Тэксты для водгуку

ЗМЕСТ

ТЭКСТЫ ДЛЯ ВОДГУКАѕ
Вершаваныя творы
Пры свячэнні (С.Панізнік)
Сцяг Рэспублікі (П.Прыходзька)
Белы лён (Г.Булыка)..
Нас сорак першы год хрысці (А.Лойка)
Старая (А.Салтук)
Як пайшло маё сэрца (К.Кірэенка)..
Чалавечае сэрца (С.Басуматрава)
Закон вечнасці (У.Ліпскі)..
Чалавек (Р.Крушына)..
Дыялог жыцця (Л.Галубовіч)..
Першы снег (Р.Барадулін).
Салавейка ты мой (Л.Дайнека)..
Птушка яе вясны (К.Камейша).
Купаласкі радок (М.Дукса)..
На пошчы Якуба Коласа (М.Мятліцкі)..
Настанік (Л.Рублеская)
Полацкай Сафіі (І.Багдановіч)
Каложа (У.Караткевіч)..
Запрашэнне (Д.Бічэль-Загнетава)
Адмалялі маю радзіму (В.Іпатава).
Трэска з дома Шэкспіра (М.Танк)..
Белыя вароны (Я.Сіпако)
Камяні (У.Ліпскі).
Узыдзе дзень (А.Давыда)
Бязбожнікі былыя (Г.Буракін) .
Рабіна (В.Зуёнак).
Вёскі (А.Лойка).
Дзеці роднай зямлі (Н.Гілевіч).
Беларускае слова (Р.Барадулін)
Хата з чырвонымі аканіцамі (К.Жук)..
Не біце, маці, па руках дзяцей! (П.Прануза).
Зямля (Г.Буракін).
Казка пра пошук (В.Шніп)..
Лесам песня iшла (Н.Гілевіч).
Зазiрнi  сябе (Н.Мацяш).
Смерць салая (С.Блатун)
Шукаю лекі (А.Грачаніка)..
Празаічныя тэксты.
Палеская рапсодыя (П.Сабіна)
З прадмовы Ф.Скарыны да сёй Бібліі
Стары (К.Кірэенка).
Птушкі (Я.Сіпако).
Раскрыццё таямніцы (Я. Брыль).
Асфальт на сэрцы (С.Давідовіч).
На возеры (З. Прыгодзіч).
Бяссоніца душы і сон сумлення (С.Давідовіч)
Дыспут (паводле З. Прыгодзiча).
Песня (Х. Лялько).
Вяртанне (Я.Галубовіч)
Прага чалавечнасці (Т.Бондар)..
Рытмы (С.Давідовіч).
Яблыня на злеску (Я.Галубовіч)
Калыханка (В.Вітка).
Імгненні (Т.Бондар)
Матулі (С.Грахоскі)
Матчына сэрца (Паводле А.Пальчэскага)
Свет матулі (Р.Барадулін).
Вяртанне  маленства (Н.Гілевіч)..
Дрэва жыцця (Я.Сіпако)..
Прырода (Я.Сіпако)..
Словы (А.Асташонак).
У пошуку ідэала (А.Асташонак).
Вузельчык на памяць (М.Стральцо)..
Лес развітваецца з летам (Паводле А.Казаннікава)..
Воля (Б.Сачанка)..
Недасяжная (Паводле Б.Сачанкі).
Вераніка (Паводле Б.Сачанкі).
Кубачак малін (А.Кулакоскі)
Сын (А.Пальчэскі)
Казка (Паводле Г.Васілескай).
От як усё склалася (Паводле М.Вышынскага).
Душэная думка (М.Стральцо)
Роздум (М.Стральцо).
Радавацца і ствараць (З Прыгодзіч)..
Згадка пра Понач (М.Стральцо)
Сэнс жыцця (Паводле М.Гроднева)
Добры чалавек (Паводле М. Гіля)
У трамваі (А.Капусцін)..
Кветкі салдата (А.Капусцін)
Сукаваты кій (А.Капусцін)..
Кацюшына карціна (Паводле А.Капусціна).
Калі адцвітаюць кветкі (Паводле У.Ягодзіка)
Успамін пра сад (У.Ягодзік).
На радзіме Янкі Купалы (З.Прыгодзіч)..
Шчасце (З.Прыгодзіч).
Прытулак веры і надзеі (В.Супрун)..
Васілёк (А.Ненадавец)..
Радасці жыцця (Я.Сіпако).
Жыццё – працяжнік (А.Асташонак).




















ТЭКСТЫ ДЛЯ ВОДГУКАѕ

ВЕРШАВАНЫЯ ТВОРЫ

ПРЫ СВЯЧЭННІ
Час калечыць нас і лечыць...
Прыпыняе бег – на тое,
каб сустрэчы векавечыць,
слова выдаць залатое
на прызнанні, на маленні
перад Божым лікам ясным...
Супыняюцца імгненні
кожным позіркам прыкрасным.
Каб жылося пры свячэнні
дабравесным – дайце веры! –
я складаю прысвячэнні,
пакідаю на паперы,
што і чора шчэ звячора
блізка сэрца праняслося...
Час не мёртвая пячора,
а прастора для скалосся.
Там імгненні – у страмёнах,
а памкненні, як зычэнні...
Там і нашыя імёны
будуць бачны –
пры свячэнні.
С.Панізнік

СЦЯГ РЭСПУБЛІКІ

Ёсць у кожнага з нас
Свая Маці-Радзіма,
Родны кут, край, з якім
Ты свой лёс паядна, --
Неразлучна пражы з ім
І леты і зімы,
Усё сэрца яму
І душу ты адда.
Вунь спляліся  абдымках
Бярозы і клёны,
Што цяпла і святла
Шмат ад сонца зялі.
Сцяг Рэспублікі нашай
Чырвона-зялёны
Увабра аж тры колеры
З неба й зямлі.
Паглядзіш на чырвоны –
Адразу адчуеш
На палях даніх бітва
Пралітую кро,
І дарогу, якая
Праз даль палявую
Нас вяртала з вайны
З Перамогай дамо.
Паглядзіш на зялёны –
Убачыш нязгасны,
Вечны колер баро
І сцяжын баравых.
І як падае лісце
У дзень восеньскі, ясны,
Як іскрацца вытокі
Крынічак жывых.
Ну а колер яскравы
Арнаменту белы
Яркай стужкай прамой
Абрамляе наш сцяг.
Гэта подзвіг героя,
Адважны і смелы,
Гэта нашай гісторыі
Пройдзены шлях.
Голас свой Беларусь
Падае сяму свету.
І не песнямі толькі
Адных “Песняро”, --
Яна сёння,
Мільёна
здзяйсняючы мэту,
Сцяг нясе свой высока
Між братніх краё.
П.Прыходзька

БЕЛЫ ЛЁН

Славяншчына.
Вяко зямны паклон
Тканіне.
Што жыццё вабрала  колер.
Сувойны шлях раскруціцца на полі –
І ад святой расы святлее лён.

Бруіцца белай радасцю абрус.
Ён хлеб спаві! І поніць святам хату
Вясельны колер, сціплы і багаты.
І цешыцца надзеяй беларус.

Бялюткі лён!
У дзень любы і год
Чыё ты бласлаля каханне потай?
Ды  будзень дака-горкі прысмак поту
Табе адзінай бы з узнагарод.

Незамяняльны  шчасці і  бядзе,
Ззя чысцінёй, спрадвечнай, як сумленне.
Бялела першароднасцю адзенне,
Як надыходзі самы чорны дзень.

З’яленне, праца, адналенне, скон –
Кірунак чалавечы, вечны вектар.
Яднае белы промень фарбы спектру.
Нясе се фарбы свету белы лён.
Г.Булыка

НАС СОРАК ПЕРШЫ ГОД ХРЫСЦІѕ

Нас сорак першы год хрысці,
Калі шляхі люцелі...
Пайшлі бацькі на сход ад ні,
А маці след глядзелі.

Нас сорак трэці год хрысці,
А маразы дранцвелі...
Пайшлі бацькі  бары ад ні,
А маці след глядзелі.

Нас сорак восьмы год хрысці,
А працадні галелі...
Пайшлі  навуку мы ад ні,
А маці след глядзелі...

Ужо дано вачэй іх квет
Перахапі Шлях Млечны,
Ды сё глядзяць нам маці сле
І будуць глядзець вечна.
А.Лойка

СТАРАЯ

Прабяжыць па твары змрочны цень,
Вусны перакосяцца плаксіва.
А яна ж не тыдзень і не дзень –
Сотні іх была калісь шчаслівай.

Ды яны прабеглі, як адзін.
Закружыла злая адзінота.
У траву схавася крохкі тын
І дзядонік мераецца з плотам.

А каму сё гэта абкасіць,
Як яна сама яшчэ трывае?..
Муж памёр дано, адзіны сын
Лёг на Кандагарскім перавале.

З той пары жыве вось так яна,
Як зямля, такая жо старая
І чыя, скажыце,  тым віна,
Што вайна і праз гады страляе?
А.Салтук


ЯК ПАЙШЛО МАЁ СЭРЦА

Як пайшло маё сэрца па беламу свету
Пакланiцца зялёнаму светламу лету,
Пакланiцца палям, i лугам, i барам,
I сiм людзям маiм непаторным сябрам.

Як там сталi даваць майму сэрцу дарункi:
Дзень праменнi адда, ночка з зора карункi,
Бор сасновы свой звон, поле ясную даль,
Луг свой водар, а людзi i радасць i жаль.

Як прыйшло маё сэрца  мяне запытацца:
Што рабiць, каб з багаццем такiм не расстацца?
Я задумася сам: што рабiць, што рабiць,
Каб няпрадаю сэрца сваё не разбiць?

Як задумася я, як пасла свае мары
У блакiты нябёс, у зямшыя абшары,
Ва весь свет дзе мужнее людская сям’я,
Стала ясна мне бачна, дзе прада мая.

Як ты пойдзеш далей, я сказа свайму сэрцу,
Нясi песню жыццю i не знайся са смерцю,
Нясi сонца туды, дзе мяцелiць зiма,
Нясi радасць таму,  каго сёння няма.

Як пайшло маё сэрца нi многа нi мала,
Можа, год, можа, болей па свету блукала.
А калi мы сустрэлiся  ранне адно
Яшчэ болей багацця прынесла яно.

Як мы стрэлiся, сэрца не стала пытацца,
Што рабiць, каб з багаццем такiм не расстацца,
Знала: трэба няспынна iсцi i iсцi
Несцi скарбы  жыццё, каб iх мець у жыццi.
К.Кiрэенка

ЧАЛАВЕЧАЕ СЭРЦА

Праменiць новы дзень. Гамонiць ранiца.
Цi акунецца  радасць, цi паранiцца
За догi дзень свой ад зары да вечара
Жывое сэрца сэрца чалавечае.

Як рухавiк, яно iстотай рухае,
Глядзiць, гамонiць, прадчувае, слухае,
Нястомнае, але зусiм не вечнае,
Як мы з табою, сэрца чалавечае.

I калi сэрца чэрствасцю не скутае,
Яно адно за цэлы свет пакутуе.
То плача, то звiнiць, як птушка печая,
Нястрыманае сэрца чалавечае.

Бунтонае, юнацкае, гарачае,
Жаночае, маленькае дзiцячае
Цi стомленае кволае старэчае
Любовi прагне сэрца чалавечае.

Будзь асцярожны, крыднай ранадушнасцю,
Пагардлiвасцю, кплiвасцю, бяздушнасцю
У мiтуснi жыццёвай непрыкмечана
Паранiць можна сэрца чалавечае.

Вясковы шлях i вулiцы сталiчныя
На скрыжаваннях маюць знакi звычныя.
На жаль, нiдзе дагэтуль не памечана:
“Будзь асцярожны сэрца чалавечае”.
С. Басуматрава



ЗАКОН ВЕЧНАСЦІ

Мудры –
хто вучыцца ва сіх, усюды, засёды.
Багаты –
хто жыве на сродкі, якія ёсць.
Шчаслівы –
хто жадае быць шчаслівым.
Вольны –
хто адказны перад сабой.
Святочны –
хто мее лавіць чаронасць.
Моцны –
хто падмагае слабаму.
Карысны –
хто працуе не на сябе.
Міласэрны –
хто пускае  сэрца чужое гора.
Праведны –
хто шануе душу.
Вечны –
каго помняць.
Кім хочаш быць,
тым і будзь!
А хочаш вечнасці –
будзь мудрым,
багатым,
шчаслівым,
вольным,
святочным,
моцным,
карысным,
міласэрным,
праведным.
У. Ліпскі

ЧАЛАВЕК

Чалавек засёды чалавек. Ён з душой прыгожай, ці нягоднік, На зямлі трывог і небяспек – Буданік, мастак і вынаходнік. Хіжым зверам стася б ён, але У сабе хавае скарб вялікі: Свой уласны свет, дзе на чале Гаваркія літары і лікі. У яго – дабро і зло  душы. Ен сябе агнём ці раз дапытва. Свой інстынкт звярыны прыдушы Сілаю праклёна і малітва. Чалавек не птушка, ды палёт У яго вышэйшы, аж да зорак! Ён бярэ пачуцці  пераплёт Сотняй розных мова і гаворак. Чалавек засёды чалавек, У сабе хавае скарб вялікі: Хараство і свой уласны свет, Гаваркія літары і лікі.
Р. Крушына

ДЫЯЛОГ ЖЫЦЦЯ

Я пражы бы жыццё нанова.
Я адня бы  душы спакой.
Больш чуллiва б выслуха слова.
Скла бы песню прады людской.

Ста блiжэй бы я да народа
I да горна яго жыцця.
Мне адкрыла б насцяж прырода
Тайны вечнасцi i быцця.

“Ах, сынок, мне гаворыць мама,
Я нанова б не пражыла.
Сiл маiх засталося мала
Усё пражытаму аддала.

Ныюць косцi мае старыя
Я пачатак,
А ты працяг
Непаторнасць жыцця адкрыеш
Ты на схiле свайго жыцця”.
Л.Галубовiч

ПЕРШЫ СНЕГ
Снег ніяк не падзе. Адзін сняжок бы упа, дык радыяцыя
павялічылася  7 разо. Лепш бы ён не пада пакуль
З ліста Уладзіміра Верамейчыка
Ад 12 снежня 1986 года з Ведрыч

Першы снег дырэктару школы
(Ёй адда 23 гады)
Не такі пяшчотны і кволы,
Не такі чаканы, вясёлы,
Як ён сеяся засягды.
Падае першы снег на долы,
Белымі слязьмі на клады.

Вучні хочуць гуляць у снежкі,
Рэху горача ад уцех.
На дырэктарскіх дум узмежкі
Выпадаць сабрася без спешкі
З неба маннай спадманнай снег.
Смутак зырыць з-пад кожнай стрэшкі,
Брэх якоча, смялее смех.

Мендзялееская табліца
Зразумелай робіцца сім.
Першакласнік і выпускніца
Элементы ведаюць, сніцца
Сцяты атам, мірны зусім,
І прарока Іллі калясніца
Забакаю здаецца ім.

Прамянець,
Апраменіць,
Праменьчык –
Словы сэнс памянялі свой,
І шпурляе адчай каменьчык
У гарод з буянай травой.
Пазірае на снег Верамейчык
З пасняжэлаю галавой.
Р. Барадулін

САЛАВЕЙКА ТЫ МОЙ

На радзіму прыедзь, дзе лясы не заснулі
І шумяць і пяюць і вясной і зімой.
Цябе з цёплай усмешкай сустрэнуць бабулі,
Скажа кожная з іх: – Салавейка ты мой...

З імі ты не зводзі смалістыя зрубы,
На сябе і жніве не хадзі талакой,
За сталом не сядзе. Але добрыя губы
Кажуць шчыра табе: – Салавейка ты мой...

Як лясныя пажары, ішлі чужаніцы.
Кожны колас у полі абмыся крывёй.
Ды жыло і  барах, і  сцюдзёных крыніцах,
Нібы сонца прамень: – Салавейка ты мой...

Той народ не памрэ, у імгле не растане,
Той народ будзе крочыць хадой маладой,
У каго апроч сло “барацьба” і “змаганне”
Словы вечныя ёсць: – Салавейка ты мой...
Л. Дайнека

ПТУШКА ЯЕ ВЯСНЫ
Памяці Ягеніі Янішчыц

Адзінока на гумнішчы
Сцежка  травы заплыла.
Жэня, Жэнечка Янішчыц...
Колькі  імені святла!

З ціхай песняй, як з сястрою,
Па вясне бяжыць яна.
Сукня веснавога крою
І сама, нібы вясна.

Быць самотнай між вясёлых
Не хацела, Божа крый.
Шмат крылатых ёсць анёла,
Ды  іх цені заміж крыл.

А  яе, бы  той стракозкі,
Крылцы з сонца і слюды.
Праз дажынкі,
Праз дакоскі
Лёт вясёлы, малады.

А над Ясельдаю зоры
Сумна згаснуць, як у сне.
Чорны шалік Айседоры
Сніся песні і вясне.

І хіснула доля шалі,
І вясны як не было.
Ах, як страшна – чорны шалік
Ды на белае крыло...
К. Камейша


КУПАЛАѕСКІ РАДОК

Жада ён быць і песенным і дзейным,
гуча як покліч, ранішні гудок,
упэнены, журботны, веснавейны,
пранізлівы купаласкі радок.

Як зверху хто яго пакліка быццам...
на нейкай маладзечанскай вярсце
ён мог крыніцай да людзей прабіцца,
каб слёзы мыць краіне-сіраце.

Луго, палетка увабрашы водар,
напонены расою і бядой,
ён акрапі наш беларускі гонар
любою сло, нібы жывой вадой.

Сваёй найбольшаю знагародай
лічы паветра роднага глыток...
Бяссрэбнікам бы і ёсць засёды,
адкрыты сім, купаласкі радок.

Як журавель, ён праплывае плана
над нашай мовай, пахкай і густой,
свабодны ад складанасці янай
і вольны ад манернасці пустой.
М.Дукса

НА ПЛОШЧЫ ЯКУБА КОЛАСА

Прыстань у спешцы тут, на плошчы Коласа,
Не мерай памяць позіркам здаля.
Вядзе з табой гамонку напаголаса
У тлуме веку родная зямля.

Ідзеш куды, з якой зямной патрэбаю
Ты, ядзернага свету пешаход?
На раніцы набішы мочкі рот,
Ты Коласавай песняй, чую, грэбуеш.

Ківаеш – чу. Пра родны кут, і жо
Наслухася, ціхмяна з плошчы рушыш.
Глядзіць Талаш, сціскаючы ружжо.
Сымон раніва, скрыпкай, будзіць душы.

З якіх лясо ты, вецер, заляце,
На плошчы гэтай скончышы вандроку?
Маёй зямлі астатні моны спе
Вязуць з сяла сюды, на Камароку.

Спрачаецца за Коласа спіной
Гаворка вёсак, горад дакарае,
Адменнаю базарнаю цаной
ѕ кішэні, а не  душы зазірае.

Палічыць кут свой камароскі торг
Старэчымі, мазольнымі рукамі.
Ды будзе дзень, дзе давядзецца сё ж
Нам гаварыць, што ёсць, перад вякамі.

Я не хачу пачуць бязмое дня,
Якія б ні звіліся землятрусы.
Шчыльней у гурт, духоная радня,
Да Коласа бліжэй, мы – беларусы!

Вядуць у свет шырокі бальшакі,
Наш спе чуцён  сям’і адзінай, новай.
Я веру: перамовяцца вякі
На гэтай плошчы Коласавай мовай
М. Мятліцкі

НАСТАѕНІК
В.Дуніну-Марцінкевічу
Сіняя-сіняя ноч была,
Як вочы – колеру болю.
“Спыніць навучэнне.
Не навучаць.
Нікога больш. І ніколі”.
Роднай мове – не навучаць.
Ні слова “хамам” – пра годнасць.
Яе беларусы мусяць аддаць,
Як права на першароднасць
Адда калісь галодны Іса.
Воля цара і бога
Ці то чыноная драбяза
Так хоча – але –
“Нікога!
Не навучаць!”
Не зазнае “хам”
Ні Буднага, ні Шэкспіра,
І ён па загаду зруйнуе храм,
І помнік засыпе жвірам.
“Не навучаць!”
Хай дзеці растуць
З пагардаю да Айчыны.
Хай у суседні народ ідуць
Найлепшыя іх мужчыны.
Дурныя, пыхлівыя слепакі!
У смерць беларуса вераць.
Не я навучу – дык навучыць іх
Вось гэты сівец і верас,
І зоры гэтыя, і агонь,
Што паліць пастух на лузе,
І казкі матчыны, і далонь
Ляснога возера,
бусел,
Які не кідае свайго жытла
І верны сваёй сяброцы,
Любіць Радзіму да скону,
Так
Як любяць расліны – сонца.
Не я навучу – дык навучаць іх
І годнасці панакрылай
Магілы мёртвых і боль жывых,
Мае – і боль, і магіла...
...Сіняя-сіняя ноч была,
І сінім-сінім бы позірк,
Калі агонь вясёлы жава
Урадавую адозву.
Л. Рублеская

ПОЛАЦКАЙ САФІІ

Ля Полацкай Сафіі прыпынюся,
Сустрэне строгім выглядам яна.
Я Полацкай Сафіі пакланюся –
Прытулку, дзе ладарыць даніна.
Калісьці намаганнямі ѕсяслава
Сафія свой зазнала зорны час.
У галубцы выводзіла Прадслава
Па літарцы свяшчэннапісу вязь.
І летапісец дбайна і натхнёна
Тутэйшай мовай, так, як вымаля,
Пра нендарод, князё паходы, войны
На аркушах прывезеных здаля,
Паведамля і даты занатова
Як сведка сланых дзён і дзён благіх.
О, колькі б тайна нам адкрыла слова,
Знайшося гэты летапіс калі б!
Да неба вежы белыя зняты,
Нібы для сіх вымольвае яна
Палёгкі там, дзе дух зламалі страты,
Відушчасці, дзе прада не відна.
Ля Полацкай Сафіі прыпынюся.
Дзвіна свае калыша берагі.
Я гаварыць і дыхаць тут баюся,
Бо тут гавораць, дыхаюць вякі.
Паслухаць іх – з нас кожнаму спяшацца,
Пакуль сцяжына памяці бяжыць.
Таму я тут, што душам дакранацца,
Маёй і часу,
Трэба – з тым, каб жыць.
І.Багдановіч

КАЛОЖА

Дануце Бічэль

Каложа, туга мая светлая!...
У чорны Нёман па чорным шкле
Сіняй кропляй спадае ракета,
Быццам зорка  ціхі Бетлем.
У вокны цёмныя заглядае,
Ззяннем бледным шукае кутка,
Дзе хваіна  грубцы страляе,
Дзе  жанчыны дзіцё на руках.
Глянь, абраная. Гэта не  Нёман,
Не  цямноцце, не  сне, не  драмэ –
У веліч падае зорка бяздомная,
У снег і сэрца сыну твайму.
І  няпэным хвілінным блакіце,
Уся адзіная, уся са святла,
З небам, з Нёмнам, з зямлёю злітая,
З сэрцам нашым – Каложа зрасла.
Трохі  зелень, як пер’е качынае,
Трохі  бэз і трохі  гранат,
Уся – крышталь невыказна сіні,
Уся – як край наш, як сон, як вясна.
Ускінь далоні тонкія гору,
Сыну неба акрэслі шлях,
Каб навекі адбіліся зоры
У тваіх і дзіцячых вачах,
Каб ніколі перуны чужынныя
Не асмеліліся скасіць
Ні цябе, ні Каложы,
дзячыны
З ні і пушча Беларусі.
І калі знясе вас над светамі –
Прыгадайце  вечным святле,
Як самотная зорка – ракета
Ціха падала  цёмны Бетлем.
У. Караткевіч

ЗАПРАШЭННЕ

Жадаю, не сакрэт,
з табою без ніякае прычыны
на дзень ці два паехаць да жанчыны,
якая  нас адна на цэлы свет.

Ад страху адзіноты па начах
паставіла пад лаваю сякеру
і духа запрашае на вячэру.
Дух продка тоіцца  яе вачах.

Заслана тканаю дзяружкай лава.
Там Багдановіч – найшчырэйшы госць.
На покуці Рагнеда і Прадслава.
І нам адведзенае месца ёсць.

Хто слову служыць, там быва не раз.
Да той жанчыны, мудрай і прыгожай,
даеду  замець я, у бездарожжа...
Якая ёсць з’ялюся, без прыкрас.
Д.Бічэль-Загнетава

АДМАѕЛЯЛІ МАЮ РАДЗІМУ

Адмалялі маю радзіму,
Ганьбавалі з усіх бако
Краем лапця і курадым...,
Краем невука і жабрако.

А цяпер, драпежныя, дзеляць,
Як вялікі каштонейшы прыз,
Фаліянты старыя, што  келлях
Мае продкі спісалі калісь.

У вялізных шумных сталіцах,
Дзе шукаць цяпер адрасы?
Як палонныя, на паліцах
Дрэмлюць слуцкія паясы.

Аж трымцяць, трымаючы дзверы.
Для заба
-- хай зайздросціць Парыж! –
У калекцыі мільярдэра
Ефрасінні Полацкай крыж.

Ім хацелася, мецэнатам,
Тых калекцый папоніць груз:
У свае заморскія шаты
Залучыць саму Беларусь.

Адабрашы даняе гора,
Зрабавашы слёзы і пот,
Захацелі, каб на гісторыю
Назажды забыся народ.

Вось чаму столькі год радзіму
Ганьбавалі з усіх бако
Краем лапця і курадыму,
Краем невука і жабрако.
В. Іпатава


ТРЭСКА З ДОМА ШЭКСПІРА

Прыйшлі майстры  былы Шэкспіра дом,
Каб адрамантаваць вуглы старыя.
І іх сякера перастук і гром
Абрушыся на сцены векавыя,

Пашчэрбленыя часам і дажджом.
І разбудзі дні Стратфарда былыя,
Калі паэт тут бега хлапчуком
І слуха, як норд-ост шалёна вые.

Я ля майстро спыніся. Прывіта.
Здзівіліся нямала, што з-за свету
Прыеха, каб наведаць дом паэта.

Тут нехта з трэсак вогнішча раскла.
Я асцярожна з іх адну падня,
Якая аказалася санетам.

М. Танк

БЕЛЫЯ ВАРОНЫ
“Белая варона” кажуць пра
тых, хто “не мее жыць”

Трывожна  небе крыляе
Чародка белых варон.
У iх вачыма страляюць,
Рагочуць iм наздагон.

На iх паказваюць пальцам,
Злуюцца нават на iх
Навошта, маля, выдурняцца
I родзiча ганьбiць сваiх?

Былi б, як усе вароны
Чорныя, як нуда.
А белыя незаконна,
Белыя нешта не так

Да чорных мы се прывыклi
Ад дабра ж не шукаюць дабра
Нашто белiзна iх як выклiк,
Ну, што яны се мудраць?!
“А можа, да сонца ляталi
Ад промня злiнялi там?”
“Ну, што вы таксама сказалi!
Якое тут сонца вам!”

Вось бачыце, як нялёгка
Белай варонаю жыць,
Вось так у аблоках высока
Над звыклым гуртам кружыць

I сё ж той-сёй спачува iм
Як чародцы гэтай сваяк
Такi ж дзiвак нечуваны,
Гэткi ж чуллiвы, як я
Я. Сiпако

КАМЯНІ

Вялікі камень можна абысці.
Аб маленькі – спатыкнуцца.
Вялікі камень нельга падняць.
Маленькі можна насіць за пазухай.
Вялікі камень не зрушыш з месца.
Маленькі можна кінуць.
I людзі кідаюць адзін у аднаго...
Цяпер стала модным павучаць:
“Наступі час збіраць камяні”.
А для чаго?
Каб не спатыкацца?
Каб збудаваць новую крэпасць?
Каб было чым кідацца?..
Вялікіх камянё не згорнеш у кучу,
у стрэльбу не закладзеш,
з рагаткі не запусціш.
Малыя камяні – паслухмяныя,
куды пашлюць.
Ім няцям, для чаго іх хочуць сабраць.
Вялікія камяні сё гэта бачаць,
але мачаць.
Іх мачанне –
золата ці здрада?
Дайце адказ, малыя камяні.
Нямыя мачаць...
У. Ліпскі

УЗЫДЗЕ ДЗЕНЬ

Узыдзе дзень –
прагначаканы, яснавокі,
быццам сонца
пасля тужлівай восеньскай залевы.
І звонкая, нібы расы вясенняй гронка,
заззяе радасць у празрыстым небе.
І хмаркі – павучыныя карункі –
ізно пратне
струменьчык светлае надзеі,
і захлісне душу і сэрца смага,
прыемна-слёзная...
І крылы белыя, пяшчотныя да енку,
ізно распусціць бусел.
Ад роспачы назрыд заплача
і навакол, дзівак, убачыць,
што спаконвеку ме ды страці.
Адчуе раптам, як праз чорную пакуту
душа вяртаецца бяздушнаму манкурту,
які, здавалася, ужо не акрыяе...
І вось высока бусел узлятае,
ужо не баючыся пасці,
бо веда ён, што без Радзімы шчасця
ніякі вольны птах не мае.
А. Давыда

БЯЗБОЖНІКІ БЫЛЫЯ

Бязбожнікі былыя сё часцей
Прыходзяць да царконага парога.
(Калі дабра не бачыш ад людзей,
Знайсці спагаду спадзяешся  Бога.

Нямела свечкі ставяць за пакой,
Гатовы сарамліва прычасціцца.
Баяцца вочы зняць –
Над галавой
Увысь анёлы зносяць таямніцы.

Нязвыкла словы данія гучаць,
Аж халадок перапаняе грудзі,
Нібы спыніся і змяніся час –
Ці то жо сё было,
Ці толькі будзе.

З даверам,
Без папрока і маны,
Са сцен глядзяць прасветленыя твары.
І  сэрцы будзяць гулкія званы
Раскаянне і прадчуванне кары.

А Ойча бласлаляе сё смялей
Свавольную надзею маладую...
Быць можа, не паможа Бог,
Але
І выслухае сіх, і пашкадуе.
Г. Буракін

РАБІНА

Рабіна –
Восені рыбіна
Чырванапёрая –
Трапеча  імглістай стыні.
Рабыня
Вятро –
Ты сталася мне апораю
У мітуслівай людской пустыні...

Густыя –
Луской
Шапатлівай –
Лісты а-
па-
да-
юць,
Як дні залатыя,
Мае незваротныя.
З табою
Абое шукаем сустрэч нешчаслівых,
Абое – сыходзімся, як маладыя, –
Абое – смяротныя...

З табой мы
Горкай часінаю,
Блуднай, знявечанай,
Ратуемся разам ад ліха:
Ты боль мой
Спагадай рабінавай,
Я твой – чалавечаю
Ціха
Вылечваю...
В. Зуёнак

ВЁСКІ

Вёскі беларускія мае вы,
Лёс, як слёзы, горкі і салодкі,
Цётак і дзядзько маіх сугрэвы –
Крывічы, Загалічы, Кракоткі.

Сонейка на свежым смольным цёсе
Ліпне ціхім променем дрыготкім,
А на квецці – пчолак шматгалоссе, --
Крывічы, Загалічы, Кракоткі.

У вянках гаё, што цешаць вока,
Ці па злессі пушча – іхніх продка, --
Ланы жыта, бульбы рай навокал –
Крывічы, Загалічы, Кракоткі.

Над магілай дзеда зажуруся,
Песні спомню сіх, што помню, цётак...
Назвы вёсак – назвы Беларусі:
Крывічы, Загалічы, Кракоткі.

Застануся з вамі, нібы дрэвы
І жарук высокі, звонкі, лёткі...
Толькі каля вас мае сугрэвы,
Крывічы, Загалічы, Кракоткі.
А. Лойка

ДЗЕЦІ РОДНАЙ ЗЯМЛІ

Мы зышлі не з насення, што ветрам занесена, --
Мы не з дзікай травы самарослыя парасткі.
У глыбінях зямлі, гераічнай і песеннай,
Нашых душ карані – з вузлякамі партасці.

Сокам вотчынных гоня ад роду мы споены,
Сонцам родных нябёс мы з маленства аблашчаны,
Як асілкі-дубы над дняпроскімі поймамі –
Паяднаныя часам нашчадкі і прашчуры.

Мы на золку далёкім ардзе не скарыліся,
Славай Грунвальда выйшлі  вялікія ратнікі.
Нас будзі да святла стук друкарань скарынінскіх.
Да брато мы гарнуліся сэрцамі братнімі.

Каліноскі дарэшты пазбаві нас кволасці –
Веру-мужнасць сваю завяшча нам з-пад вісельні,
З гненай лірай Купалы і эпасам Коласа
Мы пазналі сябе і свой голас узвысілі.

Гэтай повязі кронай, якой мы прывязаны
Да бацькоскай зямлі, не парвуць, не растурзаюць
Аніякія буры-вятры непрыязныя –
Нашы сэрцы ад іх толькі больш загартуюцца!

І як вечна вясне святкаваць тут агледзіны,
Мовай радасці з долам і небам гамонячы,
Так і нам у вяках тут, з братамі-суседзямі,
Жыць і верыць у лёс незахмурана-сонечны.
Н. Гілевіч

БЕЛАРУСКАЕ СЛОВА
Валянціну Рабкевічу
Беларускае слова ад спеву, Бо спявае  ім даніна. Беларускае слова ад гневу, Ад Ярылы, ад Перуна. Беларускае слова ад ласкі – Сведчаць вусны ды салаі,– Не наймалася ні  падпаскі, Ні  падбрэхічы, ні  халуі. Беларускае слова ад злосці Да няпрошаных прыбышо, Асалоду п'е з чара мілосці, Медавуху духу – з кашо. Беларускае слова ад славы, Ад ракі, дзе светлае дно. Госці стануць з застольнай лавы, Як у хату зойдзе яно. Беларускае слова ад Бога, Слову нашаму Бог дапамог. Хто не любіць яго, ад тога Назасёды адвернецца Бог! Р. Барадулін

ХАТА З ЧЫРВОНЫМІ АКАНІЦАМІ

Не, немагчыма такому прыснiцца
I немагчыма  такое паверыць:
Хата з чырвонымi аканiцамi
Пасярод лесу, адчынены дзверы

-- Хто  леснiчоцы?! гукаю з парога,
Сам жа, прамоклы, спяшаюся  сенцы.
Чую, як цiкаюць ходзiкi строга
Чую, як пахне з гарышча сенам

Дух заняло, калi з печы дыхнула
Стравай,
цяплом,
чабаровай гарбатай.
А гаспадыня знянацку зiрнула,
I асвяцiлася смешкаю хата.

Мiлая тварам, вабная станам,
Столькi ва сёй прыгажосцi i ласкi!..
Ганна? спыта сарамлiва я.
Ганна.
Скуль жа вы тут?
Ды, вядома, не з казкi

Але ж адкуль?
Леснiком я працую
I пацякла, палiлася бяседа.
Вось на цiкавых людзей мне шанцуе!..
Досыць пра гэта, пара жо абедаць.

Мы паабедалi.
Вы са сталiцы?
Так.
Тады выведу вас на дарогу.
Дзякуй вялiкi, мне тут не збiцца.
Ну, тады з богам.

Вось i канец!
Вось i сё маё рыцарства!
Я не прызнася  пачуццях дзячыне.
Хата з чырвонымi аканiцамi
Больш свае дзверы мне цi адчынiць?
К. Жук

НЕ БІЦЕ, МАЦІ, ПА РУКАХ ДЗЯЦЕЙ!

Дождж прашуме. Зно душна i спякотна.
Шумяць, бягуць гарэзы-рачукi.
Бягуць з вясёлай гаманой ахвотна
На вулiцу дзячынкi, хлапчукi.

Адразу ж, не марудзячы хвiлiны,
За справу, а яна  руках гарыць.
Хлапчук пачу гнялiвае: Сярожа!
А я ж табе казала не забудзь

У хлапчука на гарнiтуры плямы,
Пра вопратку сваю хлапчук забы.
Ён iнжынерам ста i кажа: Мама,
Я ручаёк плацiнай прыпынi.

А мацi, за руку схапiшы сына,
Плясь па далонi: Неслух ты такi
Каб бачылi вы  гэтую хвiлiну,
Як на яго зiрнулi хлапчукi!

Рука дзiцяцi! Цёплая, малая,
Чыcцюткая, пакуль без мазалё,
Яна сама пакуль яшчэ не знае:
Цi будзе засяваць прастор палё,

Цi, можа, будзе кiраваць ракетай,
Гатовай на Венеру паляцець.
Рука дзiцяцi будучнасць планеты
Не бiце, мацi, па руках дзяцей.
П. Прануза

ЗЯМЛЯ

Якая яна гаючая
У цёплых сонечных промнях,
Якая яна пявучая
У конiках i чмялях,
Зялёная наша калыска,
Чароная наша зямля!

Зямля не бывае бруднай
Чорнай зямля бывае.
Зямля не бывае шэрай
Пыльнай зямля бывае.
Зямля не бывае беднай
Яна нерадлiвай бывае

Нятульнай i непрыгожай
Зямля быць нiколi не можа.

Бруднай,
Шэрай
I беднай
Робiць яе чалавек.
Г. Буракiн

КАЗКА ПРА ПОШУК

I хадзi Iван па зямлi,
I шука Iван птушку сiнюю,
Птушку сiнюю, крылле белае.
I насi з сабой каля сэрца
Зерне спелае, зерне добрае.
Мацi дома жыла пасiвелая,
Маладая яшчэ, але хворая.
Зарастала ля хаты лебядою
Поле чорнае, урадлiвае.
I жыла  сяле дзека бедная,
Дзека бедная, ды працавiтая,
Што кахала Iвана, чакала.
А Iван хадзi па зямлi
I шука Iван птушку сiнюю,
Птушку сiнюю, крылле белае.
I памерла матуля сiвенькая,
I хацiна ся развалiлася,
Поле сё зарасло лебядою,
Выйшла замуж дзека бедная,
Дзека бедная, ды працавiтая,
Што кахала Iвана чакаючы.
I згубi Iван на чужой зямлi
Зерне добрае, зерне спелае
А шука Iван птушку сiнюю,
Птушку сiнюю, крылле белае.
В. Шнiп

ЛЕСАМ ПЕСНЯ ІШЛА

Сосен зябкiя плечы
Цiшыня спавiла.
Мне насустрач здалечы
Лесам песня iшла.
Вечаровай часiнай
Зазвiнела  глушы
Нерастрачанай сiлай
Чыстай юнай душы.
I было зразумела:
Тут не сорамна ёй
Нечаканай, нясмелай
Першай тайны сваёй.
Тут баяцца не трэба,
Што пачуюць цябе.
Тут ёй кожнае дрэва
Спачувае цяпер.
Я стаю за ядлоцам
Хай спакойна мiне
I вянок на галоцы,
I каса на спiне.
А  руках басаножкi:
Назнарок iх зняла,
Каб адчуць, як патрошкi
Сцежка стыць пачала.
Крочыць просекай-сценкай,
Як тунелем, адна.
Маладой-маладзенькай
Мне здалася яна.
I на подступах ночы
Добра бачна было,
Што спяшацца не хоча
Гэта песня  сяло.
Н. Гiлевiч

ЗАЗІРНІ ѕ СЯБЕ

За гарамi, за марамi
Ёсць такi куток,
Дзе чарней начы асенняй
Змрочны мкне паток.
Ён зглынае сё жывое
На шляху сваiм,
Найхаробрая iстота
Як сянiнка  iм.
Гiнуць зоркi, гiне сонца
У глухой тужбе
Дзе ён, той куток злавесны?
Зазiрнi  сябе.

За гарамi, за марамi
Ёсць такая шыр,
Дзе пануе неасяжны
Шчаcлiвейшы мiр.
Выпадковае, не мае
Там прытулку зло:
Толькi радасць, толькi воля
I святло, святло:
Над усiм, ва сiм, што чэзла
У глухой тужбе!..
Дзе ён, край той блаславёны?
Зазiрнi  сябе.
Н. Мацяш

СМЕРЦЬ САЛАѕЯ

Вось так i памёр:
раптона,
на самай высокай ноце,
Памёр ад разрыву сэрца спявак
Маленькая салаiха
засталася  адзiноце,
Не хоча паверыць у смерць анiяк.
Навошта ён бра на сябе больш,
чым бяруць
другiя,
Хапiла б не дванаццаць
восем кален
Чаму толькi цяпер
яму заспявалi гiмны,
Толькi цяпер,
калi жо скале?
Сядзiць салаiха на галiнцы
 самоце,
Не хоча паверыць у смерць анiяк
Вось мне б так памерцi
на самай высокай ноце!
I бы бы шчаслiвы я.
С.Блатун

ШУКАЮ ЛЕКІ

Шукаю лекi ад небяспекi
забыць
словы матчынай калыханкi;
адрасы далёкiх сябро;
забыць, як стогнуць
у навальнiцу дзялянкi
i падлескi вячыстых баро.
Шукаю лекi ад небяспекi
страцiць
свежасцi адчуванне;
змен прадчуванне;
страцiць зрок свой
i слых.
Шукаю лекi ад небяспекi
чужым зрабiцца
для сiх.
А. Грачанiка











ПРАЗАІЧНЫЯ ТЭКСТЫ

ПАЛЕСКАЯ РАПСОДЫЯ

Палессе... Велізарны, велічна-дзівосны і таямнічы край у самым цэнтры Еропы. На сотні кіламетра распасцерліся тут глухія лясы, багністыя балоты. Гэты край засёды бы загадкай, уяляся закінутым, неадкрытым, неспасцігнутым светам, які жо  часы сярэднявечча вабі да сябе чужаземца. Амаль на тысячу кіламетра цягнецца тут Прыпяць – галоная рака Палесся. Багністыя лонні, незлічонае мноства рэк, рэчак і ручаё утвараюць унікальнае прыроднае асяроддзе, ронага якому, бадай, няма. Гамоняць векавыя пушчы, у пышнай зеляніне-квецені лугі, пералескі, і ясярод іх – старажытныя паселішчы...
Палессе – сапрадная скарбніца старажытнай сялянскай культуры і прыроды, дзе на працягу вяко амаль не мяняся клад жыцця “лясных людзей” – палешуко. Палессе – чыстая крыніца славянства, напіцца з якой – значыць спасцігнуць святое святых, што пакінулі нам у спадчыну далёкія продкі.
Вобраз сённяшняй Беларусі пача фарміравацца прыкладна дзвесце пяцьдзесят тысяч гадо назад, пасля самага вялікага абледзянення, трэцяга па ліку. Наступныя два леднікі накрывалі понач рэспублікі. Таму гісторыя беларускай прыроды і беларускага народа на подні краіны, на Палессі, больш старажытная, чым на поначы. Менавіта тут, на палескіх прасторах, нашы карані, першыя парасткі нашай духонасці і культуры.
П. Сабіна

З ПРАДМОВЫ Ф. СКАРЫНЫ
ДА ѕСЁЙ БІБЛІІ

“Біблія’ – дзівосная рака! Яна бывае мелкай, і нават авечка можа яе перайсці! Але адначасна – і глыбокай, калі і слон змушаны плысці цераз яе! У гэтай кнізе – пачатак і канец усёй мудрасці, бо толькі праз яе можна спасцігнуць Богасётрымальніка! У гэтай кнізе – усе законы і правы, якімі карыстаюцца людзі  зямным жыцці! У гэтай кнізе – усе лякарствы душэныя і цялесныя разам знойдзеце! Тут – навучанне філасофіі добрае: як Бога любіць для самога сябе і для бліжняга свайго! Тут справа сялякага збору людскога і горада, якія праз веру, ласку і згоду паспалітую дабро памнажаюць. Тут – понае навучанне сямі навук вызваленых!
Хочаш ведаць Граматыку, ці, па-нашаму кажучы, грамату, якая вучыць правільна чытаць і гаварыць, -- звяртайся да “Бібліі”. Чытай у ёй кнігу “Псалтыр”.
Наважышся асвоіць Логіку, што вучыць пры дапамозе аргумента адрозніваць праду ад хлусні, -- чытай “Кнігу святога Іова” або “Пасланні святога апостала Пала”.
Задумаеш авалодаць Рыторыкай, якая ёсць само Красамоства, -- чытай кнігі Саламонавы.
Гэта сё навукі славесныя.
А калі захочаш вучыцца Музыцы, гэта значыць, Пеніцы, -- шматлікія вершы і песні святых ва сёй гэтай кнізе знойдзеш!
Спатрэбіцца табе Арыфметыка, якая вучыць хутка і без памылак лічыць, -- чатыры кнігі Майсеевы часта чытай.
Хочаш засвоіць навуку Геаметрыю, якая па-нашаму завецца Землямеранне, -- чытай кнігі Ісуса Навіна.
А калі патрэбна Астраномія, альбо інакш Зоркалічэнне, -- знойдзеш на пачатку гэтай кнігі аб стварэнні сонца, месяца і зорак. У “Ісусе Навіне” прачытаеш аб тым, як сонца стаяла на адным месцы. У кнігах “Царства“ – як сонца павярнулася назад на некалькі ступеня. У святым “Евангеллі” ад Матвея паведамляецца аб стварэнні новай зоркі  час нараджэння спаса нашага Ісуса Хрыста...
Колькі сло, столькі і таямніц!

СТАРЫ

Стары ляжа на канапе  адбітым посцілкаю кутку і слуха радыё. Ён навучыся пазнаваць шмат якія мелодыі, што прыходзілі да яго як данія добрыя сябры. Імёны кампазітара, якія ён раней хоць чу не аднойчы, ды не запаміна, сёння нешта паставалі  яго памяці. Стары па музыцы старася явіць сабе твар кампазітара, адгадаць, што ён тады дума, як склада сваю музыку.
Па радыё выконвалася п’еса Шумана. Меладыя лілася светлая і лёгкая, і стары адразу намалява у думках твар кампазітара: малады і рухавы, з тонкімі рысамі, з яснымі летуценнымі вачамі. Кампазітар углядася некуды  далеч, і стары здагадася: гэта ён выглядае сваю каханую. Стары паддася настрою кампазітара – праз музыку ажылі былыя пачуцці. Ён адчува сябе  далёкай маладосці, бачы сцяжыначку над Сожам і яля, як па той сцяжынцы  лесе са смехам бяжыць бялвая дзячына. Абор спява вакол дзячыны замілаваную песню, і насцяж слалася вясёлае летняе рэха.
Стары расхвалявася, шчокі яго трохі разгладзіліся і паружавелі. Але вось тая музыка скончылася, пачалі перадаваць нешта новае, у зусім новым настроі, і стары бачы твар другога кампазітара. То бы твар мужны і разам з тым нейкі знепакоены, на ім было напісана штосьці надта балючае, ад чаго старому стала не па сабе. Аднак хутка стары зразуме, што глыбокая задуменная плынь, мажліва, нават яшчэ больш імпануе ягонаму настрою, і пранікліва слухася  гукі. Цяпер ён адчу сябе жо не юнаком, а сталым і дужым чалавекам, які па-гаспадаруску ішо па зямлі, абдыма вачамі шырокія прасцягі...
К. Кірэенка

ПТУШКІ

Мне сніліся чамусьці Плехані – вялікае несхадзімае балота, якога я ніколі не бачы, ніколі не бы там, але веда, што і з Табачніка, і з іншых навакольных вёсак хадзілі раней туды па журавіны.
Пра яго мне летась расказва дзед Сцяпан:
– Раней там журалі выводзіліся. Плехані – журалінае балота. А сёлета нешта журалё не відаць. Мусіць і там вывяліся. А то ж у гэта рэмя чарада за чарадою праз Табачнікі ляцелі. Некаторыя нават за Гараваткаю начавалі. Крычалі там так, што і глухі пачуіць. Я сам хадзі туды глядзець... Цяжкі  іх пералёт. Кажуць, што за дарогу яны сабе пад крыллем такія буглакі панабіваюць, панатруць – па яблыку. А што ты думаеш, столькі махаць лёталамі. А ці чу ты, як яны крычаць, калі, бывае, важак з дарогі саб’ецца? Кружаць тады  небе дога-дога і сё трывожна, адчайна крычаць. Пакуль важак зно на сваю, правільную, дарогу не заб’ецца. А сёлета – ціха. Мусіць, і прада не вывеліся. А можа, раней паляцелі. Але ж не – і раней не відно было іх. А Плехані, кажуць, сапсавалі – канавы выкапалі і спусцілі некуды тое балота...
Дык вось мне снілася, што над Плеханямі, сярод жураво, такі ж, як яны, роны і родны ім, кружу, як той важак, што збіся з дарогі і ніяк не можа намацаць інтуіцыяй той адзіна правільны шлях, па якім трэба ляцець, трывожна кружу і крычу над колішнім балотам, а за мною роспачна крычаць і се журавы. А я пад пахамі, там, дзе крылы, яшчэ не ляцешы, адчуваю тыя цвёрдыя, уздутыя буглакі, якія, знайшошы шлях, наб’ю за нялёгкую, догую дарогу...
Я. Сіпако

РАСКРЫЦЦЁ ТАЯМНІЦЫ

Раскрыццё таямнiцы ражвае па-рознаму. Бы у маiм пастушыным маленстве такi незвычайны выпадак. Нечы конь, вiдаць, адмахваючыся ад заядзi, учапiся хвастом за калючы дрот агароджы ад поля, iрвануся i пабег, пакiнушы на дроце, каля самага слупка, жменю заблытанага валосся. I вось шпаку чамусьцi собiла сесцi iмена там. Ён ублытася лапкай, i як жа, бедны, iрвася, як верашча, калi я, адзiн з пастушко, найблiжэй падбяга да яго, бра яго, трапыхлiвага, ваянiчага, у руку, выблытва з валосся яго лапку, а потым яшчэ трохi трыма у дрыготкай жменi i глядзе, угаворва яго не баяцца. Майго першага i, як дагэтуль, адзiнага шпака так блiзка, у руцэ. Я выпусцi яго, упершыню адчушы шчасце даць камусьцi волю, упершыню як быццам зразумешы, што так яно, калi ён на дрэве, а я на зямлi, калi ён шчабеча, а я любуюся, што так яно найлепш.
Потым я разуме, што калi  сенакосным жыце, калоссе якога яшчэ не хiлiцца долу ад маладога салодкага цяжару зярнят, а ледзь не да болю  сэрцы, ледзь не да слёз прыгожа ружавее ды мiгцiць у неспякотна-ласкавых промнях вячэрняга сонца, калi  духмяным i таямнiчым бязмежжы гэтай красы, недзе з самага дна, ад самай зямлi пачынае падаваць свой голас перапёлка, я разуме, што гэта найлепш, калi яна там, а я тут, дзе я стаю або iду i раз-пораз спыняюся, каб паслухаць.
Я разуме, гэта прада. Але прада i тое, што мне засёды хацелася, а калi дык i вельмi хацелася бачыць яе зусiм блiзка. Ужо не патрымаць у руцэ, як хацелася гэта раней, а толькi зблiзку-зблiзку паглядзець.
Перапёлка жыла для мяне не толькi  збожжы, я веда песнi пра яе, яны мне падабалiся, яны мяне хвалявалi, i гэта паэтычна аддаляла яе ад мае жменi i ад вачэй, што хацелi б наблiзiцца да яе ну зусiм.
Я. Брыль

АСФАЛЬТ НА СЭРЦЫ

Ёсць людзі, якія з вялікім жалем і пякучым болем развітваюцца з мінулым. Такім людзям надзвычай цяжка жыць: кожны дзень – успаміны, успаміны, успаміны. Душа – несціхаючыя перажыванні, сэрца –незажываючая рана. Людзі з такімі абвостранымі пачуццямі больш знаходзяцца  мінулым, чым у сучасным, хоць многа, заклапочана і схвалявана дбаюць пра дзень наступны...
Ёсць і другі склад людзей, якія жывуць СЁННЯ – дзень да вечара. Клопаты аднаго дня не патрабуюць вялікіх намагання – ні фізічных, ні тым больш душэных, маральных. Прачнецца такі чалавек раніцай і спакойна думае: вечар блізка – чаго хвалявацца, а затра будзе бачна, што далей... Мінулае такія людзі спамінаюць рэдка і неахвотна – якая карысць з таго, што жо было і ніколі не вернецца? Толькі галаву заб'еш пустым і непатрэбным...
Добра жыць гэтым людзям – яны быццам падарожнікі, што ідуць улегцы – аніякай ношы, ні  руках, ні за плячыма. Выбрыквай нагамі па дарозе, выстуквай сабе абцасамі па каменьчыках ды размахвай рукамі – мух адганяй...
На шчасце ці на пакуты – я належу да першых.
С. Давідовіч

НА ВОЗЕРЫ

...На возеры. Некалькі вяліказроставых балбеса забаляюцца: набяруць поныя прыгаршчы галькі, якую нядана завезлі на пляж, і кідаюць у ваду. Шум каменьчыка цешыць іх, і яны гучна, не па-людску рагочуць.
...Кампанія маладых хлопца. На разасланым пакрывале – японскі магнітафон, які аж заходзіцца ад крыку, пачатая пляшка віна. А самі хлопцы  адных плаках, загарэлыя да чарнаты, рэжуцца  карты. Паводзяць сябе надзвычай вольна – п’юць, гучна рагочуць, лаюцца.
...На падыходзе да пляжа – ручай з балоцістымі берагамі. Каб не пэцкаць ногі  гразь, нехта добры ды гаспадарлівы пакла цераз яго некалькі дошак. Раніцай яны яшчэ ляжалі, а надвячоркам, калі мы вярталіся дамо, дошак не было.
Крыху баку, ля кусто, гарлапаніла кампанія дагагрывых вісуса. Пад гучнае дрэньканне гітары і хрыплы спе весела гарэ касцёр. У ім дагаралі знаёмыя дошкі...
Скажаце – выпадковыя эпізоды, якія нічога не гавораць? Гавораць! Хоць бы аб тым, што чалавечая душа не церпіць пустаты, і калі яна не засяваецца разумным, добрым, высокім – там пачынае буяць пустазелле.
З. Прыгодзіч

БЯССОННІЦА ДУШЫ І СОН СУМЛЕННЯ

Жывуць на нашай зямлі бяссонніца душы і сон сумлення. Нясцерпна балюча жыць бяссонніцы душы. Лёгка і лагодна адчувае сябе сон сумлення.
Усе намаганні бяссонніцы душы разбудзіць сон сумлення, расштурхаць, разагнаць яго натыкаюцца на сцяну ранадушша, абыякавасці, непаразумення.
Аднойчы заснушы, сумленне рэдка прачынаецца і не заважае ці робіць выгляд, што не заважае, здратаваных падзеямі душа, а прачнушыся, зно заплюшчвае вочы, бо  такім стане больш спакойна і прывычна існаваць.
Але ж гэта існаванне. Няхай сабе спакойнае, млявае, бесклапотнае, але існаванне, а не жыццё.
Не падпускае да сябе сон сумлення бяссонніцу душы. Не падпускае таму, што знаходзяцца яны  розных людзях. Ці ж маглі б яны існаваць у адным чалавеку? Не! Адно выключае другое.
Вось чаму бяссонніца нечай душы імкнецца да сну нечага сумлення, каб ажывіць яго, але нічога пакуль не атрымліваецца...
Кажуць, што некалі заганарыліся берагі тым, што яны вышэй ракі, што трымліваюць яе, і не пусцілі на сябе дрэвы, не далі магчымасці ім расці блізка ля вады, глядзецца  яе. Ціхая плынь, хоць яна і ніжэй бераго, пачала непрыкметна падточваць іх, падмываць, і сон голых бераго пача ператварацца  іх гібель.
Сон сумлення страшней плыні, якая разбурае берагі.
Сон сумлення паглынае жыццё чалавека, робіцца небяспечным і час ад часу цягвае чалавецтва  катастрофы і трагедыі сусветнага маштабу.
Прачніцеся, хто спіць!
С. Давідовіч

ДЫСПУТ

Усё хаджу i думаю пра тое, пра што спрачалiся на факультэцкiм дыспуце. Размова iшла пра чалавека будучынi.
Напачатку, прада, нiякiх спрэчак не было. Гучалi завучаныя, банальныя фразы.
Але потым падняся Бандарэнка, старшыня студсавета  нашым iнтэрнаце i сказа:
Сядзiш вось тут, слухаеш i здаецца, што нам i рабiць ужо няма чаго. Такiя мы се харошыя ды цудоныя. Я хачу сказаць, што гэта не так Заходжу я нядана  адзiн пакой да трэцякурснiка. Ляжаць усе на ложках i ногi гору пазадзiралi. “Што за прывал такi? пытаюся. Чаму не ключыце святло?” “А  нас лямпачка перагарэла”. “Дык схадзiце нiз i вазьмiце новую”. Хоць бы хто паварушыся. Пайшо я сам да каменданта, узя лямпачку, уключы iм святло. Думаеце, лайдако праня сорам, папрасiлi прабачэння? Нават дзякуй не сказалi. I гэта людзi, якiя затра прыйдуць працаваць i выховаць iншых! Адкуль жа такая лянота, абыякавасць? На што яны спадзяюцца? Як вы думаеце?
Гэта дробязь! ускочыла адразу дзячына  першым радзе. Калi трэба будзе, чалавек аддасць усе свае сiлы. Вось у нашай групе ёсць Янiна Кашкурэская. Усе гаварылi пра яе, што яна вялiкая гультайка, беларучка. А дзячына паехала разам з усiмi на цалiну i як працавала! Глядзiш на яе тоненькая, худзенькая, а тарабанiць на насiлках тры пуды цэглы пад саракаградусным сонцам i нiчога. Не валiцца з ног. Ды яшчэ смешка на твары.
Бандарэнка, аднак не згадзiся:
Гэты факт яшчэ нi аб чым не гаворыць. Сапрадны чалавек павiнен заставацца чалавекам засёды i  вялiкiм, i  малым. Калi хочаце, дык якраз у малым, у дробязях чалавек праяляецца больш чым дзе. Бо куды лягчэй папрацаваць месяц на цалiне, чым, скажам, кожны дзень акуратна прыбiраць ложак, падмятаць у пакоi падлогу, хадзiць у кубавую па чай для таварыша. I я прынцыпова не згодзен з тымi, хто спрабуе абялiць, апрадаць розную пошасць. Маля, гэта нiчога, што некаторыя п’юць, што лаюцца, што лянуюцца вучыцца. Вось калi спатрэбiцца яны, маля, не пашкадуюць сiл. А калi пашкадуюць? Ды i чаму, хачу я  вас запытацца, мы абавязкова павiнны чакаць крытычнага моманту, каб нейкi абiбок раскры нарэшце свае сiлы, выкана свой прамы чалавечы абавязак? А хто ж за яго будзе працаваць цяпер, штодзённа?
Дыспут працягвася яшчэ дога, i думак розных было нямала. А я каторы жо дзень над словамi Бандарэнкi думаю. Магчыма, у палемiчным запале ён у нечым i згусцi фарбы, але вогуле думка яго, мне здаецца, правiльная. Хто подленькi  дробязях, той не праявiць высакародства i  вялiкiм! Не веру я  дабрату таго, хто, распусцiшы свае дано не мытыя пэтлахi, залiшы гарэлкаю вочы, можа брыдка i агiдна лаяцца  грамадскiм месцы, нават пры жанчынах.
Паводле З. Прыгодзiча

ПЕСНЯ

I зно успамiнаецца май. Маладая зелянiна вакол.Усё такое жатавата-зялёнае. Вы, пэна, заважылi, калi распускаецца лес, здалёк ён выдае жатавата-зялёным. А калi яшчэ зацвiтуць цёплыя ласкавыя конiкi на лазовых кустах, калi выпырсне скрозь яркая лотаць i стане шчырае веснавое сонца, то сё i праду выглядае залацiста-зялёным, па-маладому вясёлым i светлым.
А  неглыбокiм лужку вада праграецца да самага дна, стане цёплая, што луг. Баба Валiнка такою парою першы раз выпусцiць з хлява каровы. Дастане з-за абраза сухi вярбовы дубчык i будзе лёгенька так пасцёбваць iм па худых баках, нешта сабе нашэптваць, прыгаворваць, выганяць змарнелую за зiму жывёлу на волю. Каровы разыдуцца па лужку, будуць скубцi мяккую лугавую травiцу, а баба Валiнка адхiлiцца ад iх, пойдзе па выспе, i зно тады народзiцца песня. Светлая i трапяткая, як гэты высокi вясновы дзень, як гэта зялёная маладая зямля.
Праз гады я чую яе, тую песню, i мне кожны раз здаецца, што гэта спявае сама зямля, праз гады бачу, як нястомна нагiнаецца да гэтай зямлi мая старая суседка.
Помню, я неяк не вытрывала, сустрэшыся з бабуляю, наiна спытала: “Што гэта вы сё нешта як шукаеце, усё схiляецеся, усё выглядаеце нешта?..” Яна не здзiвiлася, узняла галаву, блiзка-блiзка зазiрнула мне  вочы, як бы хацела пэнiцца, цi сур’ёзна я гэта пытаю, а як упэнiлася, то тут жа загаварыла: “А гэта, дзеткi, як хто. Адзiн чалавек усё жыццё праходзiць па зямлi, галаву гору задрашы, пад ногi сабе нiколi не гляне. Спытай у такога, ён табе нiколi не скажа, па якiх сцежках ходзiць, якую траву топча. Цяпер жа чалавек на зямлю мала глядзiць, яго гэты космас цягне. А мяне сё зямля не адпускае. З маладосцi гэтак. Мне сё здаецца, што кожная травiнка просiць ёй пакланiцца, прыгледзецца. Здаецца, чую, як шэпча: ”Глянь на мяне, разгледзь як след, а можа, прыдамся я табе на якую патрэбу”.
Помнiцца мне летнi адвячорак. Цiхi i светлы. Вялiкi круг поплаву, атулены нiзкiм алешнiкам, пляскатыя цёплыя валуны, параскiданыя скрозь па поплаве, i раскоша размаiтых тра кругом. У самай сiле яны, у самай квеценi. Праз колькi дзён купалле. Цiшыня i рачыстасць. Гармонiя  свеце. I як гiмн гэтай гармонii песня. Я засёды знаходзiла бабу Валiнку па гэтай песнi. Iшла здалёк на яе чысты i моцны голас.
Помнiцца мне той адвячорак. Каровы, адчушы нарэшце халадок, павылазiлi з алешнiку i цяпер стараюцца, скубуць, скубуць травiцу. А баба Валiнка ходзiць у прыбалатку, схiляецца над зямлёю, выбiрае сярод гэтага разнатрая патрэбныя зёлкi, раз-пораз раскрывае сваю палатняную торбачку.
Цяпер яна раскрыла яе перада мною i зно блiзка-блiзка зазiрнула  вочы. “А во там, на злеску, кiвае на высокi груд, чабору набрала, а тут во на балоцi бабку. Ад пярэпалаху надта добра. А то во сардэчнiк. Бачыш, ружовы то нам, кабетам, пiць, а гэты во, фiялетавы мужчынам”. Вымае i зно кладзе  торбачку далiкатныя фiялетавыя i ружовыя гроначкi.
“I дзевяцяранкi зяла, дастае пучок яркiх жотых кветачак, нанiзаных на зялёныя галiнастыя лапкi. Гнёздамi сё, гнёздамi расце. I святаяннiк вунь каля камянё, бачыш? Але яго пакуль не трэба чапаць. Ён толькi што зацвiтае, хай развiнецца, пакрасуе волю, моцы набярэ, i, як толькi адцвiтаць стане, тады жо збiраць яго можна. У пучкi вязаць i пад страху, у цянёк, каб даходзi”.
Помню белы палiваны збаночак, што засёды стая на палiцы  хаце бабы Валiнкi. Уся сям’я пiла з гэтага збанка гаркавы цёмна-зялёны звар, якi яна штодня гатавала
Знаю, што расказваю не бог ведае што. Знаю, што, прачыташы гэту маю невялiчкую навелу, амаль кожны зможа згадаць такую сваю бабулю. Яны вечныя на гэтай зямлi, як вечны наш народ, як вечныя яго душа i слова.
Х. Лялько

ВЯРТАННЕ

Янка прачнуся, калі жо  вокны свяціла сонца. Надзе кашулю, нацягну штаны, падышо да мыцельніка і, як кот, фыркаючы, пача мыцца. Потым спёк яешню, падагрэ чаю і, злёгку паснедашы, выйша з хаты. У чыстым блакіце то там, то сям плылі белыя, як вата, невялікія хмаркі, шчабечучы, адна перад адной, як навыперадкі, праносіліся хуткакрылыя ластакі. Па абодва бакі ганка бела-ружовым полымем цвілі густыя кусты бэзу. Яго дакі пах стая у паветры і аж кружы галаву. У садзе  пышны вэлюм апрануліся яблыні і вішні, у голлі якіх была добра чуваць пчаліная музыка.
Праз вуліцу  сваім гародчыку штосьці рабіла, кешкалася суседка Гануля. Янка здзівіся, калі бачы яе дома, бо жо з месяц як жыла  сына  Сібіры, а на дзвярах яе хаты вісе вялікі, як не на цэлага папуда, самаробны замок. Ён ступі да плота, павітася з Гануляй і не то жартам, не то сур'ёз сказа:
Во, суседка, і добра, што вярнулася. Гавары жа я табе, што гарадскія булкі прыядуцца скора. Дык не, не паверыла, нават слязу пусціла, што не бачымся болей.
Гануля выпрастала спіну, прыставіла да галавы стрэшкай далонь і дога глядзела на Янку пустымі выцвілымі вачыма, як усё рона не пазнаючы яго.
Анягож... Чым за морам віно піць, лепей у Нёмане вадзіцу. Сяджу  гэтай камяніцы пад самым небам, як у турме, і рук няма да чаго прыкласці. А тут цыбульку пасаджу, бурачок, бульбачку усё сваё. Вішанька паспее, яблычак сокам наліецца. Анягож... Родная зямелька, як зморанаму пасцелька...
Я. Галубовіч

ПРАГА ЧАЛАВЕЧНАСЦІ

Свет збудаваны такім чынам, што се людзі лёгка замяняюцца адзін адным, растлумачы Глеб. І не толькі на любой вытворчасці. У любым сэрцы. Памяць для суцяшэння. І не пагаджацца з гэтым хлусіць самому сабе... Я не пагадзілася. Навошта тады жыць? Каб жыць? Каб не ламаліся звенні  ланцугу часу, як ён лічыць? Мы хлусім у іншым. У большым. Таму што прагнем толькі браць, толькі атрымліваць і ад людзей, і ад прыроды. Як плату за тое, што жывём.
Калі задумацца, чаму на працягу столькіх стагоддзя панавала  свеце рэлігія, атрымаецца: да Бога, да Хрыста, цягнуліся душы якраз таму, што ён платы не бра. Што ён сабой заплаці, дашы прыклад самаахвярнага служэння ісціне, людзям. Наша ісціна, наша прада іншая, але і яе нельга сцвердзіць, пакуль чалавек не адмовіцца ад платы, ад жадання толькі браць, атрымліваць. І нічога я не блытаю, самаадрачэннем гэта называй ці ідэалізмам.
Мікеланджэла, Бетховен, Талстой... Старыя майстры верылі, што чалавек заслуговае вечнасці, што душа яго павінна ачышчацца ад усяго цёмнага і балючага  ёй, каб наблізіцца да неба. Да неба не  значэнні “раю”, а  значэнні вышыні, духонага здыму, духонага прасвятлення. Таму столькі светлай радасці  адных з іх і столькі імклівай сілы пераадолення  другіх.
Думаю, нам, нашаму часу не хапае і гэтай веры, і гатага імкнення да гармоніі, да гарманічнага спалучэння будзённай працы і святочнай мары, памкнення ачышчацца ад усяго цёмнага і балючага  душы. Чалавек капаецца  дарах і смецці прагрэсу і літаратура і мастацтва калупаюцца часам у дробным, будзённым, заважаючы  чалавеку толькі абывацеля. Не таму, што абывацель выйша сёння  героі і смецця  наш час больш, чым у любы іншы, не. Смецця засёды хапала. Хапала і тых, хто  ім капася. Але раней класікі нават паказваючы такога чалавека, верылі і іншых, усіх, прымушалі верыць у іншае прадвызначэнне яго, чалавека вось гэтага, вось гэткага...
Т. Бондар


РЫТМЫ

Кожны павінен жыць у сваім часе. Але не кожнаму гэта даецца, а хутчэй за сё нікому, бо за чалавечы век жыццё мяняецца, перакручваецца настолькі, што незразумела дзе галава, дзе ногі.
Што застаецца рабіць? Жыць–дажываць, бо далейшае жыццё быццам нелюбімая ежа, якую вымушаны жаваць як не сваімі зубамі ведаеш, што іншай не будзе...
І гэта штодзённая, нелюбімая «ежа» атручвае душу і весь твой унутраны свет.
Што былі раней за танцы!..
Кожны танец гэта спалучэнне паводзіна, манера, перавасаблення. Гэта і своеасаблівы настрой, новыя пачуцці.
Вальс нараджа крылы, адчуванне палёту, бязмежнасці часу. Полечка выклікала лёгкасць, спрытнасць, імпэт. Ночка і кракавяк патрабавалі элегантнасці, артыстычнай зладжанасці з партнёркай...
А што былі за песні раней!..
Меладычныя, мілагучныя, напоненыя сэнсам і непаторнай лірыкай! А як яны выконваліся! З годнасцю, з павагай да творчасці і слухачо.
Рэдка на якое пытанне можна адказаць адназначна, тым больш на пытанне: «Адкуль сёння столькі жорсткасці  людзей?»
Сярод шматлікіх прычын ёсць адна, на першы погляд, бяскрыдная. Гэта рытм сучаснага жыцця і яго... музычныя рытмы.
Можна не чапаць афіцыйную сцэну, экран, дзе творы, у асноным, на адзін манер, дзе выканацы, мокрыя ад поту, ледзь не позаюць па сцэне, а суперапаратура глушыць напавал.
Дастаткова важліва зірнуць на падлетка, услухацца  іх музычны свет і жахнуцца. Жахнуцца ад адсутнасці разумення моладдзю нават «сваёй», сучаснай музыкі. Перамагае дэфармацыя густу і павагі да ласнага «я», падпарадкаванне натопу аднагодка, дыскатэчнаму вірусу. Рытмы, далёкія ад музыкі, запаланілі, атручваюць, знявечваюць кволыя душы.
Ідзе малады хлапец, пачэпіць навушнікі і адбойны малаток рытма б'е і б'е па мазгах, лупіць па светаспрыманню юнака. Дома ці  сябро працягваецца гэта духонае самагубства.
Але... Але праз пэны час гэтая моладзь, як і я, азірнецца назад і з настальгічным болем скажа:
Эх, які цікавы бы наш час! Якія былі мелодыі і рытмы!..
І хто мае права гэтаму пярэчыць? Кожны жыве  «сваім» часе...
Безумона, немагчыма сё жыццё «вальсаваць». Юнацтва, маладосць патрабуюць і музыкі, адпаведнай стану душы, але неабходна ведаць, што музыка, песні, танцы ва се часы былі прызваныя не выпустошваць, а напаняць душы людзей прыгожым і вечным...
А я застаюся  тым далёкім, сваім часе, які атуляе маю душу незабыным водарам мелодый і гука.
Адсталы я чалавек...
Прабачце!
С. Давідовіч

Яблыня на злеску

Праду сё ж гавары дзед Васіль. Праз дзень надвор’е як падмянілі. Перасталі ісці дажджы, кудысьці сплылі хмары, а сонца пякло так, што і дзецца ад яго не было куды. Няйнакш сваю віну старалася загладзіць. А яшчэ праз пару дзён дожджык зацерусі. Ды такі цёпленькі, ну, сапрадны грыбасей!
Пасля гэтага дожджыку  суботу раненька я падася  лес. Па грыбы. І вельмі ж ужо абрадавася, калі на Светлай палянцы набры на маладзенькія лісічкі, затым зрэза каля дваццаці жотых сыраежак. Праз нейкую гадзіну знайшо адзін падбярозавік і два падасінавікі. А калі ля самай сцяжынкі  верасе згледзе два з карычневымі капялюшыкамі баравікі, маёй радасці не было канца.
Вяртася з лесу дзесьці пасля абеду. Выйша з узлеску і рашы адпачыць, бо надта ж захацелася піць.
“Хоць бы яблычак які з’есці, каб смагу прагнаць”, падума так і тут жа, каб не вярэдзіць душы, адагна ад сябе спакуслівую думку.
Прысе на паваленую ветрам бярозку, каля ног паставі сумку з грыбамі. Моцна прыпякала сонца. Каля дарогі дзе–нідзе купінкамі расла дзікая белагаловая канюшына. У ёй гудзелі, пералятаючы з кветкі на кветку, рыжыя калматыя чмялі. Прама нада мной звінелі, цэлым роем таклі мак камары. Я не асцерагася іх, бо веда, што камары–званцы  адрозненне ад такунчыка, якія не звіняць, калі мак такуць, не кусаюцца. А яшчэ глядзе у чыстае блакітнае неба і радавася, што гэтыя мае грыбы не апошнія. Камары юцца, значыць, на добрае надвор’е.
Павея ветрык, і я чу лёгкі пах садавіны. “Адкуль гэты водар яблыка, мабыць, дзе паблізу сад расце?” падума я і падхапіся на ногі. Ступі некалькі крока туды, адкуль слася пах яблыка, і бачы яблыню, якая расла зусім побачкі ля моцнага каржакаватага маладога дубка. На дубку, як у здаровага дзіцяці зубы, усе да аднаго лісцікі, а на яблыні яны затрымаліся дзе–нідзе, іх нават можна на пальцах пералічыць. Затое на яблыні сярод галінак густа віселі антонакі. Вялікія, спелыя–пераспелыя, ажно празрыстыя. Асцярожна на-хілі галінку, але яблыкі, як па камандзе, зашпокалі, пасыпаліся на зямлю.
З’е яблык і як на свет занава нарадзіся.
Яблынька! Хто пасадзі цябе тут? Адно сказаць магу: добры Чалавек.
Я. Галубовіч

Калыханка

Самыя першыя ражанні, што глыбока западаюць яшчэ не  свядомасці немаляці, а  яго пачуцці, гэта гукі. Паступова  гукавым наваколлі, спярша бязладным і нястройным, слых пачынае адрозніваць той парадак, што падначальваецца рытму дыхання, а потым настрою. Перш чым зразумець слова, дзіця авалодвае мовай гука.
Натуральна, што адгэтуль пачынаюцца вытокі эмацыянальнага фармавання чалавека. Мілагучнасць, суладнасць, гармонія, адкрытыя раней слова, стартавая пляцока для знікнення думкі.
Задога да таго як дзіця пачне гаварыць, яно жо адчувае мелодыю, чуйна адгукаецца на той настрой, які нясе песня. Дзіця само пачынае спяваць.
У народзе пра гэты перыяд гавораць больш вобразна: дзіця гудзе! Цікава, што  славянскіх мовах слова гудзьба (гудба) і ёсць музыка.
Калі, бывае, чуеш, як маладыя бацька і маці з жалем скардзяцца, што іх дачцэ ці сыну “мядзведзь вуха адтапта”, так і хочацца сказаць: не мядзведзь, а вы, паважаныя! Калі дзіця з першых дзён не жыло  свеце хараства гука, не чула вашых лепшых песень, цяжка, ой, як цяжка будзе яму самому набыць гэтыя душэныя багацці!
Ніякія спецыялісты не паставяць голасу, калі  чалавека змалку, з пялёнак не пасталены слых!
Нашы маці цераз вопыт многіх пакалення добра ведалі, што першаасновы душэнага хараства чалавека пачынаюцца з калыскі, з той самай простай, геніяльнай у сваёй мудрасці і паэтычнасці песні, якая называецца калыханка.
Як жа крыдна, што сучасныя маці так рэдка спяваюць калыханкі сваім дзецям, што многія з іх самі не чулі калыханак, створаных і сагрэтых матчынымі сэрцамі.
Нашы маладыя маці збядняюць душы сваіх дзяцей, калі думаюць, што калыханку можна замяніць любой бяздумнай песенькай.
Ад свайго нараджэння чалавек павінен адчуваць, што сё самае прыгожае  жыцці створана дзеля яго шчасця.
В. Вітка

ІМГНЕННІ

Імгненні... Нялоныя, бязважкія, яны наслойваюцца адно на адно, утвараючы непераадольную запруду часу, якая стае паміж толькі што бачным, адчувальным і цяпер аднесеным назад, за мяжу пагляду, і тым, што ялялася далёкім, а то і недасяжным і жо наблізілася, наплыло і вось–вось захлісне сё вакол, каб тут жа адхлынуць, адкаціцца, зліцца з суцемкамі, а потым і са змрокам ужо пражытага, прамінулага мінулага. Калі азірнуцца і гледзецца, калі да рэзі  вачах углядвацца  гэты змрок за спіною, недзе адразу за спіною, вышукваючы паглядам згадкі–іскаркі, адчуеш, як пагляд упіраецца  нябачную сцяну і, адштурхнуты ёю, гэтаю сцяною, адступае, сцінаецца, гасне ён бездапаможны, бяссільны перад змрокам. Перад мінулым. Ён бездапаможны...
Толькі душа можа паспрачацца з часам. Паспрачацца і перамагчы. І тады нямольнасць часу, руху яго, абарочваецца шляхам, які то абганяе жыццё і расквечвае нязнаны, невядомы свет будучыні самымі вычварнымі, самымі дзівоснымі мроямі, то імкне назад, настырч, у памяць, вяртаючы асветленыя новым, ярчэйшым, святлом самыя розныя малюнкі і адчуванні. Першае памкненне дадае сілы, другое веры.
Імгненні... Ніхто не вымярае імі шлях, хоць менавіта з іх складаюцца дні, гады чалавечага жыцця, хоць менавіта яны вызначаюць усе павароты лёсу. Ды і сам лёс нярэдка!
Т. Бондар

МАТУЛІ

У сонечным асеннім скверы ледзь чутна ападае лісце і шамаціць, шамаціць пад нагамі. На суседняй не вельмі зручнай лацы маладзенькая мама на руках пагойдвае дзіцятка, нешта гаворыць яму, угукае і смяецца. Побач стаіць чырвоная з блішчастаю аблямокаю каламажка.
Маці шчаслівая, аж свіціцца.
Можа, толькі што сміхнулася яе дзіцятка, можа, пралепятала нешта невыразнае, а ёй пачулася догачаканае “мама”. А можа, рэжацца першы зубок, круціцца ад болю, енчыць малое, а маці пакутуе падвойным болем, гатовая зяць на сябе любыя пакуты, абы дзіцятку добра было. А барані божа, захварэе каторае, здаецца, нічога страшней і на свеце няма. Каб можна было, жыццё б аддала за сваё дзіцятка. Не спіць начамі маці. Няхай сабе не спіць, абы спала спакойна, калі сыну ці дачушцы стукне семнаццаць.
З першага дня мацярынства  кожнае маці трывог і пакут болей, чым радасцей. Паказнуся сынок, скрываві носік, матчына сэрца ледзь не парвецца. Першая двойка гора для маці. А яна сё чакае радасцей і цех.
Паступілі сын ці дачка  інстытут, пасвятлела накол, маці вышэй падняла галаву, а  валасах ужо бліснула першая павуцінка ранняй восені. А як чакае маці кожнага ліста з трыкутнай пячаткай салдацкай пошты: усё прыслуховаецца, усё прыглядаецца, куды зверне, што прынясе паштальён. З трывогай слухае маці кожную перадачу радыё і тэлебачання: недзе ж юнакі забіваюць адзін аднаго, хоць зроду не бачылі тых, па кім страляюць з гармата. А за што? Навошта? думае і бядуе кожная маці.
Дачушка паехала  вялікі свет, не спіць маці, хоць бы ніхто не ашука і не пакрыдзі яе. І так да скону будуць побач любо і радасць, боль і трывога  адным сэрцы.
Як жа яны месцяцца  ім? Месцяцца. Яно ж матчына! А большага сэрца няма...
С. Грахоскі

МАТЧЫНА СЭРЦА

А я вам скажу, жаначкi, што наша, матчына, сэрца не кожны чалавек разгадаць можа. Пакуль цягнiк дойдзе да мае станцыi, дык i я раскажу вам без жаднае прыкрасы адну быль.
Можа, з вас хто i ведае Антося i Пятра Цiмошкавых з нашага калгаса “Прамень”? Антось дырэктарам прамкамбiната працуе  раёне, а меншы, Пятро, iнструктарам.
Родная мацi гэтых двух брато жыве  нашай вёсцы. Кабецiна яна жо старэнькая i сама  калгасе працаваць не можа. Параскай зваць. Увесну суседзi ёй агародзiк пасадзяць, а восень школьнiкi памогуць выкапаць гароднiну ды  хату знесцi. Перабiваецца бабуля з хлеба на квас. Пры людзях, самi ведаеце, жывы чалавек нiколi не прападзе.
Улетку, у цяпло, старэнькай нiшто яшчэ жывецца, а зiмой бяда з дрывамi, дый годзе. Лес ад нашага калгаса дужа далёка, а паблiзу толькi маладзенькi альхонiк ды лазняк. Такiм палiвам зiмою хату не вельмi нагрэеш, калi i прынясеш якую вязачку.
I невядома, жаначкi, як бы яно было далей, калi б не прыеха да нас з Мiнска карэспандэнт. Аднаго разу ён трапi да Параскi. Пасядзе, пагутары з ёю, усё да макулiнкi пра сыно распыта, а пасля i кажа:”Падайце, бабуля, на такiх дзетак у суд, напомнiце пра iхнiя абавязкi перад сваёй маткай”.
Параска замахала рукамi, што яна i непiсьменная, i плацiць няма чым за той суд, i гады жо не тыя, каб у раён хадзiць па такiх справах.
А карэспандэнт бы чулы i дзелавы, вiдаць. Я, кажа, без грошай зраблю: i напiшу, i cуддзi перадам. I з дазволу бабулi напiса.
Мiнула некалькi дзён, прымчася на машыне  вёску старэйшы сын. Злосны такi.
Што вы, кажа, мама, нарабiлi? Так зняславiць Людзям на вочы сорамна паказацца.
А мне, кажа Параска, не сорамна хадзiць да суседзя прасiць бярэмца якое дро?
Тут нiбы хто жарам сыпану на Антося.
Як прасiць? Старшыня калгаса павiнен клапацiцца пра такiх адзiнокiх, як вы. Чаго ён тут глядзiць? А дапамогу, пра якую напiсана  заяве, няхай ваш любiмы Петручок дае. Яму, як меншаму, хата застанецца. Каму спадчына, таму i даглядаць бацько.
Се i паеха.
А незабаве завiта у наш “Прамень” cуддзя з засядацелямi. Не захаце старую бабулю выклiкаць у раён, сам прыеха. Параска з сынамi на пярэдняй лацы селi. Прачыта той суддзя заяву, ды кажа да Петруся i Антося:
Можа, каторы па добрасцi, без суда, возьме мацi  сваю сям’ю? Усё ж такi гадавала яна вас.
Пераглянулiся браты, бабуля таксама то на аднаго, то на другога паглядзела. I мачаць усе трое.
Нарэшце суддзя парушы цiшыню:
“Антось Цiмошак, вы, кажа, старэйшы, вам першае слова”.
Уста той Антось, прыгладжаны, з гальштукам, i, не падымаючы вачэй, адказа:
“Я не магу зяць мацеры  сям’ю: жонка мая сварлiвая”.
Тады cуддзя да меншага:
“А вы, Пётр Цiмошак, што скажаце?”
“Я з ахвотаю, усхапiся той, але  мяне кватэра цесная: два пакоi, а нас трое без мацеры”, i хуценька се на лаку.
“Выходзiць, матуля, што сыны выракаюцца вас. Калi так, прыйдзецца судзiць iх па закону”.
Як тоькi пачула гэта Параска Людцы мае, каб вы бачылi, што сталася з жанчынай! Як усхопiцца, як заломiць рукi ды бягом да cцэны, да тых суддзя.
“А божухна, сыночка маiх судзiць. Ды маё ж, матчына, сэрца не вытрывае гэтага Нiчога мне ад iх не трэба, няхай жывуць здаровыя. Дзеткi мае любыя, прасiцеся, каб не судзiлi вас. А з мяне хопiць i тае радасцi, што бачыла за тры гады абодвух разам”.
Тут старэйшы сын узя матку за руку i кажа:
“Паедзем да мяне, мама, а да брата павярнуся i кулаком пагразi: Забудзь цяпер пра матку. Каб твае нагi на маiм двары не было”.
Тады малодшы сын схапi мацi за другую руку i, ледзь не плачучы, пача прасiць:
“Мама, паедзем са мною. Кавалак хлеба i куток знойдзецца i  нас”.
“Не руш! крыкну Антось. Дзе дагэтуль бы?”
А Пятро яму:
“Там, дзе i ты. З цябе, старэйшага, прыклад бра”.
Браты спрачаюцца, а матчыных рук са сваiх не выпускаюць. Параска сiлiцца вырваць свае рукi, ды не можа.
У зале зашумелi, загаманiлi. Мiкалай Крук, наш калгаснiк, усхапiся, разня брато i памог бабульцы сесцi на лаку.
“Дык з каторым, бабуля, пойдзеш? З малодшым цi са старэйшым?”
Параска ласкава паглядзела на сыно i пацiху адказала:
Пайду  сваю хату век дажываць. Сэрца не дазваляе нi аднаго крыдзiць. А яны няхай са мною кавалкам хлеба падзеляцца, як дзялiлася я з iмi, ды часцей наведваюць мацi”.
I суддзя важы Парасчыну просьбу
Паводле А. Пальчэскага

СВЕТ МАТУЛІ

Свет матулі. Ён бясконцы, ён таямнічы сваёй прадоннай неабдымнасцю, ён з намі да апошняга здыху, наша свядомасць, наша радасць і туга, наша спадчына. Ты вырас, ты самастойны, як здаецца табе. Колькі рачо ні будуць абслухваць цябе, а ніхто з іх, ніводзін з іх з такой дакладнасцю не вызначыць ні тэмпературы тваёй, ні пульсу твайго, ні біцця сэрца, што першыню зварухнулася пад матчыным сэрцам, як маці твая зробіць гэта  імгненне, толькі прыклашы руку сваю да твайго лба, толькі вуха прытулішы да грудзей тваіх.
Універсітэты і акадэміі будуць вучыць цябе роднай мове, але калі не спрыня мову гэтую з матчыных вусна, з першакрыніцы, ніколі ты адчуваць не будзеш слова, дзе гук кожны ад матулі. Мова родная таму і завецца матчынай.
Матчынымі вачамі глядзім мы, матчынымі вачамі бачым і добрае, і ліхое. А матуля засёды хоча, каб ні парушынкі чэрствасці і грубасці, абразы і знявагі не запала  сынава вока у вочы яе, якімі маці яшчэ дога глядзіць на іншых.
Сынава сэрца добра пачувае сябе  матрыярхаце пяшчоты, турбот і клопата той Адзінай, каму се людзі на зямлі жыццем абавязаны.
З сівых часін маці была ашчаджальніцай агню. Агню, які абаграва і кармі. Агню, які шчырасцю сагравае се вякі.
Колькі памятаю сябе, маму з агнём бачы.
Цяпло матчынай адданасці, цяпло матчынай самаахвярнасці. Пакуль грэе яно сэрца дзяцей, датуль чалавек чалавекам будзе!
Р. Барадулін

ВЯРТАННЕ ѕ МАЛЕНСТВА

Помніш, як разам мы вярталіся  тваё маленства?.. Мы падогу купаліся  рачулцы якая цёплая была вада! лёгка насіліся па запыленай дарозе, па зялёным выгане, ля балота і дзе босыя ногі твае, твае хуткія босыя ногі самі па сабе ведалі і знаходзілі чыстыя лапікі муравы, табе нават і глядзець не трэба было ніз, на тыя калючкі; мы лавілі і ніяк не маглі злавіць вялікіх празрыстых стракоз ля ракі; скупнушыся  рачулцы, мы, абсыпашыся белым гарачым пяском, ляжалі на беразе і разглядалі воблакі  небе, штохвілінна размываючыся, клубячыся, набягаючы адно на адно, яны несліся над тваёй галавою, паказваючы то казачных грывастых коней, якія, мабыць, вазілі старога бурклівага Іллю–прарока, то рыб агромністых, што  рачулцы не маглі мясціцца, то звяро злых і нябачных, што за ракою  бясконцым лесе блукалі, адзін малюнак набяга на другі, коні станавіліся рыбамі, а рыбы звярамі, і ва сім гэтым, што вачавідкі адбывалася перад табою, ты адчува прысутнасць найвышэйшай таямніцы, да якой далучаешся, і таму бы шчаслівы і мудры, якім пасля жо не мог быць... Мы глядзелі, падогу разглядалі вячэрняе сонца, якое за далёкім лесам свяціла над іншымі казачнымі краінамі, там, дзе хлеба было досталь, дзе нават і цукар мог быць на стале, еш яго волю хоць лыжкаю чэрпай, там, дзе няма злосці і сварак, дзе людзі ходзяць толькі  бацінках і туфлях, дзе хуткія машыны і трамваі, там, дзе сё залаціста–ружовае, пачынаючы з воблака... І душа твая трымацела ад прадчування будучага шчасця, з якім ты абавязкова павінен бы сутыкнуцца  той далёкай залацістай ружовай краіне, дзе ёсць магутныя грывастыя коні, вялікія рыбы, звяры нябачныя, дзе ёсць усё, што душа пажадае...
Ці не былі тыя ціхія імгненні самымі шчаслівымі  тваім жыцці?
Ты яшчэ не веда, не здагадвася нават, што ёю, адзінай, безабароннай прыгажосцю, усё вымяраецца: дабрыня і зло, падзенне і звышэнне, смерць і бяссмерце...
...Не лагічнымі законамі, якімі сё на свеце можна апрадаць, не сквапным пазнаннем, якое не ведае межа, бо, забышыся на прыгажосць, заклапочаны законамі і пазнаннем, чалавек пачынае тут жа губляць сябе  свеце, у якім са здзіленнем і роспаччу для сябе нічога, апроч хаосу і бяздумных закона, не знаходзіць...
Чаму ж пазней, калі ты, чалавек, па сіле ста богу падобны, змог пабываць у той краіне, дзе хлеба і цукру на сталах еш колькі лезе, дзе машын пона, калі самалётам падняся вышэй аблока, адкуль, скрозь камячкі ваты, разгледзе безабаронную зямлю, чаму ж пазней ты пераста адчуваць тое радасна шчаслівае трымценне душы, якое гэтак востра адчува некалі?..
Што ты знайшо, а што страці?
В. Гігевіч

ДРЭВА ЖЫЦЦЯ

Бывае, што раптам нейкім мулкім стане твой любімы горад, куды звычайна з радасцю і нецярпеннем спяшаешся з усіх дарог, і ты ходзіш па ачышчаных ад снегу вуліцах, нібы той мядзведзь-шатун, і не ведаеш, дзе дзець сябе, такога злога, незадаволенага, вуглаватага. I хай сабе на дварэ гаспадарыць маленькі, элегічна настроены ветрык незразумела, куды ляцяць маленькія снежкі-сняжынкі: ці то ніз, ці то, як мячыкі, стукнушыся аб зямлю, зно узлятаюць да хмар; хай сабе вецер аж гудзе  голых дрэвах, а сыяжынкі, як тыя злаваныя авадні, бзы-каюць ужо каля цябе і піваюцца  шапку-вушанку, хай сабе! Ты сё рона бачыш толькі малюнак ціхага аснежанага лесу, дзе кожная яліна заклапочана шушукае калыханку і над мядзведзем, які храпе  бярлозе, і над глушцом, што да нырца  гурбу снегу, і над перамёрзлым зайкам, што чуйна, стоена задрама на хвілінку  кусце...
Тады кожнаму становіцца вядома: гэта заныла тваё карэнне, якое да самае мяжы моцна трымае цябе, нібы дрэва, на зямлі, поіць сілаю і мудрасцю жыцця.
Не могуць дрэвы жыць без карэння. Не могуць і людзі. Можа, таму і памірае ад настальгіі самай чорнай і самай светлай хваробы чалавек, які пры жывой радзіме топча чужыя травы, лашчыць чужыя кветкі, чуе чужую мову сваіх дзяцей. Таму кожнаму народу, мусіць, будзе зразумела тая вялікая і шчырая радасць, прыемная разгубленасць бурата, які, пасучы авечак, зрабі раптам нечаканае для сябе, такое шчымлівае і такое простае адкрыццё: сонца, маля, засёды пастаянна жыве  яго краіне, а да іншых яно толькі  госці ходзіць...
Я. Сіпако

ПРЫРОДА

Мы се прывыклі, што прырода, чыстая, цнатлівая, шчодрая. I жо толькі адзін напамін пра яе засёды выклікае  нас нейкае вельмі ж ужо цёплае, замілаванае, як ласка, пачуццё. Халоднай снежнай зімою, калі ад завірух не відно, дзе канчаецца зямля і пачынаецца неба, цёпла думалася пра зялёнае лета; мокрай, прастуджанай восенню, выхаджанай і вытаптанай наскрозь дажджлівымі вятрамі, хораша марылася пра сонечную вясну... I неяк не хацелася верыць, што можа быць яшчэ і іншая думка пра святыню твайго пакланення раззлаваная, суровая, злосная.
Маля, прырода бязлітасны вораг чалавека. Яна часта, вельмі часта прымушае «цара прыроды» плакаць ад сваёй бездапаможнасці падчас пажара, урагана, мяцеліц, бурана, тайфуна, землетрасення, вывяржэння, падчас нашэсця шкодніка, падчас чумы і голаду.
Маля, прырода нарадзіла чалавека недасканалым стварэннем. Ён прыйшо у свет голы і безабаронны, у яго не было нават тых інстынкта, што  звяро, не было іхніх сродка абароны і нападзення раго, капыто, вачыных зубо. Таму і не дзіна, што чалавек тысячагоддзямі пакланяся жывёлам, якія былі надзелены сім гэтым і таму здаваліся больш любімымі дзецьмі прыроды.
Маля, наваколле прывячае варожыя нам сілы: зямля перапонена злосцю, неба цёмнае ад лютасці, і таму чалавек прыйшо да буданіцтва вялікага горада адзінага пэнага месца, якое ратуе яго ад бесчалавечнасці, ад бессардэчнасці прыроды...
Гэтыя разважанні аб прыродзе належаць амерыканскаму сацыёлагу Эрыку Хоферу. Каго не разяць гэтыя словы, хто прачытае такую характарыстыку прыродзе! Але між іншым кожны, мусіць, адчуе, што тут ёсць добрая доля прады, якую нам чамусьці жо дужа не хочацца ведаць.
Можа, таму, што гэта сё вельмі нечаканае, а можа, таму, што мала каму з чалавецтва даводзілася ведаць тое акропнае пачуццё страху, калі чалавек астаецца сам-насам з джунглямі ці з ціхім белым бязмежжам ледавітай маклівасці. I таму я спяшаюся пэніць сябе, што прырода, абкачаная, як той камень, стагоддзямі і інстынктына перададзеная мне маімі продкамі, не можа быць бязлітаснай і варожай. Тым больш цяпер, калі з’явіся новы від кентара Чалавек-машына, які сё больш і больш засяляе зямлю і амаль кіруе чалавекам. Тым больш цяпер, калі мы, марачы купіць пад Новы год сапрадную елку, купляем сінтэтычную, забышыся, што сапрадная елка мае яшчэ пах і расце не на фабрыцы.
Прырода мне не можа быць ворагам. Яна сё ж чыстая, цнатлівая, шчодрая...
Я. Сіпако

Словы

Ноч. Перад вачыма на бялюткіх аркушах словы. Непаслухмянымі і непадобнымі, як авалодаць імі?
Як да зімовай пустэчы паперы данесці іх лясны і палёвы водар і смак?
Як захаваць у іх подых зямлі і шолах лісця?
Углядаюся  іх прыгажосць, разгадваю іх таямніцу.
Часам вецер штосьці ласкава шапоча  двары ці не тыя ж сугуччы роднае мовы?
Можа, варта прыслухацца, як вымаляе іх вольны бадзяга?
Што  іх углядацца? Што да іх прыслуховацца? Чым яны розняцца, гэтыя словы? чуваць абыякавы голас. А камусьці яны пададуцца бляклымі і невыразнымі:
Якія ж яны прыгожыя? Які вы  іх знойдзеце смак? Няма  іх ніякага смаку, ні водару, ні аздобы адно мармытанне, ды сё...
Словы знакі, а мова сродак, скажа разважлівы кніжнік.
Роспач агорне душу і мільгане раптам думка, а ці ж не лепей было б кінуць усё яшчэ адвячоркам і не сядзець да гэтае цемры?..
А што, калі марна праседзе ты за сталом і гэтыя вечар і ноч і вогуле страці гады бо вызнава недарэчнае штосьці?..
Колькі ты хат не паставі, калодзежа выкапаць колькі не змог, колькі дрэ не паспе пасадзіць, прыгажэйшых за се твае словы, і жо не паспееш, мусіць, ніколі...
Колькі людзей не прыкмеці, у горы іх не суцешы і радасці не падзялі прызнанні дабра і любові  радках друкаваных хава.
I каго зацікавіць цяпер, ці крыча ты тады, як піса, ці шапта цябе ж ніхто не пачу, нікога ты не сагрэ, ні з кім ты не бы ласкавы...
А што, калі ты застася  дзяцінстве з гэтымі гульнямі  словы?.. Уяляеш, наіны, складаючы кубікі, быццам будуеш дамы...
Нашто і завошта жывеш ты тады  гэтым свеце? Што ты зрабі і колькі ты вінен за тое, што ходзіш па гэтай зямлі?
Але ж не, яшчэ не знявечана вера, мусіць мацнець надзея.
Зно і зно углядаюся  словы, узважваю іх на слых і на зрок, мераю іх глыбіню, дыхаю іх чысцінёю, імкнуся дайсці да іх спрадвечнага сэнсу...
Адкуль іх загадкавы водар, патаемны іх смак і подых глыбокі, гарачы?
Адкуль іх засёдная сіла?
Цяжка спасцігнуць іх таямніцу...
А. Асташонак

У ПОШУКУ ІДЭАЛА

Дабрыня, веру я апантана, гэта тая каштонасць, якая перамагае сё: жорсткасць, сквапнасць, двудушнасць, неразуменне і недавер...
Дабрыня асвятляе душу, дабрыня гэта стрыжань спрадвечны, на якім трымаецца чалавецтва, і яна з’яднае людзей, нягледзячы ні на што.
Ледзь не се астатнія людзі таксама здаюцца мне амаль бездакорнымі.
I, вядома, думаю я, ім не засёды хапае сіл на кантраляванне кожнага кроку, але той, хто першы здолее стаць зусім дасканалай асобаю, сустрэне і разуменне. За першым яго заслужыць другі... соты... мільённы... гэткім вось чынам людзі павінны паразумецца з усімі сваімі братамі і сёстрамі.
Як не паразумецца, калі се такія добрыя?
Якую ж нясём мы адно аднаму дабрыню?
Лёгка быць добрым з добрым паспрабуйце быць добрым з благім.
Дык ці ж не адкажуць людзі дабром на дабро, якія благія яны б ні былі?
I жо разумею раптам, што калі б людзі адкінулі жорсткасць бязмерных сваіх патрабавання, то не звярталі б занадта вагі на тыя памылкі іншых, перабольшваючы якія, губляем паразуменне.
За дробным людзі не бачаць сутнасці.
Пэна, многіх калісьці пакрыдзілі: каго недаверам, каго непавагаю ці ж мала адцення у аднаго бязмежнага пачуцця, што завецца няменнем быць добрым?.. I тыя, каго пакрыдзілі, сталі крыдзіць астатніх, пакуль не дайшлі да таго, што сталі здавацца сім злымі.
Дабрынёю трэба іх выклікаць на дабрыню.
I я пераходжу да сёдаравальнасці.
Цяжкія выпрабаванні чакаюць мяне на гэтым шляху.
Хтосьці смяецца з мяне, хтосьці падманвае, а трэці дык нават і здраджвае. Нехта лічыць, што я сяго толькі хітры, нехта што проста дурны. Але кожны глядзіць на мяне па-свойму.
I мне жо здаецца ці я пачынаю бачыць? што  кожнага ёсць свая мэта, якую ён лічыць адзіна вартаю, а сё тое, чаго імкнецца дайсці хто-небудзь іншы, яго не цікавіць або раздражняе нават.
Нехта клапоціцца толькі пра тое, каб лёгка і сытна жыць...
Камусьці балюча, што не паважаюць людзі родную мову некаму прыкра ці смешна на ёй размаляць: памірае ж яна, непатрэбная, кажуць...
А камусьці сё рона, якой карыстацца мовай, абы разумелі. Дык ні на якай не разумеюць...
Мэты ж дыктуюць кожнаму свой ідэал паводзін.
Ці не кожны другі зайздросціць кожнаму трэцяму праз тыя розныя дробязі, якіх сам ён не мае, але, нягледзячы на свае непаторныя погляды, прагне сё ж мець...
Няжо і непадобнасць загана?..
Ці ж не таму выбіраюць многія адзіноту?..
Чаму так шчодра надзелены я разуменнем таго, які павінен быць ідэал, чаму так не хочуць астатнія ісці да яго разам са мною, адкінушы тое, што мне агідна, за сімвал веры прыняшы сё тое, чым я даражу?..
А. Асташонак

Вузельчык на памяць

Як ад сузірання начнога неба з яго невымерным, вусцішна-шапоткім і загадкавым жыццём у нейкі момант можа падацца, што вось зараз тая невымернасць раструшчыць, бы тая чалавечая нага якую-небудзь скарлупіну, ужо не толькі цябе, але і самую тваю свядомасць, так і  зямным космасе нашага жыцця нам было б неверагодна нятульна і вусцішна, каб не абдораныя былі мы пачуццем прыгажосці, наогул чалавечай здольнасцю парадковаць як свет прадметны, так і свет дзейсных з’я паводле шматлікіх адзнак паяднанасці, падобнасці і сувязі і, такім чынам, каб не займелі магчымасці чалавеку з чалавекам перагукнуцца. Гэта ж на зямлі і дзеля зямлі адчута, а пасля і сказана, што зорка зорцы голас падае, каб тым абяззброіць нашу вусцішнасць, нашу адзіноту пад агромністым сяйвом зорнага неба, што расхінаецца над намі начы як нейчы і аб нечым напамінак, а хутчэй за сё аб тым: няхай чалавек, як зорка зорцы, другому чалавеку голас падае! I больш нічога. Бо і гэтага даволі.
М. Стральцо

ЛЕС РАЗВІТВАЕЦЦА З ЛЕТАМ

Агародамi я накiравася да рэчкi.
За мостам Харуць незабаве пiраецца  лес i, не прабiшыся праз гушчар, робiць круты павараот направа, за гароды, аддзялiшы такiм чынам лес ад вёскi. Адразу за паваротам правы бераг усё больш i больш становiцца стромiстым, а левы, лясны, роным дываном сцелецца ад самай вады i, здаецца, бясконца.
Я няспешна крочы правым берагам Харуцi. Вада  рацэ празрыстая, халаднаватая нават у самыя гарачыя летнiя днi. Харуць быццам i неглыбокая закасашы па каленi калошы штано, можна шмат дзе перайсцi. Гавораць, што недзе  гарачыню абмялела цi перасохла рачулка. У нас такога не бывала. Наша рэчка засёды з вадой. Бяжыць сабе, шэпчацца з прыбярэжнай асакой, перакочваецца, булькае пацiху па камянiстых мелкiх парожках. I так, здаецца, бясконца будзе няспешна i з гонарам.
Таня, абхапiшы рукамi каленi i падцягнушы iх да самага падбародка, сядзела на квяцiстай даматканай посцiлцы, разасланай амаль над самым абрывам, i задуменна глядзела праз рэчку на лес. Мiж рэдкiх старых сосна, што гуртам стаялi на самай кручы, яна падалася мне зусiм маленькай, непрыкметнай, а  гэтай сваёй задуменнасцi яшчэ больш бездапаможнай i адзiнокай.
Яна заважыла мяне па твары прабегла лёгкая, як нечаканы свежы подых ветру, усмешка i тут жа знiкла. Мочкi кiнула на месца побач, прыклала палец да вусна цiха i амаль шэптам сказала, не гледзячы на мяне:
Мачы. Чуеш? Лес развiтваецца з летам.
Я глядзе на пажацелую лiстоту бяроз, клёна, што бязмона i крыху панура стаялi на самым беразе рэчкi, i нiчога не чу.
Яны асуджаны i змiрылiся з гэтым. Бачыш, якiя сумныя. I плачуць. Чуеш, Лёш, як яны плачуць? Цiха-цiха, нячутна. Толькi паветра крышачку звiнiць.
У вачах Танi застыла сапрадная i глыбокая журба. Дзячына з каменнай нерухомасцю глядзела некуды  адну кропку. Вiдаць, сапрады чула плач дрэ.
Так прайшло некалькi хвiлiн. Потым яна павольна павярнулася да мяне i зно пачала гаварыць гэтак жа цiха, даверлiва, нiбы самой сабе:
I  прыродзе страшная несправядлiвасць. Вунь стаяць клёны. Таня ледзь прыкметна кiнула на другi бераг рэчкi, дзе застылi  вечаровай цiшы маладыя дрэцы. Равеснiкi, мабыць, маладыя, у сiле. Жыць бы iм ды жыць, разам радавацца вясне, разам аплакваць расстанне з летам. А тут усё па-свойму. Адны кучаравыя, поныя сiл, нават восень iх не бярэ, другiя пазалацiлiся жо, быццам ранняя сiвiзна iх пакрыла, а вунь той, што  самай сярэдзiне засохлы. Нiводнага лiсточка. I летам голы стая. Цi ж не крыдна? Ад адной жа мацi-зямлiцы кормiцца, а высах, памёр. Чаму так?
У прыродзе свае законы, сказа я, абы не мачаць.
Законы? Якiя тут законы? Гэта ж, як i  людзей Хiба законы супраць жыцця бываюць? Яна цi не першыню паглядзела на мяне адкрыта, прама  самыя вочы.
Прырода жорсткая, упарта стая я на сваiм. Слабы гiне, моцны жыве.
Таня адвярнулася, сумна кiнула позiрк на клёны i сказала?
Людзям так нельга жыць. Такiя законы не для людзей.
Паводле А. Казаннiкава

ВОЛЯ

Ранiчкаю вывела бабулька, што жыве  нашым доме, на шпацыр свайго беленькага, чысценькага, надоечы памытага  ванне, расчасанага шчотачкай Джульбарсiка. Ашыйнiк зняла, пагуляць па надворку пусцiла. Джульбарсiк рад свежаму веснавому паветру, волi.
Адкуль нi вазьмiся, усё рона як з-пад зямлi, выскачы аднекуль бяздомны сабака. Брудны, перахлябiсты, па сiм вiдаць, галодны. Левае вуха  яго як не на палавiну не то адарвана, не то адкусана, бакi голыя, зусiм без посцi няйнакш сабака, ратуючыся ад небяспекi, працiскася  занадта вузкую шчылiну i аблуза iх.
Джульбарсiк прыбег да прыблуды нюх-нюх, нюх-нюх. Прыблуда зняважлiва, з пагардай агледзе Джульбарсiка i таксама нюх-нюх, нюх-нюх.
Бабулька, пачушы  гэтым неспадзяваным, выпадковым спатканнi двух сабак нядобрае, кiнулася была да iх, хацела прагнаць прыблуду, забраць свайго Джульбарсiка. Ды дзе там! Сабакi, абнюхашы адзiн аднаго, раптам зацахцелi, цiхенька заскулiлi i пабеглi, паiмчалi разам, нiбыта былi дано знаёмыя, ведалi адзiн аднаго, пабеглi, паiмчалi туды, дзе за дамамi зелянела поле, была прастора, воля.
Дарэмна спяшалася, бегла след, высiльвалася з апошнiх сiл бабулька, дарэмна крычала, прасiла, ледзь не плакала:
Джульбiк! Джуль-бар-сiк! Куды ты, вярнiся!
Не вярнуся Джульбарсiк, нават не азiрнуся. Забыся i на цёплую ванну, у якой як не штодзень купала яго адзiнокая бабулька, i на курыныя лапкi, костачкi, якiмi ласавала яна яго, на мякенькую, утульненькую канапку, дзе была яго пасцель. На сё, на сё забыся. Ён бег, iмча, баяся адстаць, бег туды, куды бег, iмча, вё за сабою бяздомны сабака.
Воля хмялiла яго, клiкала далечыню
Б. Сачанка

НЕДАСЯЖНАЯ

Ах, якi вы сё ж надакучлiвы  сваiх заляцаннях, сказала яна. Колькi разо я прасiла i прашу не хадзiце за мною, як цень. I наогул, я кахаю зусiм iншага i збiраюся за яго замуж
Ён, малады, таленавiты мастак, бы чалавек горды, з характарам, i мог, як кажуць, наступiць на горла ласнай песнi. I хоць не яля без Iны свайго жыцця, пераста яе бачыць, пераста за ёю хадзiць. А каб менш перажываць, мучыцца з’еха з горада, дзе нарадзiся i жы.
Яна ж, Iна, калi шчыра казаць, прызнаючыся, што кахае iншага, не была да канца пэнена  гэтым. Пачуццё раздвойвалася мiж iм, маладым мастаком, i тым, хто займа яе думкi апошнiм часам усё больш i больш ён бы сынам ледзь не мiнiстра, жы у раскошнай кватэры i засёды прыязджа да яе на машыне. Iна думала пра будучыню. I яна малявалася забяспечанай i светлай, калi выйдзе замуж за Сяргея
Але сё аказалася не так, як уялялася, хоць Iна i выйшла за яго замуж. Сяргей i гэта хутка выявiлася бы чалавек абмежаваны, апроч сябе, нi пра каго не дума, да таго ж i п’янiца. Сам, без бацькi, ён не ме нi жыць, нi забяспечыць сям’ю. А бацьку, як на тое, вызвалiлi ад пасады, паслалi на пенсiю. Iна i Сяргей былi зусiм чужыя людзi. Пражышы гадо з пяць i нарадзiшы двое дзяцей, Iна не вытрымала i развялася
Малады ж мастак, дзякуючы свайму таленту i працы, ста вядомым. Тэмпераментныя, па-майстэрску напiсаныя яго карцiны прыгожвалi многiя музеi. Некалькi карцiн ён падарава i музею таго горада, дзе нарадзiся i дзе прайшла маладосць. Адна з iх “Недасяжная” асаблiва захапляла наведвальнiка. На ёй, гэтай карцiне, на фоне вялiкага абсягу рамонка, што сама цвiтуць, намалявана дзячына незвычайнай красы i хараства. Усё памкненне яе погляду, думак i летуцення скiравана  будучыню. Будучыня i вабiць, i цягне да сябе, i разам з тым трывожыць, палохае. Можна нават здагадацца не, не будзе тое, што чакае наперадзе дзячыну, светлым i радасным, як ёй хочацца
Ля гэтай карцiны засёды топяцца людзi. Сярод iх можна бачыць i жо не маладую, распанелую кабету, асобныя рысы твару якой нечым напамiнаюць дзячыну-летуценнiцу. Гэта Iна, Iнэса, былое каханне мастака. Жанчына глядзiць на сябе, якой была  маладосцi, i круцiць, круцiць галавою, быццам намагаецца, хоча прагнаць успамiны пра тое, што было некалi, здаецца, зусiм-зусiм нядана i разам з тым так дано i чаго жо як бы нi хацела не вернеш.
Паводле Б. Сачанкi

ВЕРАНІКА

Уладзiмiр Iгнатавiч заканчва працу, калi яго паклiкалi да тэлефона.
Валодзя, гэта ты? пачу ён у трубцы знаёмы голас жонкi, Веранiкi. Прыязджай хутчэй дадому!
Што здарылася? ёкнула сэрца  Уладзiмiра Iгнатавiча, не так ад таго, што сказала жонка, як ад яе голасу цiхага i нейкага быццам устрывожанага, спалоханага, таямнiчага.
Ды нiчога асаблiвага Бацька прыеха
Якi бацька?
Хi-хi, хiхiкнула Веранiка. Ды мой Помнiш, я табе расказвала У мацi каханне было Да вайны I ад яго, гэтага кахання, я нарадзiлася.
I што ён робiць, гэты твой бацька?
Сядзяць з мамаю за сталом, частуюцца Успамiнаюць сваё, далёкае Пра сябе расказваюць адно аднаму
А ты?
З пакоя  пакой хаджу, нiяк супакоiцца не магу. Дый не ведаю, як называць яго Незнаёмыя ж мы, першы раз бачу Вось табе вырашыла пазванiць. Можа, прыедзеш раней, то дваiх Бо я Разгубiлася, саладаць з сабою не магу. З аднаго боку быццам i бацька, а з другога Калi ты бацька, дык чаму раней не еха, як малая была, як мне трэба бы А цяпер, калi сама замужам, сына амаль дарослага маю
М-м, падумаць трэба, засоп у трубку Уладзiмiр Iгнатавiч. Можа, мне i не варта дадому ехаць, бачыць таго твайго бацьку Як ён з табою паступi? Не, не бацька гэта Чужы чалавек. I мне, i табе.
Валодзечка, не злуйся. Я сама не свая Падыду, пагляжу на мацi, на яго Мацi быццам радая А я Сама не ведаю, плакаць хочацца
Паплач. А я Пазваню табе яшчэ
Уладзiмiр Iгнатавiч вырас у вёсцы, у вялiкай аж адзiнаццаць душ! сям’i. Бацька i мацi  яго былi патомныя сяляне. I змалку ён сам бы прывучаны i да працы, i да сяго таго, на чым трымаецца сям’я: павагi да бацькi i мацi, моцных, непарушных, амаль дамастроескiх правiла ва сiм. I ён проста не разуме, не мог звыкнуцца з тым, што потым убачы як некаторыя кiдалi жонак, ды яшчэ з дзецьмi. Не мог ён без спачування, спагады глядзець на дзяцей, якiя раслi без бацькi цi мацi. Ды калi б у яго забра хто бацьку цi мацi, кiм бы ён вырас? Гэта ж не даатрымае колькi чаго дзiця, калi яно расце без бацькi цi мацi. Прада, калi ён пазнаёмiся, а потым i зя замуж Веранiку, якая вырасла без бацькi, крыху супакоiся, змянi свае адносiны да ранейшых пераканання. Можна, аказваецца, i без бацькi чалавекам вырасцi, усё залежыць i ад самога сябе, i ад мацi. Ды i ад абставiн, у якiх чалавек выховаецца. Але ж Дараваць тым бацькам, якiя кiдаюць дзяцей, думаюць перш за сё не пра iх, а пра сябе Не, не мог
I таму да паведамлення Веранiкi, што прыеха яе бацька, аднёсся не так, як, мусiць, аднёсся б iншы. Можа б, той i зрадавася, кiну бы працу, паспяшася б дадому. Як жа падзея такая! Столькi год пражылi i не бачылi чалавека, якому абавязаны Веранiка жыццём, ён тым шчасцем, якое падарава лёс, дашы  жонкi Веранiку. Тым больш што калi прыязджалi з вёскi яго бацькi мацi, бацька цi хто-небудзь з брато, сясцёр, Веранiка радая была, сустракала iх як родных, нiчога дзеля iх не шкадавала
Веранiцы пазванi апоначы, сказа, каб не чакала яго сёння, ён не прыйдзе дадому.
Дзе ты? са слязьмi  голасе спытала Веранiка.
Я ля ракi у парку сказа ён. Помнiш алею, дзе я першыню цябе бачы, пазнаёмiся
А дадому калi вернешся?
Тады, як паедзе, выберацца гэты твой бацька. Так можна яму i сказаць.
Валодзечка, нiкуды не iдзi, мяне пачакай. А то я Як непрытомная
Веранiка апранулася хутка i цiха, непрыкметна, нiчога нiкому не сказашы, вышмыгнула за дзверы, пайшла з кватэры.
Паводле Б. Сачанкi

КУБАЧАК МАЛІН

Цiха адчыняюцца дзверы на маю верандачку
Некалi надума я прыбудаваць яе да бацькоскай хаты: невялiчкую, з дашчанай падлогаю. I з таго часу звычайную вясковую хату людзi пачалi зваць дамком.
Мне чуецца кволае шорганне па падлозе. Я ведаю, што гэта iдзе да мяне мацi.
Прынесла табе малiнак, быццам апрадваючыся, гаворыць яна. Мытыя.
У адной яе руцэ блакiтны кубачак, да самых краё напонены свежымi малiнамi; здалёк можна было б прыняць яго за букет. У другой ядлоцавая качарэжка, крывая i сукаватая, але, мабыць, вельмi спадручная матулi, бо нiякай iншай яна не бярэ.
Рука з кубачкам дрыжыць. Я стаю насустрач, каб узяць гэты духмяны падарунак i паставiць на мой пiсьмовы стол, але мацi папярэджвае:
Ты пiшы, пiшы Я сама пасталю.
Потым яна садзiцца непадалёку ад стала, качарэжку чапляе за падаконнiк.
Ты пiшы, пiшы, патарае спагадлiва i шчыра. Я не буду замiнаць. Пасяджу трошкi каля цябе i пайду  тую хату.
“Тая хата” братава. Яна з вялiкай печчу  першай палавiне. Там мацi начуе, але часам любiць паляжаць i дзень, нават i летам. А  мяне печы цяпер няма, толькi грубка, засёды халодная. Сяджу тут, бо тульна, адзiнока, i вокны выходзяць на выган, за якiм бялеюць свежыя паверхi новага горада.
Еш малiнку, запрашае мацi. Еш i пiшы. Можа, табе ясiк прынесцi?
Я гляджу на матулю крыху разгублена: прызабы за многiя леты гарадскога жыцця, што такое “ясiк”, не магу цямiць, навошта ён мне.
Падкладзеш пад спiну, тлумачыць матуля. Мякчэй табе будзе пiсаць
Успомнi: гэта маленькая падушачка. Не, яна не трэба мне. I без яе зручна i мякка: крэсла абабiтае штапелем. Дзякую матулi за кубачак малiн. Спачатку гляджу на яго, любуюся, а потым бяру адну ягадку, аж цемнаватую ад спеласцi, каштую.
Гэта над сажалкаю  нас, удакладняе мацi. Самыя вялiкiя i сочныя.
Сапрады сочныя, растаюць у роце.
Ты пiшы, зно патарае мацi. Нават i не зважай, што я тут пры табе.
А не ведае матуля: таму i пiшу, што яна засёды пры мне.
А. Кулакоскi

СЫН

У маленстве я чу, як бацька, вярнушыся са Стобца, расказва мацi адну гiсторыю.
На пероне невялiкай тады станцыi людзi чакалi цягнiка: адны сустракалi родных, знаёмых; другiя ехалi на Мiнск. Сярод iх бы мужчына з трошкi пасiвелай барадой, апрануты  сялянскую свiтку i  ботах з латкамi на насках.
Людзi тупалi, нецярплiва паглядаючы  той бок, адкуль павiнен прыйсцi цягнiк.
Нарэшце пачуся працяжны гудок, паказася з-за павароткi паравоз. Ён прымчася з грукатам, запыхце, засiпе i спынiся. Залязгалi буферы, адчынiлiся дзверы  вагонах, i адзiн за адным пачалi выходзiць пасажыры.
Вагона цягнiк ме небагата, i мужчына  сялянскай свiтцы адразу заважы, як наскасяк ад яго  дзвярах паказася стройны юнак у семiнарскай форме. Чалавек падбег да яго. Семiнарыст саскочы з падножкi вагона, пада куфэрак i сказа:
Нясiце, тата, на воз.
Бацька замiрга вачыма, не разумеючы такой спешкi, i з месца не крануся. Тады сын загада:
Чуеце, iдзiце з чамаданам к возу.
Не кажучы нi слова, бацька пайшо з паклажай, а сын падхапi чамаданчык у такога ж, як сам, семiнарыста, толькi фальваркоца, i панёс да запрэжанага  пару коней фаэтона. Тут ён развiтася i пайшо да свайго воза. Бацька стая, нахiлiшыся над аглабiнай, i старанна абкладва гарахавiнамi  перадку сына куфэрак, каб той не абцёрся  дарозе аб палукашак.
Тата, мы з вамi не вiталiся яшчэ. Давайце пацалуемся, сказа семiнарыст.
Абыдзецца Калi не пацалавалiся адразу, то i цяпер не варта, адказа бацька, не паварочваючыся.
Сын стая прысаромлены, а бацька падабра недаедзенае канём сена, се на воз i сказа:
Паедзем, мацi дома не счакаецца цябе.
А. Пальчэскi

КАЗКА

Снег iшо i iшо, дзень, ноч, тыдзень. I было незразумела, адкуль ён толькi бярэцца i навошта яго столькi. Маленькi домiк ста падобны на вялiкi снежны сумёт. Толькi да школы, што стаяла насупраць, Марк пракапа глыбокую траншэю адзiную сувязь з жыццём.
Як на востраве жывём, уздыхала Вера Маркана, з сiлай адчыняючы дзверы, занесеныя за ноч снегам. А снег блiшча на сонцы, ззя, пералiвася тысячамi сярэбраных агеньчыка, на якiя балюча было глядзець. Ад марозу трашчалi галiнкi  садзе, на ляту замярзалi вераб’i.
За акном Рыма зрабiла кармушку для птушак. Аднойчы на кармушцы яна бачыла вераб’я, якi, ёй здавалася, сумна глядзе у акно. Праз фортку яна зяда яго  рукi. Верабейчык бы цвёрды, як кавалак лёду. Яна хукала на яго, саграваючы сваiм дыханнем. Але так i не вярнула да жыцця. У Рымы набеглi слёзы ад жалю.
Хутка  доме з’явiлiся два новыя жыхары два шэрыя яршыстыя вераб’i.
Адкуль яны зялiся: здзiвiлася Вера Маркана.
Напэна, праз фортку заляцелi, адказала Рыма.
Ну вось, цяпер я разумею, чаму не магу сагрэць кватэру. А я жо думала, што печы ад марозу сапсавалiся. Аказваецца, Рыма праз адчыненую фортку вераб’ё грэе.
Мама, але ж такiя маразы, птушкам холадна.
Вера Маркана прытулiла да грудзей галоку дачкi.
Дровы канчаюцца, самi хутка мерзнуць пачнём.
Я прынясу з лесу.
Што ты, па такiм снезе?
На лыжах. Я на iх куды хочаш дабяруся.
Назатра Рыма зяла вяроку, маленькую сякеру i пайшла на лыжах у лес.
Прыйшла i спынiлася, як зачараваная. Перад ёю адкрывалася нейкае дзiвоснае казачнае царства, дзе ладар снег.
Снег ляжа на зямлi агромнiстай асляпляльнай кодрай, вiсе на галiнах тостымi глыбамi небывалай формы. Як ён толькi трымася! Вось на тонкай бярозавай галiнцы ладкавася снежны ком. Ён нагадвае грыб-баравiк з вялiзнай шапкай. Галiнка апусцiлася аж да самага долу пад яго цяжарам, а грыб сядзiць сабе, не падае. А махнатая елка стала падобнай на святочнага Дзеда Мароза. Дзед расставi свае рукi-лапы, быццам збiраецца абняць iмi весь свет. Побач з дзедам дзiвосная пячора. Рыма ведае, дакранiся толькi да яе сякеркай, i пячора ператворыцца  звычайны куст арэшнiку. Але Рыма не дакранаецца, няхай будзе пячора.
Падня хадзiла яна па лесе, ужо ногi змерзлi  валёнках, а сякерка без справы вiсела за поясам. Так i вярнулася дадому без дро: шкада было разбураць казку.
Паводле Г. Васiлескай

ОТ ЯК УСЁ СКЛАЛАСЯ

Зосiм шчырава на радыёзаводзе бы майстрам мантажнага цэха. Дэмабiлiзаваны салдат, ён нездарма паступi туды: там працавала Зоська, былая аднакурснiца па тэхнiкуму.
Зiмой яны кружылiся  парку на каньках, насiлiся, шчаслiвыя, на лыжах, летам бегалi  кiно, на танцпляцоку, каталiся на лодцы. Але больш усяго яны любiлi асеннiя падарожжы за горад, птушыныя i грыбныя лясы. Танклявая, з някiдкiм для старонняга вока тварам, Зоська сцiшвалася  немым захапленнi, калi заважала пунсовагрудых птушак. Сярод жару рабiны птушкi выдавалi жывымi вогнiкамi-кветкамi
Гэта амялушкi. Рабiна, Зося, найсалодшы iх ласунак, цiха тлумачы ён. Слухай, як пяюць! Чыстыя жалейкi
Ён з дзяцiнства любi i веда амаль усiх птушак i потай ганарыся сваёй дасведчанасцю.
Колькi розных лясных таямнiц адкрыва ён тады сваёй Зосьцы!
Беглi днi
I от аднае зiмы свет яму нiбы знарок пачала засцiць Манька-нармiрошчыца. Выходзiла неяк так, што  заводскай сталоцы i па дарозе з работы Манька амаль зажды аказвалася каля яго задзiрлiва пакеплiвала з хлопца, жартавала, заразлiва смяялася. Яна была бойкая не паранаць з Зоськай i вострая на язык. Цыганкаватая, фiгурыстая красуня з гуллiвым прыжмурам вачэй, ад якiх аж нямела падчас усё нутро. Зосiм правё яе дамо раз, другi сёмы ды так от i не прыкмецi, як закружыла яму галаву I Зосiм ста пазбягаць сустрэч з Зосяй. Але i шкада было яе, i штосьцi сцiскала душу, калi раптам лавi на сабе яе пранiклiвы позiрк.
Незабаве Зосiм ажанiся з Манькай i перайшо на маторны завод. Ён рупна звi сямейнае гняздо: за адзiн год зрубi у вёсцы з бацькам неблагенькi дамок, з Маньчынай хацiны скiда варывеньку. Потым змурава яшчэ скляпок, пакры асфальтам дарожкi на падворку, да старога саду пасадзi новы. Гэтыя дамашнiя турботы былi яму спачатку на радасць.
У Яго падраста сын, i Зосiм, гледзячы на Мiхасiка, цешыся з думкi, што скора прыйдзе дзень, калi яны разам паедуць на прыроду па грыбы i птушыныя песнi. Без лесу, рэчкi ён проста не мог жыць. Часам у загарадныя падарожжы пускалася i Манька. Але раз рашуча махнула рукой: маля, трэба глядзець хатнюю гаспадарку, дбаць пра жывую капейку, а не швэндацца пустымi сцежкамi. Ужо тады, у першыя гады сумеснага жыцця, у Маньцы прабудзiлася жвавая гаспадарнiца, гандлярка. Яна заняла агародам i кветнiкам палову прысядзiбнага пляца i штодзённа са старэйшай сястрой нагружала самаробную калымажку гароднiнай, кветкамi i выпралялася на базар.
Манька сё часцей i часцей нядобра выгаворвала Зосiму, што ён не турбуецца пра iх гаспадарку i лiшнi прыбытак. Ледзь не кожны выхадны прападае  лесе цi на рацэ! Паглядзе бы ён, валацуга, няшчасны, на Хрулiка, суседа. Той хаця i халасцяк, а засёды дома пры дзеле: то грады палiвае, то вуcеня  садзе труцiць У яго аж буяе сё  гародзе, нiводзiн яблычак-гурочак не змарнуецца, усё  грошык перакiнецца. Ведае чалавек, калi што прадаць, якую цану зяць.
Зосiм ва се вочы глядзе на жонку, быццам пытася: яна гэта цi не яна, яго Манька? Дзе падзелася  ёй колiшняя яе весялосць, краса i вабнасць? Пахмурная, раздражнёная, раздабрэлая.
Не мужчына ён. Ён жа з свiнушнiка не вылазiць, тлушчам да вачэй заплы!
А я се рукi паабрывала, цягаючы каляскi з садавiнай на базар! бурай узвiхралася Манька.
Зосiм тады разважлiва даводзi: навошта ж усё дабро сплаляць на базар? I якi сэнс напiхваць панчохi грашыма?
Падумаць, што вярзе чалавек?! Якi сэнс з грошай Ведай, пустадомак, грошы цяпер усё! З iмi i  пекле не прападзеш!
Ад гэтых выгавора, якiя хутка сталi штодзённымi, Зосiм пакрысе пусце i мярцве душой. Што гэта за жыццё, калi адгарадзiцца ад свету плотам i аднымi клопатамi пра капейку?!
От i надумася ён завесцi  сябе лясных певуно. За пагода перасялi з лесу  сваю вальеру  двары шмат птаха. Паздараве душой, унутрана акрылiся i вонкава паспране, пахарашэ. А Манька яшчэ больш пазмрачнела i распухла
I от аднойчы, калi ён прыйшо з лесу, на валiку канапы ён убачы паперчыну, узя яе. “Жывi са сваiмi пцiчкамi, свiшчы, весялiся з iмi, ёлуп няшчасны. Я з сынам пайду да другога” было накрэмзана алокам.
“Дык во яно што! балесна паморшчыся Зосiм. Ачысцiла хату, пайшла да свайго Хрулiка То няхай: я дано бы гатовы да гэтага”.
Зосiм, як у забыццi, закуры i на мiг убачы сябе збоку, такога няшчаснага, зняважанага.
Паводле М. Вышынскага

ДУШЭѕНАЯ ДУМКА

Я дума пра дзядзьку Iгната, пра яго дзiную i такую зразумелую любо да вёскi, i мне чамусьцi было трошкi шкада яго. Я дума пра тое, што я вось веда i горад, i вёску, спа у будане на лузе i  нумары гасцiнiцы, смалi кабана i веда, як сякуць на зiму капусту, куры ноччу са стомленым шафёрам у таксi i гуля на вясковым вяселлi, спрачася пра Хемiнгуэя i Врубеля, падогу прастойва у залах музея, вучыся  iнстытуце, на канiкулах касi у калгасе, радавася, расчаровася i каяся.
Мне хацелася, дано хацелася прымiрыць горад i вёску  сваёй душы, i гэта была мая самая патаемная i самая душэная думка.
А можа, прада дзядзькi Iгната, i чалавеку па-сапраднаму трэба што-небудзь адно: горад цi вёска, месяц над хатай цi электрычны лiхтар?
Не, мусiць, не так. Я бачы з самалёта неба: сонца залацiла перыстыя аблокi, i яны гарэлi чыстым незямным агнём. Кучавыя воблакi ляжалi нiзе, здавалася, на самай зямлi зямля была далёка, i далёка было вiдно накол, i здавалася, у нейкi мiг страчвала над табою ладу сё зямное, i здавалася, у нейкi мiг ты пазнава вечнасць халодную вечнасць, прывабную i чыстую, як залацiстае ззянне аблока. А з неба сё лiлося i лiлося невыказна чыстае святло, i, здавалася, вось-вось надломiцца нешта  душы, i ты больш, чым жыцця, захочаш смерцi, бо там, дзе душы кранаецца вечнасць, не iснуе мяжы памiж жыццём i смерцю.
О зямля! Ты даеш нам тугу па небе, але не меншая наша туга па табе. З далёкiх i блiзкiх дарог вяртаемся мы да цябе, i спе жаваранка аглушае нас не меней, чым гул рэактынага самалёта. Неаднойчы так было i са мной, i часта я дума? Навошта выбiраць мiж жаваранкам i рэактыным самалётам? Хiба ж нельга, каб было i тое i другое?
М. Стральцо

РОЗДУМ

Трывожна i боязна бывае на душы чамусьцi сё часцей успамiнаецца маленства. Чаму, навошта? I чаму iменна цяпер? I так хораша, жыва пастаюць у памяцi ранейшыя радасцi i смутак, i так шкада, як падумаеш, што не вернеш ужо назад нi такой, як тады, радасцi, нi такога смутку. А яны ж так трэба цяпер мне: навошта мне, каб радасць, пасталешы, стала цiхамiрнасцю, а смутак журбой?
I так трывожна i боязна бывае на душы няжо так пачынаецца сталасць?
Было ж i раней у мяне маленства, i раней успамiна аб iм, але ж мне было так добра з iм, як добра рэчцы  берагах, а дрэвам у голлi. Дык навошта ж рэчка выходзiць з бераго i пасля па iх сумуе? Навошта дрэва высока гору выносiць свае шаты, навошта сумуе па грыбных зацiшках роснай зямлi?
Можа, так i са мной: i шкада, шкада жо маленства, i трывожна, боязна за маладую сталасць.
М Стральцо

РАДАВАЦЦА І СТВАРАЦЬ

Што такое наша Зямля? Даным-дано, яшчэ з часо Капернiка, вядома, што гэта звычайны, трохi выцягнуты  полюсах шар, якi круцiцца па арбiце вакол Сонца, i што шар гэты не болей як маленькая пясчынка сярод iншых гiганцкiх планет.
А што такое мы, людзi, на гэтай пясчынцы? Што такое чалавечае жыццё  парананнi з вечнасцю Сусвету? Кароткае, як успышка маланкi, iмгненне
Калi думаеш аб гэтым, якiмi дробнымi i нiкчэмнымi становяцца адразу се нашы штодзённыя перажываннi i непрыемнасцi, усе нашы крыды, сваркi, згрызоты.
Мы прыходзiм у гэты свет, каб радавацца цудонаму i самiм ствараць цудонае, быць шчаслiвымi i клапацiцца пра шчасце iншых. Вось адзiна высокае i несумненнае прызначэнне homo sapiens – чалавека разумнага.
Чаму ж мы так часта i так лёгка забываем пра гэта? Нашто псуём адзiн аднаму нервы, атручваем жыццё рознай грубасцю, несправядлiвасцю, подласцю? Няжо нельга абысцiся без гэтага? Няжо нельга жыць чыста, высока, светла?
З.Прыгодзiч

ЗГАДКА ПРА ПОѕНАЧ

Памятаю, дзiныя думкi прыходзiлi да мяне на Поначы: ну хоць бы пра гэтую ж адзiноту. Не ведаю, цi здолею перадаць цяпер iх, баюся, што гэта хутчэй не думкi былi, а думкi-адчуваннi, калi яленне сiгае наiна i далёка; слова не паспявае за iм, але праз гэта, як нi дзiна, не адчуваеш прыкрасцi. Памятаю, мне вельмi зразумела было, чаму чалавек можа адчуць сябе i адчувае часам адзiнокiм сярод людзей. Цяпер мне цяжка знавiць усё гэта, але тады, памятую, дума я пра тое, што мы па-рознаму разумеем сябе  прыродзе i  жыццi: чалавек iндывiдуальны, прырода безасабовая i, да таго ж, абыякавая да нас. У жыццi мы перш за сё адчуваем сябе як асобу, усё iдзе да нас i сё вяртаецца да нас: мы як бы пасылаем сiгналы i самi ж прымаем адказы на iх. Калi ж нешта псуецца  гэтай добра наладжанай сувязi, яна перастае быць зваротнай: мы чуем свае сiгналы, але перастаём прымаць, разумець чужыя адказы на iх. Магчыма, усе чорныя меланхолii бываюць ад гэтага. Бяжы тады, чалавек, бяжы, хутчэй iдзi да прыроды: яна безупынна шле табе свае сiгналы, як сонца праменнi, але ёй не трэба твой адказ. Няхай не бянтэжыць цябе гэта. У яе абыякавасцi не пагарда да нас толькi вялiкi спакой i паната жыцця. На хвiлiну забудзь сваю асобу, кажа нам прырода, адчуй сябе адначасова i травiнкай, i морам, i самiм сабой. Я твая мацi, а ты маё блуднае дзiця. Пабудзь са мной трохi, а тыды, калi хочаш, вярнiся да людзей.
Понач у нейкай ступенi робiць чалавека iдэалiстам, але калi i адчужае яго ад людзей, дык затым толькi, каб зно прылучыць да iх. Як нi зайздросцiлi б мы iснаванню травiнкi i лiстка, у рэшце рэшт мы разумеем: наш шлях да вялiкай еднасцi з жыццём, са светам другi, чым у прыроды. I сувязь наша другая. Нам не пазбыцца яе, i  гэтым не толькi прычына некаторых нашых горкiх хвiлiн, але i нашае шчасце у мностве нашых асобных “я”. Уявiце сабе: адзiн чалавек, нешта накшталт чалавека-бога. Але цi здоле бы ён зразумець гэтую сувязь, расказаць пра яе, цi здоле бы ён усвядомiць сябе творцам? Мусiць, не. Наша “я”, разуменне чалавека i прыроды праз сябе робiць нас асобамi i творцамi. Будзем iмкнуцца быць лепшымi, але навошта шкадаваць, што мы ёсць мы?!
М. Стральцо

СЭНС ЖЫЦЦЯ

Аляксею снiлася, што ён танцуе. Не  гарадскiм парку i не на Зямлi нават, а недзе зусiм на iншай планеце. Пад схаладнелым, накшталт жотага сланечнiку, свяцiлам.
А музыка Грае не хто-небудзь, а бацька, родны бацька Аляксея. Нiбы ён ужо i не зямны, i не чалавек I гэтак хвацка рэжа на акардэоне!
Людзi кружацца, скачуць. Духмень нясцерпная. Аляксей хоча вырвацца з жудаснай крутаверцi i, нарэшце, прачынаецца ад уласнага крыку
Аляксей глядзе у акно вагона i дума: чаму прыснiся яму такi недарчны сон?..
Яшчэ  дзесятым класе яго напалохала думка пра смерць. I рабiлася страшна, што так хутка бяжыць час. Iншы раз спрачася сам з сабой. Пачына Аляксей-песiмiст:
Ну, навошта, навошта, дадзена жыццё, калi ты загадзя ведаеш, што памрэш?
А ты ж не хто-небудзь, а чалавек, не пагаджася Аляксей-аптымiст. Чалавек вяршыня сяго жывога. Яго думка хутчэйшая за святло.
Але чаму тады чалавек асуджаны на смерць? Не разуме Аляксей-песiмiст. Потым крыху ажыляся: калi рана цi позна мы памром, то, вiдаць, не так трэба жыць. Трэба весь час памятаць, што табе мала адпушчана.
Трэба спяшацца рабiць дабро, падказва Аяксей-аптымiст. Мы будзем жыць у плёне нашай працы.
Калi перастала трывожыць думка пра смерць, Аляксей пача задумвацца аб сэнсе свайго жыцця. Так, сапрады, трэба спяшацца рабiць дабро. Трэба iмкнуцца наперад, змагацца з цяжкасцямi i абавязкова пераадольваць iх вось у чым сэнс жыцця. Потым пагадзiся з новай, больш акрэсленай iсцiнай, якую пачэрпну з кнiжак i якая надога запала  душу: жыццё чалавека толькi тады понае, калi ён адчувае, што iмкнецца да нечага высокага, калi можа запонiць кожнае сваё iмгненне глыбокiм сэнсам. I, перш-наперш, ён ста чытаць усё, што траплялася пад руку i што мог знайсцi  бiблiятэцы аб развiццi Сусвету. Чыта i дума, што не можа быць, каб наша Зямля была адзiнай абжытай планетай Галактыкi. А з цягам часу пача думаць пра тое, што ад чалавека схавана неверагодная энергiя атамнага ядра, пакуль што неразгаданая i невядомая, думаць, як наблiзiцца хоць на крок, хоць на адзiны крок да тае тайны. От бы прысвяцiць жыццё вывучэнню сiх гэтых загадак!
Мары, мары Спакуслiвыя, рамантычныя.
Паводле М. Гроднева

ДОБРЫ ЧАЛАВЕК

Не трэба, мама, мяне шкадаваць. Я ж не калека, не нябога, як даней казалi.
Яна прамачала. Не нябога, вядома. Аднак жа У яе Валерыка i натура шчырэйшая, i душа шырэйшая, i сэрца дабрэйшае, чым у Пецi i Валодзi. Тыя чарсцвейшыя. Тыя прыедуць, дык нi адзiн, нi другi не кiнуцца, каб бацьку цi ёй, матцы, што памагчы. Яны едуць сюды адпачываць. А Валерык нi хвiлiны не пасядзiць, без падказу работу знойдзе. I з ёй, маткай, i з бацькам пагаворыць. А тым двум яны з бацькам быццам не надта i патрэбны. От i выходзiць, што Васiль, брат яе, дарэмна на Валерыка пустыня. Якi ж ён пустыня?
Вядома, сынок, не калека, нарэшце азвалася. А што шкадую, дык я ж мамка твая. Хто i пашкадуе, калi не матка?
Дзякую, мама, сказа ён. I папытася: Табе памагчы што?
Не ведаю, сынок. Пакуль жа спяць усе. Але ж трэба сняданак зрабiць. Бо госцi не могуць дога чакаць. Сёння ж усiм i ехаць трэба. А ты калi думаеш?
Я затра, мама. Мне назатра на работу пасля абеду, дык паспею.
Глядзi, сынок. I паляжы яшчэ. Чаго ты будзеш успорвацца? Можа, задрэмлеш яшчэ? Ранiцаю соладка спiцца.
I яна паднялася, пайшла  хату.
А ён зно лёг, паклашы рукi пад галаву, i дума пра тое, пра што толькi што гавары з мацi. Зно усплыло дзядзькава слова пустыня. Дзiнае слова. Не пустыня, а пустыня. У горадзе яго жо i не пачуеш. I крыднае, забойчае слова. Пусты чалавек азначае. А калi прада, дык што ж крыдаваць? Недзе дзядзька Васiль кажа праду. Не на понiцу жы. Я пустыня i ёсць. Мусiць, прада. Неяк нягегла я жыву. Жы, шмат дзе працава, а, пэна ж, не там i не так. Не з тых, мусiць, шчаслiчыка, якiя адразу трапляюць у каляiну i iдуць сабе, не баючыся збочыць, не спатыкаючыся. У легцы iшо. Нi за плячыма, нi сярэдзiне не было важкай ношкi. Мацi думае, што ён дабрэйшы, шчырэйшы за брато. Калi яна нават i не памыляецца, дык што з таго? Добры чалавек гэта не прафесiя.
Мяняць жыццё  сорак гадо, напэна, позна. Але ж ён чу i iншае: стаць чалавекам не позна нiколi. Ужо само сведамленне неабходнасцi перамены ёсць перамена. Дзе гэта ён чу? М-да, цiкава
Незабаве ён iшо у хату памагаць мацi гатаваць сняданак.
Паводле М. Гiля

У ТРАМВАІ

Карпавiч зайшо у трамвай. У паношаным, але чыстым шэрым касцюме, на пiнжаку якога  тры рады былi прышпiлены планкi ордэна i медалё, са старым салдацкiм рэчавым мяшком. Памалу апусцiся на краёк сядзення каля маладой жанчыны, пакла на каленi рэчавы мяшок.
Да вакзала, грамадзяначка, далёка? спыта у суседкi.
Тая не адказала.
Не турбуйцеся вадзiцель аб’явiць, пачу з другога боку лагодны жаночы голас.
Трамвай мякка пагойдвася. Карпавiч сядзе i дума, што цяпер, падлячышыся  шпiталi, з вялiкай ахвотаю не, з прагаю  сэрцы i руках сядзе на свой трактар. Не марудзячы нiводнага дня. Зямля, поле Душа глыбока-глыбока будзе дыхаць яго Цi не, спачатку, мусiць, ён сходзiць да Беседзi. Пастаiць там пад старой нiцай вярбою, паглядзiць на павольную плынь рэчкi, у якой так чыста i весела адлюстроваецца блакiтнае неба
Суседка Карпавiча, чвякаючы ротам, нешта жавала. Як бы незнарок таханула яго локцем у бок, адхiляла ад сябе. Ён адсунуся на самы краёк. Абапёрся абедзвюма рукамi на рэчавы мяшок, зно з цiхай задаволенасцю падума: “От падрамантавася i за справу. I быццам пацвердзi нешта: Ага, у кабiну”.
Пасядзе на крайку няёмка. Падася трошкi да суседкi. Яна зно яго тахель!
I так некалькi разо.
Нарэшце Карпавiчу надакучыла гэта. Ён кашляну у кулак, павярнуся да суседкi.
Ты, маладзiчка, у вёсцы была калi? У вочы яму кiнулася, што белыя валасы жанчыны пазлямчылiся  пасмы i льснiлiся.
А то не. Мы шэфы. Яна кальнула яго дзёрзкiм позiркам.
Дык, можа, i на пашу завiтвала, дзе статак пасецца? Карпавiч пiльна пазiра на суседку.
От яшчэ мне! А што?
Каровы на пашы наядзяцца травы-муравы i палягуць, жуйку жуюць. Малачко, значыцца, гатуюць нам. Ну, не былi б каровы Дык не бачыла, грамадзяначка.
Жанчына ставiлася на яго, лыпаючы начэрненымi вейкамi, перастала жаваць. Хвiлiнку няцямна пазiрала, потым ускочыла з сядзення. Сiнiя выцертыя штаны, як нi лопнуць, абцягвалi яе клубы i ногi.
Пусцiце мяне, мне выходзiць.
Карпавiч уста, усмiхнуся зморшчаным карычневым тварам. Але спагадлiвыя i насмешлiвыя вочы яго не смяялiся. У iх стаiлiся горкая роспач i глыбока захаваны боль.
А. Капусцiн

КВЕТКІ САЛДАТА

У падземным пераходзе на плошчы Якуба Коласа выстраiлася шарэнга жанчын з кветкамi  вёдрах. Да першай з iх падляцелi дзве Кацюшы, як я iх потым назва сам сабе. Вiдаць, старшакласнiцы у аднолькавых карычневых спаднiчках i белых блузках. Яны з захапленнем залюбавалiся алымi ружамi. Адна прыцiшана, з прыдыханнем выгукнула:
Якое хараство-о!
Побач з iмi, нiбы вырас з-пад зямлi, ста русявы статны салдат.
Падабаюцца?
Кацюшы нiчога не адказалi, толькi важлiва, з прытоенай насцярожанасцю глянулi на яго: знаёмiцца хоча?
Вось гэтую i гэтую, паказа пальцам вайсковец у вядро.
Жанчына торапка, наколькi дазвалялi яе тостыя вузлаватыя пальцы, адабрала  букеце аблюбаваныя iм кветкi. Ён, як у лёгкiм паклоне, нахiлi галаву, працягну iх Кацюшам:
Калi ласка!
Ой, што вы! збянтэжылiся дзячаты. Вiдаць было, iм дужа хацелася атрымаць падарунак ад прыгожага хлопца, аднак штосьцi стрымлiвала iх.
Калi ласка, прашу!
Яны зялi кветкi, i твары сiх трох засвяцiлiся чыстай, як ранiшняя зара на бясхмарным небе, радасцю.
Салдат павярнуся да жанчыны:
Колькi з мяне?
Вастраносы жатушны твар момант бы як застылы. Раптам на iм ажылi нейкiя рухавыя рысы.
Нiколькi.
Не, што вы! запярэчы салдат, дастаючы з кiшэнi кашалёк.
Нiколькi, кажу, замахала рукамi жанчына. Няхай будзе сiм вам на радасць, на дабро.
Цi то яе расчулiла такая рэдкая па цяперашнiм тлумным часе чалавечая шчырасць, цi прыгадалася ёй нешта запаветнае, навек зберажонае  сэрцы з яе далёкай маладосцi?
Нечаканы чынак жанчыны збянтэжы салдата, але ён зразуме: не возьме яна грошай, не. Ён выпраста плечы, наструнiся, кiну руку да казырка:
Шчыры вам дзякуй, мацi. Павярнуся да дзячат, усмiхнуся: Да пабачэння! i пайшо.
Ступа ён цвёрдым чаканным крокам. У яго прыгожай паходцы адчувалася знёслае юначае сведамленне мужчынскай годнасцi. Дзячаты праводзiлi яго дзячнымi замiлаванымi позiркамi. Я таксама пазiра яму след i падума: “Салдат беларускай армii”
Аляксандр Капусцiн

СУКАВАТЫ КІЙ

Уначы выпа снег, накры зямлю бялюткай кодраю. Бярозкi пад маiм акном быццам папудрылiся, што тыя весялухi-артысткi перад выхадам на cцэну. Я стая каля акна, любавася iмi i не адразу звярну увагу на бабулю i трох хлапчуко. Двое меншых пруткамi малявалi на снезе. Трэцi, гадо дванаццацi-трынаццацi, то з аднаго, то з другога боку аббягаючы бабулю, якая тэпала разам з iмi, наравi сукаватым кiйком чыркануць па iхнiх малюнках. Бабуля сварылася на яго гразiла пальцам, малыя замахвалiся пруткамi. Ды дарэмна. “Забiяка”, усмiхнуся я i адышо ад акна, заняся сваiмi справамi.
Дзiна, але часам, калi на хвiлiну-другую адрывася ад свайго занятку, мне чамусьцi на памяць прыходзiлi тыя хлапчукi усе  чорных з жотымi паскамi на рукавах палiтончыках, у сiне-чорных з кутасамi шапачках. I чулася, недзе на сподзе душы ледзь цеплiлася: як мой унук. Можа, таму i спамiналiся?
Пасля абеду, выйшашы на прагулку, я адразу накiравася за дом: што яны там намудрагелiлi  сваёй дзiцячай фантазii?.. На снегавой кодры былi накрэмзаны крывабокiя хаты без комiна, смешныя чалавечкi з кароткiмi тулавамi i вялiкiмi галовамi, птушкi з непамерна догiмi дзюбамi. А па сiм гэтым крыж-накрыж пахадзi сукаваты кiй. Пад адным чалавечкам было накрыляна брыдкае слова. Вiдаць, калi бабуля i малыя пайшлi.
Нiчога гэтага не ведаючы, весела смiхалiся апушаныя снегам бярозы. На веццi зырка iскрылiся сняжынкi-зорачкi пад промнямi, што выслiзнулi з-пад абрыка хмары.
Я церану нагою па крывых лiтарах, пакiравася назад. Каля пад’езда сустрэ суседзя, мужа i жонку, якiя жылi нада мною, вышэй двума паверхамi. Не здолешы стрымаць свайго абурэння, усё расказа iм.
Тое, што затым адбылося, я прадбачыць анiяк не мог: сухi рэзкi смех як плясну мяне па твары. Прыкрасцi дада стомлены, абыякавы жаночы голас:
Пiсьменны хлапчына
Сонца, павярнушы на захад, кацiлася нiз.
Пакуль прагульвася па скверы, я сё чу i той смех, i той голас. У думках лая малога мярзотнiка i супакойва сябе: ат, ну сцёр i сё на гэтым, няма. А калi б i не сцёр? Зно замяцелiла, i зно бела-чыста Тым часам мiж гэтых думак горка шчамiлася: але ж ён зно прыйдзе з сукаватым кiем! Дык хто да яму той кiй? Хто адбярэ?.. Бацькi? Школа? Мы се левыя i правыя?..
А. Капусцiн

КАЦЮШЫНА КАРЦІНА

Пасля непагадзi набярэжная паз Свiслач у парку iмя Горкага, якая цягнулася  бок вулiцы Янкi Купалы, была бязлюдная. Каля лесвiцы, што спускалася на набярэжную ад мастка, пад якiм бурлi вадаспад праз невялiкую плацiну, уладкавалiся з мальбертамi дзве юныя мастачкi. Яны, зрабiшы мазок-другi на палатне, пазiралi на рэчку. Там жыравалi, купалiся i ныралi качкi. На невялiкiм астраку пад другiм берагам знайшла прытулак сям’я гонкiх разгатых таполя.
Калi я праходзi мiма дзячынак, адна з iх, у шэрым акуратным капялюшыку, зiрнула на мальберт сяброкi i здзiлена скрыкнула:
Што ты малюеш, Кацюша?
Я таксама паглядзе на Кацюшын мальберт. На светла-шэрым палатне пабачы нейкiя невыразныя накiды, якiя не мелi нiчога агульнага з рачным пейзажам.
Бабулiны рукi, цiха i як бы няпэнена адказала рослая чарнявая дзячына.
Што-о? быццам не давяраючы свайму слыху, недаменна перапыта шэры капялюшык. Дзе ты iх бачыла?
Кацюша, злёгку прыжмурышыся, далiкатна торкнула  палатно пэндзлем нейкую крапiнку, вiдаць, зрабiла.
Бачыла. Мама сёння падавала на стол снеданне, дык бабуля паглядзела на яе рукi i кажа: “Якiя, унучачка, у тваёй мамы прыгожыя рукi!” А я чамусьцi зiрнула на бабулiны. Яны разгладжвалi на стале абрус, якi яна прывезла з вёскi.
Шэры капылюшык яшчэ штосьцi сказа, але я, аддалiшыся, не разабра тых сло.
Часам да чалавека прыходзяць думкi, якiя ён у той момант зусiм не чака. Так i са мною здарылася. Пазiраючы на рэчку, дзе бязбоязна жыравалi дзiкiя качкi, я нутраным зрокам пабачы шырокiя бацькавы далонi i смуглявыя мамiны рукi. Пабачы так выразна, хоць было бярыся i малюй iх.
Вяртася я назад гадзiны праз дзве. Парк па-ранейшаму бы цiхi, задумлiвы. Толькi аднекуль з глыбiнi яго даносiся зычны малады рогат i песня з транзiстара:”Малады i нежанаты, прывядзi мяне да хаты. I пад музыку хмяльную я з табою патанцую”.
Мастачкi знаходзiлiся на сваiх ранейшых месцах. Я кiну позiрк на мальберт шэрага капялюшыка ён бы блiжэй да мяне. На палатне даволi выразна акрэслiлася сям’я гонкiх разгалiстых таполя на астраку. Не кожнае дрэва было выпiсана з дасканалай акрэсленасцю, але  цэлым карцiна ражвала нейкай цiхай, журлiвай вабнасцю.
Павярнушы галаву да мальберта Кацюшы, я прыпынiся ад нечаканасцi. Праз усё палатно ад верху да нiзу ляжалi дзве прыкладзеныя адна да адной старэчыя рукi з уздутымi, нiбы ручаiны пасля залевы, ператруджанымi венамi, з вузлаватымi, пакрыленымi пальцамi. Як галiны старога дрэва, сумна звесiлiся яны нiз.
Ах, Кацюша, Кацюша!.. Не, яна не толькi сёння за снеданнем пабачыла гэтыя рукi. Мажлiва, углядвалася  iх у цiхай утульнай вясковай хаце, дзе яны клалi перад ёю на засланы кужэльным абрусам стол не замежныя марсы i снiкерсы, а духмяны, спечаны  печы пiрог з яблыкамi. Адчувала iх, калi яны гладзiлi яе гарачы  хваробе лоб, каб астудзiць нясцерпны жар; разам з iмi палола грады за вiшнёвым садком Таму, можа, i вочы яе бачаць iх, пазiраючы на iншае Думкi мае цёплай ласкаю ахiналi дзячынку: ах, Кацюша, Кацюша!..
Паводле А. Капусцiна

КАЛІ АДЦІТАЮЦЬ КВЕТКІ

Прыпа жадлiва, нагбом, да сонечнага дралянага вядра калодзежнага жураля i дога не мог адарвацца, пакуль не пачу над самаю галавою:
Здарожыся, сынок?
Як быццам ён з-пад зямлi аб’явiся гэты згорблены, падобны да абпаленага дрэва стары.
-- Ага, стамiся крыху Спякота стаiць дыхнуць няма чым. Што гэта будзе з агародамi?
Але ён нiчога не сказа на мае апошнiя словы. Паглядзе на мяне пiльна выцвiлымi да ясноты вачыма, спыта нечакана:
Скажы, а цi далёка, цi пасюды на нашым гасцiнцы асфальт пасцялiлi?
Не вельмi я прыглядася Лячу во на гэтай, кiну на легкавушку, ракеце, ажно  вачах мiльгацiць. I далей, каб нейк падтрымаць гаворку: Але там, дзе добра насыпалi на брук пясчаную падушку, асфальт хоць яйка кацi. I вы можаце махнуць у госцi цi  якi санаторый.
Не-е, сынок Ён павярнуся, каб iсцi, але прыпынiся, сказа пацiху, нiбы пытаючыся  самога сябе: I прада, вiдаць, сляпыя яны, калi не пашкадавалi, не пакiнулi маiх кветак
Пра якiя кветкi вы гаворыце? пацiкавiся я.
Як пра якiя? убачы на ягоным твары несхаваную крыду. Ды некалi пра iх уся ваколiца ведала! Усе ведалi! Усе!
От не слухайце вы лепш яго, прысунулася да калодзежа, дзынкнула восiлкамi пажылая жанчына, зусiм пад старасць здзяцiне Калiсь дано, як мы яшчэ маладыя былi, ён гасцiнец наш брукава. Дык от, нешта стукнула  галаву i там, дзе канец кiламетру гэткiя вялiкiя, з нейкага белага часанага каменя, кветкi-рамонкi павыштукова. А цяпер от ваюе, жалiцца сiм, каб пакiнулi iх, не замазвалi асфальтам, быццам без ягоных кветак людзi ездзiць не будуць па нашым гасцiнцы
Сцiхнi! Сцiхнi, лебяда паганая! бязладна замаха догiмi рукамi стары брукар, спынiшыся  веснiчках свайго недалёкага панадворка. Не для цябе яны цвiлi, мае рамонкi! Не для цябе, як бы ты гэтага не хацела!..
А сё рона, як бачыш, адцвiлi, кiнула з’едлiва А Настуся твая сарочыла па сяле вечна будуць цвiсцi!..
Перавальваючыся з нагi на нагу, мiнула з ганарыста задзёртаю галавою суседа-брукара i схавалася  панадворку насупраць, адкуль на сю вулiцу рала прыгнатая на палудзень карова.
Паводле У. Ягодзiка

УСПАМІН ПРА САД

Дзесьцi там, за далёкiмi кiламетрамi, за смугою лясо, павуцiннем дарог, рэк, за сцяною дажджо, снежнымi цалiкамi, за ланцугом маiх дробных клопата-турбот, сiрацее адкрыты для сiх вятро сад, пасаджаны бацькавымi рукамi.
Нiзка сцелюцца над зямлёй пакручаныя, з паламанымi галiнамi яблынi; стомленымi, зусiм старэчымi вачамi дупла глядзяць на кожнага, хто забрыдзе сюды, грушы; хапае за плечы веццем непрарэджаны, змарнелы вiшняк.
I сё рона кожны год, у светлы, iмклiвы час, калi сонца ажно танцуе  вышынi, тут нараджаюцца самыя белыя, самыя прыгожыя на свеце аблокi, з якiмi непрыкметна адплыло  незваротную далячынь маё гаркавае, як вiшнёвая смала, дзяцiнства. Колькi разо, пачушы ад аднагодка-сябрука, з якiм не паладзi: “Вось пабачыш, скажу свайму бацьку!” я, як за пазуху, зашывася  ласкавае вецце вiшняку (не ад боязi, не!) i залiвася гаручымi слязамi, i клiка, i дакара таго, чые вочы дачасна забiла пяском на чужыне зямля.
Тата, тата! Мiльгацяць, быццам ластакi, леты, восеньскi дзень лiстотаю кружыць ля ног; налiваюцца сокам зямным, зорным святлом прамянiстым антонакi, цiхаю радасцю свецяцца на далонях людскiх. Я ж залётнаю птушкаю прылятаю  зiмовую сцюжу пагрэцца да агеньчыка самасейкi-рабiны, што трымцiць перад акном нашай пустой сiратлiвай хаты.
У. Ягодзiк

НА РАДЗІМЕ ЯНКІ КУПАЛЫ

Ездзiлi пасля экзамену у Вязынку.
Сорамна прызнацца, але я, колькi жо жывучы  Мiнску, да гэтага часу сё нiяк не мог выбрацца на радзiму Янкi Купалы. А чора нарэшце пабы на гэтай святой i блiзкай для кожнага беларуса зямлi.
Iшлi палявою дарогай i думалi, што вось тут некалi зрабi свае першыя крокi маленькi Янка. Прада, машыннай дарогi тады, вядома, не было. Была проста палявая сцежка. Але гэтак жа цвiлi лубiн, бульба, красавала жыта. I гэтак жа свяцiла сонца, плылi аблачыны. У маленькага Янкi тады было яшчэ сё наперадзе. Яшчэ пошум родных баро, звон крынiц i спе птушак не пераплалялiся  чыстыя радкi, а толькi трывожылi, хвалявалi сэрца
Гэткае ж хваляванне адчулi i мы, iдучы вязынскiмi сцежкамi.
Адышошыся кiламетры са два, мы апынулiся на скрайку вялiкага поля, на самай сярэдзiне якога роным ланцужком стаялi маладыя дубы. А далей сiнелi лясы. Справа блакiтным азярком цвi лубiн. У бярэзнiку злева перагуквалiся мужчынскiя галасы мабыць, пастухi. I было  гэтым краявiдзе, ва сiм, што бачылi нашы вочы, столькi роднага, дарагога, беларускага, што мы не згаворваючыся спынiлiся i прыцiхлi. А тут яшчэ аднекуль здалёк, як спецыяльна, данеслася цiхае, журботнае:
Люблю наш край, старонку гэта,
Дзе я радзiлася, расла
I аж заказытала нешта  грудзях, зашчымела  горле
З. Прыгодзiч

ШЧАСЦЕ

Шчасце
Як зразумець яго, як убачыць яго, як расказаць аб iм? Нiхто, бадай, не адкажа на гэта пытанне з усёй панатой.
Шчасце шматколернае i шматгучнае.
Шчасце крочыць ранiцай на работу, якую любiш, якая дае табе радасць.
Шчасце бачыць вырашчаны табой колас, пабудаваны тваiмi рукамi дом, завод.
Вялiкае шчасце жыць, таптаць басанож росныя травы,збiраць кветкi, слухаць шум баро i птушыныя песнi, радавацца сонцу, высокаму, чыстаму небу.
Найвялiкшае шчасце кахаць!
Шчасце
Як зразумець яго?
З. Прыгодзiч

ПРЫТУЛАК ВЕРЫ І НАДЗЕІ

Беларусы з даніх часо мелі свае святыя мясціны – прытулкі веры і надзей, куды сцякася абдзелены доляй люд, шукаючы душэнай літасці і цехі. Адным з найбольш славутых такіх кутко былі Жыровічы з шырокавядомым манастыром і цудатворным абразом Маці Божай Жыровіцкай, высечаным на невялічкай каменнай плітцы.
Паводле легенды, абразок той прыблізна  1570 годзе знайшлі пастушкі на лясной грушы. Здзіленыя і напалоханыя яго праменным ззяннем, дзеці паведамілі аб усім мясцоваму памешчыку, які на тым святым месцы збудава невялікую драляную цэркаку і змясці у ёй ялены абразок. Калі ж здарыся пажар і цэркака згарэла, дзіны абразок аб’явіся на камені побач з крыніцай. На тым месцы звялі новы храм. Там зараз узвышаецца Яленская царква, вымураваная  1672 годзе .
Усе згаданыя падзеі звязваюць з іменем Солтана Аляксандравіча. Ён лічыцца заснавальнікам існуючай да нашых дзён правасланай Жыровіцкай святыні, што і цяпер прыцягвае шматлікіх верніка. Слыннай была яна не толькі на Беларусі, але і  Літве, Польшчы, на Украіне. На святочныя службы  Жыровічы прыязджалі многія знакамітыя вяльможы Рэчы Паспалітай і нават каралі.
В.Супрун


ВАСІЛЁК

Жы-бы у адным паселішчы хлопчык. Васільком яго звалі. Сірата. Маці і бацька ды браты з сястрычкамі памерлі сяго за пару дзён ад страшэннага паморку. Добра што людзі  вёсцы аказаліся спагадлівымі і чуллівымі. Вырашылі што стане ён у іх падпаскам. Жы малы па хатах, як і дамовіліся сяляне. Ніхто яго не крыдзі таму што ведалі які гэта сірочы хлеб. Уважліва сачылі і за тым, каб з чужых хто хлапчынку не крыдзі. Рос Васілёк нібы на дражджах, але не гэта самае галонае. Перайма ён ад людзей усё самае лепшае. Бачылі старэйшыя, як яму няпроста, таму і падказвалі і падтрымлівалі і хвалілі. А яшчэ хлапчына тварам ды постаццю нібы  якога прыгажуна пайшо. Тут ужо вясковыя дзячаты стараліся не прапусціць яго міма сябе, абавязкова закрануць, каб пагаманіць ці пасмяяцца. Нічога, што бедны, але затое прыгожы які, а працанік – дык такіх пашукаць трэба. Такога гаспадара  сям’ю прывядзеш – то сё жыццё нібы  Бога за пазухай пражывеш. Усё добра было. Ды аднаго разу здарылася непрадбачанае. Малая дзячынка палезла за сваімі братамі  вірлівую раку купацца. Не паспелі азірнуцца, як закружыла яе і пацгнула на дно. Убачы такую справу Васілёк і – у ваду! Хлапчына выцягну малую але сам утапіся. Калі вяскоцы прыйшлі на наступны дзень на бераг ракі, каб пакланіцца ягонай душы, то бачылі кветку. Старэйшыя адразу загаманілі, што гэта пастушкова душа прарасла, і назвалі кветку Васільком.
А. Ненадавец

РАДАСЦІ ЖЫЦЦЯ

Апошнім часам людзі чамусьці адвыклі пець проста так, для сябе. Ці многа вы дзе чулі сёння, каб жанчыны, вяртаючыся з поля, раптам заспявалі жніную песню? Без дай прычыны, проста так каб лягчэй ступалася (што вы кажаце гэта ж няёмка!); а ці сустракалі дзе, каб дзячаты, сабрашыся на лавачцы ці на бярвенні, выпусцілі  вячэрнюю цішу, як птушку  неба, сваю дзявочую песню (навошта у нас жа дано не пяюць); ці каб жанчына усё рона, маладая ці старая раптам, заюшышыся на працы, узрадавашыся, што  яе сё так ладна выходзіць, раптам адна, сама сабе, заспявала сваю любімую песню (не смяшыце людзей цяпер жа адной спяваць таксама дзіна, як і галасіць!).
Цяпер калі і пяюць песні, то толькі  клубах. Але гэта жо называецца самадзейнасць. Выступленне. Работа. Песня напаказ, дзеля другіх. А не дзеля сваёй узрушанай душы, калі хочацца пець проста так, калі песня, як у таго салая, выліваецца  сонечную раніцу сама сабою, калі не думаеш, ці спадабаецца яна слухачам.
I дрэнна, калі мы часам раку спрымаем толькі як ваду, па якой на лодцы можна перавезці на той бераг сена, а на плыце грузавую машыну. Шкада, калі мы, расклашы цяпельца, бачым у ім толькі жар, на якім можна згатаваць нейкі крупнік. Нядобра, калі лес патрэбен нам, толькі каб падняць, скажам, баравіка ці зваліць елку-сухастоіну на дровы. Сумнавата, калі дождж для нас проста кроплі, якія абавязкова вымачаць да ніткі. I страшна, калі мы жо не спрымаем і раку, і цяпельца, і дождж як раку, цяпельца і дождж і не ражваемся, што яны проста так ёсць побач з намі.
Я і сам часта заважа: любуючыся чым-небудзь, увесь час ловіш сябе на тым, што думаеш, як пра гэта лепей напісаць. I потым злавася, што, гледзячы на тое, як шуміць крыгалом ці як лашчацца адзін да аднаго коцікі на веснавой вярбе, я не мог проста так, для сябе, для душы радавацца вясне. I мне здаецца, што гэтая злосць не аднаму мне, бывае, не дае заснуць і сё муляе, як тая гарошына пад пярынаю капрызнай прынцэсы.
Я. Сіпако


ЖЫЦЦЁ ПРАЦЯЖНІК

Дзіна, але прыкмеці, што не люблю двукроп’е бо сё так ясна пасля нямольнай ягонай перакананасці, здаецца, думцы робіцца цесна  гэтай сваёй скончанасці...
Мне даспадобы працяжнік, які стралою нясецца наперад, ён пакідае думцы прастору...
Значыць, пішу не дзеля таго, каб рассталяць кропкі над «і», мусіць, не веру  мажлівасць такую слова...
Пішу, спрабуючы большыць яснасць, якая здаецца мне непахіснай, што жыццё як працяжнік, стралою нясецца наперад, і ніколі не буцзе  ім скончаных фраз толькі адзін няспынны, імклівы рух адзін нястрымны вечны працяжнік...
А. Асташонак

Заголовок 1 Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 4 Заголовок 515

Приложенные файлы

  • doc 26712675
    Размер файла: 426 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий