці і тут жа ціха дадае: “Сэнс жыцця і ў смерці”.
Сваю дарогу да смерці мужна прайшла і брылёўская маці. Яна жыла не для сябе, а дзеля сваіх сыноў. І памерла дзеля чужых. І, як пячнік, яна жыве. Нездарма апавяданне заканчваюць пранізлівыя словы: “Вобраз яе засядзе ў сэрцы многіх мужчын горкім, няўмольным дакорам, вочы і рукі яе ўспамінаць будуць нават дужыя людзі, выганяючы з душы апошні страх перад начной партызанскай атакай…”
Сэнс жыцця ў дзецях бачаць і іншыя брылёўскія героі. Працяг Галі — у сонейку, чорненькай шчабятусе Соні. А стары Вячора з апавядання “Надпіс на зрубе” жыве дзеля ўнукаў Ганначкі ды Міхася.
Мне здаецца, што думка, выказаная ў гэтых творах пра дзяцей як сэнс жыцця, знайшла сваё адлюстраванне і ў апавяданні-роздуме “Сімвал”. “Успомніў — як найлепшае з усяго перажытага ўчора, – смяшлівага, замурзанага босага хлопца, які рагатаў сардэчна, сарамліва маўчаў, і мне падумалася, чаму за сімвал міру ўзяты голуб, а не дзіця? Замурзанае, рассмяянае дзіця?
Успаміны, “быстраногая” казка маленства, бесклапотныя ўсмешкі. Даўномінулае, імгненнае шчасце? Не. А сэнс жыцця? Чалавечнасць, самаахвярнасць, адданасць… Ці магчыма вывесці адзіна правільную формулу? Наўрад ці. Слушную думку наконт гэтага выказаў Георгій Марчук: “Шчасце складаецца не з таго, чаго ў нас няма, а з таго, што мы ёсць”. Здаецца, такія высновы і ў апавяданнях Янкі Брыля. Мы шчаслівыя, бо жывём, і пакуль жывём. І ў гэтым сэнс.
Сацыяльна-філасофскі сэнс рамана К. Чорнага “Пошукі будучыні”
Памятаеце, як напрыканцы рамана Кастусь Лукашэвіч зазірае ў пуньку, бярэ з саломы два яблыкі і ўваходзіць у хату? Пераступае праз парог — мяжу паміж вераю і паняверкай — і нясе ў свой невялікі, але не менш багаты за навакольны свет два сонейкі — духмянае, бы вераснёвыя антонаўкі, шчасце і чыстую , нібы яблык у расе, веру ў гэтае няпэўнае шчасце…
Такім пачуццём няпэўнасці і недаўгавечнасці душэўнага ўздыму, на маю думку, прасякнуты ўвесь твор Кузьмы Чорнага. Узгадваю ціхую восеньскую раніцу Нявады, калі яму на руку падае першая, надзвычай жаданая, але такая кволая і драбнюткая сняжынка…
Разам з выкліканым захапленнем яна растала гэтаксама імгненна, як і новае светлае жыццё героя. І як маленства Волечкі, Кастуся, Тамаша,Лізы… А гэты рамонкава-сонечны час — сапраўднае шчасце і, як кажа Яўген Гучок, “адзін з адпачынкаў душы / На дарозе / У бясконцым Сусвеце”. І паэт тут жа дадае, пацвярджаючы думку аўтара “Пошукаў будучыні”: “Дзяцінства — бы голая пятка, / Якую лёгка / Парэзаць”.
Таму Кузьма Чорны разважае не толькі над філасофскім, але і сацыяльным бокам гэтае праблемы. Маленства можна парэзаць вайной. Яна ж, гэты “страшны злодзей”, крадзе светлыя дзіцячыя ўсмешкі не толькі ў дзяўчынак і хлопчыкаў, але і ў іх бацькоў, несучы моцны боль ад страчанага, які адчуў і Яўген Гучок: “бы птушку, / Можна спалохаць дзяцінства, / І пакінуць ні з чым чалавека”.
Аднак нягледзячы на мажлівую няпэўнасць шчасця і кароткачасовасць маленства, некаторыя найбольш светлыя хвіліны яны ўсё ж дораць вечнасці. З гэтага, на маю думку, вынікае, што Кузьма Чорны разважае і наконт часовага і вечнага ў чалавечым жыцці. Паводле рамана, вечным, у першую чаргу, з’яўляюцца і пошукі будучыні, нездарма ж твор мае такую назву. Пошукі светлага і чыстага, бо, кажучы словамі фельчара, галоўнага філосафа рамана, “кожная дарога куды-небудзь вядзе, але ты выбірай тую, якая не вядзе ў прорву”.
Сваю дарогу абрала і Лізавета Ракуцька. Аднак яе мары і спадзяванні былі перакрэслены вайной, якую Кузьма Чорны разглядае як сацыяльную з’яву. Кулі трапляюць у светлую будучыню, забіваючы надзею…
Аўтар рамана імкнецца разабрацца і ў наступнай сацыяльнай праблеме: чаму нехта вырашае, што мае права забіваць? Таму, што адны называюць сябе арыйцамі, а другіх — “казюлямі з нявольніцкай псіхалогіяй”, па словах Шрэдэра-малодшага? Творам Кузьмы Чорнага сцвярджаецца: такія перакананні, у першую чаргу, вядуць да смерці таго, што робіць чалавека чалавекам — да смерці душы…
Не трапіць у прорву бездухоўнасці дапамагае апірышча для душы — кладкі, паводле версэта Алеся Разанава. І найпершая з іх для Кузьмы Чорнага — праўда, прычым не толькі іншым, але і самому сабе. Я магу даказаць гэта на прыкладзе Акаловіча. Герой ствараў вакол сябе свет маны, будуючы яго выключна з бацькавых думак: “Мне бацька і прышчапіў свае жаданні. Яго думкі сталі маімі думкамі”. То бок, як заўважае і Леанід Галубовіч, спярша мы хлусім сабе пра сябе, потым сабе — пра іншых, пасля іншым — пра сябе… І пачынаем існаваць у суцэльнай хлусні. Надзвычай балючымі словамі Кузьма Чорны падводзіць гэтаму вынік вуснамі Акаловіча: “У душы ў мяне так жа пуста, як і ў кішэнях. За плячыма ў мяне ганьба, а перад вачыма пустэча”.
Гэтага героя мы нездарма ўпершыню сустракаем менавіта на скрыжаванні, Мяркую, яно сімвалізуе не толькі Беларусь. Прынамсі, у мяне ўзнікае асацыяцыя з крыжам. Тым крыжам, які паставіў на сваім жыцці Акаловіч. Тым, які, падобна да Петрака са “Знака бяды” Васіля Быкава, нёс на сваю Галгофу Сымон Ракуцька. Крыж — гэта, безумоўна, і сімвал веры, якая на пачатку рамана была і ў Волечкі, і ў фельчара — веры ў светлую душу і гарачае чалавечае сэрца. Вось як гэта адчуў Рыгор Барадулін у прасякнутай прамяністасцю кнізе “Ксты”: “чалавечае сэрца / Меншае за гняздо салаўя, / Яшчэ меншае сэрца настрою. / Ды ў іх, / Пачынаючы ад позірку і кап’я, / Нацэлена зброя / Усіх часін, / Усіх народаў. / І зброя заклёнаў і кпін / Да ўзнёслых одаў. / Ужо знішчаць, здаецца, / А сэрца б’ецца / Наўздрыж. / Як салаўіная песня / Аб крыж”…
Зброю, пра якую кажа Рыгор Барадулін, у рамане Кузьмы Чорнага сімвалізуе страла на камені, Сухім дзюбе.
Ды стралу гэтую нішчыць у творы чорнаўская вера ў чалавека, як назваў яе Міхась Тычына. Найбольш яскрава яна выражаецца словамі Нявады: “Ці ты верыш, што чалавек не вытрывае, каб вечна быць зверам? Вырві ты з чалавека сэрца і ўстаў на яго месца звярынае, дык у чалавечых грудзях і звярынае сэрца стане чалавечым”. Гэтым і тлумачыцца вобраз Шрэдэраў — не проста бяздушных жорсткіх пачвар. Натуральна, у мяне, як і ў большасці чытачоў, сімпатыі яны не выклікаюць.
Мне думаецца, Кузьма Чорны скіроўвае не да нянавісці, а да спачування нешчаслівым у сваіх страху і жорсткасці людзям. Як спачуваў Юшка з аднайменнага аповеду Андрэя Платонава, Іешуа з рамана “Майстар і Маргарыта” Міхаіла Булгакава і, канечне ж, Мульцік з п’есы Аляксея Дударава “Вечар”.
Носьбітам ідэі гуманізму ў творы “Пошукі будучыні” з’яўляецца Нявада. Найбольш яскрава ягоная вера ў чалавечнасць праступае пры параўнанні героя з Паліводскім і Шрэдэрам. Прычым праз філасофскае бачна і сацыяльнае: маючы адну мэту (забяспечыць шчаслівую будучыню дзецям), розныя па складзе думак людзі абіраюць працілеглыя сродкі дасягнення жаданага. Шрэдэр крадзе, Нявада вяртае крадзенае… Вяртае чэрстваму Паліводскаму, які не разумее болю бацькі і дзеда — сам жа не меў дзяцей. І гэтая абыякавасць забівае чалавека. Але не яго, Нявадаву, веру, якая, мне падаецца, прарасце ў душы ўнучкі героя…
Вера ў чалавека, якою прасякнуты раман Кузьмы Чорнага, здольная вярнуць у душу часцінку ўкрадзенага маленства, страчанае праўды і расталага шчасця. Толькі ці заўжды нам, як і героям рамана, хочацца шчыраваць на жыццёвым шляху, імкнучыся паверыць у людзей, што побач? Сплятаючы ў адно сацыяльнае і філасофскае, пісьменнік сцвярджае: шчаслівую будучыню нашмат прасцей адшукаць, калі яна свеціцца пад промнямі шчырасці і адкрытасці. Калі пад промнямі чалавечнасці яна нагадвае антонаўку з водарам ранішняе расы…
Лірыка Уладзіміра Караткевіча
Калісьці пад “Вячэрнімі ветразямі” ў маім жыцці з’явіліся Радкі. Яны засвяціліся “кветкай матчынай чыстай душы”. І для мяне, як і для Рыгора Барадуліна, сталі зернем “любові да ўсяго роднага, наскага, крывіцкага”. Радкі ж гэтыя для самога іх творцы — “зведанне душы”, “выхаванне душы”, “крык душы”. І, мне думаецца, спеў душы, які паўтарае і шчодры свет, і Беларусь…
Беларусь Уладзімір Караткевіч заўжды насіў з сабою, як і Гервасій Выліваха з “Ладдзі Роспачы” — сваё неба. І нездарма ў вершы “Рэчка Папараць” са зборніка “Быў. Ёсць. Буду” чытаю: “Тых, хто носіць небасхіл у сэрцы, / Нельга ні ўджаліць, ні забіць”. Таму і гучыць у маёй “Іліядзе” ўпэўненасць: “Як сканаю — душа застанецца / Ў ззянні кожнай крынічнай слязы, / У аеру, што з ветрам сячэцца, / Ў срэбных хвалях дняпроўскай лазы”. Душа засталася і ў песнях творцы Радзіме — “Беларускай песні”, “Начной песні”: “З прыбярэжнай лазы, што цьмянее сцяной, / Ціха ўзносіцца пастка рыбацкага сака, / Ловіць зоры і іх апускае на дно. / Пэўна, лягу пад стог. / Хай з глыбіняў знямелых / У адвечным і самым бяскроўным з баёў / Вышніх знічак імгненна-агністыя стрэлы / Да світання спадаюць у сэрца  маё”.
Сэрца, працятае стрэламі беларускіх знічак, адчула родную гісторыю настолькі, што Паэт здолеў убачыць Радзіму вачыма Францішка Скарыны, Васіля Вашчылы, Гаркушы, Паўлюка Багрыма, Кастуся Каліноўскага, Максіма Багдановіча, Ігната Буйніцкага. Радкі з “Чорнай балады Гаркушы” на хвіліну даюць такі відушчы зрок і мне: “…барву зарніц глытала імгла, / І пад покрывам буры сухой / Беларусь, як макава поле, цвіла…. / Кожны мак — пажар над страхой… / Сіні спеў жаўрука… Аранжавы звон… / Мёд… Валошкі… Зіхоткі шлях… / Андаракаў хванды… Вясёлак агонь… / Сонца б’ецца ў зялёных збанах… / Згасае, згасае вясёлкавы плёс. / Памяць! Памяць! Малю! Малю!!! / Аднаві мне фарбы палёў і нябёс, / Аднаві мне маю зямлю. / Ад мяжы, над якой месяц дрыжыць, / Да мяжы ў заходняй крыві,  / Ад сіняй мяжы да барвянай мяжы / Аднаві мой край! Аднаві!!!” Аднавіць вольныя фарбы Радзімы памяццю імкнуўся і Кастусь Каліноўскі — Прарок для Уладзіміра Караткевіча. Імкнуўся пачуць Беларусь і беларусаў: “Пачуць, як лёсу валяцца муры, / Пачуць, хаця і ў першы дзень па сконе, / Ў згасанні мозгу ярасны ваш крык. / І зразумець, што вы ўзламалі краты, / Апошняй думкай, цяжкай, як свінец , / Што блізкі ён, вялікі мой канец. / І ў водбліску згасальнае зарнакі/ Апошнім промнем, як лязом нажа, / Пайсці раллёю, мною узаранай / Для руні, невядомай і жаданай… / Пайсці да вас… / І да свайго крыжа”.
Да Беларусі ўсё сваё жыццё ішоў і Уладзімір Караткевіч, ”апостал нацыі”, па словах Генадзя Бураўкіна. На маю думку, Шлях гэты быў надзвычайна светлы яшчэ і таму, што ў сэрцы Паэта гарэла Каханне: “Голас маці Хрыста і маёй: / — Ён кахаў, і за гэта палову віны выкраслі з кнігі сваёй. / І душа яго была, як палі / Ў сонечнай майскай расе. / Ён кахаў прыгажэйшую на зямлі,— / Выкраслі віны ўсе. / Ён так кахаў, як ніхто з мужчын. / Свет паклаў на каханай далонь. / Жанчына я і стаю за жанчын. / Кідай лісты ў агонь”. Паводле гэтых радкоў, нават на страшным судзе — а суддзямі былі Хрыстос, маці Хрыста, князь Уладзімір і Сатана — не было абвінавачванняў у бэшчанні кахання ці пагардлівых адносінах да яго, бо Паэт здолеў вычуць, ”як падаюць росы патокам, / Як гарлачыкам трызніцца новы дзень, / Як нячутнымі, як салаўнымі крокамі / Над вялікай ракою каханне ідзе”. Пачуццё, дзеля якого кароль пакідае трон. Пачуццё, якое сплятае над магіламі закаханых галіны явара і каліны. Пачуццё, якое не памірае, бо “сэрца помніць каханне, і попелам стаўшы з агню. / Аб пушыстым снезе бясконца яно ўспамінае, / Аб слядах на снезе, аб любых заснежаных веях, / Аю журботнай усмешцы і аб горкіх, апошніх, бяхважкіх / Пацалунках увочы, запясці і вуснаў ражкі…”
Пачуцці Уладлзіміра Караткевіча і да Радзімы, і да жанчыны, вылітыя ў вершы, прачсякнуты іскрыстай шчырасцю, бо Паэт казаў пра іх мовай, “Чыстай, як золата”, паводле легенды “Маці ветру”. Мовай, без якой Творца не бачыў сябе: “Без цябе, не з табой — не патрэбен мне рай / На душы. Ў небясі. На зямлі”.
На зямлі засталося толькі чатыры яго паэтычныя зборнікі, напісаныя сэрцам, распятым “за ўсе мільярды двухногіх”. Сэрца, што пульсуе, бы Сусвет з усімі зорнымі астравамі, як гаворыцца ў “Каласах пад сярпом тваім”. І калі яно крычыць, крычыць Сусвет: “Вы з распятага сэрца кроплю вазьміце. / Апошнюю. / Болей не трэба”. Крык душы Паэта працінае і маю душу, апякаючы яе святым агнём сапраўднага пачуцця да Радзімы”
Можна ўсё: пусціць каханне дымам,
Ўзяць і занядбаць мінулы шлях.
Але толькі не любіць Радзімы
З чорнаю павязкай на вушах,
З чорнаю павязкаю на вуснах,
З чорнаю павязкай на вачах.
Толькі слухаць словы нездрадлівыя,
Толькі не тлуміць як маной,
Бо адным мы вінны, пакуль жывы,
Перад нашаю вялікай нівай:
Праўдай абавязаны мы ёй.
Ісцінай.
Адзінаю.
Адной.
Героі рамана У. Караткевіча “Каласы пад сярпом тваім”
“Варты жалю той, хто не ведае былога дня і таму не можа разабрацца ў сённяшнім і прадбачыць будучы… Абыякавы да мінулага не мае аніякай інтэлектуальнай перавагі над жывёлінай і таму ёсць першы кандыдат на маральную, а затым і фізічную смерць. Усё адно, хто гэта — чалавек ці народ.”
Мяркую, вуснамі Віктара Каліноўскага Уладзімір Караткевіч — пачынальнік гістарычнае прозы ў беларускай літаратуры — прамаўляе ўласныя думкі, выказвае ўласныя пачуцці. Шчырасць гэтых слоў немажліва не адчуваць. А таму варта верыць у апісанне гістарычных асоб у рамане. Не талькі таму, што аўтар — гісторык і ўнук паўстаца 1863–1864 гадоў. Але і таму , што Уладзімір Караткевіч — выдатны псіхолаг, бо раскрывае перад намі душы герояў, паказваючы іх вочы, асаблівыя ў кожнага.
Ярчэлі вочы Кастуся Каліноўскага: то блішчалі, а то “гарэлі халодным агнём”, “былі ўтрапёныя”, бо душа, запаленая любоўю да Літвы-Беларусі, не ведала спакою і чуждалася абыякавасці. Нездарма ж Караліна ў трагедыі Уладзіміра Караткевіча “Кастусь Каліноўскі. Смерць і неўміручасць” кажа: “Іншыя — гавораць. Гэты — як душу аддае”. Узгадаю радкі з рамана , якія ўразілі мяне надзвычай моцна (набліжанасцю да публіцыстычнага стылю яны нагадваюць словы з “Мужыцкай праўды”): “Ну і зямля! Бог ты мой, якая зямля! Дык, хаця за прыгажосць, няўжо яна кропелькі шчасця не заслужыла? Скубуць і скубуць, душаць і душаць, песні нашы затаўклі ў гразь, талент распялі, гордасць аплявалі, усё забралі: зямлю, ваду, неба, свабоду, гісторыю, сілу… А я ўсё гэта люблю…” І гэтая любоў зрабіла Каліноўскага душой паўстання — Яськам-Гаспадаром, які ў “Лістах з-пад шыбеніцы” клікаў ісці “ваяваці за сваё чалавечае і народнае права, за сваю зямлю радную”. Гэтая любоў стварыла і Ігната Вітажэнца, у сэрцы якого гучаў спеў жыцця — спеў свабоды. Памятаеце, як пры першай сусрэчы з Алесем будучы Хамуціус прамаўляе: “Пакуль слухаюць людзі хаця аднаго лірніка, не памерла воля”.
А лірнік быў не адзін, нібы сцвяржае Уладзімір Караткевіч, распавядаючы пра літаратурны вечар пісьменнікаў, якія гуртаваліся вакол “Кур’ера Віленскага”, — сходкі рэвалюцыянераў у Пецярбурзе. Дарэчы , па словах Адама Мальдзіса, апісанні валодаюць дакументальнай праўдзівасцю, дзякуючы мастацкай інтуіцыі аўтара і выкарыстанню архіўных матэрыялаў. Пісьменнік дазваляе зноў і зноў зазірнуць у вочы гістарычных асоб, адчуць іх душы.
Вочы Уладзіслава Сыракомлі, які “нагадваў худую, стомленую птушку”, “глядзелі сумна і засяроджана”. Магчыма, такая “крылатая” асацыяцыя ўзнікла ва Уладзіміра Караткевіча праз назву беларускамоўнага верша “вясковага лірніка” — “Ужо птушкі пяюць усюды…”. Дарэчы, вобраз Людвіка Кандратовіча асвятліў не толькі прозу, але і паэзію Караткевіча ў вершы “Наследаванне Сыракомлю”: “Каб вясне прабіць дарогу,  / Каб калісь вярнуўся рай, —  / слова праўды, слова Бога  / Мусіш слухаць, родны Край”.
Моцна падтрыманы Уладзіславам Сыракомлем быў Вінцэсь Каратынскі, апеты ў рамане “мяккім сокатам” Адама Кіркора як паэт, добры грамадзянін, добры патрыёт, улюбёны ў Радзіму. Паэт-скрыпач стварыў зборнік “Чым хата багата…” беларуска-польскамоўным, якой была і п’еса “Сялянка” Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, “беларускага дудара”. Аўтар рамана робіць пісьменніка зразумелым і блізкім Алесю, а адпаведна, і мне, чытачу, чалавекам з “праставатымі блакітнымі вачыма”. Аднак Дунін-Марцінкевіч чуе магічнае, чароўнае “па-беларуску”, і вочы яго “раптам, на адно імгненне перасталі быць усмешлівыя; зірнулі добразычліва, цвёрда”.
Добрыя вочы, паводле рамана, меў і Станіслаў Манюшка — арганіст у Святаянскім касцёле, якога называлі богам. Менавіта ён напісаў музыку да “Ідыліі”, на што натхнілі, мажліва, беларускія песні: “Яны, песні, не хочуць быць рарытэтамі. Яны звіняць, смяюцца, плачуць. Нават уначы, у сне, я чую іхнія галасы. Я ад Польшчы, я і ад іх”.
Ад песень Дняпра — Тарас Шаўчэнка, кабзар з вачыма “залаціста-карымі і, дальбог, пякуча-сінімі, як паўдзённае неба” і адначасова “з нейкай пакутлівай думкай, якая катавала, нават у хвіліну весялосці не давала палёгкі”. Прычыну гэтаму знаходзіць Алесь: “Вы думаеце, вы канец? Вы — пачатак… Такой любові, як ваша, яшчэ пашукаць на зямлі. Такой любові, калі адзін чалавек ратуе цэлы народ”.
Як ратаваў кожны з “сейбітаў” (як вядома, усіх сваіх герояў аўтар падзяляў на “крумкачоў” і “сейбітаў”.), апісаных Уладзімірам Караткевічам. Бо кожны быў лірнікам, так ці інакш звязаны з музыкаю. Нездарма ж менавіта Уладзіслаў Сыракомля, “лірнік беларускае зямлі”, кажучы словамі Кастуся Цвіркі, на скрыжаванні кажа Загорскаму і Каліноўскаму : “Я, пэўна, не дажыву. Але вам… дай вам Бог удачы…”
Мне падаецца, гэтыя словы паэт прамаўляе і для Валерыя Урублеўскага з “чыстым строгім абліччам”, і для Зыгмунта Серакоўскага са спакойным і шчырым позіркам, кіраўніка рэвалюцыйнае арганізацыі ў Пецярбурзе, а пасля паўстанца; для кіраўніка “чырвоных” Яраслава Дамброўскага, з вачыма-вугалямі, што “тлелі суровым і добрым агнём”. Казаліся тыя словы і паўстанцкаму начальніку Вільні, Уладзіславу Малахоўскаму з калючымі вачыма. І Людвіку Звяждоўскаму, і Ільдэфонсу Мілевічу, і Зыгмунту Падлеўскаму, і Эдмунду Вярыгу. Пачуў іх, гэтыя словы Сыракомлі, у рэшце рэшт і Юзаф Ямант, стаўшы паўстанцкім камісарам Менскае губерні. Аднак у рамане гэтыя людзі яшчэ не камісары і не начальнікі, а проста ўлюбёныя ў Волю, Радзіму, Народ мужчыны. Яны паказаны не статычнымі, а жывымі, таму мне надзвычай балюча ўсведамляць, што праз некалькі год амаль кожны з іх прамовіць і адчуе суладнае з радкамі верша Уладзіміра Караткевіча “Павешаным 1863 года”: “У крыві краіны нашай бель, / Прыходзіць час смяротных сноў, / І нашай волі карабель — / Няскораны — ідзе на дно”.
І ў першую чаргу яго тапіў Мураўёў, “абрыдлівая і страшная пачвара”. “На гэтай абрыдлівай масцы свяцілася пранізліва разумныя вочкі, адзіна чалавечае, што на ёй было”. Супрацьстаянне “сейбітаў” і “крумкачоў” яскрава адлюстравана ў паказе вачэй. І ў рамане, і ў трагедыі Уладзімір Караткевіч не робіць з “крумкачоў” нежывых па духу “носьбітаў зла”. Бо і яны людзі, страшныя, але людзі. Таму Валуеў, кар’ерыст і “флюгер” , мае вочы адначасова вернападданага і знаўцы свету — пісьменніка. Таму і цар слабы і бязвольны чалавек. Але ж ад усведамлення таго, што гэтыя дэталі указваюць на амаль зніклую душу, на амаль зніклае чалавечае ў чалавеку, мне робіцца жудасна. Сяргей Ланской, ашалёны манархіст са старэчым маразмам… “І такому далі сфармуляваць асновы будучага вызвалення!” Якаў Растоўцаў, які “паспеў стаць мярзотнікам у дваццаць два гады, калі большасць не паспявае яшчэ зрабіцца нават проста людзьмі”. Уладзімір Караткевіч з болем, пагардай, абурэннем зазначае: “Спірыты, вернападданыя, балваны — якую справу рабілі на зямлі яны?! Ніякай, акрамя арганізаванага рабунку, марнатраўлення жыцця і смактання апошніх сокаў з гэтай няшчаснай зямлі”.
Пасля гэтых словаў з “Каласоў…” я крыху па-іншаму адчула вядомую думку Уладзіміра Караткевіча: “Хто не памятае мінулага, хто забывае мінулае — асуджаны зноў перажыць яго. Безліч разоў”. Напэўна, калі б гэтыя словы зразумелі ў нашай краіне сёння, не было б скарочанай і рускамоўнай гісторыі Беларусі ў школах. Прынамсі, людзі, беларусы, якія разумеюць мажлівыя наступствы забыцця мінуўшчыны, гарнуцца да роднае гісторыі. Мне ў гэтым дапамагае адна з рэальных гістарычных асоб у рамане — сам Уладзімір Караткевіч. Ён імкнуўся запаліць у вачах кожнага беларуса іскрынкі любові да роднага краю.
Чалавек “з сэрцам, распятым за ўсе мільярды двухногіх”…
Чалавек, які “быў, ёсць, будзе”…
Які не знікне вечна, “у вечнай песні жывучы”.
Наш Іван Мележ
Ведаеце, зусім нядаўна майму прадзеду-палешуку споўнілася б сто гадоў. Думаючы пра гэта, я успамінаю свае вандроўкі ў родны яму Петрыкаў, вясновыя свавольствы Прыпяці, калі не давала веры, што рака можа быць такая бязмежная, помнік Дняпроўскай флатыліі на яе беразе, магілу дзеда Талаша і, канечне, тых, хто ведаў майго прашчура. Тады я найбольш абвострана чую, насколькі кроўная гэтым жыхарам балотнага краю, хаця і жыву на Міншчыне, згадваю, як наша суседка чыста па-паляшуцку вымаўляла сваё “забулася” ці “петрыкоўцы”.
Сталеючы і чытаючы ўсё больш творы літаратуры айчыннай, я, канечне ж, пакінула ў сэрцы і адбітак “Палескай хронікі” Івана Паўлавіча Мележа, якому восьмага лютага адзначылі б восемдзесят пятыя ўгодкі. Як кожнаму чытачу, трылогія надала мне гонару не толькі за беларусаў, але і за насельнікаў Гомельшчыны, і адчулася, што ў постаці Івана Мележа найбольш дасканала злучыліся ўсе вартасці людзей на балоце. Я спадзяюся, мне будзе лягчэй расказваць пра тыя ўласцівасці, бо сама даўно пераканалася ў іх непадабенстве і паспела іх палюбіць, веру, што яны спадабаюцца кожнаму.
У першую чаргу, мне б хацелася звярнуцца, можа, да агульнабеларускай, але не менш яркай у характары Івана Мележа добразычлівасці. На маю думку, усе адметнасці нашага нацыянальнага сумлення найбольш выразна відаць менавіта ў паводзінах палешукоў. Пагадзіцеся: як куранёўцы з першай часткі Мележавага рамана, гэтак і ўсе “людзі за Гомлем” спрадвеку ўтвараюць своеасаблівы, так бы мовіць, “свет у свеце” – глухія балоты не толькі доўга не пушчалі сюды нешта новае, але і баранілі ад ворагаў, выпрабоўвалі павевы эпох, захоўвалі традыцыі. Можа, дрыгва пакідала і забабоны, але затое кожны крок землякоў Івана Паўлавіча быў звераны з вопытам, які па-танкаўску “шчэрбіўся часам і дажджом” тысячагоддзяў. Што ж да самога творцы, дык яго знаёмыя, напрыклад, Дзмітры Бугаёў у артыкуле “Некалькі згадак пра Івана Мележа” ці Мікола Аўрамчык у “Нашых вандроўках”, адзначаюць яшчэ і заўсёдную самоту, стрыманасць, сцішанасць гаворкі пісьменніка, якая, аднак, не замінала выразнасці. А я лічу, што проста жыхары цэнтральных раёнаў нашай зямлі (Мікола Аўрамчык – з Бабруйшчыны) сапраўды могуць падзівіцца з выключнай нешматслоўнасці і засяроджання людзей, якіх, паводле назіранняў самога Якуба Коласа, “балота вучыла мудраму разважанню, а мора лясоў выхоўвала засцярогу”.
Яно на самай справе так: калі ўспомніце любы з партрэтаў ці фотаздымкаў славутага празаіка, пабачыце заклапочана-сумны позірк вачэй генія. Але ж ці толькі імшарыны забралі ўсмешку з яго твару? Па-мойму, рэдкую весялосць яму вярталі адно новыя дасягненні і здабыткі тых, ад каго пачуў першае “нібыто”, з кім разам хадзіў у Алексавіцкую школу і касіў заліты вадою пошыр, каму дапамагаў выцягваць з мярэчы завязлых коней – надышоў час расказаць пра тое, як ён, кажучы словамі Ніла Гілевіча, “жыў лёсам людзей на балоце”.
Канечне, імгненна авалодаць такой рысаю характару, як у Народнага пісьменніка, немагчыма, але давайце паспрабуем зразумець, як мага больш поўна пабачыць яе, дзеля чаго варта перанесціся ў мясціны, якія так непакоілі творцу, якія ён любіў наведваць, падумаць пра якія заўсёды ставала часу. Паводле згадак Міколы Аўрамчыка, кожная новая паездка дадому станавілася для Івана Паўлавіча рытуалам. Па-першае, яны прыязджалі ў Глінішчы. Спыняліся ля калгаснай канторы, і Мележ па некалькі гадзін прастойваў з землякамі, распытваючы пра жыццё-быццё, пра ўраджай і часта параўноўваў, як справы з тым ці іншым заняткам у гаспадарках, з якіх прыехаў. Амаль кожны раз цікавіўся ў старшыні пра будаўніцтва школы. Пазней усе разам скіроўваліся за вёску, дзе па калена выраслі травы на асушаным балоце, да страшнага “вока”, якое не высыхае і сёння. Гэта сюды, прыбітая горам, калісьці ў роспачы прыбегла Хадоська. Удзячны сын, Іван Мележ наведваў і мясцовыя могілкі: там пахавалі яго дванаццацігадовую сястру і маці, туды ж па смерці самога пісьменніка пакладуць і Паўла Фёдаравіча – бацьку раманіста – прывёзшы, згодна з яго запаветам, ажно з Ленінграда. І пасля гэтага, кожны з успамінамі пра сваіх нябожчыкаў, сябры ехалі міма Алексічаў у Каранёўку, і, першы раз ведучы машыну да роднай матчынай вёскі, Мележ зазначыў: “Вось тая грэбля, якую будавалі куранёўцы”.
Відаць, руку песняра палескай глушы на зыходзе яго дарогі вадзіла менавіта непадзельнасць жыцця і творчасці, калі ў аўтабіяграфіі Іван Мележ запісаў наступнае: “Я шырока бачыў поле, па якім ішоў, адчуваў у ім сябе і працаўніком, і гаспадаром. Але, што асабліва важна, поле гэтае я не толькі ведаў – я любіў яго. Таму, што поле, па якім я ішоў, – гэта было маё поле. Гэта было жыццё блізкіх мне людзей і маё жыццё”. І, я мяркую, вяршыняю зліцця кроўнай любові “палескага велікана”, як назваў яго Ніл Гілевіч, да напаўдзікіх бароў з таленавітай душою сапраўды шчырай і заўсёды чыстай перад сваім сэрцам асобы сталася невымерная працавітасць глінішчанца – на ўвесь свет вядомая беларуская ўласцівасць, найгусцей, аднак, сканцэнтраваная ў сумленні аднаго чалавека. Вось чаму напрыканцы свайго выступлення я хачу нанова ўхваліць нястомнасць пісьменніка, яго самакрытычную няўрымслівасць, заўсёдную нязгоду з пасрэдным, шэрым, у тваіх думах не перажытым.
Тут успамінаюцца словы Уладзіміра Гніламёдава аб тым, што Іван Паўлавіч Мележ – “цэлы этап беларускай раманістыкі” і, галоўнае, “новы этап”. Пасля Якуба Коласа (а Мележа на адну вышыню з другім Міцкевічам узносяць амаль ці не ўсе крытыкі) зямляк дзеда Талаша стаўся першым у новай Беларусі аўтарам твораў, такіх буйных памерамі, як трылогія “На ростанях”. А быць першым заўжды рызыкоўна, і Мележ пацвердзіў гэта ў самым пачатку сваёй пуцявіны: як некалі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч адмовіўся ад працы юрыста, гэтак і пясняр пакінуў спачатку службу ў рэдакцыі “Полымя”, пазней – аспіранутуру і выкладчыцкую дзёйнасць у БДУ. Напэўна, як і Беларускі Дудар, ён чуў непераможнае жаданне пісаць, каб сцвердзіць сябе ў літаратуры новай і вартай сапраўднай пашаны. Гэтаксама рашуча і напорыста, без якой палёгкі ён пісаў і пазней: за першым раманам “Мінскі напрамак”, паводле дзённіка Івана Мележа,– “пяць гадоў працы; днём на прагулках, ноччу – усё аб рабоце. Да знемажэння. Марафонскі бег”. На маю думку, гэта і ёсць галоўная якасць сапраўднага творцы, а ён лічыў такім толькі таго пісьменніка, які “апантаны, закаханы ў сваю справу”, які “верыць у яе, справы гэтае, асаблівае значэнне і рашуча ідзе дзеля яе на ахвяры. Гэтая здольнасць – таксама адна з важных уласцівасцяў таленту; яна дае пісьменніку сілу, энергію яго думкам, адчуванне радасці яго нялёгкай працы”.
Думаю, цяпер ніхто не аспрэчыць майго пераканання ў тым, што паляшуцкія рысы – добразычлівасць, засяроджанасць – злучыўшыся з вялікай любоўю да месца, дзе “нарадзіўся і ўскормлены быў”, надалі моцы спрадвечнай беларускай працавітасці выбухнуць талентам нашага славутага земляка – Івана Мележа. І я веру: дзякуючы яму, мне разам з далёкімі прашчурамі і надпрыпяцкімі сябрамі, суладна з усімі беларусамі нанова даказваць, што мы – “і палешукі, і чалавекі”, не давядзецца.

Приложенные файлы

  • docx 26712676
    Размер файла: 303 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий