Стандарттау


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.



ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ


ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ АГРАРЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ



Д
ү
йсенбекова О.О.






Н
СТАНДАРТТАУ, МЕТРОЛОГИЯ

ЖҮЙЕСІ
Н БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ САПА БАСҚАРУО


( оқу құралы)



























АЛМАТЫ 2010




УДК 006

ББК 65.2/4 ц

Д 87

Авторы: Дүйсенбекова О.О.



Пікір жазғандар:


Кәрімов Ж.К.


Қазақ ұлттық аграрлық университетінінің профессоры,

ауыл шаруашылығы

ғылымдарының докторы

М
ухамбетов Д. Г.
-

Алматы экономика және статистика академиясының
про
ректоры, профессор, физ
-
мат ғылымдарының докторы




Д 87

Дүйсенбекова О.О.

Стандарттау, метрология,сертификаттау жүйесін бақылау және сапа
басқару. оқу
-

құралы. Алматы, ҚазҰАУ, 2010
-

12
7

бет


ISBN 978
-
601
-
257
-
007
-
6


Ж
оғарғы ауыл шаруашылық оқу орынд
арының студенттеріне
арналған, бұл оқу құралы ауыл шаруашылығының қосалқы салалары
пәндерінің кредит жүйесіне сай оқу бағдарламасына негізделіп жазылған.


Оқу құралында стандарттау, метрология, сертификаттау жүйесін
бақылау және сапа басқару пәндерінің
зертханалық
-
тәжірибе және
оқытушының жетекшілігімен орындалатын өзіндік сабақтарына қажет
тақырыптары қамытылған.



УДК 006

ББК 65.2/4 ц



НҚазақ Ұлттық аграрлық университетініңО Ғылыми

Кеңесінің мәжілісінде
қарастырылып, ұсынылды. Хаттама №2. 24.09.2
010 ж.




Дүйсенбекова О.О., 2010 ж.




ISBN 978
-
601
-
257
-
007
-
6





АЛҒЫ СӨЗ


Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканың дамуына
байланысты ішкі және сыртқы саудада фирмалардың, өндірістердің және
ұйымдардың жұмыс істеу жағдайлары күрт өзгерді. Сон
дықтан отандық
өндірістер бүкіл әлемдік саудада қолданылатын ережелерімен тәртіптерді
оқып, зерттеп, біліп іс жүзінде өзінің тәжірибесіне енгізу керек. Барлық
бағыттағы халықаралық қарым
-
қатынас ұлттық және халықаралық
қалыптардың үйлесуін талап етеді. Жос
парлық экономикадағы
стандарттау, сертификаттау және метрологиялық жүйелер, қазіргі
жағдайға кедергі жасап, Қазақстан Республикасының өркендік
экономикаға өтуіне жол бермейді.

-

Cтандарттay

-

нақты бар немесе ықтимал міндеттерге қатысты жаппай
және көп мә
рте пайдалану үшін белгілі бip салада ережелерді реттеудің
оңтайлы дәрежесіне қол жеткізуге бағытталған қызмет.

-

Сертификаттау

-

дайындаушы (сатушы, атқарушы) мен тұтынушыға
(сатып алушыға) тәуелсіз органның өнімнің, үрдістің, жұмыстың,
қызмет көрсетудің но
рмативтік құжаттарда белгіленген талаптарға
сәйкестігін жазбаша растауы.

-

Метрология

-

өлшеулер мен олардың бірлігін қамтамасыз ету әдістері
мен құралдары және қажетті дәлдікке жету жолдары туралы ғылым
.

Өлшеу
-

табиғатты тануда адамзаттың аса маңызды жолд
арының бipi
болып табылады. Физика, математика, химия т.б. секілді ғылымдардың дәл
ғылымдар аталуы өлшеу арқылы түрлі шамалардың арасындағы
функциялық тәуелділіктердің дәл сандық қатынастарын алуға байланысты.
Адамзат өте ерте кезден бері
-

ақ өлшеулерді ө
зінің тіршілігінде пайдалана
білген. Адамның, малдың, әскердің санын, түрлі объектілердің ара
қашықтығын, қоршаған ортаның және денелердің ыстық
-

салқындығын,
түрлі заттардың салмағы мен көлемін білу қай уақытта да өмip
мұқтаждығы болған.

Ғылым мен техник
а ерекше дамыған қазіргі біздің заманымызда
өлшеулердің алатын рөлі айрықша. Ғылым мен оқу үрдісінде, өндіріс пен
техника салаларында қала берді, күнделікті тұрмыста өлшеулер кеңінен
қолданылады және оларға қойылатын талаптар да жылдан
-
жылға арта
түсуде. Ө
лшеу үрдісінің өз алдына ғылым болып дамып, оны оқып
-
зерттеп, әрі қарай дамыта түсудің қажеттілігі, міне, осының куәсі. Бүгінгі
таңда жалпы метрологияны шартты түрде
ғылыми метрология

және
заңдық метрология

деп ажыратады. Ғылыми метрологияны
теориялық
метр
ология, практикалық метрология

деп бөледі. Ғылыми метрология
метрологияның ipгелi түсініктері мен терминдерін, анықтамалары мен
постулаттарын қалыптастырады, физикалық шамалар және олардың
бірліктерін, өлшеу және оның қателіктерінің, өлшеу құралдарының


тео
риялық сипаттамасын зерттейді. Тәжірбиелік метрология әдістемесі
теориялық мақсаттармен негізделген өлшеу үрдісін іс жүзінде

қа
лай
қолдануды түсіндіреді. Заңдық метрология жөнінде Қазақстан
Республикасының НӨлшем бірлігін қамтамасыз ету туралыО заңында

(7маусым 2000 ж.) былай делінген: НЗаңдық метрология


метрологияның
стандарттау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган атқаратын қызметке
жататын және өлшем бірліктеріне, әдістеріне, өлшем құралдары мен
өлшемдік зертханаларына қатысты мемлекеттік тала
птары бар бөлігіО.
Демек, бүгінгі таңда метрологияны стандарттау және сертификаттау
түсініктерімен бipгe тану қажет. Оның да өз қисыны бар. Ішкі нарықта
және басқа елдермен тауар айналымы күрт өciп жатқан жағдайда
тауарларға қойылатын стандарттық, сертифик
аттық және метрологиялық
талаптарды мемлекет тарапынан заңдастырып, олардың хұқықтық базасын
жасау
-

осы үш ғылымның бірлесе атқаратын шаруасы.


Халықаралық және ұлттық нарықта кейінгі кездегі қатігез
бәсікелестік, көптеген ұйымдарға өз бәсекелестігін көте
ру үшін қосымша
әдістерді іздетуде.



Нарықта қазіргі замаңғы ұйымдарды қатайту, нығайту факторының
ен маңыздысы ол, үйымның сапалығы. Сондықтан үйымдар көп мерзімдік
бәсекелестігіне сай сапасын басқару жүйесі ортақ менеджмент жүйесіне
кіреді.



Экон
омикалық жүйенің дамуы басқару және
сапаны басқару

саласы
бойынша көпжақты мамандарды таңдайды.

Өнім сапасын бақылау және
сапаны басқаруды жүргізудің негіздерін меңгеру стратегиялық маңызы бар
мәселе болып табылады. Осы бағыттағы міндеттерді шешуге өнеркәс
іпте,
ауыл шаруашылығында және сауда саласындағы тұтыну тауарларын
өндіру мен өткізу аумағында қызмет атқаратын барлық мекемелер тікелей
қатысуы қажет.


Алға қойған мақсатты орындаудың тиімді құралы ретінде тауардың
сапасын басқару болып табылады. Тауардың

сапасын басқару сауда,
дизайн, өнеркәсіп және ауыл шаруашылық салаларында кеңінен
пайдаланылады. Мұнда ол өнімнің бүкіл Нтіршілік циклынО: техникалық
тапсырма сатысын, өндіру кезеңін, өткізу мен пайдалану, бәсекелестік
қабілетін бағалауды қамтиды.


Cтанд
арттау,

метрология, сертификаттау және сапа басқару оқу
әдістемелік құралының

негізгі оқу бағыттары
-

қ″зір‶і кезде‶і
қолд″ныл″тын метроло‶ия, ст″нд″ртт″у және сертифик″тт″уғ″ ″рн″лғ″н
норм″ти‵ті құж″тт″рды ж″с″у, ‴екіту және өндірісте қолд″нуғ″ ″рн″лғ″н
т
еориялық не‶іздерді зертх″н″лық с″‴″қт″рд″ толықтырып, онд″ қ″зір‶і
м″шин″л″р мен мех″низмдердің, ″‵том″тт″у құр″лд″ры мен
ж″‴дықт″рдың жүйелі мүмкіндіктерін қ″р″стыру.

Оқу
құралының көп жақты және дәрежелі сипаттамасы осы білім
аумағында тереңдете оқыт
уға жүйелі түрде келу керек екенін талап етеді.


Стандарттау, сертификаттау және техникалық өлшемдер ғылыми білім
ретінде әлем теориясын, өнім, үрдіс және қызмет сапасын жөніндегі
сұрақтардың қоғамдық қарым
-
қатыныстарын құқықтық және нормативтік
құрал реті
нде реттейді. Стандарттау, сертификаттау және метрология
халықаралық экономиқалық қатынастарда әлемдік саудада техниқалық
кедергі ретінде және де белгілі бір мемлекеттік стандарттарда салааралық
және қолданбалы стандарттау немесе стандарттау жүйесінде өнді
ріс пен
өнімге қойлатын талаптарды анықтайды.

Оқу
құралының мазмұны
-
өндірісті метрологиялық
қ″мт″м″сыз етуде‶і,

сапа саласындағы терминдер мен анықтамалар жүйелендірілген,
терминдерге түсініктемелер және мысалдар келтірілген, өнім сапасының
көрсеткіштерін
есептеу әдістемесі түсіндірілген, сапа көрсеткіштері
негізінде кәсіпорын қызметін бағалаудың әдістемесі келтірілген, кәсіпорын
қызметінің кешендік бағалауының динамикасын талдаудың әдістемесі
негізделген және

‴″рлық норм″л″рды с″қт″уд″ғы ст″нд″ртт″р т″л″пт
″рын
орынд″у ″рқылы

өндірістік ж″ғд″йл″рғ″ қолд″нуғ″, өлшеулік есептеулер‶е
‴″й ″лдыңғы қ″т″рлы техноло‶ияны
үйрену‶е,
студенттердің білімін
нығайтуға және белсенділіктерін жоғарлатуға негізделген.





























1
-

Бөлім. СТАНДАРТТАУ


1.1.

ҚР ‮
Стандарттау туралы  заңындағы оның ролі мен маңызы


1.1.1.
Нормативті
-
техникалық құжаттар мен стандарттар туралы
түсінік

Техниканың кез
-

келген басқа салалары сияқты стандарттау
саласындағы
қызметтің сәтті болуы үшін де нақты, ғылыми тұрғыдан
негізделген

анықтамалар

қажет. Анықтамалардың жүйесіздігі
мамандардың бір
-

бірін
өзара түсінулерін қиындатады, ортақ әдістемелік
қүралдарды жазуға кедергі береді, халық шаруашылығын бақаруға
арналған жаңа, есептеуші техниканың
енуіне кері әсерін тигізеді.

"Стандартт
ау" терминінің анықталуы ұзақ
дамыған

жолдан өтті.
Адамдардың стандарттау туралы түсініктері ғылым мен техниканың
дамуы
және өндіріс әдісі мен түрінің өркендеуі үрдісінде қалыптасты.
Ұлттық
халықаралық деңгейдегі экономикалық байланыстардың
кеңеюімен бірге

аталмыш терминнің нақтылануы стандарттау
дамуымен қатар жүзеге асып,
оның даму деңгейінің әр кезеңіне әсерін
тигізді.

Стандарттау бойынша (ИСО) халықаралық ұйым 1952 жылы
стандарттаудың (СТАКО) ғылыми мақсаттарын зерттеу бойынша
Комитет
құрды. Оларға халы
қаралық ұйым тарапынан, стандарттауға
тиісті негізгі терминдердің анықталу түсінігін беру туралы міндет
қойылды.
СТАКО тарапынан стандарттау, стандарт, мамандану,
функционалды және өлшемді өзара алмастырушылық сияқты маңызды
терминдердің анықтамасы дайында
лып шығарылды. СТАКО ұсынған осы
терминдердің анықтамасы ИСО Кеңесімен қабылданып, Қазақстан
Республикасының мемлекеттік стандарттау жүйесімен белгіленген
анықтама негізіне сәйкес келді. ИСО құжаттарында "стандарттау"
термині төмендегідей
түсінікпен анықта
лады: "Стандарттау
-

белгілі бір
саладағы реттеудің
оптималды деңгейіне қол жеткізуге бағытталған
ғылым, техника және экономика салаларында қайталантын міндеттерге
арналған шешімдерді
табудағы қызмет". Жалпы түсінікте бүл қызмет
стандарттарды қолдану,
жари
ялау және дайындау үрдісінде көрініс
табады.

Бұл аныктау стандарттаудың барлық түрлерінен көрініс беріп,
оның
реттеуге бағытталған белсенді қызметін тек техникада емес,
сонымен қатар
қызметтің басқа да салаларында сипаттайды.

"Стандарттау" термині Қазақста
н Республикасының "Стандарттау
туралы"
Заңында және Қазақстан Республикасының стандарттаудың
Мемлекеттік
жүйесінде төмендегідей анықталған: "Стандарттау
-

бұл
белгілі бір салада
нақты әрекет ететін міндеттерге қатысты жалпы және


бірнеше рет пайдалануға ар
налған реттеудің оптималды деңгейіне қол
жеткізуге бағытталған қызмет". Стандарттау ғылым, техника және озық
тәжірибенің нысанды жетістіктерінде негізделіп, тек қазіргі дамуды ғана
емес,
сонымен қатар болашақтағы дамуды іске асырып, ғылыми
-

техникалық
дам
умен қатар үздіксіз жүзеге асуы тиіс.

Стандарттау әлемнің қай географиялық, экономикалық және
саясаттық
аймағы стандартты қабылдағанға байланысты әр түрлі
деңгейде жүзеге асады.

Стандарттау бойынша жұмыстардың көлеміне байланысты ол
халықаралық, мемлекетар
алық, аймақтық және ұлттық бола алады.

Халықаралық стандарттау
-

бұл кез
-

келген елдің сәйкес келетін
органының қатысуына жол берілетін стандарттау бойынша жұмыстар.

Қатысушы елдердің тікелей, дайындау немесе ұлттық стандарттарды
қайта
қарау кезінде пайда
ланылатын халықаралық стандарттар,
халықаралық
стандарттау бойынша жұмыстардың нәтижесі болып
табылады.

Мемлекетаралық стандарттау
-

бұл мемлекетаралық мүдделерді
көрсететін нысандар стандарты бойынша қызмет.

Аймақтық стандарттау
-

бұл әлемнің бір ғана гео
графиялық,
саясаттық
немесе экономикалық аймағы елдерінің сәйкес органдары
үшін мүмкіндік
беретін стандарттау.

Аймақтық және халықаралық стандарттау, халықаралық ұйымдар мен
соған
сәйкес аймақтарда ұсынылған ел мамандарымен жүзеге асырылады.

Ұлттық стандар
ттау
-

нақты бір мемлекеттегі стандарттау. Сонымен
қатар
ұлттық стандарттау мемлекеттік, салалық, ассоциациялық, өндірістік
фирмалар
және кәсіпорындар мен мекемелер деңгейінде жүзеге асырыла
алады.

Стандарт. Бұл терминнің дұрыс анықталуы маңызды мағынаға и
е.
Стандарттау бойынша халықаралық ұйым мынандай анықтамаларды
қабылдады: "Стандарт
-

бұл белгілі салада реттеудің оптималды
деңгейіне
жетуге бағытталған, сондай
-

ақ мойындалған орган
тарапынан бекітілген
консенсус негізінде жасалған нормативті құжат
(тер
миннің анықтамасы ИСО2/МЭКД 991. Басшылығы келісімімен
берілген)."
Қазақстан Республикасының "Стандарттау туралы" Заңына
сәйкес стандарт
-

ереженің жалпы және бірнеше рет пайдалануға арналған
қызметінің әр түріне немесе олардың нәтижелеріне қатысты жалпы
м
ақсаттар мен сипаттамалар
белгіленетін екі жақты мүдделердің негізінде
дайындалған құжат.
Стандарт ғылыми зерттеулердің жалпылама
нәтижелерінде, техникалық
жетістіктерде және тәжірбиеде негізделуі
тиіс, сонда оның пайдаланылуы
қоғам үшін оптималды пайда әк
еледі.

Стандарттау бойынша нормативті құжат
-

бүл стандарттау немесе
оның нәтижелері бойынша әр түрлі қызмет түрлеріне қатысты норма,
сипаттама,
мақсаттар мен ережелерді белгілейтін құжат.



Стандарттау жүйесі
-

бұл өнімге,
үрдіске, жұмысқа және
қызметтерге
деген талаптарды белгілейтін стандарттау мен нормативті
құжаттар
қатысушыларының жиынтығы.


Cтандарттаудың заңдылық және нормативтік базасы

Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттау жүйесінде
қолданылатын стандарттау жөніндегі нормативтік құжаттар
ға мыналар
жатады:

-

Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттары
-

ҚР СТ;

-

техникалық
-

экономикалық ақпараттың мемлекеттік жіктегіштері
-

ТЭА МЖ;

-

мемлекетаралық стандарттар
-

МЕМСТ, техникалы
қ
-
экономикалық
ақпарат жіктегіштері, ережелер мен ұсын
ымдар;

-

белгіленген тәртіппен қолданылатын халықаралық, аймақтық және
ұлттық стандарттар, техникалық
-
экономикалық ақпарат жіктегіштері,
техникалық шарттар, ережелер, нұсқаулықтар, қағидалар, нұсқаулар,
әдicтeмeлiк нұсқаулар мен

ұсынымдар;

-

ғылыми
-
техника
лық, инженерлік қоғамдар мен баска да қоғамды
қ

бірлестіктердің стандарттары;

-

ұсынымдар;

-

фирмалық стандарттар;

-

техникалық шарттар.

Стандарт
-

әр түрлі қызмет түрлері немесе олардың нәтижелеріне
қатысты ережелер, жалпы мақсаттар немесе сипаттамаларды жал
пы және
көп рет пайдалану үшін белгіленетін, мүдделі тараптар мен мойындалған
орган келісімі негізінде әзірленген құжат.


Мемлекеттік стандарттар

салааралық мәні және көп мәрте ұдайы
өндіру және (немесе) пайдалану перспективасы бар өнімге
,

үрдісте
рге
(жұмыстарға), қызмет көрсетуге, ұйымдастыру
-
әдістемелік және жалпы
техникалық сипаттағы нормалар мен талаптарға әзірленеді және олар
Қазақстан Республикасының заңдарына, Қазақстан Республикасында
қолданылып жүрген халықаралық және мемлекетаралық станда
рттардың
талаптарына қайшы келмеуі тиіс. Олар Қазақстан Республикасының
стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті
мемлекеттік органдарымен бекітілген.

Техникалық
-
экономикалық ақпараттың мемлекеттік жіктегіштері
-

ө
німнің, үрдістің (жұм
ыстың), қызметтің техникалық
-
экономикалық
ақпарат объектілерінің сыныптау топтарының жүйелі кодтар мен
атауларын көрсететін құжат.

Фирмалық стандарттар


тек осы заңды немесе жеке түлғалармен
қолданылатын және бір заңды немесе жеке түлғамен әзірленген нақ
ты
өнім, үрдіс (жұмыс), қызмет түрлеріне талаптарды белгілейтін
стандарттар. Бұл стандарттарды әзірлеушілер дербес бекітеді.



Ғылыми
-
техникалық, инженерлік қоғамдардың және басқа да
қоғамдық бірлестіктердің стандарттары

іргелі, қолданбалы зерттеулер
мен әз
ірлемелердің білімінің түрлі салаларында алынған нәтижелерін
тарату мен пайдалану үшін әзірленеді және қолданылады.

Техникалық шарттар

-

нақты өнімге, үрдістерге, қызметтерге немесе
өнімнің бірнеше түріне қойылатын талаптарды белгілейтін стандарттау
жөнін
дегі нормативтік құжат. Бұл құжатты жеке және заңды түлғалар
әзірлейді және бекітеді.

Ұсынымдар
-

стандарттау, метрология және сертификаттау
саласындағы қандай да бір болмасын қызметтің түрін үйымдастыру мен
жүзеге асырудың тәртібін және кеңесті немесе нұс
қауды қамтитын ережені
белгілейтін нормативтік құжат.

Стандарттардың түрлері: негіз алынатын стандарттар; өнім (қызмет)
стандарттары; үрдіс (жұмыс) стандарттары; бақылау (сынау) әдістері
стандарттары; терминдер мен анықтамалар стандарттары; стандарттар
кеш
ені.

Негіз алынатын стандарт



кең таралу саласы немесе белгілі қызмет
саласы үшін жалпы ережелері бар стандарт.

Өнім стандарты
-

өзінің тағайындалуына сәйкестігін қамтамасыз ету
үшін өнім немесе біркелкі өнім топтарын қанағаттандыратын талаптарды
белгіл
ейтін стандарт.

Үрдіс

(жұмыс) стандарты


үрдіс тағайындалуына сәйкестігін
қамтамасыз ету үшін үрдіс (жұмыс) қанағаттандыратын талаптарды
белгілейтін стандарт.

Бақылау (сынау) әдістері стандарты
-

әдістер, тәсілдер, қабылдау,
сынаулар, өлшеулер және (немес
е) талдау жүргізетін әдістемелерді
белгілейтін стандарт.

Терминдер мен анықтамалар стандарты


түсінудің қажетті
жеткілікті белгілері бар анықтамалар берілетін терминдерді белгілейтін
стандарт.

Стандарттар кешені


жалпы бағыттық мақсатпен бірлескен және
ө
зара байланысты стандарттау объектілеріне келісілген стандарттарды
белгілейтін өзара байланысты стандарттар жиынтығы.

‧т″нд″ртт″р кез
-

кел
‶ен су‴ъекті‶е ‴″ғынуғ″ д″йын ‴олуы тиіс,
ол″р
″‵торлық құж″т ‴олып с″н″лм″йды. ‧т″нд″рттың ж″с″луынд″ онд″
иелік ет
етін
кез
-

кел‶ен мүдделі ″д″мд″р қ″тыс″ ″л″ды.

‧т″нд″ртт″р с″уд″д″ техник″лық тосқ″уыл ‴олм″уы тиіс.


Ол″рды ж″с″у кезінде х″лық″р″лық ст″нд″ртт″рды, ережелерді,
х″лық″р″лық
ұйымд″рдың норм″л″ры мен ‴″сқ″ елдердің ұлттық
ст″нд″ртт″рын ескеру
қ″жет; ол″р х
″лық″р″лық, ″йм″қтық және
ұлттық ст″нд″ртт″рмен,
норм″л″рмен, сонд″й
-

″қ т″л″пт″рмен ‴ір‶е
үйлесуі тиіс.



‧т″нд″рт ж″с″луының м″қс″тқ″ л″йық ‴олуы с″р″пт″у, және
оның
әлеуметтік, экономик″лық және техник″лық ″спектілерде қ″жет
‴олуы
жолымен ″нықт″л″ды. 
ік
елей экономик″лық тиімділік
қорл″рдың
үнемделуіне, техник″лық және ″қп″р″ттық сәйкестілік
сенімділі‶інің
жоғ″рыл″уын″ ″лып ‴″р″тын ст″нд″ртт″рды
қ″лыпт″стыр″ды. Ад″мд″р өмірі
мен денс″улығын, қорш″ғ″н орт″ның
қ″уіпсізді‶ін қ″мт″м″сыз ету‶е
‴″ғытт″лғ″н ст″н
д″ртт″р әлеуметтік
тиімділікті қ″мт″м″сыз етеді.

Қ″йт″ құрылғ″н ст″нд″рттың мор″льдық тұрғыд″н тоз‴″уы үшін,
ст″нд″ртқ″
‴ол″ш″ғы ‴″р т″л″пт″рдың, және х″лық″р″лық, сонд″й
-

″қ
″йм″қтық
ст″нд″ртт″рдың, өз‶е елдердің озық ұлттық
ст″нд″ртт″рының енуімен
қ″мт″
м″сыз етілетін озық д″мудың
м″қс″тт″ры міндетті түрде с″қт″луы тиіс.

‧т″нд″ртқ″ де‶ен ‴″сты т″л″п
-

оның сертифик″тт″у м″қс″тт″ры
үшін

қ″жеттілі‶і ‴олып т″‴ыл″ды. Мәтін ‴ойынш″ н″қты ″жыр″тылғ″н
міндетті
т″л″пт″р мен ол″рдың ныс″нды түрде тексерілуінің

әді
стерін

м″змұнд″йтын ст″нд″ртт″р, көрсетіл‶ен т″л″пт″рғ″ ж″у″п ‴ереді.

Жүйелілік
рәсімі ст″нд″ртт″удың әр‴ір ныс″нын күрделі жүйенің
‴өлі‶і,
кешенділік рәсімі
-

күрделі жүйенің ‴″рлық элементтерінің
сиымдылығы
ретінде қ″р″стыруын ‴олж″йды.

Дин″мик″лық ст″нд
″ртт″дың кезеңділікпен тексерілуін, ол″рғ″
өз‶еріс
пен кейін‶е қ″лдырудың ен‶ізілуін қ″мт″м″сыз етеді.

‧т″нд″ртт″р т″л″пт″ры түсініктерінің н″қтылығын қ″мт″м″сыз ету
үшін
ол″р н″қты және ″нық ‴олуы тиіс.

Әлеуметтік және техник″лық
-

экономик″лық м″қс″т
т″рғ″ жету
үшін,
ст″нд″ртт″р ‴ел‶ілі ‴ір қызметтерді орынд″йды.


іеттеу қызметі
-

″қылғ″ сыйм″йтын ныс″н (өнім, құж″т және т.‴.
номенкл″тур″сы) түрлерін жеңу. Ол жеңілдетілу мен шектелу‶е келіп
тіреледі.
Неғұрылым ныс″н реттел‶ен с″йын, соғұрылым қорш″ғ″
н
з″ттық немесе
өзіндік т″л″пт″ры мен з″ңд″ры ‴″р т″‴иғи орт″ғ″ ж″қсы
үйлеседі.

Қорғ″у (әлеуметтік) қызметі
-

өнім (
үрдіс, жүмыс, қызмет)
тұтынушыл″рын, д″йынд″ушыл″р мен мемлекетті, техно‶ендік
әсерден қорш″ғ″н орт″ны қорғ″у қ
″уіпсізді‶ін қ″мт″м″сыз ету.


Өркениеттендіретін қызмет
-

өмір с″п″сын қүр″йтын өнім (үрдіс,
жүмыс, қызмет) с″п″сының жоғ″рыл″уын″ ‴″ғытт″лғ″н. Мыс″лы,
х″лық өмірінің ұз″қтығы, өз кезе‶інде елдің д″му немесе өркениеттену
дең‶ейіне әсер
ете отыр
ып, тұтынушы т″у″рл″рын″ де‶ен
норм″ти‵тік құж″тт″рд″ғы
қ″уіпсіздік т″л″пт″рының қ″т″ңдығын″
тікелей ‴″йл″нысты.

Қор с″қт″ндырушы қызмет м″тери″лдық, қу″ттық, ең‴ектік
және

т″‴иғи қорл″рдың шектелуімен не‶ізделіп, қорл″рдың
шығынд″луын
″ ″рн″лғ″н шектеулері ‴″р норм″ти‵ті қүж″тт″рд″ғы
шешімдерде көрініс т″‴″ды.



Ақп″р″ттық

қызмет ″д″мд″рдың, оның ішінде м″м″нд″рдың

өз″р″ пікір ″лысуы мен қызметтік қ″рым
-

қ″тын″ст″рын қ″мт″м″сыз
етеді.
Ат″лмыш қызмет с″уд″д″ғы тосқ″уылд″рды жеңу‶е, сонд″й

-

″қ ғылыми
-
техник″лық және экономик″лық қызметтестікпен ‴ірлесе
жұмыс ж″с″уғ″
‴″ғытт″лғ″н.

Ақп″р″ттық қызмет қызметтің әртүрлі с″л″сының техник″лық
және

‴″сқ″ру ″қп″р″тт″рын″ ие норм″ти‵ті құж″тт″р, к″т″ло‶т″р және
эт″лонд″рмен қ″мт″м″сыз етілуінде көрін
іс т″‴″ды.


Норм″лы шығ″рм″шылық және құқықты қолд″ну
қызметі
т″л″пт″рдың ст″нд″ртт″лу ныс″ны мен ол″рдың ж″лпы
қолд″нылуының з″ңд″стырылуынд″ көрініс т″‴″ды.




1.1.
2. ‧т″нд″ртт″у әдістері

‧т″нд″ртт″у қызметтің ‴ір түрі ретінде

р″ст″л″тын міндеттердің
оптим″лды
шешімдерінің ‴ел‶іленуі үшін қ″жетті ж″лпы ғылыми және
″рн″йы әдістердің
жиынтығынд″ не‶ізделеді.

‧т″нд″ртт″у ‴ойынш″ жұмыст″рд″ көп
колд″ныл″тын әдістері:

1) ‧т″нд″ртт″у ныс″нд″рының реттелуі; 2) п″р″метрлік ст″нд″ртт″
у;
3) унифик″ция; 4) ″‶ре‶″тт″у;
5) кешендік ст″нд″ртт″у; 6) озық
ст″нд″ртт″у.

‧т″нд″ртт″у
ныс″нд″рының реттелуі ст″нд″ртт″у ныс″нд″рының
көптүрлілі‶ін ‴″сқ″руд″ көрініс т″‴″ды.

Кл″ссифик″торл″р, типтік конструкторл″р, жин″қт″йтын
‴ұйымд″р,
үрдістер
,
ережелер, құж″т түрлері реттеу ‴ойынш″
жүмыст″рдың нәтижелері ‴олып т″‴ыл″ды.

іеттеу
-

ст″нд″ртт″у ныс″нд″рының жүйеленуі, түрленуі,
сұрыпт″луы,
симплифик″тт″нуы және оптим″лд″нуы жолымен жүзе‶е
″с″ды.

Жүйелену
-

ст″нд″ртт″удың ‴ір
-

‴ірімен ‴″йл″н
ысты
ныс″нд″рының ‴ір тектестік жүйелілі‶ін ‴ел‶ілеуде көрініс т″‴″ды.
Ныс″нд″рдың көп түрлілі‶ін
ескер‶енде жүйелену м″ңызды мән‶е ие,
өйткені ол ол″рды өз″р″ ‴″йл″нысқ″н
және ‴ір
-

‴іріне ‴″ғынғ″н топт″рғ″
‴іріктіру‶е, ол″рдың кл″ссифик″циял″нуы
мен
‴ойын″ қ″р″й
түрғызылуын″ мүмкіндік ‴ереді. Қ″з″қст″н

іеспу‴лик″сынд″
қолд″ныл″тын техник″лық
-

экономик″лық және әлеуметтік
кл″ссифик″торл″р жүйелеу ‴ойынш″ жұмыст″рдың нәтижесі ‴ол″ ″л″ды.


иптену

-

сип″тт″м″л″рды ст″нд″ртт″у ныс″нд″ры үш
ін типтік
құр″м″
немесе техноло‶иялық шешімдерді ж″лпылық не‶ізде
д″йынд″уд″ ‴ол″тын
қызмет. 
иптену типтік құрылым, ‴ұйым, ереже,
үрдіс, құж″т түрлері, есеп,
жұмысты тәртіпке келтіру‶е және т.‴. әкеледі.



‧елекция
-

өндірісті ″ры қ″р″й д″мыту немесе қызмет
тің әр
с″л″сынд″
қолд″ну үшін м″қс″тқ″ л″йықсыз ‴олып мойынд″лғ″н
ст″нд″ртт″удың н″қты
ныс″нд″рын іріктеуде ″нықт″л″ды.

‧имплифик″тт″у,

селекция қ″р″м″
-

қ″йшылығынд″ өндірісті
″ры қ″р″й д″мыту немесе қызметтің әр с″л″сынд″ қолд″ну үшін
м″қс″тқ″ л″йықсыз

олып мойынд″лғ″н ст″нд″ртт″удың н″қты
ныс″нд″рын іріктеуде ″нықт″л″ды.

Б″сқ″ сөз‴ен ″йтқ″нд″, симплифик″цияның ″ст″рынд″ м″қс″тқ″
л″йық
минимум‶е (мыс″лы, т″р″, ыдыс, ‴екітпе элементтері типтік
өлшемдерінің қысқ″ртылуы) дейін ең ″з қолд″ныл″тын элементтерд
ің
қ″р″п″йым түрде
қыс″ртылуы ж″тыр.

Оптим″лд″у
-

ст″ңд″ртт″удың ең ж″қсы (оптим″лды)
ныс″нының
т″ңд″луы. ‧т″нд″ртт″л″тын ныс″нд″рдың п″р″метрлерінде‶і
(тұтынушы қ″сиеттерінің қ″уіпсізді‶і, с″п″сы және ‴ел‶іленуі)
оптим″лды мәндердің
т″‴ылуынд″ ″нықт″л″ды.

‧т″нд″ртт″у ныс″нд″рының оптим″лдылығын экономик″лық
-
м″тем″тик″лық әдістер мен оптим″лд″у моделін қолд″ну жолымен
жүзе‶е
″сыр″ды.

…″р″метрлік ст″нд″ртт″у
-

м″қс″тқ″ л″йық номенкл″ртур″ мен
п″р″метрлердің с″ндық м″ғын″сының т″ңд″луы және не‶ізделуінде
″нық
т″л″тын ст″нд″ртт″у әдісі.

…″р″метр (‶рек тілінен ″уд″рғ″нд″

-

өлшейтін)
-

м″шин″
немесе
құр″лдың үрдісін, құ‴ылысьш немесе жүйелердің қ″нд″й д″ ‴ір
ерекшелі‶ін
сип″тт″йтын ″уқым.



1.

2.

Стандарттаудың мақсаттары мен міндеттері


Стандарттаудың нег
ізгі мақсаты оптималды деңгейдің
белгіленген
ережелердің, талаптардың, нақты әрекет ететін,
жоспарланатын потенциалдық
міндеттердің кең және бірнеше рет
пайдаланылу әдісімен белгілі бір салада
реттелуі болып табылады.

Стандарттау бойынша қызметтің алғашқы
нәтижесі өнім, қызмет,
үрдіс
және жұмыстардың олардың қызметтік міндеттеріне сәйкес
келуі,
халықаралық тауар айналымында техникалық кедергілердің
жойылуы, ғылыми
-

техникалық прогреске және әркелкі салалардағы
қызметтестікке сәйкес келу
деңгейінің өсуі тиі
с.

Стандарттау мақсаттарын жалпы және нақты сәйкестікті қамтамасыз
етуге қатысты деп бөлуге болады.

Жалпы мақсаттар

ең алдымен "стандарттау" түсінігінен
туындайды.
Стандарттауға арналған жалпы мақсаттардың нақтылануы
міндетті болып табылатын стандарттар т
алаптарының орындалуымен
байланысты.



Оларға:


өнімнің қауіпсіздігің, үрдісті, (жұмысты), адамдардың өмірі мен
денсаулығына қызмет көрсетуді, мүлікті, қоршаған ортаны сақтауды;

саудадағы техникалық кедергілерді,
ішкі және сыртқы нарықтағы
өнім және қызмет б
әсекелестігі қабілеттілігін жоюды;

техникалық және ақпараттық сәйкестік, сонымен қатар өнімнің
өзара

алмастырылуын;


ғылыми
-

техникалық прогресс дамуының деңгейіне сәйкес
өнім,
үрдіс және жұмыс сапасын;

өнім,
үрдіс (жұмыс) қызмет сапасы және қауіпсіздігі
мәселесіндегі
тұтынушылар мүдделерінің қорғалуын;

өлшем бірлігін;

қордың барлық түрлерінің тиімді пайдаланылуының сақталуын;

табиғи және техногенді сипаттағы, сондай
-

ақ басқа да түрлі
төтенше

жағдайдағы апаттардың пайда болу мүмкіндігімен байланысты
шару
ашылық
нысандардың қауіпсіздігін;

елдің қорғаныс қабілеттілігі мен мобильдік дайындығын

қамтамасыз ететін норма, ереже және сипаттамалардың жасалуы кіреді.

Стандартаудың
нақты мақсаттары

қызметтің белгілі бір саласына,
тауар
және қызмет өндірісінің саласын
а, кәсіпорынға, өнімнің,
үрдістің
(жұмыстың), қызметтің және т.б. түрлеріне жатады.

Стандарттаудың негізгі міндеттері:


әзірлеуші, дайындаушы, сатушы және тұтынушы (тапсырыс
беруші)
арасындағы өзара түсінушілікті қамтамасыз ету;


номенклатураға және өнім

сапасына, үрдістерге (жұмысқа)
мемлекет және тұтынушы мүдделеріндегі қызметтерге, сонымен
қатар,
адамдардың денсаулығы мен қауіпсіздігне, мүлігіне қоршаған
ортаны
сақтауға оптимальды талаптарды белгілеу;

сәйкестік бойынша талаптарды

белгіл
еу (конструктивтік,
электрлік, электрмагниттік, ақпараттық, бағдарламалық, т.б.),
сонымен қатар өнімнің
өзара ауыстырылуы;

материал және шикізат бұйымдарын жинақтайтын өнімдер
және
олардың элементтерінің сипаттамалары мен көрсеткіште
рінің
байланысы және келісілуі;

параметрлік және өлшем типтес қатарлар, базалық жинақтық,

бұйымның жинақталған және унификацияланған блоктық
-

модульдік
құрама
бөлшектерін қолдану мен белгілеу негізіндегі унификация;

метрологиялық нормалар, ереж
елер, қағидалар және талаптардың

белгіленуі;

бақылау (сынақтан өткізу, сараптау, өлшеу), сапа бағасы және
өнім

сертификатының, үрдістің (жұмыстың), қызметтердің
нормативті
-
техникалық қамтылуы;



материалдық сиымдылық, қуат сиымдыл
ығы және еңбек

сиымдылығының төмендеуі үшін, аз қалдықты технологияларды
қолдануды
қамтамасыз ету үшін техникалық үрдістерге арналған
талаптардың
белгіленуі;

жіктелу жүйесінің пайда болуы мен жүргізілуі және техникалық
-

экономик
алық және әлеуметтдк ақпараттардың кодталуы;

мемлекет аралық және мемлекеттік әлеуметтік
-

экономикалық
және

ғылыми
-

техникалық бағдарламаның (жобаның), және
инфрақұрылымдық
кешендердің (көлік, байланыс, қорғаныс, қоршаған
ортаның қорғалуы, тіршілік
ету о
ртаны бақылау, халықтың қауіпсіздігі
және т.б.) нормативтік түрде
қамтамасыз етілуі;

тұтынушыларды номенклатура және өнімнің негізгі көрсеткіштері

туралы мәліметпен қамтамасыз ету үшін каталогизация жүйесінің
қүрылуы;

стандарттау әдісімен және құрал
дарымен Қазақстан Республикасының

заң шығару орындарымен бірлесе әрекет етуі;

Стандарттау ғылым және қызмет түрі ретінде стандарттарды
жасау

үрдістерінің

негізгі заңдылықтарын көрсететін, оның
экономиканы
басқарудағы қажеттілігін негіздейтін, дамудың
тенде
нциясы мен оның тиімді
түрде жүзеге асу жағдайларын
анықтайтын белгілі бір бастапқы ережелерде,
қағидаларда негізделеді.

Стандарттаудың негізгі мақсаттары:

келісім;

ашықтық;

еріктілік;

стандарттау саласындағы отандық және шетелдік өндірушілер
мен

жеткіз
ушілер үшін бірдей талаптар;

экономикалық мақсатқа лайықтылық;

Одан басқа стандарттау мақсаттары:


стандарттау дамуының жүйелілігі және кешенділігі;


стандарттардың динамикалығы және озық дамуы;


өнімнің (қызметтің) қауіпсіздігіне, бірлігіне және өзар
а
ауысуының
қамтамасыз етілуіне жағдай жасайтын
стандарттардың жасалу
басымдылығы;


үйлесімділік;


стандарттар ережесінің қалыптасу нақтылығы болып табылады.

Келісім
рәсімі барлық мүдделі тараптардың сапаны қамтамасыз ету
және
өнім, үр
діс (жұмыс) сондай
-

ақ қызмет қауіпсіздігі бойынша
келісімге
жетуге талпынуында айқындалады.

Халықаралық стандарттауда жалпы көптеген мүдделі тараптарда
басты
мәселелер бойынша келіспеушіліктердің болмауын, барлық
тараптардың
ойларын ескеруге деген талпын
ысты және сәйкес келмейтін
көзқарастардың жақындастырылуын сипаттайтын, келісім мағынасын


беретін консенсус термині
қоданылады. Консенсус толықтай ынтымақтың
болуын болжамайды.


1.2.1.
Техникалық
-
зкономикалық және әлеуметтік ақпаратты
сыныптау және кодтауд
ың біртұтас жүйесі


стандарттау объектісі
ретінде

Техникалық
-
экономикалық және әлеуметтік ақпараттарды сыныптау
және кодтау жұмыстары статистика, қаржы, құқық қорғау салаларында,
банк жұмыстарында, бухгалтерлік есепте, стандарттауда, өнім шығару мен
қызме
т көрсетуде, кеден жұмысына,
сыртқы экономикалық жұмыстарда
қажеттілігі.


Бұл жұмыстар шаруашылық үрдістерін ақпараттық қамтамасыз
етуді сәйкестендеру және стандарттау үшін жүргізіледі. Мысалы,
таурлардың ішкі және сыртқы саудадағы қозғаласын автоматты түр
де
есепке алу және сауда мекемелірін ақпаратпен қамтамасыз ету үшін
тауарларды штрих кодтау талаптарын стандарттау қажет.



Бұл саладағы жұмыстардың басты нәтижесі ол


ТЭЭА
сыныптауыштарын жасау. Сыныптау объектілері болып табылады:
өнімдер, үрдістер, жұм
ыс және табиғи ресурстары, халық
шаруашылығының құрылымы, экономикалық ақпараттар т.б.

Өнімдер туралы деректерді автоматтандырылған жүйеде өндеу үшін
мемлекеттік деңгейде ақпаратты негіз болуы керек. Осындай негіз ретінде
КСРО кезінде қалыптастырылған өнді
рістік және ауыл шаруашылық
өнімдердің сыныптауышы (КП) қолданылды. Бұл сыныптауыш қазіргі
кезде біздің елімізде де қоладынылады.


Сыныптауышта өнімдер 100 классқа, әрбір класс


10 бөлімге, әрбір
класс бөлімі


10 топқа, әрбір топ


10 бөлімге, әрбір т
оп бөлімі


10 түрге
бөлінеді. Әрбір өнім түрі 9999 дейін нақтылы өнім атауларын қамтийды.

Қазіргі кезде КП сыныптауышы сыртқы сауда сыныптауышымен
қатар қолданылады. Сауда сыныптауышы елімізде кедендік тарифтің негізі
ретінде енгізілген сыртқы экономикалы
қ жұмыстарда қолданылатын тауар
атауларының тізімі (ТНВЭД


түрінде белгіленеді).

КП және ТНВЭД топтамаларын байланыстыру мақсатында
стандарттар және басқа да нормативтік құжаттарда әрбір өнім атауымен
қатар осы сыныптауыш кондары келтіріледі.


Қызмет көр
сетуді стандарттау.


Қоғам өмірінде және экономикасында қызмет көрсету саласы елеулі
орын алады. Оны мына деректерден көруге болады:


-

өнеркәсібі дамыған елдерде қызмет көрсету саласынан жалпы ішкі
өнімнің үштен екі бөлігі алынады.


-

елімізде жұмы
спен қамтылған халықтын 30 % астамы қызмет көрсету
саласында істейді және бұл көрсеткіштің әрі қарай өсуі байқалады. т.б.


1995 ж. Дүние жүзілік сауда ұйымының ақылы қызмет көрсету


саласындағы басты келісім іске асырылды. Келісімнің мақсаты
халықаралық р
ынокта барлық ақылы қызмет көрсету түрлерін
ынталандыру және құқықтық қамтамасыз ету.


Қызмет кәрсетулер біртекті топтар түрінде жіктеледі. Бұл топтарға
мыналар жатады:


1. Тұрмыстық радиоэлектронды аппараттарды, электр машиналары мен
приборларын жөнд
еу және техникалық қызмет көрсету.


2. Автоматотранспортқа техникалық қызмет көрсету және жөндеу.


3. Сұйық отынмен және газбен жанатын приборларды жөндеу.


4. Химиялық тазалау және бояу, кір жуу қызметі.


5. Тұрмыстық
-
экскурсиялық және қонақ үй қ
ызметі


6. жолаушыларға көрсітілетін көлік қызметі.


7. Жиһаз жасау және жөндеу.


8. Байланыс қызметі.


9. Киімді тігу және жөндеу.


10. Аяқ киімді жөндеу, бояу және тігу.

Көрсетілетін қызмет түрлері көбейіп келеді. Оның жаңа тұрлері,
яғни, аудит
орлік, кеме кіресі, жарнамалық ж.б. түрлері дамып келеді.

Қызметті стандарттау жұмыстары 1992 ж. басталды. Оған себеп
Қазақстан Республикасында қабылданған ‮Тұтынушыларды құқығын
қорғау туралы  заң. Заң тұтынушыларды қауіпті қызметтен қорғаудың
жүйесін құр
удың қажеттігін айқындады. Жүйенің басты бағыты ретінде
міндетті сертификаттау белгіленді.

Қызмет көрсету саласында қолданылып келген ережелер, нұсқаулар
т.б. сертификаттаудың нормативтік негізі бола алмағандықтан міндетті
талаптар тағайындайтын мемлекетті
к стандарттар қажет болды.
Сондықтан елімізде басталған міндетті сертификаттау қызмет көрсету
саласында стандарттау жұмыстарын жандандырды.


Мемлекеттік стандарттарды дайындау үшін техникалық комитеттер
құрылды. Қызмет көрсету сапасының көрсеткіш атаула
рына, қызмет
сапасын бағалау әдістеріне стандарттар дайындау жоспарланып, қазіргі
кезде жүзеге асырылып келеді. Міндетті сертификаттауға жататын қызмет
түрлері анықталды (шаштараз қызметі, бөлшек сауда қызметті ж.б

Өнімнің п″р″метрлері

Өнімнің ең м″ңызды п
″р″метрлері оның қ″жеттілі‶і мен
п″йд″л″нылу
ж″ғд″йл″рын ″нықт″йтын сип″тт″м″л″р ‴олып т″‴ыл″ды:


өлшемдік п″р″метрлер (киім және ″яқ
-

киім өлшемі,
ыдыс
сиымдылығы);


с″лм″қтық п″р″метрлер (спорт ж″‴дықт″ры жеке түрлерінің
м″сс″сы);


м″шин
″ және құр″лд″рдың
өндірістілі‶ін сип″тт″йтын
п″р″метрлері

(желдеткіш және еденсүрткіш өндірістілі‶і,
көліктік
құр″лд″рдың қозғ″лыс жылд″мдығы)
;




қу″ттық п″р″метрлер (қозғ″лтқыш күші) және т.‴.

Бел‶ілі ‴ір
рәсімі, қызметі және құр″мы ‴″р өнім, яғни ‴ел‶ілі

‴ір
типті
өнім п″р″метрлер қ″т″рымен сип″тт″л″ды. …″р″метрлердің
‴ел‶ілен‶ен
м″ғын″л″рының жиынтығы п″р″метрлік қ″т″р ‴олып
″т″л″ды.

…″р″метрлік қ″т″рдың көп түрлілі‶і өлшемдік қ″т″р ‴олып
т″‴ыл″ды. Мыс″лы, м″т″л″р үшін өлшемдік қ″т″р м″т″л″р енінің жеке
п″р″метрлерінен,
″л ыдыс үшін
-

сиымдылықтың жеке п″р″метрлерінен
тұр″ды. Бір типті
‴ұйымның (немесе м″т″ның) әр‴ір өлшемі типтік
өлшем ‴олып т″‴ыл″ды.
Мыс″лы, қ″зір‶і у″қытт″ ерлер киімінің 105, ″л
әйелдер киімінің 120 типтік
өлшемі ‴ел‶ілен‶ен.

…″р″метрл
ік қ″т″рл″рдың ст″нд″ртт″лу
үрдісі п″р″метрлік ст″нд″рт
деп
″т″л″ды.

Киім және ″яқ киім өлшемдік қ″т″рл″рын ж″с″у кезінде әр
″йм″қт″рд″
тұр″тын әр ж″ст″ғы ерлер мен әйелдер с″нының
″нтропометрик″лық
өлшемінен шығ″рыл″ды. Алынғ″н көрсеткіштер
м″тем″тик″лық
ст″тистик″
әдісімен өңделеді.

М″шин″, құр″л және т″р″ның п″р″метрлік қ″т″ры
‶еометриялық
про‶рессияд″ өз‶еретін жүйелі с″нд″рдың жиынтығын″,
қ″л″улы с″нд″рдың
жүйесіне сәйкес құрыл″ды. Б
ұ
л жүйенің мәні ‴ел‶ілі
‴ір м″тем″тик″лық
з″ңдылыққ″ қ″т″ң түрде ‴″ғын
″тын п″р″метрлер
‴ілімінің т″ңд″луынд″
″нықт″л″ды.

Не‶із‶і ст″нд″ртт″р п″р″метрлік ст″нд″ртт″уд″ ГО‧
 8032
"қ″л″улы
с″нд″рдың қ″л″улы с″нд″ры мен қ″т″рл″ры" және ГО‧

6636 "Қ″лыпты
ұзындық өлшемі".

ГО‧
 8032 қ″л″улы с″нд″рдың төрт не‶із‶і қ″т″рын қ″р″стыр″
ды:

1
-

ші қ″т″р
-

К5
-

1.00; 1,60; 2,50; 6,30; 10,00...
; ‴өлім

(зн″мен″тель) про‶рессиясы ‴″р;

2
-

ші қ″т″р
-

КяО
-

1.00; 1,25; 1,60; 2,00; 2,50...

‴өлім

(зн″мен″тель) про‶рессиясын″ и
е;

3
-

ші қ″т″р
-

К20
-

1,00; 1,12; 1,25; 1,40; 1,60...


‴өлім

(зн″мен″тель) про‶рессиясын″ ие;

4
-

ші қ″т″р
-

К40
-

1,00; 1,06; 1,12; 1,18; 1,25...


‴өлім

(зн″мен″тель) про‶рессиясын
″ ие.

Ескерту.

индексі фр″нцуз инженері ‭.іен″рдың құрметіне ″т″лғ″н.
Оның ″тымен қ″л″улы с″нд″р қ″т″рының ж″с″луын ‴″йл″ныстыр″ды.

5
-

5,
10
-

10;
20
-

20 және
40
-

40 қ″т″ры үшін 1
-

10
″р″лығынд″ғы с″нд″рдың с″ны.

…″р″метр
лік

қ″т″рдың жиілі‶і оптим″лды ‴олуы тиіс, өте тығыз
қ″т″р, тұтынушыл″рдың сұр″нысын м″ксим″лды түрде қ″н″ғ″тт″
ндыр″
″л″ды, ‴ір″қ
екінші ж″ғын″н, өнім номенкл″тур″сы шектен тыс кеңейеді.


‧ондықт″н,
5
қ″т″рының
10 қ″т″рын″, ″л
10 қ″т″рының
20
қ″т″рын″ қ″р″ғ″нд″
″ртықшылығы ‴″сымдыр″қ.

Қ″л″улы с″нд″р жүйесінің қолд″нылуы ‴ел‶ілі ‴ір түрде‶і
өнім
п″р″метрлерін унифик″циял″уғ″ мүмкіндік ‴еріп қ″н″ қойм″й,
‴өлшектерді,

‴ұйымд″рды, көлік құр″лд″ры мен техноло‶иялық
ж″‴дықт″рды п″р″метрлер

‴ойынш″ с″‴″қт″стыр″ды.

Мыс″лы, м″шин″ құрылысынд″ғы ст″нд″ртт″у тәжіри‴
и
есі ‴өлшек
пен
тор″пт″рдың п″р″метрлік қ″т″рл″рының м″шин″ және
ж″‴дықт″удың
п″р″метрлік қ″т″рл″рынд″ не‶ізделуі керек екенді‶ін
көрсетті. ‧онымен қ″т″р
ол″рдың мын″нд″й ережелермен
‴″сқ″рылғ″ны
м″қс″тқ″ л″йық:
5 ‴ойынш″
м″шин″ п″р″метрлерінің қ″т″рын″
10
‴өлшек көлемдерінің қ″т″ры, сонд″й
-
″қ
10

‴ойынш″ п″р″метрлер
қ″т″рын″
20 ‴өлшек көлемдерінің қ″т″ры
сәйкес келуі тиіс.
Консер‵ілік ‴″нк″ және ол″рдың т″сым″лд″нуын″ ″рн″лғ″н
көліктік
құр″лд″р үшін т″р″ны тиімді түрде п″йд″л″ну м″қс″тынд″ контейнер,
жәшік және жеке консер‵ілік ‴″нк″л″рды
5 қ″т″ры ‴ойынш″ құрылу
және
темір жол ‵″‶онд″ры мен ″‵том″шин″л″рдың жүккөтер‶іштік
қ″т″ры
ұсыныл″ды.

і″диотехник″д″ ‫″лық″р″лық электротехник″лық комиссиясы
(‫ЭК) т″р″пын″н қ″‴ылд″нғ″н
Е

қ″т″рл″ры ‴ойынш″ құрылғ″н қ″л″улы
с″нд″р
‴ұры
нн″н ‴ері қолд″ныл″ды.
Е
қ″т″рл″ры
Е
З
-


және
Е
12
-


қ″т″рл″ры үшін теориялық с″нд″рдың ‴өлімдермен
жин″қт″лғ″н ″уқымн″н
тұр″ды. Мыс″лы, тұр″қты резисторл″рдың
номин″лдық қ″рсылығының
қ″т″
рл″ры және тұр″қты
конденс″торл″рдың (ГО‧
 2825 және ГО‧
 2519
сәйкес) номин″лды
сиымдылығының қ″т″рл″ры
Е
6 қ″т″ры ‴ойынш″
т″ңд″л″ды.
Осыл″йш″, конденс″торл″р үшін сиымдылықт″р
ының

қ″т″ры мын″нд″й
‴ол″ды: 1,5;2,2;3,3;4,7;6,8 (
п‪
,
мк‪
).

Көлік түрлері жүккөт
ер‶ішті‶інің т″сым″лдың тиімді түрде әсер
ету

тиімділі‶ін қ″мт″м″сыз ету м″қс″тымен т″ңд″луын мыс″л ретінде
келтіру‶е

‴ол″ды. Қ″л″улы с″нд″рдың 1
-

ші қ″т″рын″ сәйкес көлік
түрлерінің

жүккөтер‶іші, т″р″ сиымдылығы мен қойм″ сиымдылығы
мын″нд″й ‴олуы

тиіс:

кесте
1


емір жол ‵″‶онд″ры, т

25; 40; 63 және 100

Жүкті ″‵томо‴ильдер, т

2,5; 4,0; 6,3 және 10,0

Контейнер сиымдылығы, к‶

250; 400; 630 және 1000

Консер‵ілік ‴″нк″
сиымдылығы, ‶

250; 400; 630 және 1000

Қойм″ сиымдылығы, т

250; 400; 63
0 және 1000






1.3.
Стандарттар мен техникалық шарттар, өнімге номенклатура мен
талаптарды анықтайтын нормативті
-
техникалық құжаттар (НТҚ)


ҚР
-
да стандарттауды басқару



Нормативтік құжаттарды қолдану

Стандарттау жөніндегі нормативтік құжаттар мемле
кеттік басқару
органдарымен, шаруашылықтағы субъекттерімен өнімді өндіріске әзірлеу,
дайындау оның жасалуы мен өту сатыларында (жұмыстарды орындау,
қызмет көрсету, техникалық құжаттамаларды әзірлеу кезде жеткізу, сату,
пайдалану, сақтау, тасымалдау және кә
деге жарату) қолданылуы тиіс.

Kүші бар салалық стандарттардың талаптары Қазақстан Республикасы
заңдарына қарсы болмаған жағдайларда Қазақстан Республикасы
аумақтарында колданылады.

Тапсырушы мен орындаушы келісімге өнім, орындайтын қызметпен
жұмыстар м
емлекеттік стандарттардың міндетті талаптарына сәйкестігі
туралы шартты қосуға міндетті және басқа стандарттар талаптарына
сәйкестік шарттарын анықтау тиіс.

Өнім, соның ішінде шеттен әкелінген, егер күші бар стандарттарда
қарастырылған міндетті талаптарға
сәйкес болмаса, немесе егер уәкіл
органмен белгіленген тәртіпте берілген немесе мойындалған міндетті
сертификаттауға жататын өнімнің сертификаты мен сәйкестік белгici
болмаса, тағайындалуы бойынша өткізуге немесе берілуге жатпайды.

Шеттен әкелінген өнім Қа
зақстан Республикасында күші бар
мемлекеттік стандарттардың экология және қауіпсіздік жөніндегі міндетті
талаптарына сәйкес болуы және тиісті сертификатымен расталуы тиic.

Басқа мемлекеттердің халықаралық, мемлекетаралық және аймақтық
стандарттары, техника
лық шарттары мен стандарттары, стандарттау
жөніндегі олардың ережелері, нормалары мен ұсыныстары Қазақстан
Республикасында ынтымақтастық туралы келісімге (шартқа) сәйкес
қолданылады, егер олардың талаптары республика экономикасы
қажеттілігін қанағаттандырс
а.

Халықаралық аймақтық стандарттар және де басқа елдердің ұлттық
стандарттары (осы елдермен тиісті келісімдер болса) Қазақстан
Республикасы аумақтарында мемлекеттік стандарттар ретінде
қолданылады.

Қазақстан Республикасы қосылған мемлекетаралық стандартта
р
Мемстандарт белгілеген тәртіпке сәйкес, оның аумақтарында күшіне
енгеннен қайта ресімдеусіз қолданылады.

Басқа мемлекет мекемелерінің техникалық шарттары кәсіпорны

арасындағы шарт негізінде Қазақстан Республикасы мекемелерімен
қолданылуы мүмкін. Шартта,
техникалық шартта қабылданған барлық


өзгерістермен тұтынушыларды қамтамасыз ету жөніндегі техникалық
шарттар әзірлеушісінің міндеттемелерін қамтамасыз ету қажет.

Басқа елдердің халықаралық, аймақтық және ұлттық стандарттары,
техникалық шарттары және шетелд
ік фирмалар стандарттарының
талаптарына сәйкес шарт (келісім) негізінде осы елдер тұтынушыларының
ұсыныстары бойынша өнімді экспортқа дайындау және жеткізу рұқсат
етіледі.

Стандарттар талаптарын бұзған заңды және жеке тұлғалар Қазақстан
Республикасы заңда
рына сәйкес жауапты.

Қазақстан Республикасының стандарттау жөніндегі нормативтік
құжаттарын ынтымақтастық туралы тиісті

келісім (шарт) негізінде басқа
мемлекеттер, олардың заңды және жеке тұлғалары немесе осы құжаттарды
қабылдаған (бекіткен), тиісті Қазақс
тан Республикасының мекемелері,
органдары рұқсатымен қолдануы мүмкін.

Нормативтік құжаттарға қойылатын талаптар

Стандарттау жөніндегі нормативтік құжаттар белгілейтін талаптар
ғылымының, техника мен технологияның жетістіктеріне негізделуге тиіс
және өнімді

пайдаланудың,
үрдістер (жұмыстар) мен қызмет көрсетуді
орындаудың шарттарын, еңбек жағдайлары мен режимдерін ескере
отырып, Қазақстан Республикасы заңдарына, қолданылып жүрген
техникалық регламенттерге, халықаралық және шет елдердің аймақтық
және ұлттық с
тандарттарының талаптарына, стандарттау жөніндегі
ережелер мен ұсынымдарға қайшы келмеуге тиіс.

Стандарттау жөніндегі нормативтік құжаттарды әзірлеу кезінде олар
адамдардың өмipi мен денсаулығының қаyiпсіздігі, қоршаған ортаны
қорғау талаптарына және Қазақ
стан Республикасында қабылданған
техникалық нормал
арға сәйкес келмейтін жағдайларын қарастырады.

Стандарттау бойынша жұмыстарға халықаралық ұйымдардың
қатысуы.

Жалпы саннан алғанда қазіргі заманда қызмет ететін төрт мыңнан
астам
халықаралық ұйымдардың (әле
мдік және аймақтық), 400
-
ден
артығы
стандарттау мәселелерімең айналысады. Олардың кейбірі (заң
шығарушы метрологиялардың халықаралық ұйымдары, сыналатын
зертханалардың
аккредитация бойынша халықаралық конференциясы,
сапа бойынша
европалық ұйым, сынау және
сертификаттау және т.б.
бойынша европалық
ұйым) оқу құралының сәйкес бөлімдерінде
қарастырылатын болады.

БҰҰ
-
ның Европалық экономикалық комиссиясы (БҰҰ ЕЭК)
механикалық
көліктік құрадардың қауіпсіздігін талап ететін стандарттау
саласындағы
өзіндік қызметім
ен танымал. БҰҰ ЕЭК ережесі (олар 80
-
нен асады)
халықаралық стандарт дәрежесіне ие және автомобильдерді
міндетті түрде
сертификаттаудың нормативті базасы болып табылады.



БҰҰ ЕЭК ИСО
-
мен бірлесе отырып басқаруда, саудада және
көлікте
электронды алмасу бойын
ша әмбебап ережелерге арналған
халықаралық
стандарттарды жасады.

Тұтынушы тауарларының саласында БҰҰ ЕЭК
-
тің соңғы
әзірлемесінің
бірі, сиыр және шошқа еттерінің стандарттары болып
табылады.

Халықаралық сауда төлемі сауда құжаттарын үйлестіру жөніндегі
жұмы
стармен және сауда терминдерін халықаралық ережелермен
талқылау бойынша "ИНКОТЕРМС" жинағымен танымал.

ФАО/ВОЗ сарапшыларының бірлескен комитеті шеңберінде (БҰҰ
-
ның азық
-

түліктің, ауыл шаруашылық ұйымының және денсаулық
сақтаудың

бүкіләлемдік деңгейде

ұйымдастыруының)
"Алиментариус Кодексі"
комиссиясы қызмет етеді. Оның жұмысына 130
астам ел қатысқан. Оның қызметтік мақсаты:

тұтынушыны денсаулыққа зиян өнімдерден және залымдықтан
қорғау;

сауда нормаларын азық өнімдерімен орындауды қамтамасыз е
ту.

Қызмет бағыттары мыналар:


стандарттау бойынша үкіметтік және үкіметтік емес
ұйымдармен
өткізілетін жұмыстардың үйлестірілуі;


стандартарды құру бойынша қызметке жетекшілік ету;


"Алиментариус кодексіне" аймақтық немесе халықаралық
стандарт
тар
ретінде қабылданған стандарттардың үкіметтік ұйымдар
тарапынан
қабылданған жариялауы.

Қазіргі таңда комиссия тарапынан азық өнімдеріне 300
-
ден астам
халықаралық стандарттар және тазалық ережелерінің бірнеше жинағы
әзірленген. Комиссияның европалы
қ бөлімі азық қосындыларының азық
өнімдерінде пайдаланылу мүмкіндігін анықтайды (Қазақстандық
тұтынушыларға қосындылар Е әрпінің "Europe" сөзінің қиып
тасталуынан
пайда болған қорабындағы Е 03, Е 10 және т.б. белгілері
бойынша танымал).
Өзінің құзыреттіліг
і шеңберінде стандарттау
жөніндегі жұмыстарға БҰҰ
-
ЮНЕСКО, МАТАТЭ және т.б. жанындағы
басқа да халықаралық ұйымдар
қатысады.

Халықаралық стандарттарға мысалы, жүн, тоқыма, ет және т.б.
өнімдерінің жеке түрлерін өндіретін (олар 40
-

тан көп) халықаралық
кәс
іби
бірлестіктердің стандарттарын шартты түрде жатқызуға болады.
1937 жылдан
бастап "Вулмарк" компаниясы базасындағы
халықаралық жүн
секретариатының қызметі танымал болды. Ол
"Вулмарк" белгісін қолдану лицензиясын жүннен және бұйымдардан
жасалған өнімнің с
апасын,
халықаралық секретариат талаптары
нормаларына сәйкес келуін растай алған
жүн

өндірушілерге ғана береді.
Ұлттық стандарттарды жасау кезінде жүзім егу
және жүзім шарабын
өндіру Халықаралық ұйымдарының және бөтелкеге
құйылып


шығарылатын су және т.б. ө
ндірушілердің Халықаралық
ассоциациясы сияқты ұйымдардың талаптары ескеріледі.

Стандарттау жұмыстарының тиімділігі


Стандарттау жұмыстарының тиімділігі одан қоғам көлемінде (халық
шаруашылығында) алынған пайда мөлшерінің осы пайданы қол жеткізуге
жұмсалға
н қаржыға қатынасы түрінде анықталады.


Стандарттау жұмыстарының тиімділігі мына мақсаттарда анықталады:


-

нақтылы стандврттау жұмытсарын мемлекеттік және мемлекеттаралық
стандарттау жұмыстарының жоспарларына қосудын орынды екенін
дәлелдеу үшін;


-

стандарттарға енгізілуі мүмкін шешімдерін ішінен оңталысын таңдап
алу үшін;


-

стандарттау саласындағы жұмыстың нәтіжелілігін бағалау үшін.


Стандарттау жұмыстарының тиімділігі оның мынандай негізгі
түрлерімен сипаталады.

1)

экономикалық

2)

техникалық және
ақпараттық

3)

әлеуметтік

1) Экономикалық тиімділік көрсеткіштері ретінде қолданылады:


-

пайда (э)


нақтылы стандарттары (стандарттар топтарын) халық
шаруышылығында қолданғанда оған сәйкес жекелеген өнімге жұмсалатын
жалпы шығын мөлшерінің азаюы.


-

шығ
ын (з)


нақтылы стандартты (стандарттар топтарын) халық
шаруышылығында қолданғанда оған сәйкес жекелеген өнімге жұмсалатын
жалпы шығын мөлшері.


-

жекелеген өнімге (қызметке) шаққандағы экономикалық тиімділік


стандартталатын өнімді өндіру, сату, қолда
ну және жою кезеңдерінде
жекелеген өнімнен алынатын пайда (э) мен жұмсалған шығын (з) айырымы
түрінде анықталатын көрсеткіш.


-

стандарттау жұмыстарының экономикалық тиімділігі


нақтылы
стандартты (стандарттар топтарын) қолданудан халық шаруашылығында
алынған экономикалық пайданың жұмсалған шығынға қатынасы түрінде
анықталады.


1) Экономикалық тиімділік стандарттардың мына түрлерін әзірлегенде
және қолданғанда анықталуы тиіс:


а) өнімге (қызметке) техникалық талаптар немесе шарттар
тағайындалатын ст
андарттарды;


б) үрдіске (жұмысқа) арналған стандарттарды;


в) бақылау әдістеріне арналған стандарттары.


Стандарттардың экономикалық тиімділігіне қатысты бірер мысалда.
Ресейде тоңызытқыштарға қатысты стандартты енгізгенде олардың
әрқайсысынан жылын
а 200 квт. с дейін өнім түсіп отырады.
Тоңазықтқыштар әр үйде қолданылатынын ескерсек үнемделетін электр


энергиясының мөлшері жаңа электр станциясын салғанмен пара
-
пар.


Материалдарды коррозиядан, тозудан және биологиялық бүлінуден
қорғауға арналған стан
дарттарын әзірлеу және қолдану жылына 600
-
800
млн. шамасында пайда түсіреді.


2) Техникалық тиімділікті негізге алатын (ұйымдық
-
техникалық, жалпы
техникалық) стандарттарға қатысты анықтау ұсынылады.


Стандарттау жұмыстарының техникалық тиімділігі


стан
дартты
қолданудан алынатын техникалық пайданың салыстырмалы көрсеткіштері
түрінде анықталуы мүмкін. Мысалы, қауіпсіздік деңгейінің артуы,
материалдың және энергиялық сиымдылықтардың азаюы т.б.


Стандарттау жұмыстарының ақпараттық тиімділігі қоғамға қажет
ті өзара
түсіністікке, ақпаратты түсіну біркелкілігіне қол жеткізу және осы
жағдайларға шаруашылық субъектілерінің бір
-
бірімен келісімділік
-
құқықтық қатынастарында және халықаралық ғылыми
-
техникалық, сауда
-
экономикалық қатынастарын мемлекеттік басқаруда да

жету.


3) Әлеуметтік тиімділіктің негізі тәжірибеде қолданылатын өнімге
(қызметке, үрдіске) қойылатын міндетті талаптарының көпшіліктің
денсаулығына, тұрмыс деңгейіне және басқа да әлеуметтік маңызы бар
жағдайларда оң өзгерістер әкелуінде. Мысалы, өндір
істе жарақаттану,
ауырып қалу деңгелерінің төмендеуі т.б.



Әлеуметтік тиімділікті тікелей есептеп шығару көп жағдайда қиын
немесе мүмкін емес. Мысалы, балалар тағамдарына қатысты стандарттар
тобын әзірлеу және қолдану көп мөлшерде шығын шығаруға байланы
сты.
Бірақ та стандарттау жұмыстары негізінде қол жеткізіп отырған
балалардың денсаулығының жақсаруы


ол үлкен әлеуметтік жетістік.



Қазақстан Республикасында стандарттау жұмыстарын
дамытудың негізгі бағыттары:


Стандарттау жұмыстарын жүргізуді ұйымда
стырудағы уақыт талабына
сай ерекшеліктер мен басты бағыттар мына жағдайларға байланысты:


-

Қазақстан Республикасының Дүние жүзілік сауда ұйымына кіруіне
байланысты саудадағы техникалық кедергілер жөніндегі келісімді орындау
қажеттігіне;


-

Мемлекетт
ік стандарттау жұмыстарын тек қана мемлекеттік бюджеттен
ғана емес басқа да бюджеттен тыс қаржы көздерінен (шаруашылық
субъектілерінің қаржысынан) қаржыландыру т.б.


Алдағы уақытта мына мәселелерді шешу қажет:


1) Стандарттау жұмыстарын басты бағыттард
а қарқынды дамыту


Басты бағыттар ретінде саналады:


-

экология және қауіпсіздік (бірінші кезекте балалар тағамдарын,
адамдарға токсикологиялық әсер ету мүмкіндігі зор тамақ өнімдерін, аса
қауіпті техника түрлерін стандарттау мәселелері шешілуі қажет)
;


-

ақпараттық технологиялар;


-

ресурстарды үнемдеу;




-

тұтынушылардың құқығын қорғау мақсатында өнім сапасын
нормативтік құжыттармен қамтамасыз етуді жетілдіру


-

бухгалтерлік есеп пен банк жұмыстарын стандарттау

Стандарттау жұмыстарының басты
бағыттары:

Стандарттаудың басты бағыттары мен объектілері

1.

Өндіріске қажетті жаңа перспективалы материалдарды жасау

2.

Ғылым мен техниканы дамыту, ресурстарды үнемдеу

3.

Қауіпсіздік, соның ішінде экологиялық қауіпсіздік

4.

Ауыз су

5.

Жаңа бақылау әдістерін

6.

Тамақ өн
імдерді оның ішінде балалар тағамы

7.

Табиғатты қорғаудың жаңа қауіп
сіз технологиясын жасау

8.


Қоршаған ортаның объектілері

9.

Көмір және тау кен өнеркәсібіның өнімдері

10.

Өнімнің сәйкестіндіру көрсеткіштерін тағайындау

11.


Қызметті стандарттау

12.

Агроөнеркәсіп кешен
дері
нің өнімдері

13.


Газды, мұнайды және жарылу заттарын пайдалану, сақтау, тасымалдау

14.


Өнімді сәйкестендіруге қатысты сынау әдістері

15.

Ақпараттық технологиялар

16.

Стандарттау саласындағып пайдаланушыларды ақпараттармен және
құжаттармен қамтамасыз етудін жаңа технол
огияларын қолдану.

17.


Стандарттау мен жоспарлау жұмыстарын электрондық әдістер мен
жүргізу технологиясын қолдану

18.

Тауарлар
ды, өнімді, материалдары штрих кодтау технологиясын
қолдану.

19.


Ресурстарды үнемдеудің жаңа технологияларын жасау

20.

Тутынушылар құқығын қорғ
ау

21.


Автомобиль жолдары

22.


Су, жылу, газ, электр энергиясын есептеу


23. М
үліктерді бағалау қызметін стандарттау.


2) Стандарттау саласында техникалық заңдылықтарды қалыптастыру.


Техникалық заңдылықтарды (техникалық регламентерді) дамыту мына
бағыттарда
жүргізілуге тиісті:



нақтылы өнім топтары мен түрлеріне немесе іс қимылдарды
стандарттау, метрологиялық жабдықтау және сертификаттау
жұмыстарын жүргізу ерекшеліктерін айқындап беретін заңдылық
актілерін жасау;


-

заңдылық актілеріне


заңдары, ҚР Үкіметі
нің қаулыларын ж.б. (ДСҰ
қолданылатын техникалық регламеттердегідей), яғни нақтылы талаптарды
(нормативтерді) енгізу.


3) Қазақстан Республибасының Дүние жүзілік сауда ұйымына мүше
болуы үшін қажетті жағдайларды орындау. Бұл үшін стандарттау


саласында ж
асалуға тиісті :


-

отандық стандарттарды халықаралық старндарттармен үйлестіру;


-

ДСҰ мүше мемлекеттерімен тығыз ақпараттық байланыс орнату.


4) Қолданыстағы мемлекеттік стандарттар қорын жаңарту.


Мемлекеттік стандарттар қоры ескіріп отырады.

Мысалы Ресейде 60 %
астама мемлекеттік стандарттар (олардың көбі біздің елде де қолданыста)
1986 ж. дейін қабылданған. Оңтайлы жаңарту деңгейі шамамен 10
-
12 %
(ЕО, АҚШ, Жапония) болуы керек.


5) Еркін стандарттардың рөлін арттыру.


Ұсыныс түріндегі
талаптарға негізделген еркін стандарттар өнімінің
(қызметтің) бәсекелесу мүмкіндігін көтеру үшін қолайлы. Елімізде еркін
стандарттарға жапай өту (шетел тәжірибелеріне сәйкес) біртіндеп
жүргізілуі керек. Өйткені ол үшін: өнімнің қауіпсіздігін және сапасын
з
аңдылық негізде реттеу көлемін кеңейту қажет, шаруашалық
субъектілерінің келісім
-
шарттарында, басқа да коммерциялық
құжаттарында стандарттарға сілтемелер кеңінен қолданылуы керек.


6. Жаңа стандарттарды дайындауды қаржыландыру үшін бұл жұмысқа
шаруашылық

субъектілерін және шетел инвесторларын кеңінен қатыстыру
қажет.


нифик″цияның типтік көлемдері

Ақт″лм″ғ″н өнім,
үрдіс түрлерін жою және ол″рды не‶із‶і
тұтынушыл″рғ″ қ″жетті ең ″з с″нғ″ жеткізу.


нифик″ция (л″тын тілінен ″уд″рғ″нд″
unus
-

один)
-

өнім, үрд
іс
және
қызмет түрлері оптим″лды с″нының т″ңд″луы және ол″рдың
п″р″метрлері мен
көлемдерінің мәні.


нифик″ция


‴ұл ‴ір з″ттың ‴ір жүйе‶е, форм″ғ″, ‴іркелкілікке
″лып
келінуі. Мыс″лы, техник″д″ унифик″ция деп өнім түрлері мен оның
өндірілім
қорының типтік
көлемдері, м″рк″л″ры мен өзіне тән
қ″сиеттерінің ең ″з с″нын″
келтірілуі және ‴ірдей қызметтік мәні ‴″р
‴өлшек, ″‶ре‶″тт″рдың тиімді түрде
қысқ″ртылуын түсіндіреді.


нифик″ция м″қс″ты
-

″қт″лм″ғ″н өнім
, үрдіс түрлерін жою және
ол″рды не‶із‶і тұтынушыл″рғ″
қ″жетті ең ″з с″нғ″ жеткізу.


нифик″ция
-

ст″нд″ртт″у ныс″нд″рының жүйеленуінде,
типтенуінде,
селекциял″нуынд″, симплифик″циял″нуы мен
оптимиз″циял″нуынд″
не‶ізделіп, мын″нд″й ‴″ғытт″рд″ жүзе‶е ″с″ды:


‴ұйымд″р, м″шин″л″р, ж″‴дықт″р, құрылғыл″р, тор″пт″р м
ен
‴өлшектердің п″р″метрлік және типтік өлшемдік түрде ж″с″луы;


‴іртектес өнімнің унифик″циял″нғ″н топт″рын құру м″қс″тынд″
типтік
‴ұйымд″рды ж″с″у;


унифик″циял″нғ″н техноло‶иялық үрдістер, сын″қт″н өткізу
әдісі,
құж″тт″р форм″сы және т.‴.

ж″с″луы;


ст″нд″ртт″удың ‴іртектес номенкл″тур″л″рының ныс″нд″ры
м″қс″тқ″ л″йық минимуммен шектелуі.




нифик″ция типтік көлемдік (мыс″лы, ‴″сты п″р″метрдің өз″р″
с″ндық
мәнмен ″жыр″тыл″тын ‴ір қызметтік міндеті ‴″р өлшем), ішкі
типтік (мыс″лы, ‴″с п″р″м
етрлі ‴ірдей ‴ір″қ құр″м″ ‴өлшектерінің
құрылымд″ры әр түрлі өнім)
және типтік ″р″лық (мыс″лы, құрылымы әр
түрлі өнімдер) өтілетін с″л″ғ″ ‴″йл″нысты ныс″н унифик″циясы
с″л″″р″лық, с″л″лық және з″уыттық ‴олуы
мүмкін.


нифик″ция өзінің экономик″лық әсерін жо
‴″л″у с″тысынд″
көрсетеді.


нифик″ция нәтижесі ‴өлшектер, т″р″пт″р, типтер, құр″лғ″н
‴ірліктер мен ст″нд″ртт″р, п″р″метрлер мен көлемдерді, құрылым, м″рк″
және т.‴. типтік
құрылымд″рды ″ль‴ом түрінде рәсімдейді.

Бұйымның типтік көлемдік қ″т″рынд″ғы унифик″
цияның
п″йд″л″нылуын″ тоң″зытқышт″рдың ГО‧
 26678 мыс″л ‴ол″ ″л″ды.
…″р″метрлік қ″т″рд″ тоң″зытқышт″рдың 17 түрі және ‴ел‶ілі ‴ір типтік
көлемді яғни ж″лпы көлем
мен темпер″тур″сы төмен ‴өлім
көлемінің ‴ел‶ілі ‴ір мәні ‴″р
мұзд″тқышт″рдың үш түрі ‴″р.
‧т″н
д″ртт″ п″р″метрлік қ″т″рдың шең‴ерінде (мыс″лы, 270 және 300
см
3

к″мер″ көлемі және 80
см
3

төмен темпер″тур″лы ‴өлім көлемімен)
унифик″цияғ″ ж″т″тын және ‴ір типтік көлем шең‴ерінде
(мыс″лы,
қосыл″тын көлемдер ‴ойынш″ тоң″зытқыштық ″‶ре‶″тт″р,
конденс″торл″р
) унифик″цияғ″ ж″т″тын құр″м″ ‴өлшектердің тізімі
көрсетіледі.

А‶ре‶″т
т
″у
-

‴ұйым, м″шин″, құрылғы және ж″‴дықт″рдың жеке
ст″нд″ртты унифик″циял″нғ″н ‴өлшек және тор″пт″рд″н ж″с″луы мен
оның
п″йд″л″нылу әдісі.

Мұнд″й тор″пт″р мен ‴өлшектер әр түрлі үйлесім
ділікте
құрылымы мен
түрі ж″ғын″н әркелкі ‴ұйымд″рдың кең
номенкл″тур″сын құруғ″ мүмкіндік
‴ереді. Мыс″лы, жиһ″здық өндірісте
15 көлемді қ″лқ″нды және үш көлемді
ст″нд″ртты жәшіктерді қолд″ну,
″т″лмыш элементтердің әр түрлі
ком‴ин″циясынд″ жиһ″здың 52 түрі
н
″луғ″ мүмкідік ‴ереді.


нифик″циял″нғ″н

ст″нд″ртт
″р
, өз″р″ ″уыстырыл″тын ‴өлшектер
мен
тор″пт″рды п″йд″л″ну есе‴інен ‴ұйымд″рдың жөндеу‶е
ж″р″мдылығы мен жөндеудің нәтижелілі‶і жоғ″рыл″йды.


А‶ре‶″тт″у
-
м″шин″ ж″с″у, р″диоэлектроник″ және иемденуде
қолд″
ныл″ды. Көрсетіл‶ен с″л″л″рдың д″муы ‴ұйым құрылымд″рының
жиі ″уысуымен және оның күрделі ‴олуымен сип″тт″л″ды. Әр түрлі
м″шин″л″рды жо‴″л″у және оны д″йынд″у үшін ‴ірінші кезекте
м″шин″ның құрылымын әр
қ″йсысы м″шин″д″ ‴ел‶ілі ‴ір қызметті
″тқ″р″тынд″й ет
іп тәуелсіз
жин″қт″л″тын ‴ірліктер‶е
(″‶ре‶″тт″рғ″) жіктеу қ″жет етілді. Бұл
″‶ре‶″тт″рдың д″йынд″луын
тәуелсіз ‴ұйымд″р ретінде ше‴ерлендіру‶е
мүмкіндік ‴ерді. Ол″рдың
жұмыст″рын ‴″рш″ м″шин″л″рғ″ тәуелсіз түрде
тексеру‶е ‴ол″ды.



Бұйымд″рдың құрылымды ″яқ
т″лғ″н ″‶ре‶″тт″рғ″ жіктелуі,
″‶ре‶″тт″у
әдісі д″муының ‴ірінші ″лғы ш″рты ‴олды. Ары қ″р″й
м″шин″ құрылымының
″н″лизі, құрылысы ж″ғын″н әр түрлі көпте‶ен
тор″пт″р мен ‴өлшектердің түрлі м″шин″л″рд″ ‴ірдей қызмет
″тқ″руын көрсетті. 
нифик″циял″нғ″н
″‶ре‶″т
, тор″п және
‴өлшектердің ж″с″луы жолымен жүзе‶е ″сқ″н жеке
қүрылымдық
шешімдердің ж″лпыл″нуы ″т″лмыш әдістің мүмкіндіктерін
едәуір
кеңейтті.

А‶ре‶″тт″удың не‶із‶і м″қс″тт″ры қ″зір‶і т″ңд″ мын″л″р:

″)

‴″з″лық ″‶ре‶″т

рәсімі (шығ″рыл″тын ‴үйым, м″шин″,
қүры
лғы,
ж″‴дықт″рдың және ол″рдың не‶із‶і түрлері мен әр түрлі
орынд″ул″рды
құрудың модифик″циял″нуы есе‴інен номенкл″тур″ның
үлкеюі);

‴)

секциял″ну

рәсімі (унифик″циял″нғ″н тор″пт″р мен ‴өлшектер
түрлі

‴үйымд″рды д″йынд″у ‴″рысынд″ ‶еометриялық және қыз
меттік
өз″р″ ″уысым

не‶ізінде қ″йт″
-

қ″йт″ п″йд″л″нылуы мүмкін);

‵)
модульдік

принцип (техник″ның модульдердің
-

ірі ″‶ре‶″тт″р
‴″з″сынд″
өндірілуі).

Қ″зір‶і у″қытт″ р″диоэлектротехник″д″ және құр″лды құруд″
модульдік
принцип кеңінен т″р″лғ″н; ‴үл икемді
өндірістік жүйе мен
жұмысқ″ ж″р″мды техник″лық кешендердің құрылуының не‶із‶і әдісі.


Кешенді ст″нд″ртт″у
-

ст″нд″ртт″удың не‶із‶і әдістерінің ‴ірі.
Кешенді ст″нд″ртт″у кезінде өз″р″ с″‴″қт″сқ″н т″л″пт″р жүйесінің
қолд″нылуы мен
‴ел‶іленуі ст″нд″ртт″удың ж
″лпы өз ныс″нын″
‴″йл″нысты жүзе‶е
″с″тынынд″й, н″қты мәселені оптим″лды түрде
шешу м″қс″тымен оның не‶із‶і элементтерінде де ‴″йл″нысты жүзе‶е
″с″ды.

Өнім‶е қолд″ныл″тын з″т
-

ол өнімнің д″йынд″луы, сонд″й
-

″қ
с″қт″лу
(‴уып
-

түю, м″ркиро‵к″, көліктендір
у, с″қт″у ) мен тұтыну
(п″йд″л″ну)
ж″ғд″йл″ры үшін қ″жетті өз дең‶ейі ‴ойынш″ өз″р″
‴″йл″нысқ″н
т″л″пт″рдың д″йын ‴ұйым, шикіз″т, м″тери″лд″р мен
жин″қтық тор″пт″р
с″п″сын″ қ″тысты қолд″нылуы мен ‴ел‶іленуі.

Осыл″й, сиыр сүтін кешенді түрде ст″нд″ртт″у ‴″ғ
д″рл″м″сын жүзе‶е
″сыру
кезінде, әрекетте‶і мемлекет″р″лық ст″нд″рттың қ″йт″ қ″р″луы
ғ″н″ емес,
сонымен қ″т″р 37 ст″нд″рттың д″йынд″луы мен қ″йт″ қ″р″луы
қ″р″стырыл″ды. ‧үт с″п″сын көрсететіндер‶е, т″псырысқ″ ‴″йл″нысты
(сүт консер‵ілерін, сыр,
‴″л″л″рғ″ ″
рн″лғ″н т″ғ″мд″рды және т .6. өндіру)
дифференциял″нғ″н қ″тын″с
‴ел‶ілен‴ек. М″йлылық пен микро‴т″рды
″нықт″у үшін сүт с″п″сының ‴″ғ″сы
мен құр″лының ныс″нды экспресс
-

әдістері ж″с″луд″; сүт с″уу құрылғыл″ры
мен техноло‶иялық
ж″‴дықт″р унифик″циял″нуд″; ө
ндірістің типтік
техноло‶иялық
үрдістеріне ст″нд″ртт″р д″йынд″лып ж″тыр; ‴екітіл‶ен
кешендермен
ст″нд″ртт″р өз″р″ с″‴″қт″сып ж″тыр.







1.
4.
Халықаралық және аймақтық стандарттау

Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйымы (ISO)

және аймақтық
стандарттау турал
ы жұмыстарын үйлестіру.
Стандарттау жөнінде
халықаралық ұйымы (СЖХҰ) 25 ұлттық ұйымдары ұсынысы бойынша
1946 жылы құрылған. СЖХҰ электротехника және электроника саладан
басқа барлық аймақтардың стандарттау жұмыстарын жүргізу,
ұйымдастыру және басқару мәсе
лелерімен айналысады, сонымен қатар
сертификаттау проблемаларын қарастырады.

ISO құрамына 120 мемлекеттердің стандарттау жөніндегі ұлттық
ұйымдары кіреді. ISO
-
ң басқару органдары: генералдық ассамблея, Кеңес,
Техникалық басқару бюросы. Жұмыс органдары: т
ехникалық комитеттер
(ТК), комитетшілік, техникалық консультативті топтар.

ISO кеңестің қарамағында жеті комитеттер бар ПЛАКО (техникалық
бюро), СТАКО (стандарттаудың ғылыми мақсаттарын зерттеу комитеті),
КАСКО (сәйкестікті бағалау комитеті), ИНФКО (ғылы
ми техникалық
ақпарат жүргізу комитеті), ДЕВКО (дамушы мемлекеттерге көмек көрсету
комитеті), КОПОЛКО (тұтынушылар мүддесін қорғау комитеті), РЕМКО
(стандарттық үлгілер жөніндегі комитет).

Халықаралық электр техникалық комиссия (МЭК)

1906 жылы өткен 13 ме
млекет уәкілдері қатысқан халықарарлық
конференцияда Халықаралық электр техникалық комиссия (ХЭК)
құрылды.

МЭК электротехника, электроника, радиобайланыс прибор жасау
салаларында стандарт жөніндегі жұмыстарымен айналысады. Көптеген
мемлекеттер МЭК
-
тің мүш
есі ретінде стандарттау жөніндегі ұлттық
ұйыдарымен кіреді. Кейбір мемлекеттерде, мысалы Францияда,
Германияда, Италияда, Бельгияда және т.б. МЭК жұмыстарына қатысу
үшін арнайы комитеттер құрылған.

МЭК
-
тың мүшелері ретінде 40
-
тан астам ұлттық комитеттер кі
реді, бұл
бүкіл әлем халықтың 80% құрайды. МЭК
-
тың ресми тілдері


ағылшын,
француз және орыс болып қабылданған.

МЭК
-
тың әзірлеп шығарылған халықаралық стандарттары екі түрлі
болып келеді:



жалпы техникалық, салааралық деңгейінде қолданылады;



техникалық та
лаптары тек қана бір өнімге арналған
стандарттар.

Бірінші топқа терминология, стандарттық кернеу және жиілік, әр түрлі
сынау және т.б. жөніндегі нормативтік құжаттар кіреді. Екінші топқа
көптеген тұрмыстық электр приборлардан бастап спутник байланыстарға
д
ейін арналған стандарттар кіреді.

МЭК
-
тың негізгі стандарттау объектілері:





электротехникалық өнімдерге арналған материалдар (сұйық,
қатты, газдалған диэлектриктер, мыс, алюминий, олардың
қорытпалары, магниттік материалдар);



электротехникалық жабдықтар (қоз
ғалтқыштар, жарық
-
техникалық жабдықтар, релле, кабель және т.б.);



электроэнергетикалық жабдықтар (буылы және
гидравликалық турбиналар, электрөткізгіш тізбектер,
генераторлар, трансформаторлар);



элктротехникалық өндірістің өнімдері (интегралдық
схемалар, ми
кроүрдісорлар, платалар және т.б.);



электрондық жабдықтар;



электр құралдар;



спутник байланыстардың жабдықтары;



терминология.

Халықаралық стандарттауға қатысатын халықаралық ұйымдар

ООН
-
ның Еуропалық экономикалық комиссиясы (ЕЭК)



бұл
ООН
-
ның экономикалық
және әлеуметтік Кеңесінің органы (ЭКОСОС
ООН).

Стандарттау саласында ЕЭК
-
тың негізгі міндеті
-

стандарттау
саясаттың негізгі бағытын әзірлеу және осы аймағындағы негізгі
проблемаларды анықтау.

ЕЭК ISO, МЭК және басқа халықаралық ұйымдарымен бірге ‮ЕЭК
-
тың

стандарттау жөніндегі тізімі  деген құжатты дайындалып жарияланды. Бұл
құжаттың мақсаты


ЕЭК
-
қа кірген мемлекет үкіметтеріне ұлттық
проблемаларын шешуге көмек беру, халықаралық стандартаудың
приоритеттік аймағында тез арада дамыту және барлық әлемдегі ел
дердің
стандарттау туралы жұмыстарын үйлестіру.

ООН
-
ның Азық
-
түлік және ауылшаруашылық ұйымы

1945 жылы
үкіметаралық арнайы ұйымы ретінде құрылған. Оның ішіне мүше ретінде
160 мемлекет кіреді. Бұл ұйымның Жарғыға сай мақсаты


жалпыға бірдей
жақсы жағдай ж
асау және азық

түлік пен ауылшаруашылық тағамдарын
шығару өндірісін және тарату жұмыстарын тиімділігін жоғарылату және
ауыл халқының тұрмыс жағдайын өркендету болып табылады.

Бүкіл

әлемдік денсаулық сақтау ұйымы (БДСҰ)

ООН
-
ның
Экономикалық және әлеуме
ттік кеңестің ұсынысы бойынша 1948 жылы
құрылды.

БДСҰ
-
ның мақсаты


барлық дүние жүзіндегі халықтардың
денсаулығын ең жоғары деңгейге жеткізу. БДСҰ
-
ның мүшелері болып 180
мемлекет кіреді олардың ішінде Қазақстанда бар.

Көптеген проблемалармен айналысатын
БДСҰ келесі қызметтерді
дамытуды көздейді: денсаулық сақтау қызметтерін дамыту; аурулардың
алдын алу және емдеу; денсаулық сақтау кадрларын көбейту және


олардың сапасын жоғарылату; қоршаған ортаны жақсарту; денсаулық
сақтау бөлімдерін; фармокология және

токсикология бөлімдерін нығайту.

БДСҰ ISO
-
да консультативті беделі бар және 40
-
тан аса техникалық
комитеттердің жұмыстарына қатысады.


Алиментариус Кодексі 

деген комиссия азық
-
түлік өнімдерге
қатысты халықаралық стандарттарды әзірлейді. Бұл комиссия

БҰҰ
-
ның
Азық
-
түлік және ауылшаруашылық ұйымының ұсынысы бойынша
құрылған және олардың құрамында 130
-
дан астам мүше мемлекеттері бар.
Комиссияның негізгі міндеттерінің бірі


негізгі тағам жөніндегі
стандарттар туралы халықаралық келісім жасау және
осы стандарттарды
ұлттық
стандарттау жүйелерге енгізу.

Жалпы еуропалық стандарттау ұйымдары


Еуропалық стандарттау ұйымы (ЕСҰ) 1961 жылы құрылған
. ЕСҰ
-
ның
мүшелері ретінде 17 еуропалық мемлекеттерінің стандарттау ұлттық
ұйымдары кіреді, олар: Австрия,

Белгия, Ұлыбритания, Грекия, Дания,
Германия, Испания, Исландия, Италия, Люксембург, Норвегия,
Нидерланды, Португалия, Финляндия, Франция, Швеция, Швейцария. Бұл
жабық ұйым. Еуропалық деңгейде ЕСҰ үшін стандарттау үрдісі мына
жұмыстардан тұрады: барлық м
үдделі жақтардың консенсус негізінде
стандарттарды жоспарлау, әзірлеу және қабылдау.

ЕСҰ
-
ның негізгі мақсаты


еуропалық стандарттарды әзірлеу арқылы
тауарлардың және қызмет жасау саудасын дамыту.

ЕСҰ еуропалық стандарттарды мына салаларға әзірлейді: ави
ация
жабдықтары, суды ысыту газ приборлары, газ боллондары, көтеру
механизмдердің бөлшектері, газ плиталары, пісіру және кесу, құбырлар
және құбыр жолдары, сорғы станциялар және т.б.

Скандинавия аралық стандарттау ұйымдары (ССҰ)

1952 жылы
құрылды. Оның м
үшелері


Дания, Норвегия, Финляндия, Швеция
стандарттау жөніндегі ұлттық ұйымдарымен кіреді.

ССҰ
-
ның басқа ұқсас ұйымдардан ерекшелігі ол аймақтық жалпы
скандинавиялық стандарттарды әзірлемейді. Оның себебі көптеген жасап
шығарылған өнімдері шет мемлекетт
ерге сатылады, сондықтан
халықаралық стандарттар кеңінен пайдаланылады. Мысалы, Дания 1970
жылдардан бастап ұлттық стандарттардан түгел халықаралық және
аймақтық стандарттарға көшкен.

ССҰ
-
ның негізгі міндеттері:



скандинавия мемлекеттердің стандарттарын
өзара
сәйкестендіру және ұлттық нормативтік құжаттарының
техникалық талаптарын бірыңғайландыру;



стандарттау жұмыстарының ақпаратын ұйымдастыру;



стандарттарды әзірлеу тәжірибесін тарату және ISO, МЭК,
ЕСҰ және т.б. ұйымдарына кіретін мемлекеттерімен келісі
м
бағытымен жұмыс істеу.



Тәуелсіз мемлекеттер достығының (ТМД) стандарттауы

Стандарттау жөніндегі жұмыстар 1992 жылы қабылданған келісім шарт
НСтандарттау, метрология және сертификаттау аймағындағы саясатын
жүргізу келісіміО бойынша жүргізіледі. ТМД мем
лекеттердің барлық
стандарттау ұлттық ұйымдары құрылған Мемлекетаралық кеңесінің
(МАК) мүшесі ретінде кіреді. Бұл Кеңес мемлекетаралық стандарттарды
әзірлеп қабылдайды.

Стандарттау жөніндегі барлық жұмыстар МАК қабылдаған
бағдарламаларға сәйкес жүзеге асыр
ылады. 1996 жылға дейін 2000
-
нан
астам жаңа мемлекетаралық стандарттар әзірленіп қабылданды.

Барлық ұйымдастыру жұмыстары ГОСТ 1.0
-
92 НМемлекетаралық
стандарттау жұмыстарын жү
р
гізу ережелері. Негізгі қағидалар.О бойынша
жүргізілуі керек. Сонымен қатар, қос
ымша НМемлекетаралық стандарттау
жөніндегі ережелерО, НСтандарттау жөніндегі нормативтік құжаттарды
тексеру және баспаға дайындау тәртібіО және басқа негізге алынған
нормативтік құжаттар қабылданған.

МАК

тың шешімі бойынша еуропалық стандарттарды мемлек
етаралық
ретінде қолдануға болады егер мына ережелер сақталынса:

-

ТМД стандарты қандай еуропалық стандартқа сәйкес келетіндігі
туралы нұсқау болу керек;



нормативтік құжатты жаңғыртуға ЕСҰ

ның рұқсаты бар
деген деректер ескерілуі тиіс;



еуропалық станд
арттарына қайшылы келетін ТМД
-
ның
барлық ұлттық стандарттары қолданудан алынуы тиіс;



еуропалық нормаларды тікелей қолдануға алынған стандарт
-
тардың барлық көшірмесі ЕСҰ
-
ға міндетті түрде жіберілуі
керек.

Кешенді ст″нд″ртт″у жүйесі


Кешендік ст″нд″ртт″у ө
німді ж″с″у, ең‴екті қ″уіпсіздендіру және
т″‴иғ″тты
қорғ″удың техноло‶иялық қ″уіпсізді‶і‶інің ж″лпы техник″лық
норм″сының
құж″тт″ну жүйесіне қ″тысты.

Ал″йд″ кешенді ст″нд″ртт″у ‴ой
ынш″ жүр‶ізілетін жұмыст″р,
қ″ржыл″нудың қысқ″руын″ ‴″йл″нысты соңғы он жылд
ықт″
шектел‶ен
көлемде орынд″л″ды.

Қ″зір‶і у″қытт″ Қ″з″қст″н іеспу‴лик″сынд″ мемлекеттік не‶із‶і
ст″нд″рт кешендерінің


қ″лыпт″суы жөнінде‶і қызмет ж″лғ″сын т″‴уд″:

Қі‧
 1.0 "Қ″з″қст″н респу‴лик″сы ст″нд″ртт″нуының Мемлекеттік
жүйесі.

Не‶із‶і ережелер";

Қі
‧
 2.0 "Өлшем ‴ірлі‶ін қ″мт″м″сыз етудің Мемлекеттік жүйесі.
Не‶із‶і
ережелер";

Қі‧
 3.0 "Қ″з″қст″н іеспу‴лик″сы сертифмк″тт″нуының
Мемлекеттік
жүйесі.



Не‶із‶і ережелер";

Қі‧
 4.0 "Өнімді ж″с″у және өндіріске қою жүйесі. Не‶із‶і
ережелер";

Қі‧
 5.0 "

ехник″лық
-

экономик″лық және әлеуметтік


″қп″р″ттық
топт″стырылу мен кодт″нудың ‴ірлескен жүйесі.

Не‶із‶і ережелер".

Қі‧
 6.0 "‭трихтік кодт″у жүйесі.

Не‶із‶і ережелер";

Қі‧
 7.0 "Қ″з″қст″н іеспу‴лик″сы ″ккредит″циясының жүйесі.
Не‶із‶і
ережелер".


О
зық ст″нд″ртт″у (‴ол″ш″ғы ‴″р ст″нд″ртт″рдың д″йынд″луы)
‴олж″мғ″
сәйкес ‴ол″ш″қт″ оптим″лды ‴ол″тын ст″нд″ртт″у ныс″нын″
норм″ мен
т″л″пт″рдың тәжіри‴еде қол жеткізіл‶ен қ″тын″сы ‴ойынш″.

‧т″нд″ртт″р ғылым мен техник″ д″муының жетістікке жеткен
дең‶ейін ғ
″н″
тіркей ″лм″йды, өйткені өнім түрлерінің мор″льдық
тұрғыд″н көнеруінің
жоғ″ры қ″рқындылығын″н ол″р техник″лық
про‶рестің теже‶іші ‴олуы
мүмкін. ‧т″нд″ртт″р техник″лық
про‶ресті тежемеу үшін, ол″рдың
өнеркәсіптік өндіріс т″р″пын″н
қ″мт″м″сыз етілу мерзім
ін көрсетумен ‴ір‶е
с″п″ның ‴ол″ш″қт″ғы
көрсеткіштерін ‴ел‶ілеу қ″жет. Озық ст″нд″ртт″р
сериялық өнімі
‴″ст″лм″ғ″н немесе ‴ірінші кезеңде тұрғ″н, өнімнің ‴ол″ш″ғы
‴″р
түрлерін ст″нд″ртт″у қ″жет.

70
-

90 жылд″ры озық ст″нд″ртт″р с″п″ көрсеткіштеріне және
он
ың
ен‶ізілуіне дифференциялық мерзіммен, ол″рдың өсіп келе ж″тқ″н
т″л″пт″рын
қ″мтитын ‴ірнеше с″тыл″ры ‴″р с″тылы ст″нд″ртт″р түрінде
орынд″л″ды. ‧т″нд″ртт″рд″ әдетте техник″лық дең‶ей және с″п″ның екі
-

үш с″тысы ‴″р:



ертеректе и‶еріл‶ен өнімді т″л″пт″рғ″

с″й шығ″р″ды;



ж″ң″д″н ж″с″л″тын өнім‶е де‶ен т″л″пт″р;



‴ол″ш″ғы ‴″р өнімнің жоғ″ры әлеуметтік дең‶ей‶е с″й т″л″‴ы.

‧ол″й, ст″нд″ртт″ х″тқ″ ″рн″лғ″н қорғ″ екі с″ты ‴ел‶ілен‶ен ‴ол″тын:


кесте
2

Көрсеткіш ″т″уы

1
-

с″ты

2
-

с″ты

‫″т желісінің узындығы, м

1
00


150

Жин″лғ″н тор″пт″рдың ‴ел‶ілен‶ен
қоры,
циклд″р

300
-
1600

350
-
1700

‫″тқ″ к″жетті күш,Н

О,85
-
О,13

0,75
-
,11

‧″тылы ст″нд″ртт″ ‴ес немесе од″н д″ көп с″тыл″р ‴ол″ ″л″ды.
"Көпс″тылы" ст″нд″ртқ″ АҚ‭
-
т″ 60
-
жылд″рдың ″яғынд″
қ″йт″
шығ″рыл″тын жеңіл ″‵томо‴ильдер үшін міндетті түрде қ″жетті


тәжіри‴еден
өткен ‶″зд″рдың не‶із‶і токсик″лық компоненттерін
шектеулі түрде
қ″мт″м″сыз ету‶е мүмкіндік ‴еруде ст″нд″ртт″у керек.

‭етелде ғылыми
-

зерттеулік және тәжіри‴елік


к
онструкторлық
жүмыст″рдың нәтижелері ‴екітіл‶ен "″лдын
-

″л″
ст″нд″ртт″удың"
к″те‶ориясы ‴″р.


Озық ст″нд″ртт″р өнімнің ж″ң″ түрлерін өндіруді ұйымд″стыруғ″
әсер етеді.
Мыс″лы, 1953 жылы ‴екітіл‶ен түрлі
-

түсті теледид″рғ″
″рн″лғ″н
″мерик″ндық ст″нд″ртт″р
, 1957
-

1960 жылд″ры АҚ‭
-

т″
түрлі
-

түсті
‴ейнені ‴еретін теледид″рл″рдың өндірілуіне ж″ғд″й
ж″с″ды.

80
-

жылд″рдың ″яғынд″ х″лық″р″лық ст″нд″ртт″удың үлкен
жетісті‶і,
х″лық″р″лық ст″нд″ртт″удың ‴ұйымның өзінің өндірілуінен
‴ұрын
″удиокомп″ктты дискте ‴
екітіл‶ені үлкен жетістік ‴олып
есептеледі. Бұл
комп″кт
-

дискінің ‴″сқ″ техник″лық құр″лд″рмен
толықт″й сәйкестілі‶ін
қ″мт″м″сыз етіп өндірістік емес шығынд″рд″н
қ″шуғ″ мүмкіндік ‴ереді.




























2
-
Бөлім. МЕТРОЛОГИЯ


2.1.
Метрологияның м
азмұны мен мағынасы


НМетрологияО

деген сөз гректің НметронО
-

өлшем, НлогосО
-

ілім
дейтін екі сөзінен құралған. Метрологияның сөзбе
-
сөз мағынасы
-

өлшеу
туралы ілім. Қазіргі кездегі анықтама бойынша,метрология
-

өлшеу туралы,


бірегейлігін және дәлдігін қам
тамасыз етудің жолдары мен тәсілдері
туралы ғылым.


Өлшеу деп тәжірибе жолымен, өлшеу құралдарының (арнаулы
техникалық құралдар) көмегімен физикалық шамалардың сандық мәнін
анықтауды айтады. Табиғаттың тылсым сырларын ашу жолдарының бірі
өлшеу жүргізу
болып табылады. Әртүрлі өлшеу әрекетін жүргізу арқылы
біз айналамыздағы материалдық дүниені сандық жағынан сипаттап,
табиғаттың түрлі заңдылықтарын ашамыз. Метрологияның негізін
қалаушы Д.И. Менделеев былай деген: НҒылым өлшеуден басталады.
Өлшеусіз дәл ғы
лымдардың болуын елестету мүмкін емесО.


Шынындада өлшеулер жүйесінсіз ғылым мен техниканың ешқандай
саласы өмір сүре алмайды. Мәселен, зерттеуші
-
химик, технолог
-
химик,
инженер
-
химиктердің қызметі түрлі өлшеулерді жүргізумен байланысты
болатыны белг
ілі.


Ұзындық, аудан, көлем, масса, температура және уақыт сияқты
физикалық шамаларды өлшеу ерте заманнан басталған. Қазіргі кезде
өлшенетін шамалардың саны әлдеқайда көп. Мысалы, механикалық,
жылулық, электрлік, оптикалық, магниттік және басқа да
физикалық
шамаларды айтуға болады.


Қандай да бір физикалық шаманы өлшеген кезде оның размері бірлік
эталонының размерінен неше есе көп не аз екенін білеміз. Мысалы,
ұзындықтың эталоны метр, олай болса берілген L ұзын дықты өлшеу деп
ұзындықтың о
сы мөлшерінде неше метр барын білуді айтамыз. Сол
сияқты, берілген m массаны өлшегенде оның массасының эталоны
-

бір
килограмнан неше есе артық не кем екенін білеміз.


Әрине, өлшейтін шаманы мемлекеттік метрологиялық мекемелерде
сақталатын
арнайы эталондармен әрдайым салыстырып жатудың қажеті
жоқ. Оның орнына сол эталондармен алдын
-
ала салыстырылған өлшеуіш
аспаптар пайдаланылады. Оларға ұзындықты өлшейтін (сызғыш,
микрометр, өлшеуіш микроскоп), уақытты өлшейтін (сағат), массаны
өлшейтін

(таразы), электр мөлшерін өлшейейтін (амперметр, вольтметр),
тағы басқа өлшеуіш аспаптар жатады.


Әр жерде, әр түрлі уақытта, әр түрлі өлшем құралдары мен тәсілдерін
қолданып өлшенген өлшем нәтижелерін бір
-

бірімен салыстыру үшін
өлшем бірегейліг
інің сақталуы өте қажет.


Сөйтіп кез
-

келген физикалық шаманы өлшегенде ылғи да белгілі
қателікпен өлшейміз. Өлшеу үрдісінде шаманың сандық мәнін табумен
қатар өлшеу кезінде жіберілетін қатені анықтау қажет болады.


Осыдан, метрологияның бас
ты мақсаты өлшемнің бірегейлігі мен
дәлдігін қамтамасыз ету екенін көреміз.

Терминдер мен анықтамалар

Метрология

-

өлшеулер мен олардың бірлігін қамтамасыз ету әдіcтepi
мен құралдары және қажетті дәлдікке жету жолдары туралы ғылым.



Өлшеу

деп белгілі бip
физикалық шаманың мәнін өлшеу құралының
көмегімен табу арқылы физикалық объектінің қасиеттерінің сандық
сипатын анықтауды айтады.

Өлшеулер бірегейлігі

деп нәтижелері заңдастырылған шама
бірліктерінде көрсетілген және өлшеу қателігі берілген ықтималдықпен
б
елгіленген шектегі өлшемнің жай
-
күйін түсінеді.

Өлшеулер түрлері

Өлшеулердің бірнеше түрі болады. Өлшеулерді өлшенетін шаманың
уақытқа тәуелділік сипатына қарай, өлшеу мәліметінің дәлдігіне әсер
етуші шарттарға байланысты және алынған мәліметті өңдеу әдіс
теріне
қарай жіктейді.

Уақытқа тәуелділігіне байланысты өлшенетін шама
статистикалық
және
динамикалы
қ
болып бөлінеді.

Өлшеу барысында уақыт бойынша физикалық шаманың мәні тұрақты
болса, мұндай өлшеу
-

статистикалық

деп аталады.

Мысалы: денелердің:
геомет
риялык өлшемдерін, массасын, ыдыс ішіндегі тұрақты қысымды,
т.б. өлшеу.

Егер өлшеу барысында өлшенетін шаманың мәні өзгеріп отыратын
болса, онда мұндай өлшеуді
динамикалық

өлшеу деп атайды
.
Мысалы:
өшетін тербелістің амплитудасын, жылдамдықтың лүпілін, т.

б. өлшеу.

Өлшеулер мәліметтерін алу әдісі бойынша өлшеулер
тікелей, жанама,
жиынтықты

және
үйлecімдi
болып бөлінеді.

Тікелей

өлшеу деп ізделініп отырған мәнді тәжірибе барысында өлшеу
құралының көмегімен бірден анықтауды айтады
.
Бұл жағдайда физикалық
ша
маның мәні өлшегіш құралды объектіге жанастыру (тиістіру) арқылы
табылады. Мысалы: дененің өлшемін микрометрмен, уақытты
секундомермен табу т.б.

Жанама

өлшеу деп табылатын шаманың мәнін өлшегіш құралды
объектіге жанастырмастан, тікелей өлшеу нәтижелері ме
н ізделініп
отырған шамалардың арасындағы белгілі функциялық тәуелділіктің
көмегімен табуды айтады.


Жанама өлшеуді мынадай формуламен өрнектеуге болады:

,

мұнда
х
-

табылатын шаманың мәні,
Q
1
,
Q
2
,
Q
3
,…
-

тікелей әдіспен
т
абылған шамалар.

Жиынтықты
өлшеу деп бірнеше аттас шамаларды бір мезгілде
ө
лшеуді айтады.

Бұл жағдайда, осы шамаларды олардың әр түрлі терулері
үшін тікелей өлшеп, ізделетін шаманы теңдеулер жүйесін шешу арқылы
табады.

Y
йл
ec
імді

өлшеу
-

екі немесе одан д
а көп әр аттас шамаларды б
ip

мезгілде өлшеп, олардың арасындағы тәуелділікті табу.

Үйлесімді өлшеуге
мысал ретінде 20С температурадағы өткізгіштің кедергісін және әр түрлі


температурада өлшегіш резистордың температуралық коэффициентін б
ip

мезгілде өлшеуді

келтіруге болады.

Алынған мәліметтің дәлдігіне байланысты өлшеулер үш класқа
бөлінеді:

1.
Ең жоғарғы дәлдікті өлшеулер
.
Бұларға эталондық өлшеулер,
физикалық тұрақтыларды (ә
cipece
, әмбебап тұрақтыларды) өлшеу жатады.

2.
Бақылау
-
сәйкестеу өлшеулер
.
Бұларға

өлшеу техникасының
жүйелік қателігінің белгілі мөлшерден асып кетпеуін және тағайындалған
стандартқа сәйкес келуін қадағалайтын мемлекеттік бақылау
лабораториялары жүргізетін өлшеулер жатады.


3.
Техникалық өлшеулер
.
Олардың дәлдігі өлшеу құралдарының
сип
аттамаларымен анықталады. Техникалық өлшеуге ғылыми
-
зерттеу
жұмыстарындағы, өндірістегі т.б. өлшеулер жатады.


2.1.1.
‮Бөлшектерді штангенциркульді қолданып, абсолютті әдіспен
өлшеу 

Өлшенетін шаманы абсолютті әдіспен өлшегенде, оның мәні
аспаптың тікелей
көрсетуімен анықталады. Осы әдіспен өнімнің
өлшемдері штангенциркульмен, микрометрмен, ұзындық өлшеуіштермен
сызбаға сәйкес жасалынғанына көз жеткізу.

Ол үшін бөлшектің шақтама (допуск) қойылған барлық өлшемдерін,
сонымен бірге геометриялық формасының дұ
рыстығын тексеру қажет.
Бөлшекті барлық жағынан өлшеу үшін штангенциркуль қолданылады.
Өлшеу құралын таңдап алғанда ол берілген өлшеу дәлдігін қамтамасыз
ету керек. Оның шекті ағаттығы (погрешность) кестеде көрсетілген
шақтама өрісінің аясында болу қаже
т.

Штангенциркульдің сипаттамасы

Штангенциркуль (
1 сурет) қозғалмайтын өлшеуіш еріні 1 бар штанга
мен қозғалатын өлшеуіш еріні 2, нониустан 3 және бекіткіш бұрандадан 4
тұрады. Қозғалатын еріні бар рамка штанга бойымен қолмен немесе
микроқозғағыштың көмегі
мен қозғалады.


Өлшеуіш еріндердің астыңғы жағында сыртқы өлшемдерді өлшеуге
арналған жазық ішкі беттері болады және ішкі өлшемдерді өлшеуге
арналған сыртқы цилиндрлі беттері бар. Еріндердің үстіңгі жақтары өткір
болады және бөлшектерге сызат түсіріп, өлше
уге болады.

Нониустың құрылымы

Штангенциркульдерде

санақ құрылымы ретінде нониус қолданылады.
Нониус дегеніміз негізгі шкаланың бөліктерін өлшеуге арналған
қосымша шкала (2
-

сурет).







1 сурет. Штангенциркуль





2 сурет. Нониус

Мұнда
b
=
a
/
n
;


Бұл

жерде

b
-

нониустың

бөлшегінің

бағасы
,
демек

нониустың

көмегімен

санауға

болатын

ең

кіші

шама

(0,1
немесе

0,05
мм
);

a
-

негізгі шкаланың бөлігінің ұзындығы (интервал);

n
-

нониустың бөліктерінің саны;

a
n
-

нониус шкаласының бөлі
гінің ұзындығы;

L
-

нониустың ұзындығы;


-

нониустың модулі


негізгі шкаланың нониустың бір
бөлігінен асып түсетін сан бөлігі ретінде табылады.

Бөлшектің өлшемін штангенциркульдің негізгі шкаласы және нониус
бойынша өлшене
ді. Негізгі шкаланың бөлігінің саны бойынша
нониустың нөлдік штрихының сол жағынан бүтін бөліктерді анықтайды
(миллиметр немесе градус). Егер нониустың нөлдік штрихы негізгі
шкаланың штрихтарының арасында қалса, онда бүтін бөлікке оның бір
бөлшегін қосу ке
рек (миллиметрдің ондық немесе жүздік бөліктерін). Ол
үшін нониустың қай штрихы негізгі шкплпның штрихымен тұстас
келетінін анықтап, сол штрихтың реттік нөміріне нониустың бөлік
бағасын көбейтеді.

Бөлшектердің өлшемін өлшеу

Штангенциркульмен сыртқы өлшемде
рді өлшегенде, бекіткіш
бұранданы 4 босатып және рамканы жылжытып (алдымен қолмен,
соңынан 5 бұранданы бекітіп, гайканы бұрау арқылы өлшеуіш еріндерді
өлшенетін бөлшектің жақтарына тығыздап тиістіреді де 4 бұрандамен
бекітеді. Одан соң штангенциркульді бөл
шектен босатып, негізгі
шкаламен және нониуспен өлшеу жүргізеді.

Бөлшектің ішкі өлшемдерін өлшеу де осы әдіспен жүргізіледі, бірақ
мұнда цилиндрлі өлшеуіш еріндерді бөлшектің ішіне енгізіп жасайды.
Өлшенген өлшем мәні инструменттің көрсетуі мен қосарланған

еріндердің өлшемдерінің қосындысы ретінде табылады.

Тапсырма жұмысты орындау тәртібі

1.

Өлшеу инструментінің құрылымымен танысып, бланкка
олардың сипаттамаларын жазу керек (бөлік бағасы, өлшеу шегі, ағаттығы
т.б.)



2.

инструменттің нөлге қойылуын тексеру керек,
егер оған
тұстас келмесе күйге келтіру қажет;

3.

бөлшектің эскизін барлық өлшемдерімен салу;

4.


сызбаның өлшемдері  деген графаға барлық өлшемдерін
жазу керек. Анықтама кестесінен сандық ауытқуларды тауып (үстіңгі


es,
астыңғы


еi
), шекті өлшемдерді тауып, қа
жетті графаларға жазу
керек. Шекті өлшемдерді мына формулалармен табуға болады:

d
max
=d+es

d
min
=d+ei

мұнда

d
max
-

валдың

ең

үлкен

шекті

өлшемі
;


d
min
-
валдың

ең

кіші

шекті

өлшемі
.



2.1.2.
Бөлшектерді микрометрді қолданып, абсолютті әдіспен
өлшеу

Өлш
енетін шаманы абсолютті әдіспен өлшегенде, оның мәні
аспаптың тікелей көрсетуімен анықталуы.Осы әдіспен өнімнің
өлшемдерін, микрометрмен,ұзындық өлшеуіштермен бөлшектердің
өлшемдерін сызбаға сәйкес жасалынғанына көз жеткізу.

Ол үшін бөлшектің шақтама (до
пуск) қойылған барлық өлшемдерін,
сонымен бірге геометриялық формасының дұрыстығын тексеру қажет.
Бөлшекті барлық жағынан өлшеу үшін микрометр қолданылады. Өлшеу
құралын таңдап алғанда ол берілген өлшеу дәлдігін қамтамасыз ету
керек. Оның шекті ағаттығ
ы (погрешность) кестеде көрсетілген шақтама
өрісінің аясында болу қажет.

Микрометрдің сипаттамасы

Микрометр жылтыр бөлшектердің сыртқы өлшемдерін өлшеуге
арналған және бұрандалық жұптың көмегімен бұрыштық ығысуды
сызықтық өлшемге түрлендіру
рәсіміне негізд
елген. Микрометр (3
-
сурет)
өлшеуіш жазықтығы 1 бар тұтқаның 3 ішіне нығыздалған табаннан 5
тұрады. Микрометрлік бұранда 4 сабақтың микрометрлік гайкасына
бұралған, ал оның цилиндрлік бөлігі сабақтың екінші жағына тура
бағытталған. Барабан 8 микробұрандаға
қалпақшамен 2 бекітілген.
Шытырлағыш 7 тұрақты өлшеуіш күшін (7+2Н) жасау үшін
қолданылады. Микробұранданы тұрақты қалыпта ұстау үшін стопор
бұрандасы 7 орнатылған.

Микробұранданың санақ басталуы екі шкаладан тұрады. Біріншісінің
бөлу бағасы 0,5 мм


микро
бұранданың адымына тең де, сабақта
сызылып көрсетілген. Барабанның айналымы оның сабақтың бойымен
жылжуымен ұштасады. Сонымен, барабанның бүйірі бойынша бүтін
миллиметр мен 0,5 миллиметрді есептеуге болады.

Екінші дөңгелек шкала 50 бөліктен тұрады және бар
абанның
конустық жағына жазылған микробұрандалы барабанның бір бөлікке


бұрылғаны микробұранданың табанының 0,5/50=0,01 мм
-
ге тең шамаға
жылжуына сәйкес келеді. Демек, микробұранданың бөлу бағасы 0,01 мм
-
ге тең болады.



3 сурет. Микрометр



Санақ былай жаса
лынады: мысалы, барабанның бүйірі төменгі шкала
бойынша 14 бүтін миллиметрді бөліп алсын, ал жоғарғы шкала бойынша
және 0,5 мм
-
ді бөлсін, сонымен өзектегі өлшем 14,5 мм
-
ге тең болады.
Дөңгелек шкаланың өлшемі 24 пен 25
-
ші бөліктердің ортасына тоқтасын.
Сон
ымен, толық өлшеу мынаған тең: 14,5+0,24+0,005=14,745 мм. Мұнда
0,005 саны жуықтап көзбен алынған.

Микрометрдің шекті өлшемі тұтқаның өлшемі мен микробұранданың
өлшеуші қозғалымына байланысты болады. Өлшемі 300 мм
-
ге дейінгі
микрометрлер 0
-
25 мм, 0
-
50 мм..
...275
-
300 мм шектерінде өлшейтін,
демек әр 25 мм сайын, ал 300 мм
-
ден үлкендері
-

әр 100 мм сайын
өзгередін шектерде шығарылады.

Бөлшектердің өлшемдерін өлшеу

Өлшеу жүргізудің алдында микробұранданы нөлге қою керек. Ол
үшін барабанды шыртылдатқыштан ұстап

тұрып өлшеу бетіне тигізеді.
Өлшеу шектері 25
-
50 мм және одан үлкен микробұранданы тексергенде
өлшеу жазықтықтарының арасына шектік немесе арнайы өлшемдер
(меры) қойылады. Үш рет шыртылдатқаннан кейін микробұранданы
стопорлы бұрандамен бекітіп, олай болма
ған жағдайда оны нөлге былай
қою қажет:

1.

Барабанды микробұрандадан босатады. Ол үшін барабанды
ұстап тұрып, қақпақшаны 9 ашады да, барабанды нөлдік штрихпен тұстас
келгенше бұрайды да, қақпақшаны қайта бекітеді.

2.

стопорды жіберіп, барабанды сағат тіліне қарс
ы бағытта 1
-
2
рет бұрап, нөлге тұстас келуін қайта тексереді.

Тапсырма жұмысты орындау реті

1.

Өлшеу аспабының құрылымымен танысып, өлшеу бланкасына
оның сипаттамасын жазу керек (бөлу бағасы, өлшеу шегі, шақтау
қателігі).

2.

аспаптың нөлдік қойылымын тексеріп, е
гер тұстас келмеген
жағдайда, оны күйіне келтіру керек.

3.

бөлшектің барлық өлшемдерінің эскизін салу керек.

4.

сызбадан барлық өлшемдерді жазып алу керек. Анықтамалы
кестелерден сандық ауытқуларды тауып (үстіңгі
es
, астыңғы


ei
), шекті
өлшемдерді есептеп, сәй
кес графаларға жазу қажет.
Шекті өлшемдерді
мына формулалармен табуға болады:

d
max
=d+es

d
min
=d+ei

мұнда

d
max
-

валдың

ең

үлкен

шекті

өлшемі
;


d
min
-
валдың

ең

кіші

шекті

өлшемі
.

5.

шақтаманың

мөлшеріне

қарап

өлшеуіш

аспапты

таңдап

алу

керек
.

6.

бөлшектің

барлық

өлшемдерін

өлшеу

керек
.



7.

әр

өлшемнің

жарамдылығына

есеп

беру

керек
.
Бөлшектің

жарамдығы

оның

нақты

өлшемдерінің

шекті

үлкен

өлшем

мен

шекті

кіші

өлшем

аралығында

болуымен

анықталады
.

8.

бөлшектің

формасының

бір

өлшем

бойынша

ауытқуын

анықтау

керек

(
шет
кі

жағы

немесе

ортасында
).
Жасаушылардың

параллельдіктен

(
конусқа

ұқсастық
)
және

түзу

сызықтықтан

(
бөшкеге

ұқсастық

немесе

ерге

ұқсастық
)
ауытқу

мәні

өлшенген

өлшемдердің

үлкені

мен

кішісінің

жарты

айырмасы

арқылы

табылады
.

2.2.

Қазақстан Республикасының м
етрологиялық қызметінің
негіздері


Метрологиялық қамтамасыз ету дегеніміз бұл талап етілген өлшеу
бірлігі мен дәлдікке жету мақсатымен ғылыми және ұйымдық негіздерін,
техникалық құралдарын, ережелерін және нормаларын құру және қолдану
деп түсініледі.

Метро
логиялық қамтамасыз етудің ғылыми негізі болып метрология,
ал ұйымдық негізі
-

мемлекеттік және ведомстволық қызметі болып
табылады.

Өлшеу бірлігін қамтамасыз етудің құқықтық негізі НӨлшеу бірлігін
қамтамасыз ету туралыО заңы және Өлшеу бірлігін қамтамасыз

етудің
мемлекеттік жүйенің стандарттары болып келеді.

Өлше
м

бірлігін қамтамасыз етудің негізгі мақсаттары мыналар
болып табылады:

I) Қ
азақстан Республикасы азаматтарының мүдделерін және
экономикасын өлшемнің теріс нәтижелері салдарынан қорғау;

2) ота
ндық және импортталған өнімдердің,
үрдістердің (жұмыс
-
тардың) және көрсетілген қызметтердің қауіпсіздігі мен сапасын
қамтамасыз ету;

3) материалдық және энергетикалық ресурстардың барлық түрлерінің
дұрыс есебін қамтамасыз ету;

4) іргелі зерттеулерде және
ғ
ылыми талдамаларда өлшем дұрыстығын
қамтамасыз ету;

5) диагностика және сырқаттарды емдеу, адамдардың еңбек және
тұрмыс жағдайларының қауіпсіздігін бақылау, қозғалыс қауіпсіздігін
қамтамасыз ету, қоршаған ортаны қорғау кезінде сенімді өлшем
нәтижелерін қа
мтамасыз ету.


Метрология жөніндегі шетелдік заңдардың қағидаларынан заңның
ерекшелігі
-

бұл заң тек қана негізгі салаларға (сауда, денсаулық қорғау,
қоршаған ортаны қорғау, сыртқы экономикалық қызмет) ғана емес,
сонымен қатар шама бірліктердің мемлекеттік

эталондарына тәуелді
эталондарды қолданып метрологиялық қызметтер жүргізетін өлшеу
құралдарды калибрлеу жұмыстарына да таралады. Бұл Заң бойынша
аккредиттелген метрологиялық қызметтерінің заңгерлік тұлғалары, осы


қызметтерді аккредиттеген органдардың
және ұйымдардың атынан,
калибрлеу туралы сертификаттар беру құқығы бар.

Заңда пайдаланылатын негізгі ұғымдар Заңдылық метрологияның
халықаралық ұйымының (ЗМХҰ) ресми терминологиясына сәйкестірілген.

Заңның негізгі бабтары мыналарды белгілейді:

-

өлшем бір
лігін қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік басқарудың
ұйымдастыру құрылымын;

-

өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы нормативтік құжаттарды;

-

шама бірліктері мен бірліктердің мемлекеттік эталондарын;

-

өлшеу құралдары мен әдістемелерін.

Өлшем бірлігін қамт
амасыз етуді мемлекеттік басқару

Қазақстан Республикасында өлшем бірлігін қамтамасыз ету жөніндегі
қызметті мемлекеттік

басқаруды Қазақстан Республикасының стандарттау,
метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органы
жүзеге асырады.

Ст
андарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті
мемлекеттік орган:

-

өлшем бірлігін қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік саясатты
қалыптастырады және іске асырады;

-

Қазақстан Республикасы метрологиялық қызметінің жұмысын
үйлестіруді жүзеге ас
ырады;

-

қолдануға рұксат етілген шама бірліктерін белгілейді;

-

метрология саласында ірге
лі зерттеулер жүргізуді ұйымдастырады;

-

шама бірліктерінің мемлекеттік эталондарын жасау, бекіту, сақтау
және қолдану ережелерін белгілейді, Қазақстан Республикасы ш
ама
бірліктерінің эталондық базасын жетілдіреді;

-

өлшем бірлігін қамтамасыз ету жөніндегі нормативтік құжаттарды
әзірлеу мен бекіту тәртібін белгілейді;

-

өлшем құралдарына, әдістеріне және нәтижелеріне қойылатын жалпы
метрологиялық талаптарды анықтайды;

-

өлшем құралдарын қолдану, өңдіру және жөндеу тәртібін белгілейді;

-

өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесінің тізілімін
жүргізеді;

-

мемлекеттік метрологиялық қадағалауды ұйымдастырады және
өткізеді;

-

метрология жөніндегі халықаралық және а
ймақтық ұйы
мдарда
Қазақстан Республикасының атынан өкіл болады;

-

өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласында кадрларды кәсіби
даярлауды және қайта даярлауды ұйымдастырады.

Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесінің
құ
рылымы

1) ұйымдық негізді қ
ұратын Қазақстан Республикасының мет
-
рологиялық қызметі;



2) шама бірліктерінің мемлекеттік эталондары және техникалық негізді
кұратын өлшем құралдары;

3) өлшем бірлігін қамтамасыз ету жөніндегі жұмыстарды
ұйымдастыруды және оларды өткізу тәртібін рет
тейтін нормативтік
құжаттар
ын ұйымдастыру.

Өлшем бірлігін қамтамасыз етудін мемлекеттік жүйесінің
объектілері

Шама бірліктері, шама бірліктерінің мемлекеттік эталондары, өлшем
құралдары, өлшем құралдарына, әдістеріне және нәтижелеріне қойылатын
талаптар жә
не өлшемдерді орындау әдістемелері мен нормативтік
құжаттар өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесінің
объектілері болып табылады.

Қазақстан Республикасының метрологиялық қызметі:

1) мемлекеттік метрологиялық қызметтен;

2) уақыт және жиілік мем
лекеттік қызметтерінен; заттар мен
материалдардың құрамы мен қасиеттерінің стандарттық үлгілерінен;
заттар мен материалдардың физикалық тұрақты шамалары мен касиеттері
туралы стандарттық анықтама
-
деректерден, сондай
-
ақ өлшем бірлігін
қамтамасыз етудің өзге

де мемлекеттік қызметтерінен;

3) мемлекеттік басқару органдарыны
ң, жеке және заңды тұлғалардың
метрологиялық қызметтерінен тұрады.

Мемлекеттік метрологиялық қызмет:

1) стандарттау, метрология жә
не сертификаттау жөніндегі уәкілетті
мемлекеттік органнан;

2)

шама бірліктерінің мемлекеттік эталондарын жасауды, жетілдіруді,
сақтауды және қолдануды, шама бірліктерінің мөлшерлерін беру
жүйелерін құруды қамтамасыз ететін, сондай
-
ақ өлшем бірлігін
қамтамасыз ету жөніндегі нормативтік құжаттарды әзірлейтін мемлекетт
ік
ғылыми метрологиялық орталықта
рдан;

3) стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті
мемлекеттік органның тиісті аумақта өздері туралы ережелермен
белгіленген шекте өлшем бірлігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттер мен
функцияларды орын
дайтын
ведомстволық, бағыныстағы бөлімшелерінен
тұрады.

Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік қызметтері

1. Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік қызметтері
стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті
мемлекеттік органды
және оның ведомстволық бағыныстағы бөлімше
-
лерін, мемлекеттік метрологиялық орталықты (орталықтарды),
мемлекеттік басқару органдарының метрологиялық қызметтерін қамтиды
және Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін ережелер негізінде
қызметін жүзеге

асырады.



2. Уақыт пен жиілік мемлекеттік қызметі аймақаралық және
салааралық үйлестіруді жүзеге асырады, уакыт пен жиіліктің өлшем
бірлігін қамтамасыз етуге және жердің айналу параметрлерін анықтауға
бағытталған жұмыстарды орындайды.

3. Заттар мен материа
лдарды
ң құрамы мен қасиеттерінің стандарттық
үлгілерінің мемлекеттік қызметі аймақаралық және салааралық үйлестіруді
жүзеге асырады, заттар мен материалдардың құрамы мен қасиеттерінің
стандарттық үлгілерінен әзірлеуге және өндіруге байланысты
жұмыстардың о
рындалуын қамтамасыз етеді.

4. Заттар мен материалдардың физикалық тұрақты шамалары мен
қасиеттері туралы стандарттық анықтама деректердің мемлекеттік қызмет
аймақаралық және салааралық үйлестіруді жүзеге асырады, заттар мен
материалдардың физикалық тұрақ
ты шамалары мен қасиеттері туралы
стандарттық анықтама деректерді әзірлеуге және өндіруге байланысты
жұмыстардың орындалуын қамтамасыз етеді.

Мемлекеттік басқ
ару органдарының, жеке және заңды
тұлғалардың метрологиялық қызметтері

1.

Мемлекеттік басқару органда
ры, жеке және заңды тұлғалар қажет
болған жағдайларда өлшем бірлігін қамтамасыз ету жөніндегі
жұмыстарды орындау, сондай
-
ақ метрологиялық бақылауды жүзеге
асыру үшін метрологиялық қызметтер құрады.

2.

Мемлекеттік басқару орга
ндарының, жеке және заңды
тұлғалар
дың метрологиялық қызметтерінің жұмысы стандарттау,
метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік
органмен келісілген нормативтік құжаттарға сәйкес жүзеге
асырылады.



2.2.1.
Микроскоппен резьбаның бақылау элементтерін өлшеу

Резьбаның бақыл
ау элементтеріне мыналар жатады: адымы,

орта

диаметрі, қырының жарты бұрышы, резьбаның ішкі және сыртқы
диаметрлері.

Бұл жұмыс резьбаның барлық элементтерін кіші инструментальды
микроскоппен өлшеу әдісін қарастырады.

Кіші инструменталды микроскоптың сипатт
амалары

Үлкейту дәрежесі 3х

Объективтің үлкейту дәрежесі 10х

Жалпы үлкейту 30х

Микробұранданың бөлу бағасы 0,005 мм

Каретканың ұзыннан жылжуы

50 мм

Каретканың көлденең жылжуы 26 мм

Көру өрісі 6 мм



Кіші инструменталды микроскоп кескіш, өлшегіш, күрделі прфильді
инструментке арналған. Өлшеу әдісі дифференциалды (
элементтер
бойынша), контактысыз және бұл әдіс әрбір параметрді тәуелсіз
өлшеумен сипатталады.

Микроскоптың құрылымы

Өте ауыр негізге стол 4, ұстағыш 6 және тубус 7 орнатылған(4
-
сурет).
Тубустың астыңғы жағына әртүрлі үлкейтетін объектив қойылған.
Тубустың

үстіңгі жағы окулярды қоюға оңтайландырылған. Негіздің
артқы қабырғасында жарық түсіргішті орнататын тесік 12 бар. Столдың
үстіндегі тексерілетін бұйым 2 өзара перпендикуляр бағыттарда
микрометрлік бұранданың көмегімен қозғалады. Шамнан түскен жарық
бұйым
ның контурын штрихты тордан өткізіп, окулярдың көмегімен
санақ құрылымына береді.

Бұл жұмыста резьбаны өлшеу үшін универсалды окулярды
қолданамыз. Штрихты торы бар дөңгелек диск шағын маховиктің
көмегімен 360
0
-
қа айнала алады. Өлшегіш микроскоптан штрихты
тордың айналу бұрышын өте дәл есептеуге болады. Мысалы, бұрыш
өлшемі 12
0
30
'

екенін көруге болады. Градусты және минутты шкалалар
нөлді көрсеткен кезде горизонталды штрих микроскоп столының
ұзыннан қоғалған бағытына сәйкес келеді.

Реэьбаның орта диаметрін
есептеу

Резьбалы бұйымды микроскоптың столына орналастырған кезде оның
осі столдың ұзыннан қозғалу бағытына сәйкес келмеуі мүмкін. Мұндай
жағдайда резьбаның орта диаметрін өлшеу микроскоп столының
көлденең қозғалу бағытында жүргізіледі.

Ең дұрысы, сәйкессі
здік жағдайында резьбаның орта диаметрін өлшеу
екі бағытта да жүргізілгені абзал.


























4
-
сурет. Микроскоп БМИ

Тісті дөңгелектің қырының жарты бұрышын өлшеу

Резьбаны

өлшеу

кезінде

оның

оң

жақ

қыры

/2


оң

және

сол

жақ

қыры

/2


сол

деп

бөлінеді
.
Өлшеу

кезінде

резьбалы

бөлшекті

ортаға

орналастырады
,
себебі

микроскоп

столының

ұзындық

бойымен

жылжу

бағытына

сәйкес

келмей

қалуы

мүмкін
.
Бұрышты

өлшейтін

ортадағы

пунктирлі

сызық
тан

бастап

/2
сол

резьбаның

осіне

перпендикуляр

болмауы

мүмкін
.
Штрихты

тордың

нөлдік

жағдайында

орталық

пунктирлі

сызық

резьбаның

осіне

перпендикуляр

болады
.
Окулярдың

бұрыштық

шкаласы

нөл

градус

пен

нөл

минутты

көрсетуі

керек
.
Орталық

пунктирлі

сызық

резьба

қырларының

бірімен

тұстас

болғанда

микроскоптың

есептеу

қондырғысы

бұрыш

қырының

жартысына

тең

болады
.
Резьба

қырының

екінші

жағымен

сәйкес

келгенде

шкаланың

көрсетуі

360
0

-

/2
-
ге

тең

болады
.

/2 (
І
,
ІІ
,
ІІІ
,
ІУ
)
бұрыштарын

өлшеген

соң

мыналарды

табамыз
:


/2
оң
=(
/2(
ІІІ
) +
/2(
ІУ
)/2;


/2
сол
=(
/2(
І
)+
/2(
ІІ
)/2.


/2
-
нің

номиналды

мәнімен

салыстырып

(
метрлік

резьба

үшін

/2=30
0
),
/2
оң

және

/2
сол

ауытқуларын

табады

да
,
сонан

соң

қателікті

есептейді
:


/2=(
/2
оң
+
/2
сол
)/2.



2.2.2.
Өлшем құралдарының ұйымдастырылу тәртібі және тексеру
ерекшеліктері.


Өлшем. Өлшемнің түр
лері.

Өлшем құралдары мен өлшем тәсілдерінің метрологиялық
сипаттамаларының жоғары деңгейде болуы ғылыми
-
зерттеу
жұмыстарының дамуына мүмкіндік туғызады. Өйткені өлшемнің мақсаты
маңызы әр түрлі физикалық , физика
-

химиялық , химиялық , биологиялық,
мед
ициналық жә
не басқа да құбылыстардың заң дылықтарын табу болып
саналады.




Метрология өнеркәсіп проблемаларын шешуде де маңызы ерекше.
Атап айтсақ, өнеркәсіп өнімдерінің техникалық деңгейі мен сапасын
арттырудағы сапалық көрсеткіштерді
ң бәрі өлшем құралдарының
көмегімен анықталынып бақыланады.


Өлшем техникасындағы ғылыми
-
техникалық прогрестің тағы бір
жағын айтатын болсақ, ол өлшейтін шамалардың диапазонының
кеңеюі. Бұрын температура 1000 К дейін, қысым 1*1
0
-
3


1*10
9

Па
аралығына дейін өлшенетін болса, қазіргі кезде космоспен плазманың
игерілуі, жаңа материалдардың жасалынуы т.с.с. жетістіктермен
байланысты температура бірнеше миллион градусқа , ал қысым 1* 10
-
14
-

10*10
10

Па аралығына
дейін өлшенетін болады.


Халық шаруашылығында жүргізілетін түрлі өлшем
жұмыстарының тиісті деңгейде болуын қамтамасыз ететін және
метрологиялық қызмет көрсететін мемлекеттік мекемелер бар. Бұл
мекемелер өлшемнің бірегейлігін, дұ
рыстығын, өлшем құралдарының
дәлдігін қамтамасыз етеді.


Жалпы өлшем дегеніміз
-

физикалық шаманың сандық мәнін
тәжірибе жолымен арнаулы техникалық құралдардың көмегімен
анықтау.


Физикалық шаманың сандық мәнін анықтаудың тәсі
ліне
байланысты өлшем төрт түрге бөлінеді: тікелей өлшем, жанама
өлшем, біріктірілген өлшем және қатар өлшем.


Тікелей өлшем деп

шаманың сандық мәнін тікелей өлшеп табуды
айтады. Мысалы, температураны термометрмен, сұйықтың





Көлемін өлшеуіш ыдыспен, электр кернеуін вольтметрмен т.с.с. тікелей
өлшеу.


Жанама өлшем

деп

өлшенетін шаманың мәнін тікелей өлшеніп
алынған шамалар арқылы табуды айтады. Де
мек, жанама өлшеу кезінде
керекті шама тікелей өлшенбей, функционалды байланыста болатын
басқа шамалар өлшенеді. Керекті шаманың мәнін Q = f (Х
1

2

3
,,,)
формуласынан табады, мұнда Q


ізделініп отырған шаманың мәні:Х
1
, Х
2
,
Х
3
,...


тікелей өлшене
тін басқа шамалардың мәндері. Жанама өлшемге
мысал ретінде өткізгіштің меншікті кедергісін оның тікелей өлшенетін
жалпы кедергісі, ұзындығы және көлденең қимасының ауданы арқылы
анықтауды, сол сияқты, дененің көлемін оның геометриялық размерлерін
тікелей ө
лшеу арқылы, электр тоғының кедергісін тоқтың күші мен
кернеуін тікелей өлшеу арқылы анықтауды айтуға болады.

Кейбір шамалардың сандық мәндерін тікелей өлшем емес жанама
өлшем арқылы табу жеңіл және оңай. Кейде тіпті тікелей өлшемді жүргізу
мүмкін болмайд
ы, мысалы, заттың тығыздығын заттың көлемі арқылы
ғана анықтайды (d=m/v), космос денелерінің, атом құрамындағы
бөлшектердің размерлерін тікелей өлшеумен анықтай алмаймыз.

Біріктірілген өлшем деп біртекті шамалардың біріктірілген бірнеше


топтарын жеке
-
жеке

өлшеп, іздеп отырған шаманы өлшенген топтардың
негізінде құрылған математикалық теңдеулер жүйесін шешіп табуды
айтады. Мысалы, массасы белгісіз таразы тастарының әрқайсысының
массасын олардың массасы белгілі бір таспен біріктірілген бірнеше тобын
тура өлш
еп, өлшенген топтарды бір
-
бірімен салыстырып табады.

Қатар өлшем деп әртекті шамалардың екеуін немесе одан да көбін
бір мезгілде қатар тікелей немесе жанама өлшеуді айтады. Қатар өлшемнің
мақсаты әртекті шамалардың арасындағы функционалды байланысты табу.
Мысалы дене ұзындығының температураға тәуелділігін, жылу
эффектісінің не жылу сыйымдылықтың температураға тәуелділігін т.с.с.
тәуелділіктерді анықтау.


Өлшем құралдары. Өлшем құралдарын дәлдеу. Өлшем дәлдігі
және дұрыстылығы, анықтығы және ұқсастығы, қайта
ланымдылығы
және қатесі.

Өлшем құралдары деп
-

өлшеу жұмыстары үшін қолданылатын,
нормаланған метрологиялық қасиеттері бар техникалық құралдарын
айтады. Өлшенетін шаманың мәнін дұрыс табу өлшем құралдарына
байланысты. Өлшем құралдарына метрлер, өлшеуіш при
борлар, өлшеуіш
қондырғылар, өлшеуіш жүйелер және өлшеуіш түрлендіргіштері жатады.

Өлшем құралдарын дәлдеу деп
-

метрологиялық органдар арқылы
өлшем құралдарының қатесін, олардың дәлдігі жағынан қолдануға
жарамдылығын тексеруді айтады. Мұнда тексеруді тек
дәлдікті тексеру
деп түсіну керек, ал бұзылған құралдарды тексеріп жөндеу метрологиялық
тексеруге (дәлдеуге) жатпайды.

Метрологиялық дәлдеудің бір түрі


салыстыру. Яғни тексеру
кезінде өлшем құралдарының дәлдігін эталондармен немесе үлгі
құралдармен салы
стырып анықтайды.

Өлшем дәлдігі

деп

-

өлшеніп отырған шаманың шын мәніне жақын
болу дәрежесін айтады. МемСТ 16263
-
70 бойынша, дәлдік сандық
жағынан салыстырмалы қатенің модулінің кері шамасымен көрсетіледі.

Мысалы, өлшемнің қатесі 0,004% =4*10
-
5
болса дәл
дігі 1/(4*10
-
5
)=25000
болады. Демек, өлшемнің салыстырмалы қатесі неғұрлым аз болса,
соғұрлым оның дәлдігі жоғары болады.

Өлшем дұрыстығы деп

-

өлшем нәтижелерінің жүйелі қатесінің
нөлге жақын болуын, яғни өлшем жұмысының сапасын айтады. Берілген
шаманы бі
рнеше рет қайталап өлшегенде жүйелі қатенің мәні әр өлшеуде
тұрақты болады немесе белгілі бір заңдылықпен өзгеріп отырады. Өлшем
дұрыстығы қолданылатын өлшем құралдарының дұрыстығымен
байланысты болады.

Өлшем сапасының маңызды сипаттамаларының бірі оның
ан
ықтылығы. Өлшем анықтығы өлшем нәтижелерінің сенімдігін
көрсетеді. Өлшем нәтижелерін олардың шын мәндерінен ауытқуына қарап
анық және анық емес нәтижелер деп екі топқа бөледі. Анықтығы белгісіз


нәтижелердің ешқандай құндылығы жоқ, олар көбінесе жалған де
ректерді
беруі мүмкін. Өлшемнің қатесінің болуы өлшем анықтығы шек қояды,
яғни өлшенетін шаманың сандық мәнін көрсететін цифрдың дұрыстығын
шектейді, сөйтіп өлшем дәлдігіне әсер етеді. Қатені есептеп бағалау үшін
ықтималдық теориясының заңдары мен математи
калық статистика әдістері
қолданылады.

Өлшем ұқсастығы деп

-

бірдей жағдайда орындалған өлшем
нәтижелерінің бір
-
біріне жақындығын (теңдігін) айтады. Бірдей
жағдайларда алынған нәтижелердің бір
-
бірінен айырмашылығы тек
кездейсоқ қатенің әсерінен болуы тиіс.

Қайталанымдылық дейтін ұғым әр уақытта, әртүрлі әдіс және
әртүрлі құралмен өлшенген физикалық шаманың мәндерінің бір
-
біріне
жақындығын көрсетеді. Қайталанымдылық сақталмаса өлшем
нәтижелерінің сенімділігі төмендейді.

Физикалық шаманың шын мәні және оның

өлшенген мәні дейтін екі
ұғымды бір
-
біріненажырата білу керек.

Шаманың шын мәні деп

-

берілген обьектінің қасиетін сапалық
және сандық жағынан өте дәл бейнелейтін мәнді айтады, ол біздің танып
білу қабілетімізге, өлшем құралдарына тәуелсіз, шаманың абсол
ют шын
мәні.



2.3.
Өлшеу бірлігін қамтамасыз ету. Өлшеу әдістері мен жабдықтар


Өлшем бірлігін қамтамасыз ету

Өлшем бірлігін қамтамасыз ету үшін физикалық шамалардың өлшеуге
арналған барлық өлшеу құралдары тепе
-
теңдік бірліктер арқылы
градуирленген болу қ
ажет. Бұны қамтамасыз ету үшін физикалық шама
бірліктерін дәл жаңғырту, сақтау және оларды өлшеу құралдарына беру
керек.

Физикалық шама (ФШ) бірлігін жаңғырту



бұл мемлекеттік эталон
арқылы ең жоғарғы дәлдікпен ФШ бірлігін материя түрінде дүниеге
келтіруг
е арналған операциялар жиынтығы.

Негізгі бірлікті жаңғырту

-

бұл ФШ өлшемінің бірлігін осы бірліктің
анықтамасына сәйкес жаңғырту.

Туынды бірлікті жаңғырту


-

бұл тікелей өлшеу негізінде
анықталған, өлшенуші шамамен функционалды түрде байланысты басқа
шамалар арқылы ФШ

дың бірліктерін анықтау.

Бірлік мөлшерін тапсыруы



эталон арқылы жаңғыртатын немесе
сақталынатын өлшем бірлігін салыстырып тексеру немесе калибрлеу
арқылы өлшеу құралдарына тапсыру.

Бірлікті

сақтау



уақыт өту барысында өлшем бірлікті
ң өзгеріссіз
қалуын қамтамасыз ететін операциялар жиынтығы.



Эталондар

Эталон

деп физикалық шамалардың бірліктерін жаңғыртып, сақтап
және тұтынушыларға беріп отыруды қамтамасыз ететін, белгілі тәртіппен
бекітілген өлшеу құралын айтады.

Эталондар өздерінің ө
лшеу дәлдігі, қолданылу қызметі бойынша
бірнеше топқа белінеді.

Егер эталон шаманың бірлігі мемлекет көлемінде ең жоғары дәлдікпен
жаңғыртса, онда ол
бірінші эталон

деп аталады.

Шама бірлігін ерекше жағдайда жаңғыртатын эталонды
арнайы
эталон

деп атайды.

Бірінші және арнайы эталондарды стандарттау
жөніндегі мемлекеттік комитеті бекітіп, оларға арнайы белгі соғылады.

Негізгі бірліктер мемлекеттік эталондардың көмегімен бip орталықтан
жаңғыртылады, ал қосымша және туынды бірліктер бip орталықта немесе
жер
-
жердегі метрологиялық қызмет орындарында жаңғыртыла береді.

Метрологиялық тәжірибеде бірінші эталондардың көшірмесі болып
табылатын
екінші эталондар

кеңінен қолданылады. Қолданылу қызметі
жағынан екінші эталон
көшірме
-
эталон, салыстырма
-
эталон, куәгер
-
эта
лон және жұмыс
-
эталондары
болып бөлінеді.

Көшірме
-
эталон

біліктерді сақтап, оларды қажет жағдайда жұмыс
эталондарына беріп отыру үшін пайдаланылады.

Салыстыру эталоны

өзара салыстырыла алмайтын екі эталонды бip
-
бipiмен салыстыру үшін қажет.

Куәгер
-
эталон

мемлекеттік эталон сынып немесе жоғалып қалғанда,
оны орнына

қолданылады.

Жұмыс эталоны

өндіріс орындарында (зауыттарда) өлшеуіш
приборларды жасағанда пайдаланылады.

Екінші эталондар жасалыну құрылымы жағынан мынадай
эталондарға бөлінеді:
өлшеу құра
лдары кешені; жеке
-
дара эталондар;
топ эталондар; эталондар жиыны.

Жеке дара эталоны
бip ғана мөлшерден, өлшеу құралынан немесе
өлшеу қондырғысынан тұрады. Ол басқа осы типтес құралдардың
көмегінсіз бірліктерді жаңғырта алады және сақтай алады.
Жеке
-
дара
э
талонына мысалға платина
-
иридий қоспасынан жасалған килограмм
эталоны жатады.

Топ эталондар

б
ip

типтес м
өлшерле
р жиынтығынан құралады.
Бірнеше өлшеу құралдарынан тұратын бұл топ бә
pi

қосылып б
ip

ғана
бірлікті жаңғыртады және сақтайды. Мұндай эталондарға мы
сал ретінде 20
қалыпты элементтен тұратын вольт эталоны жатады. Топ эталондардың
көрсеткен мәліметі оның әрбір элементінің берген мәліметтерінің орташа
арифметикалық мәнінен құралады.

Физикалық шаманың бірлігі белгілі б
ip

интервалда (диапазонда)
сақтайтын
немесе жаңғыртатын м
өлшерле
р немесе өлшеуіш приборлар
жиынтығын

эталондар жиыны

деп атайды. Оған мысалға

сүйықтың


тығыздығын тығыздықтың әр түрлі диапазондарында жаңғыртатын
денсиметрлер жиыны жатады.

Мемлекеттік эталондар метрологиялық институттарда сақт
алады.
Мемлекеттік эталондармен тек арнайы мамандар ғана жұмыс істей алады.
Оларды
сақтаушы
-

ғалымдар

деп атайды.

Екінші эталондар
i
р
i

мемлекеттік метрологиялық қызмет орындарында
сақталады. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында 18 мемлекеттік
эталон б
ар. Олардың көпшілігі Ресейдегі эталондардың көшірмесі болып
табылады.

ФШ өлшем бірліктері туралы ақпарат беру метрологиялық тізбек
арқылы жүзеге асырылады.

Физикалық шамалардың бірліктерінің ұлттық эталондарынан бөлек
Халықаралық эталондар

делінетін өлш
еу құралдары бар. Олар мөлшер
мен салмақтың Халықаралық бюросында сақталады (Францияның
астанасы Париждің қасындағы Севр қаласында). Бұл бюроның
бағдарламасы бойынша Халықаралық эталондар белгілі б
ip

тәртіппен
ұлттық эталондармен салыстырылып тұрады. Метр
мен килограмның
эталондары әрбір 25 жылда б
ip

рет салыстырылады, электрлік және жарық
эталондары (вольт, ом, кандела, люмен) әрб
і
р үш жылда б
ip

салыстырылады.

Өлшеу әдістері

Өлшеу әдісі жалпы түрде
тікелей бағалау

және
салыстыру әд
ici

болып екіге бөлінеді.

Салыстыру әдісінің өзі
дифференциалдық әдіс,
орын басу әд
ici

және

сәйкес келу әд
ici

болып бөлінеді.

Бірінші

эталон


Эталон
көшірме




Жұмыс эталондар

1
-
ші
разрядты


2
-
ші
разрядты


3
-
ші
разрядты


4
-
ші
разряд
ты

Жұмыс мөлшерлері және өлшеу аспаптары



Ең
жоғары
дәлдікті


Жоғары
дәлдікті


Жоғарыға
жуық
дәлдікті


Орташа дәлдікті


Төмен
дәлдікті



1
-
сызба. Метрологиялық тізбек


Егер өлшенуші шаманы сол шаманың өлшем бірлігімен немесе сол
шамаға функциялық қат
ынаста болатын басқа шамалардың өлшем
бірлігімен градуирленген бі
p

немесе бірнеше өлшеу құралдарының
көр
ce
т
yi

бойынша анықтайтын болса, онда мұндай әд
ic
т
i

тікелей бағалау

әдісі дейді
.
Бұл ең көп таралған әдіс. Көптеген өлшеу құралдары осы
әдіспен істейді.

Өлшеу әдісінің келесі тобы салыстыру әдісіне өлшенуші шама
м
өлшерле
рд
і
ң мәнімен салыстыру арқылы табылатын әдіст
ep

жатады.

Шаманы дифференциалды әдіспен өлшегенде өлшенуші
X

шаманың
мәні

Х
=
X

-

Х
м

өрнегімен анықталады. Мұнда
Х
м


м
өлшерд
ің көрсету
мәні. Д
емек,
X

= Х
м

+

Х.
Дифференциалдық әдіске мысал ретінде екі
кернеудің айырымын вольтметрмен анықтауды келтіруге болады. Мұнда
кернеудің бірінші мәні жоғары дәлдікпен белгілі кернеу, ал екіншісі
-

ізделініп отырған кернеудің мәні.

Дифференциалдық әдістің б
i
p

түрі
нөлдік әд
ic

деп аталады.
Бұл
әдістің ерекшелігі
-

екі шаманың салыстырылу мәні нөлге келтіріледі.

Бұл мән өте дәл өлшеу құралы


нөл
-
индикатормен бақыланады. Бұл
жағдайда өлшенуші шаманың мәні м
өлшерд
ің жаңғыртатын мәніне тең
болады. Нөлдік әдістің
б
ip

артықшылығы оның жоғары дәлдігінде. Нөлдік
әдіске мысалға б
ip

басына өлшенуші жүкті, ал екінші басына кір тасын
(гирь) салатын теңелу таразысының көмегімен өлшеуді, Уинстон көпірінің
көмегімен электрлік кедергіні табуды келтіруге болады.

Орын басу әд
i
ci

бойынша кезекпен iздeлiнyшi шаманы және өлшенуші
шамамен біртекті болып келетін мераның шығысындағы сигналды
өлшейді
.
Осы өлшеулер мәліметтері бойынша ізделінуші шама есептеліп
табылады. Бұл әдіске мысалға шамасы үлкен активті электр кедергіні
алма
-
кезе
к бақыланушы және үлгілі резисторлар арқылы өтетін токты
өлшеуді келтіруге болады.

Сәйкес келу әд
ici

бойынша өлшенуші шамамен мераның көрсетуінің
айырымы шкаладағы белгілердің немесе периодты сигналдардың сәйкес
келуі бойынша анықталады
.
Бұл әдіске мысалға

нониусы бар


штангенциркульдің немесе микрометрдің көмегімен өлшеуді және дененің
айналу жиілігін стробоскоп арқылы табуды айтуға болады.

Метрологиялық атестациялаудағы өлшем құралдарының рөлі.


Өлшем құралдарының метрологиялық сипатта
малары
.

Атқаратын міндеттемелерінің әртүрлігіне қарамастан өлшем
құралдарының барлығына тән жалпы қасиет бар. Ол қасиет өлшем
құралының әрқайсысының өзіне жүктелген жұмысын жақсы атқару үшін
қажетті қасиет.

Өлшем құралдарының өлшем нәтижесіне, дәлдігіне әс
ер ететін
қасиеттерін өлшем құралдарының метрологиялық сипаттамалары деп
атайды. Өлшем құралдарының метрологиялық сипаттамаларын
қарастырайық:

1. Өлшем құралдарының көрсетуін анықтайтын сипаттамалар.
Оларға жататындар: өлшем аспаптары мен өлшем түрл
ендіргіштерінің
түрлендіру функциялары; өлшемнің бір қатарлы және көп қатарлы
мәндері; өлшем аспабының немесе көп қатарлы өлшемнің шкала
бөліктерінің мәні; шығыс кодының түрі және код разрядының саны; өлшем
құралы кодының кіші разряд бірлігінің мәні.

2. Өл
шем құралдарының көрсету сапасы ретінде көрсету дұрыстығы
мен дәлдігін анықтайтын сипаттамалар. Көрсету дәлдігі көрсетудің орташа
квадраттық ауытқуымен анықталады;көрсету дұрыстығын өлшем
құралдарын метрологиялық аттестаттау арқылы түзетулер енгізіп
анықт
айды.

3. Өлшем құралдарының әсер етуші басқа факторларға
сезімталдығын анықтайтын сипаттамалар. Олар
-

әсер функциялары және
әсер ететін шамалардың өзгеруіне байланысты өлшем құралдарының
метрологиялық сипаттамаларының өзгеруін анықтау.

4. Өлшем құралдарын
ың өлшем басында (кірісте) және өлшем
аяғында (шығыста) басқа обьектілермен немесе құрылғылармен
әрекеттесуін анықтайтын сипаттамалар. Сипаттамалардың бұл тобына
сызықты өлшем түрлендіргіштерінің кірістік және шығыстық
импеданстары жатады.

5. Өлшем құралы
мен жалғастырылған басқа құрылғылардың дұрыс
жұмыс істеуін қамтамасыз ететін шығыстық сигналдың параметрлері.
Мысалы, кернеуді орташа жиілікті импульстерге түрлендірудің
(айналдырудың) сигналы


импупьстер жүйесі. Кернеудің мәнің анықтау
үшін түрлендіргішк
е частотометр (жиілікті өлшейтін аспап) қосылады.
Частотометр дұрыс көрсету үшін түрлендіргіш импульстерінің
амплитудасы мен формасы белгілі бір талаптарға сәйкес болуы қажет.
Олай болмаған жағдайда частотометр импульстер жиілігінің дәл
өлшемейді, немесе т
іпті көрсетпейді.

Сөйтіп, өлшем құралдарының метрологиялық сипаттамалары
олардың сапасы мен техникалық денгейлерінің көрсеткіші болып


табылады. Сондықтан өлшем құралдары метрологиялық аттестациядан
өтуі қажет. Метрологиялық аттестация деп метрологиялық мек
емелердің
өлшем құралдарын жан
-
жақты зерттеп, олардың метрологиялық
қасиеттерін анықтап қажетті құжаттар беруін айтады. Бірақ мұндай
аттестация өте ұзақ, күрделі және қымбат тұратын үрдіс. Әдетте өлшем
құралдарының нормативтік


техникалық құжаттарында жаз
ылған
метрологиялық сипаттамалар туралы мәліметтерді пайдаланады. Бұл
құжаттарда өлшем құралдарының метрологиялық сипаттамаларына
қойылатын талаптар (нормалар) беріледі. Әрбір өлшем құралының
метрологиялық сипаттамалары осы талаптарға сай келетіні тексеріл
еді.
Өлшем құралдарының метрологиялық сипаттамаларының қойылған
талаптарға сәйкестігін, яғни құралдардың қолдануға жарамдылығын
метрологиялық мекемелердің немесе сондай
-
ақ құқығы бар жеке
адамдардың дәлдікті тексеру деп атайды.



2.3.1.

Өлшем құралдарын м
етрологиялық аттестациялау


Мемлекеттік сынақтан өткізілмейтін өлшем құралдары
метрологиялық аттестаттаудан өтеді.Олар: өлшем құралдарының жалғыз
даналары, өте сирек түрлері, сериялы өндіріске арналмаған түрлері,
шетелден сатып алынған бірнеше данасы. Мұ
ндай құралдар, олардың
техникалық және метрологиялық сипаттамалары стандарттауға жатпайды.
Сондықтан мұндай өлшем құралдарын стандартталмаған деп
атайды.Оларды әсіресе ғилыми зерттеу институттарында көптеп жасап
қолданылады. Өлшемнің бірегейлігі мен сенім
ділігі осы құралдарға
байланысты болған жағдайда оларды сөзсіз аттестаттау қажет.

Метрологиялық аттестаттау деп өлшем құралдарын олардың
метрологиялық қасиеттерін анықтау мақсатымен метрологиялық
органдардың зерттеуін, зерттеуден алынған мәліметтер негізін
де тиісті
құжаттардың дайындалуын айтады. Стандартталмаған өлшем құралдарын
аттестаттау барысында олардың техникалық тапсырмаларға, техникалық
шарттарға және ӨБМЖ стандарттарының талаптарына сәйкестігі және
тиісті мақсаттарға қолдануға жарамдылығы тексеріл
еді.

Метрологиялық аттестаттау мемлекеттік және ведомстволық болып
бөлінеді. Мемлекеттік аттестаттауды мемлекеттік метрологиялық қызмет
органдары, ал ведомстволық аттестаттауда министрлік метрологиялық
қызмет жүргізеді.

Мемлекеттік метрологиялық аттестатт
аудан мемлекеттік тексеріске
жататын өлшем құралдары жатады.

Ведомстволық метрологиялық аттестаттауға ғылыми
-
зерттеу,
эксперименталдық және тәжірибелік

конструкторлық жұмыстарға
арналған, және өнімнің сапасын бақылауға, технологиялық үрдістерді
басқаруға

қолданылатын, ведомстволық метрологиялық қызметтерде үлгі


ретінде пайдалананылатын өлшем құралдары жатады.

өлшем құралдарын аттестаттаудың мынадай техникалық құжаттары
дайындалады:

метрологиялық сараптаудан өткен техникалық тапсырмалар;

тұтынылуы жайлы
техникалық шарттар;

техникалық баяндауларжәне нұсқаулар; метрологиялық аттестаттау
бағдарламасының жобасы және тексеру әдістері мен құралдары туралы
нормативтік
-
техникалық құжаттардың жобасы.

Шетелден алынатын өлшем құралдары үшін:

өлшем құралдарының метро
логиялық сипаттамалары мен тұтыну
жағдайларына қойылатын талаптар белгіленген құжаттар;

тұтыну туралы техникалық баяндаулармен нұсқаулар;

метрологиялық аттестаттау бағдарламасының жобасы және тексеру
әдістері мен құралдары туралы нормативтік техникалық құж
аттардың
жобасы;

Аттестаттаудан өткен стандартталмаған өлшем құралдарына тиісті куәлік
беріледі.


2.3.
2. Өлшем құралдарының бақылануын және нормалануын ашып
көрсету


Өлшем құралдарының метрологиялық сипаттамаларын нормалау.

Нормалау деп өлшем құралдарыны
ң метрологиялық
сипаттамаларының іс жүзіндегі мәндері олардың номиналды (нақты)
мәндерінен рұқсат етілген шекке дейін ғана ауытқуын анықтауды айтады.
Метрологиялық сипаттамаларды нормалау арқылы олардың бірін
-

бірі
ауыстыра алатындығы мен өлшемнің бірегейл
ігі қамтамасыз етіледі.

Метрологиялық сипаттамалардың реалды мәндері (іс жүзіндегі
мәндері)өлшеу құралын жасау кезінде анықталады, содан соң жұмысқа
пайдалану кезінде мезгіл
-

мезгіл тексеріліп тұрады. Егер сипаттамалардың
біреуі талапқа сай келмейтін болса
, онда мұндай өлшем құралы қайта
жөндеуге жіберіледі, не мүлдем қолданудан шығарылады.

Метрологиялық сипаттамаларға қойылатын нормалар
(талаптар)стандарт арқылы тағайындалады.Сөйтіп өлшем құралының
нормаланған жағдай мен жұмыс жағдайында қолданылу айырмашы
лығы
белгіленеді.

Өлшем құралдарының қолданылуының нормаланған жағдайы мен
жұмыс жағдайы олардың нормативтік
-
техникалық құжаттарында
көрсетіледі. Нормаланған жағдайда метрологиялық сипаттамалардың
мәндері әсер етуші факторларға тәуелсіз болады. Өлшем құрал
дарының
көптеген типтері үшін нормаланған жағдайда температура

(293*5)К,
салыстырмалы ылғалдылық


65*15)%, ток кернеуі


220В*10%.
Нормаланған жағдаймен салыстырып қарағанда, жұмыс жағдайында әсер
етуші шамалардың өзгерісі көбірек, сондықтан метрологиялы
қ


сипаттамалар әсер етуші факторларға байланысты едәуір өзгеріп отырады.
Жұмыс жағдайынан тыс шектерде метрологиялық сипаттамалардың
мәндері белгісіз.

Бірінші топқа жататын типтік метрологиялық сипаттамалар осы
типтегі өлшем құралдарының номиналды (нақтылы
,көрсетілген)
сипаттамалары ретінде нормаланады. Өлшем түрлендіргіштері үшін
номиналдық түрлендіру функциясы формула, кесте, график түрінде
беріледі. Бір қатарлы және көп қатарлы өлшемдердің номиналды мәндері
атаулы сандармен беріледі.

Өлшем құралдарының
белгілі бір түрі үшін оның қандай жағдайда
қолданылатын байланысты метрологиялық сипаттамаларына тиісті
шектері нормаланады.

нормалауда өлшем құралының көрсету дұрыстығы түзетулер еңгізу
арқылы қамтамасыз етіледі, түзетудің дәл мәні берілген құрал үшін
бе
лгісіз болады. Сондықтан берілген типтегі өлшем құралдары үшін
түзетудің белгілі бір шектері тағайындалады. Көрсету дәлдігі орташа
квадраттық ауытқудың рұқсат етілген шегімен анықталады.

Екінші топтағы нормаланған метрологиялық сипаттамалар не бір
санмен н
емесе кіріс және шығыс сигналының нормативтік параметрлерінің
функциясымен (формула, кесте, график) беріледі.

Екінші топтың нормаланған метрологиялық сипаттамалары
нормаланған жағдай үшін және жұмыс жағдайы үшін де жасалынады. Ал
үшінші топтың метрологиялы
қ сипаттамалары, керісінше, тек жұмыс
жағдайы үшін нормаланады. Жұмыс жағдайында әсер етуші факторлардың
мәндерінің өзгерісі көрсетудің дәлдігі мен дұрыстығы әсер ете бастайды.
Бұл өзгерістер әсер функциясы арқылы ескеріледі. Бұл типке жататын
өлшеу құралд
ары үшін әсер функциялары бірдей, ал олардың параметрлері
бір
-
біріне жақын болуы тиіс. Сондықтан нормаланған кезде бұл
функциялардың және оларға тән параметрлердің орташа мәндері алынады.
Және бір типтегі өлшем құралдарының жеке түрлері үшін әсер
функциясы
ның бір
-
бірінен айырмашылығы көп болатын болса, онда
шектік әсер функциясы нормаланады.

Нормативті

техникалық құжаттарда номиналдық әсер функциясы,
одан ауытқулың рұқсат етілген шектері және шектік әсер функциясы сан,
формула, кесте және график түрінде бер
іледі. Координаттық осьтердің
басынан басталатын сызықтық әсер функциясын әсер коэффициенті
ретінде санмен белгілеуге болады. Әсер функцияларын координаттық
осьтерге салғанда ордината осіндегі әсер етуші шаманың нормаланған
мәніне сәйкес келеді.

Төртінші

топқа жататын метрологиялық сипаттамалар да осыған ұқсас
нормаланады. Номиналды динамикалық сипаттамалар, одан ауытқудың
шектері және шектік динамикалық сипаттамалар анықталады. Олар сан,
формула, кесте немесе график түрінде беріледі.



Барлық жағдайда норм
аланған метрологиялық сипаттамалардың
график түрінде берілуі олардың формула немесе кесте түрінде берілуімен
бірге орындалады.

Бесінші және алтыншы топтың нормаланған метрологиялық
сипаттамалары өлшем құралдарының нақты түрлері мен типтерінің
нормативті
-

т
ехникалық құжаттарында белгіленеді.



Бақылау түрлері.

Бақылау


бұл обьект туралы ақпаратты өндеуге және алуға,
обьекттің қандай параметрде орналасқаның анықтау мақсатындағы үрдіс.

Бақылау түрлерінің классификациясы.

1.

Қолданылған өнімді ба
қылау операцияларының
орындалғанынан кейін бұзылатын және бұзылмайтын бақылау болып
бөлінеді.

Бұзылмайтын бақылауда физикалық жазықтық пен обьектіні
бақылаудың сәулеленуі әртүрлі нәтиженің қатынасы бақыланатын
размердің нормасымен анықталады.

Бұзылатын б
ақылауда анықталатын зат бақылатын размерде
бұзылатын заттық нормамен шығарылады. Мысалы, заттың шыдамдылығын
тексеру.

2.

Сипаттаманы бөлу уақытына байланысты бақылау


үздіксіз және периодтық болып бөлінеді.

Үздіксіз бақылау


бұл өмірлік циклдық стадияның
анықталуымен және барлық ағымдағы дайындау үрдісінің бақыланатын
размерлерінің үздіксіз бақыл
ауға қатысынан тұрады.

Периодтық бақылауда өлшенген ақпарат орнатылған периодтық
уақыт интервалы арқылы алынады. Периодтық интервал кіші және үлкен
бірдей техникалық операцияның τon уақытында болуы мүмкін. Егер τ = τon
болса, онда периодтық бақылау опер
ациондық болып саналады.

Қалқып жүретін бақылауда кез келген уақытта жүргізіледі.

3.

Орындалуына байланысты бақылау мынандай түрлерге
бөлінеді. Олар: өзіндік бақылау, мастерлік бақылау, ТББ (техникалық
бақылау бөлімі) бақылау және испекторлық бақылау (арнайы

тағайындалған қызметкер).

4.

Техникалық үрдіске қатысу стадиясы бойынша кірістік,
операциондық және қабылданатын бақылау болып бөлінеді.

Кірістік бақылауға шикізат, шығарылатын материал, жартылай
фабрикаттар, комплектелген өнім, техникалық құжаттама және
т.с.с.
өндірісте қолданылатын өнімдер немесе олардың эксплуатациясына
ұшырайды.

Операциондық бақылауда аяқталмаған өнім мен өндірістік
үрдістік операциялар жүргізіледі.

Қабылданатын бақылау дайын, жиналған және монтаждалған
бірліктердің технологиялық
үрдістің аяғында жүргізіледі.




5. Өндірістік үрдістің жүруінің мінездемесіне ықпал етуіне
байланысты бақылау активті және пассивті болып бөлінеді.

Активті бақылауда технологиялық үрдісті басқару оның үздіксіз
нәтижесіне байланысты. Активті бақылау
өндірістік бақылаумен
бақыланатын техникалық процеспен біртұтас болып табылады. Ол
автоматты түрде жүргізіледі.

Пассивті бақылау өнімнің немесе бөлшектердің тұтас немесе
жартылай жүргізілуі толық аяқталғанға дейін болатын бақылау. Ол қолмен
жүргізілеті
н, автоматты және автоматтандырылған болуы мүмкін.

6. Өткізілу орнына байланысты бақылау қозғалмалы және
стационарлы болып бөлінеді.

Қозғалмалы бақылау


жұмыс орындарында, өнім дайындалатын
жерде жүргізіледі.

Стационарлы бақылау


арнайы құрал
-
жабдықтар
мен
жабдықталған жұмыс орындарында жүргізіледі.

7. Обьектік бақылау бойынша шығарылатын (өндірілетін)
өнімнің, тауар


жүрістік құжаттаманың, техниқалық үрдістің,
жарнаманың шығуының, эксплуатациялаудың шартын ұстанудың және де
техникалық дисциплиналық б
ақылау және орындаушылардың
квалификациялық сапасын ерекшелейді.

8. Өлшеу саны бойынша бір реттік және көп реттік болып
ерекшеленеді.

9. Бақылауға ұшырауы бойынша таңдалған өнім тұтас (жүз
пайызды) және таңдаулы болып бөлінеді.

Тұтас (жүз пайызды) бақыл
ау


барлық дайындалған өнімнің
индивидуалдық және кіші бөлімдік өндірісінде жаңа өнімді тану
стадиясындаселективтік жинауды қолданады.

Таңдаулы бақылау


қалған үлкен және кіші массалық өндірістегі
себептерге байланысты болады. Өнімнің көп келуіндегі шы
ғындарды
қысқарту үшін келген өнімнің жартысы ғана бақылауға алынады
-

таңдау
жасалады, анықталған анықтамалармен ғана пішінделеді және өнімнің
терілуі кездейсоқ қамтамасыздандырылады. Таңдауда бракталған өнімнің
саны қойылған нормадан көп болса, онда

келген өнімнің бәрі бракталады.




2.3.3.
Өлшеу құралдары және салыстырып тексеру


Салыстырып тексеруді мемлекеттік қызмет, сондай
-
ақ, стандарттау,
метрология және сертификаттау жөніндегі yәкiлeттi мемлекеттік орган
белгіленген тәртіппен тіркелген заңды т
ұлғалардың метрологиялық
қызметтері жүзеге асырады".

Өлшеу құралдарының түрлері

Метрологияда өлшеу құралы деп нормаланған метрологиялық


сипаттамаларға ие, белгілі уақыт аралығында (берілген қателіктер
деңгейінде) өлшемі өзгермейтін физикалық шаманы жаңғырт
атын немесе
сақтайтын техникалық құрылғыны айтады.

Функциялдық қызметі жағынан өлшеу құралдарын екі топқа бөледі.

1. Берілген өлшемді жаңғыртушы өлшеу құралдары.

Мысалы, кір тасы
-

берілген массаны, кедергілер жиынтығы
-

кедергінің әр түрлі
диапазондағы мә
ндерін жаңғыртады.

2. Өлшенуші шаманың мәні туралы мәлімет беретін өлшеу құралдары.

Мысалы, стрелкалы немесе цифрлы өлшеу құралдары.

Ғылыми және техниканың әр түрлі салаларында қолданылатын өлшеу
құралдары орасан көп және сан алуан. Оларды қасиеттеріне бай
ланысты
түрлі топқа бөлуге болады.

Өлшенуші шаманың физикалық сипатына байланысты өлшеу
құралдарын механикалық шамаларды өлшеуші, жылулық шамаларды
өлшеуші, магнитэлектрлік шамаларды өлшеуші т.б. құралдар деп
топтастырады. Өлшеу құралдарының мұндай жіктеуі

шартты түрде
алынғандықтан, оған тоқталмауға болады. Өлшеу құралдары олардың
жұмыс icтey
рәсіміне қатысты былай бөлінеді:
мералар; өлшеу
түрлендіргіштері; өлшегіш приборлар; компораторлар.

Мера

деп шаманың берілген мәнін қажетті дәлдікпен жаңғыртатын
өлше
у құралын айтады.

Мералар бip мәнді және көп мәнді

болып бөлінеді.
Егер мера физикалық шаманың бip ғана мәнін жаңғыртса, онда ол
бip
мәнді

деп аталады.

Бір мәнді мераларға мысалға 1кг кір тасы, қалыпты
элемент, сыйымдылығы, айнымалы конденсатор т.б. жатады
. Бip мәнді
мераларға, сондай
-
ак, стандарттық үлгілер

мен үлгілік заттар

жатады. Егер
мера физикалық шаманың бірнеше өлшемін жаңғыртса, онда ол
көп мәнді

деп аталады
.
Көп мәнді мераға мералар жиыны, мералар жиынтығы т.б.
жатады.

Аттестациялық қателігіне ба
йланысты мералар разрядтарға

бөлінеді.
Разряд берілген мералар өлшеу құралдарын тексеріп салыстыруға
қолданылады, олар
үлгілік мералар

деп аталады. Дәлдік класы берілген
мералар
жұмыс мералары

болып табылады, олар техникалық өлшеулер
үшін қолданылады.

Өлше
у түрлендіргіштері
.
16263
-
70 ГОСТ бойынша өлшеу
түрлендіргіштерінің анықтамасы былай беріледі.
Өлшеу түрлендіргіші

деп беруге, әpi қарай түрлендіруге, өңдеуге және сақтауға ыңғайлы, бірақ
бақылаушыға тікелей білінбейтін пішіндегі өлшеу мәліметін шығаратын
өлшеу құралдарын айтады
.

Түрленуші шама
-

кіретін шама, алынған мәлімет
-

шығатын шама деп
аталады. Бұл екі шаманың қатынасы
түрлендіру функциясымен

сипатталады. Егер түрлендіру нәтижесінде физикалық шаманың табиғаты
өзгермесе, ал түрлендіру функциясы

сыз
ықты болса, онда түрлендіргіш
масштабты түрлендіргіш немесе күшейткіш
деп аталады.



Өлшегіш приборларға бақылаушыға қабылдауға ыңғайлы пішін
-
дегі
физикалық шамаларды тіркейтін өлшеу құралдары жатады. Өлшегіш
приборлардың ең көп тараған түрі
тікелей әсер ет
уші приборлар.

Оларға
монометрлердің кейбір түрлері, термометрлер, амперметрлер,
вольтметрлер, т.б. жатады.

Компораторлар
.

Компораторлар

біртекті шамалар мераларын немесе
бірнеше өлшеу приборларының көрсеткішін өзара салыстыру мақсатында
қолданылатып өлшеу

құралдары

болып табылады. Мұндай өлшеулер
кезінде негізгі өлшеуіш құралдарына қосымша бақылағыш өлшегіш
құралдар қолданылады. Олардың негізгі міндеті өлшеу үрдісіне әсер ететін
сыртқы немесе ішкі технологиялық үрдістің әсерін қадағалап отыру.

Өлшеу құралд
арын салыстырып тексеру

Салыстырып тексеру

-

өлшеу құралдарының метрологиялық
сипаттамаларының қажетті талаптарға сай екендігін эксперимент жүзінде
анықтау арқылы оларға өлшеу жұмыстарын жүргізуге рұқсат ету шаралар
жүйесі.

Қазақстан Республикасының "Өлше
м бірлігін қамтамасыз ету туралы"
заңының 19
-
бабында бұл туралы былай делінген:
"Мемлекеттік
метрологиялық қaдaғaлayғa жататын өлшем құралдары өндірістен немесе
жөндеуден шығару, пайдалану және импорт бойынша әкеліну кезінде
салыстырылып тексеріледі.

Салыс
тырып тексеруді мемлекеттік қызмет, сондай
-
ақ, стандарттау,
метрология және сертификаттау жөніндегі yәкiлeттi мемлекеттік орган
белгіленген тәртіппен тіркелген заңды тұлғалардың метрологиялық
қызметтері жүзеге асырады".

Өлшеу құралының салыстырып тексеру к
езінде анықталатын
метрологиялық негізгі сипаттамасы
-

оның қателігі. Салыстырып тексеру
шарасына екі немесе бірнеше өлшеу құралы қатысады: салыстырып
тексерілуші өлшеу құралы және салыстырып тексеруші өлшеу құралы.
Салыстырып тексерудің басты талабы
-

сал
ыстырып тексеруші өлшеу
құралының дәлдігі, салыстырып тексерілуші өлшеу құралының дәлдігінен
артық болуы тиіс. Салыстырып тексеру жұмыстарын құқылы
метрологиялық мекемелер атқарады. Салыстырып тексеруден өткен өлшеу
құралына салыстырып тексеру туралы куәлi
к беріледі. Онда салыстырып
тексеруден өткен өлшеу құралының жұмыс icтey мерзімі көрсетіледі. Бұл
мерзім өткен соң өлшеу құралын салыстырып тексеруден қайта өткізу
қажет.

Мераларды салыстырып тексеру жұмыстары мынадай жолдармен іске
асуы мүмкін:

-

салыстыр
ып тексерілуші мераны дәлірек салыстырып тексеруші
мерамен
-

компоратордың көмегімен

салыстыру. Мұндай салыстырып
тексеру үрдісі кезінде салыстырып өлшеу қолданылады. Бұл әдістер
бойынша салыстырылып отырған екі шаманың мәндерінің айырымы


жөнінде мәлімет а
лынады. Егер үлгілік мераны таңдай отырып осы
мәліметті нөлге теңестірсе, нөлдік әдіс іске асады;

-

мераның жаңғыртатын мәндерін дәлдік класы жоғары прибор
-
мен
өлшеу. Мұны градуирлеу деп атайды. Градуирлеу кезінде салыстырып
тексеруші прибордың көрсетуіне
қарай отырып, салыстырып тексерілуші
мераның шкаласына белгілер (штрих т.б.) қойылады;

-

салыстырып тексерудің тағы бip түрі
-

калибрлеу. Мұндай салыстырып
тексеру кезінде дәлірек мерамен салыстырып тексерілуші мералар
жиынының біреуі ғана немесе көп мәнді

мера шкаласының бір белгісі ғана
анықталады. Қалғандарының мәндері берілген заңдылық бойынша
анықталады.



































3
-
Бөлім. СЕРТИФИКАТТАУ


3.
1. Cертификаттаудың мағынасы және мазмұны


Негізгі түсініктемелер және терминдер

Сертификатт
ау


нормативтік құжаттарда белгіленген өнім, үрдіс,
жұмыс, қызмет талаптарына сәйкестігін дайындаушы (сатушы,
орындаушы) және тұтынушыдан тәуелсіз органмен жазбаша растау.

Сәйкестік сертификаттау



лайықты түрде сәйкестірілген өнім, үрдіс
немесе қызмет на
қты өнімге немесе басқа нормативтік құжатқа
сәйкестігіне қажетті сенімділік қамтамасыз етілетінін дәлелдейтін үшінші
тараптың іс қимылы.

Сәйкестік сертификат


лайықты түрде сәйкестендірілген өнім, үрдіс,
жұмыс, қызмет, техникалық реттемелер, стандарттар н
емесе басқа
нормативтік құжаттар талаптарына сәйкестігіне қажетті сенімділік
қамтамасыз етілетіндігін көрсететін мемлекеттік сертификаттау жүйесі
ережелері бойынша берілген құжат.

Сәйкестік белгісі



осы өнім, үрдіс, жұмыс, қызмет нақты өнімге
немесе басқа

нормативтік құжатқа сәйкестігіне қажетті сенімділік
қамтамасыз етілетіндігі көрсетілетін мемлекеттік сертификаттау жүйесі
ережелеріне сәйкес қолданылған, белгіленген тәртіпте қорғалынған белгі.


Сәйкестік туралы декларация



белгілі талаптарға сәйкестігі
н
куәландыратын нысанда, мемлекеттік сертификаттау жүйесімен
белгіленген, жеткізуші құжат.

Тіркеу (аккредиттеу)



сертификаттау органдары немесе сынау
зертханалары (орталық) ретінде белгілі салада жұмысты жүзеге асыратын
уәкілетті мемлекеттік басқару орган
дарымен мекеме құқықтылығын ресми
мойындау.

Сертификаттаудың түрлері

Міндетті сертификаттау

дегеніміз адамдардың өмірі, денсаулығы,
азаматтардың мүлкі мен қоршаған орта үшін олардың қауіпсіздігін
қамтамасыз ететін стандарттың немесе өзге нормативтік құжатт
ың
міндетті талаптарына сәйкестігі тұрғысында міндетті сертификаттауға
жататын өнімдердің, жұмыстардың, қызмет көрсетулердің тізбесіне
еңгізілген өнімдерді, жұмыстарды, қызмет көрсетулерді сертификаттау.

Міндетті сертификаттауға жататын өнімдердің тізбесін

Қазақстан
Республикасының Үкіметі белгілейді.

Ерікті сертификаттау


өтініш берушінің (дайындаушылардың,
сатушылардың) басшылығы бойынша өнімнің, үрдістердің, жұмыстардың,
қызмет көрсетулердің өтініш беруші айқындайтын нормативтік
құжаттардың талаптарына с
әйкестігін растау мақсатында жүргізіледі.
Ерікті сертификаттау міндетті сертификаттауды алмастыра алмайды.

Сертификаттаудың қатысушылары



Сертификаттау жүйелеріне үш түрде қатысуы мүмкін: стандарттау
жүйесіне жіберіледі; стандарттау жүйесіне қатысу; стандар
ттау жүйесіне
мүше болу.

Стандарттау жүйесіне жіберіледі дегеніміз
-

өтініш берушілер осы
жүйенің ережелеріне сәйкес өнімді сертификаттаудан өткізуі мүмкін.

Сертификаттау жүйесінің қатысушысы


осы ережелерге сәйкес күші
бар және жүйеде басқаруға қатысаты
н немесе басқаруға мүмкіндігі бар
орган.

Сертификаттау жүйесінің мүшесі
-

осы жүйе ережелеріне сәйкес күші
бар және жүйе басқаруда қатысуға немесе басқаруға мүмкіндік беретін
орган.

Сонымен бірінші қатысу түрі әзірлеуші
-
өндірістерге, өнім
жеткізушілерге ж
атады, ал қалған екі түрі сертификаттау органдарының
ұлттық, аймақтық және халықаралық сертификаттау жүйелерінде жұмыс
атқаруына қатысты.

Мойындау жөніндегі келісім.

Мойындау жөніндегі келісім


бір немесе бірнеше сертификаттау
жүйесінің атқарымдық элемент
ін қолданудан алынған, басқа тараптармен
ұсынған нәтижелері бір тараптар қабылдауда негізделген келісім.

Бұл келісімдер жалпы немесе жеке нәтижелерге қатысты болу мүмкін,
мысалы ‮сынау жөніндегі келісім , ‮бақылау жөніндегі келісім  және т.б.
Мойындау жөн
індегі келісім ұлттық, аймақтық және халықаралық
деңгейде бекітіледі.

Бір тарапты келісім

-

екінші тараптың жұмыс нәтижелерін бірінші
тараппен қабылдау.

Екі тарапты келісім



бұл өзара мойындау келісім, яғни басқа
тараптың жұмыс нәтижелерін әрбір тарап
тармен қабылдау.

Көптарапты келісім



бұл екіден астам тараптардың жұмыс
нәтижелерін өзара қабылдау.

Осындай келісімдерде қатысу тараптардың құқықтары мен міндеттері
бірдей болуы мүмкін. Бірақ кейбір жағдайларда тараптардың
мүмкіндіктері әр түрлі болғанды
қтан, келісім қатынастары эквивалентті
еместігін екі жақты келісімде еске алу керек.


Сертификаттау және саудадағы техникалық кедергілер

Сертификаттаудың пайда болу себебі, тұтынушыға тауарлардың
сапасы нақтылы стандарттардың талаптарына сәйкес екендігіне
кепілдік
береді. Сертификаттаудың дамуы мемлекетаралық саудаға дұрыс ықпалын
жасауы айқын болды, мысалы: шеттен әкелуге рұқсат алу мезгілдері
сертификатталған тауар үшін маңызды қысқарды; қаблдаушы елге тауарды
қайта сынауға қажеті жоқ, егер ол жеткізушіні
ң сертификатын мақұлдаса.

Бірақ ұлттық сертификаттау жүйелерінің сан артуына байланысты
олардың ерекшеліктері көбірек айқын белгіленеді. Бұл ерекшеліктер
стандарттарға, сертификаттау туралы заңдарға, сонымен қатар


сертификаттау процедураларының ережелеріне

және т.б. байланысты.
Сондықтан халықаралық саудада сертификаттаудың басқа ролі мүлдем
осыған орай анықталды
-

техникалық кедергі сияқты.

Сертификаттау кедергілері тек қана көрсетілген себептерге ғана емес
басқа да объективті айқын дәрежеде пайда болған с
ебептерге байланысты.
Саудадағы кедергілердің пайда болу басқа механизмі, сертификаттауды
мүлдем ішкі (немесе аймақтықты, мысалы ЕСта) рынокқа шет ел өндіріс
тауарларының енбеуінің қорғанышы ретінде пайдалану. Осындай
жағдайда әкімшілік импортталған тауарл
ардың күрделі сынауын
қолданады, сапа бақылау қатаңдықты күшейтеді, сынау процедурасына
қатысты (мысалы, сериясы 45000 европалық стандарттары) стандарттарды
(мемлекеттік немесе аймақтық) қабылдайды, олар әрине шетелдік
сертификаттардың мойындауна сәулесі т
үседі. Ал кейбір елдердің
сертификат мойындауы тіпті мүмкінсіз болады. Протекционизмдік әдістері
трансұлттық бірлестіктердің қысымымен ұлттық міндетті стандарттардың
немесе техникалық регламенттердің қабылдауына көбінесе байланысты.
Бұл бірлестіктер ұлттық

деңгейдегі стандарттауда белсенді қатысады және
ұлттық стандарттау ұйымдарының қызметін қаржыландырудағы негізгі
бөлімін қамсыздандыра отырып, техникалық комитеттердің қызметінің
үстінен бақылау мүмкіншілігін алуға ұмтылады.

Қорыта келгенде, бәсеке күрес
аспабы ретінде стандартты пайдалану
ықтималдылығы жоғары, сондықтан мұндай жағдайда шет ел
жабдықтаушысына өнімнің сәйкестігін дәлелдеу және сертификатты алу
өте күрделі.



3.1.1.
Сертификаттаудың қысқаша тарихы. Сертификаттаудың
негізгі мақсаттары мен
мақсаттары


Сертификаттау деген ұғымның күнделікті және коммерциялық
тәжірибеде қолданылып жүргеніне көп уақыт болмаса да (соңғы он жыл
шамасында) ол ұғым ретінде XIXғ. Белгілі. Мысалы, Ф.А. Бронгауз және
И.А. Ефронның 1900 ж. шыққан энциклопедиялық сөзд
ігінде
сертификаттаудың бірнеше анықтамалары келтірілген. Соның бірінде
сертификаттау


ол куәләндіру делінген.


Тауар өндірушілер ертеде өздері шығарған бұйымның сапасына кепілдік
берген туралы, және ол кепілдіктер жазбаша түрінде, яғни ‮сәйкестік
мәлім
демесі  берілгені туралы деректер кездеседі. Мұндай мәлімдемелер
көптеген жағдайларды қамтыған және солардың ішінде бейнелеу өнері де
бар. Қайта құру дәуірінде өмір сүрген суретшілер өз туындылары 300 жыл
сақталады деп кепілдік берген. Мұндай кепілдіктер к
өп жағдайда
шындаққа ұласқан. Келтірілген мысалдарды бірінші жақтардың кепілдігі
деп қарастыруға болады.




Метрологияда сертификаттау приборларды тексеру және танба қою
шаралары түрінде белгілі болған. Қойылған таңбалар прибордың
конструкциялық және метро
логиялық сипатамалары сертификаттау
талаптарына сәйкес дегендібілдірген. Метрологиялық тәжірибеде
сертификаттау деген ұғым 100 жылдан астам қолданылады. Осы уақыт
аралығында Халықаралық өлшемдер мен салмақтар бюросының
тұрғысынан атқарылған жұмыстарды үшін
ші жақ жүргізіп отырған
сетификаттау деп есептеуге болады. КСРО кезінде отандық экспортқа
шығарылатын өнім түрлері сертификатталған. Алғашқыда олар шетелдегі
орталықтарда жүргізілген. Сондықтан сертификаттаудың міндеттілігі
отандық емесе сол тауар апарылат
ын елдердің заңдарымен белгілетін.


1984 ж. КСРО Үкіметі экспортқа шығарылатын өнімді сертификаттау
жөнінде Қаулы қабылдады.


1986 ж. елде машина жасау саласының өнімдерін сертификаттау туралы
Уақытша тәртіп енгізілді.


Өзара экономикалық ынтымақта
стық Кеңесіне енген елдер 1988 ж.
сапаны бағалау жүйесін және өзара алмасатын өнімдерді сертификаттау
туралы Конвенцияға қол қойды (СЕПРО СЭВ). Бұл конвенция бойынша
(сертификаттады) өзара экономикалық ынтымақтастық кеңесінің
стандарттарын және басқа халық
аралық нормаларды, жақсы деп танылған
ұлттық стандарттарды қолдана отырып жүргізу көзделді. Бұл жүйе іс
жүзінде сынау зертханаларын халықаралық аккредиттеуді және
халықаралық аттестаттауды енгізді. 1991 ж. дейн 14 сынақ рталықтары
құрылып бірнеше өндіріс м
екемелері аттестаттаудан өтті.


Айта кететін жағдай


КСРО
-
да өнім сапасының талапқа сәйкестігін
бағалау шетелдерден өзгеше жүргізілді: сапа категориялары бойынша
аттестаттау, өнімді мемлекеттік қабылдап алу, мемлекеттік сынақтар,
стандарттарды мемлекет
тік қадағалау. КСРО ыдыраған кейін өнім
сапасының талапқа сәйкестігін бағалаудың бұл әдістері ресми түрде
жойылды.


Қазақстан Республикасында сертификаттау 1991 ж. қабылдаған
‮Тұтынушыладың құқығын қорғау   туралы Заңға сәйкес жүргізіле
бастады. Заң халы
қ тұтынатын таурлардың қауіпсіздігін міндетті түрде
сертификаттауды белгіледі.


Сертификаттаудың негізгі мақсаттары мен принцитері


Cертификаттаудың мақсаттары. Сертификаттау мынандай мақсаттарға
жетуге бағыталған:


-

тутынушының өнімді (қызмет) танда
ғанда алдын
-
ала хабарда болуы
үшін;


-

тұтыннушыны өнім шығарушының (сатушының, орындаушының) арам
ниеттілігінен қорғау;


-

өнімнің (қызметтің, жұмыстын) қоршаған ортаға адам өміріне,
денсаулығына, жеке мүліктеріне қауіпсіздігін тексеру;




-

өнімнің (
қызметтің, жұмыстың) өндіруші көрсеткен сапа көрсетіштерін
растауы үшін;


-

мекемелер мен кәсіпкерлердің ел ішіндегі тауар рыногында, сонымен
қатар халықаралық, экономикалық, ғылыми
-
техникалық қарым
-
қатынастарда және халықаралық саудада жұмыс мүргізуіне
жағдай жасау


Сертификаттаудың әлеуметтік
-
экономикалық пайдасын мына мысалдан
көруге болады. Ресейде 100 т. Бельгиялық сиыр етін сертификаттамай
және рынокта сатуға жібермеу арқасында мындаған адамдарды уланудан
сақтап қалған. Мұны ақшағаншаққанда адамда
рды емтеуге кететін 60 млн.
руб және олардың жұмысқа шықпауына байланасты 100 млн. руб. Мүмкін
шығын үнемделіп қалған.


Сертификаттаудың мақсаттары: Сертификаттауды жүргізгенде мына
мақсаттарға сүйену керек:


1) Сертификаттаудың заңдылық негіздеріне (Қ
азақстан Республикасында
сертфикаттау жұмысы ‮Сертификаттау туралы , ‮Тутынушының құқығын
қорғау туралы  Заңдарына және басқа да нормативтік актілерге
негізделген).


2) Сертификаттау жүйесінің ашықтығы (Сертификаттау жұмысына
отандық және оның ережелерін

мйындайтын және орындайтын шетелдік
кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар қатыса алады.)


3) Сертификаттау ережелерін және нұсқауларын халықаралық
нормалармен мәне ережелермен үйлестіру. (Үйлестіру сертификаттар мен
сәйкестік белгісінің шет елдерде танылуы ж
әне халықаралық, аймақтық,
басқа елдердің сертификаттау жүйелерімен тығыз байланыста болуы үшін
қажет).


4) Ақпараттар ашықтығы және жабықтырғы (сертификаттау кезінде оның
барлық қатысушылары


дайындаушылар, тұтынушылар, сертификаттау
органдары, сонымен қ
атар барлық мүдделі жақтар


қоғамдық ұйымдар,
кәсіпорындар, жеке тұлғалар оның ережелері және нәтіжелері туралы
хабарландырулуы қажет. Тағы да ескеретін жағдай


сертификаттау
кезінде коммерциялық құпия болып табылатын ақпараттар жария етілмеуі
керек.



3
.2.

Шет мемлекеттердің сертификаттауы және Халықаралық
және аймақтық сертификаттау

Германиядағы сертификаттаудың құқық негізі ретінде денсаулық
сақтау және тұрғындардың өмірін қорғау, қоршаған ортаны қорғау,
еңбектің қауіпсіздігін сақтау, жер қорын экон
омдау, тұтынушылардың
құқығын қорғау заңдары болып табылады. 1990 жылдан бастап сапасыз
өнім шығарғаны үшін өндірістерді жауапкершілікке тарту туралы заң
қабылданған.



Германиядағы Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) ақпараттық
орталығының мәліметтері бой
ынша мемлекетте жалпы ұлттық
сертификаттау жүйесіне бірнеше сертификаттау жүйелері кіреді. Германия
экономикасын 80
-
90% ға дейін қамтамасыз ететін мына жүйелер:

А


регламенттерге сәйкестік сертификаттау жүйесі;

А1


IN стандарттарға сәйкестік сертифи
каттау жүйесі;

А2


E сертификаттау жүйесі;

А3


GW сертификаттау жүйесі;

В


сапаға кепілдік беру және RAL белгілеу Германия институ
-
тының
сертификаттау жүйесі;

С
-

өндіріс технологияларды GS белгімен белгілеу сертификаттау
жүйесі;

D


құрылыс құрылы
мдары федералдық нормаларға сәйкестігін
қадағалау жүйесі;

Е


эталондармен өлшеу құралдарын сертификаттау жүйесі;

F


Германиядағы өндірістік заңның 24 бабына сәйкестігін серти
-
фикаттау жүйесі.

Мемлекеттің заңдылық аймақтарында белгіленген аккредитте
у
жұмыстарын Аккредиттеу жөніндегі неміс кеңесі (AR) басқарады, ал
басқа аймақтарында бұл жұмысты Аккредиттеу жөніндегі бас ұйым (TGA)
жүргізеді. Сынақ лабораториялары мен сертификаттау органдарының
аккредиттеу жұмыстары 45000 сериялы еуропалық стандартта
рға (EN)
сәйкестендіріп жүргізіледі.

Франциядағы сертификаттау


Францияда 1939 жылдан бастап сертификаттау жұмыстары жүргізіледі.
Бұл салада бірінші заң болып ‮Ұлттық NF стандарттарға сәйкестік белгі
туралы заң  қабылданды.


Қазіргі уақытқа дейін кейбір
өзгерістермен
қосымшалар енгізіліп осы заң пайдаланылады. Сертификаттау туралы
жауапкершілік Стандарттау жөніндегі француз ассоциациясына (AFNOR)
еңгізілген.

Сертификаттау жұмыстары салалық принцип бойынша
ұйымдастырылып стандарттау жүйесімен өзара байланы
сты.

AFNOR
-
дан басқа, сертификаттауды мемлекеттік салалық деңгейде
мына органдар басқарады: Сыртқы саудадағы француз орталығы (CNCE),
Техникалық регламенттер және нормалар жөніндегі ақпарат орталығы
(CINR), Электротехниктердің одағы (UTE).

AFNOR сынақ л
абораторияларымен орталықтарының өкілеттік
міндеттерін анықтайды, олардың аккредиттеуіне жауап береді, NF белгісін
иелену, жою мәселелерін шешеді және ұлттық органдарының халықаралық
ұйымдарымен сертификаттау жөніндегі ықтымақтас
-
тығын үйлестіреді.

CNCE э
кспорттық және импорттық тауарларды сертификаттауға
жауапты.



CINR ұлттық сертификаттау жүйесін және экономика салаларын
ақпараттық қамтамасыздандыруын жүзеге асырады. CINR деректер
банксінде көптеген әлем мемлекеттерінің, халықаралық және аймақтық
ұйымдар
ының 400 мыңнан астам сертификаттау және аккредиттеу туралы
ережелерімен жүйелері туралы стандарттар бар.

UTE тек қана AFNOR
-
дың сертификатау жөніндегі уәкілетті органы
емес, сонымен қатар электроника, электротехникалық және байланыс
аймақтары бойынша ұл
ттық стандарттау ұйымы болып, электрондық және
электротехникалық өнімдерімен нормативтік талаптарын әзірлейді.

Францияда сәйкестік бағалаудың бірнеше түрлері бар:

-

еуропалық директиваларға сәйкестігін растау;

-

өнімнің еуропалық стандартына сәйкестігі туралы

әзірлеушінің
мәлімдеме
-
декларациясы;

-

сатуға арналған өнімнің қауіпсіздігін бақылау.

Жапондағы сертификаттау

Жапон мемлекетінде сертификаттаудың үш түрін ажыратады:

-

заңдылық талаптарға сәйкестігін дәлелдейтін міндетті сертификаттау;

-

мемлекеттің уәкілетті о
ргандары жүргізетін ұлттық JIS стандарттарына
сәйкестігін дәлелдейтін ерікті сертификаттау;

-

сертификаттауды жеке меншік органдары жүргізетін ерікті
сертификаттау.

Міндетті сертификаттау заң бойынша жүргізіледі. Бұл заңның ішінде:

-

міндетті түрде сертификатт
ауды өтетін өнімдердің тізімі және олардың
талаптары қарастырылған;

-

сертификаттау сұлбалары мен сәйкестік белгілер анықталынған;

-

сертификаттауды және инспекциялық бақылауды ұйымдастыру
жұмыстарын жүргізетін басқару органдары белгіленген.

Уәкілетті органда
рмен әзірленген және мемлекеттік министрлік
Кабинетімен бекітілген техникалық регламенттерге сәйкестігін дәлелдеу
үшін сертификаттау сынауын жүргізеді. Кейбір өнім түрлеріне заң
бойынша қауіп
-
қатеріне байланысты категориялары енгізілген. Мысалы,
электроте
хникалық бұйымдар үшін А және Б категориялары бар. Бұл
категориялар үшін әр түрлі сертификаттау сұлбалары мен сәйкестік
белгілері қолданылады (сурет 5).











А категорияның белгісі Б категорияның белгісі

5
су
рет. Электротехникалық бұйымдардың сәйкестік белгілері




Ең қауіпті бұйымдар үшін (А категориясы) үшінші жақ өткізетін
сертификаттау түрі, ал Б категориясы бар өнімдерге
-

әзірлеушілердің
мәлімдеме
-
декларациясы пайдаланылады.

Сынау лабораториялар министрлі
гімен тағайындалып пайдасыз жұмыс
істеу ұйымдары болу қажет. Жапондағы міндеті сертификаттаудың
ерекшелігі, біріншіден, өнімді сериялық өндірісте шығару үшін рұқсат алу,
екіншіден, экспорттық тауарлар міндетті түрде міндетті сертификаттаудан
өту тиіс.

АҚШ
-
тағы сертификаттау

Сәйкестік сертификаттаудың құқықтық негізі болып АҚШ
мемлекетінде жұмыс істейтін әр түрлі өнімдердің қауіпсіздік туралы
көптеген заңдары табылады. Бұл заңдарға сәйкес міндетті
сертификаттауды мемлекеттік стандарттау бойынша жасалған және

мемлекет ішкі және сыртқы саудада сатып алатын өнімдерге жүргізу тиіс.
Мемлекеттік органдар міндетті сертификаттауды бақылайды.

Ерікті сертификаттау тұтынушылардың немесе өнім әзірлеушілердің
мәлімдемесі бойынша олардың ұсынылып отырған нормативтік
құжа
ттарға сәйкестігін дәлелдеу үшін жүргізіледі.

АҚШ мемлекетінде Федералдық өкімет бекіткен негізгі 3 категория
сертификаттау туралы бағдарламалар енгізілген:

-

бірінші категория


міндетті түрде жүргізілетін тауарлармен
қызметтерді қауіпсіздігіне сертификатт
ау;

-

екінші категория
-

жалпы бақылаудың орнына жүргізілетін, өндірісті
және өнім үлгілерін тексеретін бағдарламалар;

-

үшінші категория
-

өнімнің саудаға түспей тұрған кездегі сапасын
және өндіріс жағдайларын бағалау бағдарламалары.

АҚШ мемлекетте сынау лаб
ораторияларын аккредиттеу үшін жүзге
жуық аккредиттеу жүйелері бар, соның ішінде лаборатория
-
ларды
аккредиттеу туралы Американдық ассоциациясының жүйесі (AALA) және
лабораторияларды аккредиттеу ұлттық ерікті бағдарлама (NULAP) ең
беделді болып есептеледі.
Мысалы, AALA оптика және фотометрия
саласы бойынша акустикалық, вибрациялық, биология
-
лық, химиялық,
жылулық, механикалық және электрлік сынауларды жүргізетін сынау
лабораторияларын аккредиттеу жұмыстарын атқа
-
рады.

ISO
-
ның сертификаттау саласындағы нег
ізгі қызметі
-

ұйымдық
-
әдістемелік қамтамасыз ету. 1985 жылға дейін бұл жұмыстармен
Сертификаттау Комитеті (СЕРТИКО) шұғылданған, ал 1985 жылдан
бастап қызмет аймағы кеңею себебінен оның аталуы Сапа және
сертификаттау жөніндегі комитет (КАСКО) болды.

СЕРТИ
КО
-
ның МЭКпен, Халықаралық сауда орталықпен, сауда және
даму туралы ООН Конференциясымен (ЮНКТАД) және ГАТТ/ВТО мен
бірге қосылып НСертификаттауО.
Мақсаттар және тәжірибеО деген арнайы
зерттеу материалдарының шығармасы негізгі жиын жұмыстары болып


табылды.

ISO дайындығын Сертификаттау жөніндегі Бірыңғай ұйымдық
-
әдістемелік құжаттар, сертификаттау жұмыстарын үндестіруге
көмектеседі. Сертификаттау жүйелері жоқ мемлекеттерге әдістемелік
жағынан ИСО
-
ның көмегі өте зор.

КАСКО жұмыстарына 50 шақты мемлекеттер қат
ысады, ал
Қазақстанды ҚР Мемстандартты ұсынады. Комитет қызметтерінің негізгі
бағыттары:

-

әр түрлі мемлекеттердің өнім және сапаны қамтамасыз етуі
жүйелерінің қойылған талаптарға сәйкестіктерін бағалау әдістерін зерттеу;

-

сынауға, инспекциялық бақылауға
және өнім сертификат
-
тауға,
үрдістерге, қызметтерге, сонымен қатар сынау лаборатория
-
лардың
қызметіне және бағалауына, сертификаттау органдарына және сапа
қамтамасыз етуі жүйелеріне қатысты ұсыныстарды дайындау;

-

ұлттық және аймақтық сапа қамтамасыз етуі
жүйелерін өзара
мойындауға және қабыл алуына, сонымен қатар сынау, бақылау,
сертификаттау, сапа жүйелері және т.б. жұмыстарға халықаралық
стандарттарды қолдануына көмектесу.

ХЭК электр техникалық бұйымдарының сертификаттау халықаралық
жүйесі (МЭКСЭ)

Электр

жабдықтары қауіпсіздік стандарттарына сәйкестігін сынау
жөніндегі ХЭК
-
тың халықаралық жүйесі


ХЭКЭС (МЭКСЭ) 1985 жылы
құрылған және 34 мемлекетті біріктіреді.

Жүйенің мақсаты
-

электротехника саласына қатысы жоқ қарапайым
тұтынушылар пайдаланатын электр
жабдықтарды сатумен айналысатын
халықаралық саудаларға көмектесу.

Өнімдердің сондай руына электр тұрмыстық (электрондық және
электротехникалық) бұйымдардың көп түрлері жатады: тұрмыстық
электрожабдық, желілік электрондық аспап, жарық техникалық тауарлар,
д
әрігерлік электроаппаратурасы, электрондық
-
есептеуіш техника,
офистердің электржабдықтары және т.б. Сондай бұйымдарды қауіпсіздікке
сертификаттау туралы барлық әлем елдерінде тұтынушылардың
құқықтарын қорғау заңдарында ескерілген.

Еуропалық Одағы (ЕО) серт
ификаттау.

1989 жылы Еуропалық Одағында сәйкестікті бағалау жөніндегі
ережелерді үндестіру туралы глобальды концепциясы қабылданды.

Нұсқауларға байланысты әзірлеушілер өздері сәйкестікті бағалауға
мүмкін. Бағалау нәтижесінде олар мәлімдеме
-
декларацияны т
ол
тырып
тауарға белгілі таңба (6
-
сурет) кою арқылы тауар нұсқаудағы талаптарына
сәйкестігін куәландырады.


6
-
с
урет. ЕО нұсқауына сәйкестік белгісі




НЖаңаО нұсқаулардың ішіне кірген қауіпсіздік жөніндегі үйлестірілген
талаптар өнім тіршілік цикл
ы
ның айқын с
атыларына: жобалауға, өндіріске,
қолдануға сәйкестірілген. Нұсқауды ұзақ уақытқа дейін өңдеуге
мұқтаждық болмауы үшін, олардың ішіне жалпы талаптарды кіргізеді, ал
көбірек толығы, жекелерді стандарттарға шығару болып табылады.

НЖаңаО нұсқаулар НескілерденО

құрылым бойынша да ерекшеленеді.
Олардың ішінде құқықтық және техникалық бөлімдері мен сәйкестікті
бағалау жүйесінің мақсаттары және стандарттарға қатысты сілтемелер
көрсетіледі. Осы күй бойынша, міндетті емес жаңа нұсқаулардың ішіндегі
көрсетілген еуропа
лық стандарттар, саудаға түсетін өнімді өзінің
талаптарына сай сәйкестікті кедергісіз қамтамасыздандырады.

ЕО сапа аймағындағы саясаттың негізгі мақсаттарын анықтайды:

-

ішкі және сыртқы саудада еуропалық фирмалардың бәсеке
қабілеттілігін жоғар
ы
лату;

-

бі
рыңғай сауданың техникалық негізін қамтамасыз ететін
инфрақұрылымның дамуы;

-

жабдықтаушылардың және тұтынушылардың серіктігін нығайту;

-

еңбектің сапасы мен тиімділігінің нәтижесін жоғар
ы
лату;

-

Европадағы өнеркәсіптің потенциалын көбейту.

ЕО
-
ғы сертифика
ттау өнім сапасын басқару аймағына терең түрде
кірді. Қазіргі кездегі батыс еуропадағы мемлекеттердің өнеркәсіптері сапа
жүйесін ИСО 9000 стандартына сәйкес сертификаттауды жүргізіп,
жоғарғы сатыға өтіп
TQM

жүйесін игеруде.

ТМД
-
ғы сертификаттау

Сертификатт
ау жөніндегі жұмыс бағыттарын анықтайтын негізгі құжат
1992 жылы
қ
абылданған НСтандарттау, метрология және сертификаттау
саладағы келісімді саясатын жүргізу келісіміО болып табылады. Бұл
Келісімнің қағидалары бойынша және
ISO
/МЭК
-
тің басшылығымен және
осы
саладағы жиналған тәжірибе негізінде ТМД мемлекеттері өздерінің
ұлттық сертификаттау жүйесін құрады.

ТМД мемлекеттерінің дайындығы біркелкі еместігіне байланысты
өзара мойындау жөніндегі көп тараптық келісімдерді бекітуге дайын емес,
сондықтан қазіргі кез
де екі тарапты келісімдер бекітілген. Мысалы, ҚР
-
сы
Ресеймен, Белорусьпен, Молдовамен және Украинамен екі тарапты келісім
белгіленген.

Сертификаттаудың негізгі бағыты өзара жеткізетін өнімдердің
қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Ал бұл ұлттық
се
ртификаттау жүйелерін өзара мойындауға тікелей байланысты.

ТМД мемлекеттерінде әр түрлі сәйкестік белгілері қабылданған (5
-
6
суреттер). Келтірілген суреттерде көрініп тұрғандай, ТМД елдерінде
белгілерді жасау және тағайындау әдістері әр түрлі болып келеді
.
Сертификаттау саласындағы ынтымақтастықтың одан ары дамуы
белгілердің қолдану жалпы мақсаттарын қабылдауға мүмкіндік туғызады.


Бұл белгілердің негізгі мақсаты
-

тауарлардың сапасы мен қауіпсіздігі
туралы ақпараттарды тұтынушыға білдіру.


3.3. Шет елдерде
н тасып әкелінетін өнімдерді сертификаттау тәртібі



Тұтынушылардың қауіпсіздік құқығын тек қана отандық емес, сонымен
қатар шет елдерден әкелінетін өнімдерді де міндетті сертификаттау
арқылы қамтамасыз ету қажет. Үйткені еліміздің ішкі рыногында шет
клд
ерден әкелінген өнімдерді көптеп кездестіруге болады. Кейбір
өнімдердің 40
-
60 % және одан да жоғары бөлігі шет елдерден әкелінеді.


Қазақстан Республикасының ‮Сертификаттау туралы  заңы бойынша
міндетті сертификаттауға жататын өнімді шет елден әкелу үші
н жасалатын
келісімде (шарттарда) осы өнімдерге мемлекеттік сертификаттау жүесінде
танылатын, олардың белгіленген талаптарға сәйкестігін дәләлейдін
сертификаттар және сәйкестік белгісі болуы тиіс.


Міндетті сертификаттауға жататын және бөлшек саудаға арн
алған өнімді
шетелден әкелу үшін жасалатын келісімде (шарттарда) ақпараттар
мемлекеттік және орыс тілдерінде қоса берілуі тиіс.


Қазақстан Респкбликасының ауқымына тасып әкелінетін өнімнің
сертификаттары мен куәліктері танылуы үшін кедендік заңында
белгі
ленген тәртіп бойынша кедендік рәсімдеуді іске асыратын органдарға
ұсынылады.


Кедендік бақылауды жүргізу үшін қажетті құжаттардан басқа тасып
әкелінетін өнімді кедендеудің негізі болып мыналар танылады:


-

ТМД елдерінің


Келісімге қатысушылардың снрт
ификаттау жөніндегі
органдарының сәйкестік сертификатты немесе белгісі.


-

ҚР мемлекеттік сертификаттау жүйесінде белгіленген тәртіпте
тіркелген шетелдер ұйымдарының сәйкестік сертификата немесе белгісі
(немесе сертификаттау органдарында тіркелген өнімін
ің қауіпсіздігі
туралы мәлімдеме


декларация).


Кейбір шет елден әкелінетін өнімге қауіпсіздіктің ерекше талаптарына


гигиеналық, ветеринарлық т.б. сәйкестігін дәлелдеу талап етіледі.


Тез бұзылатын өнімдердің (ет, ет өнімдерді, балық, балық өнімдер
і, сүт,
сүт өнімдері т.б.), яғни тасып әкелінуі мен сақтауы айрықша климаттық
жағдайларды (температура, ылғалдылық, қысым т.б.) қажет ететін өнімдер
кедендік рәсімдеуге және сертификаттауға кезектен тыс жіберіледі.
Қазақстан Респкбликасының ауқымына тасып
әкелінген тауарлардың
қауіпсіздігін дәлелдеу үшін кедендік бақылау мына түрлерде жүргізіледі:


-

сертификаттық сынаулар өткізу арқылы;


-

шетел сертификаттарын растау арқылы.


Шет елдік сертификаттарды растау құқығы мемстандарттың аумақтық
органдары
на беріледі.




Егер шет елмен сертификаттау нәтіжелерін өзара тану тыралы келісім
болса және шет елден тасып олар біздің елде қайтадан дәлелденбейді.


Қазақстан Респкбликасына әкелінетін тауарларды сертификаттау біздің
елге алып келгенге дейін өткізілу
і керек. Егер сынаулар шет елдердің
Қазақстан Респкбликасының мемстандартты тіркеуден өткізіп мемлекеттік
сертификаттау жүйесінің тізіліміне тіркелген зертханаларда өткізілетін
болса, онда олар берген сынау хаттамалары біздің елде сертификат алуға
негіз бо
лады.


Зертханаларды тіркеу үшін олар:


1. Қазақстан Респкбликасы кіретін халықаралық сертификаттау жүйесіне
енуі қажет.


2. Шет елдің ұлттық жүесіне енуі қажет (Қазақстан Респкбликасының сол
шет елдің ұлттық органымен өзара келісімі болса).


3. Қа
зақстан Респкбликасының сертификаттау жүйесіне енген болса.


4.Станарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі
Мемлекетаралық келісімге кіретін елдердің сертификаттау жүесіне енетін
болса.


Егер сәйкестік оны берген елде жасалынбаған өнімге берілет
ін болса,
онда мұндай сертификаттар танылмайды да, өнім түгелімен қауіпсіздік
сынағынан өтуі керек болады.


Сертификаттау органы сертификатты бергенге дейін қажет болғанда
өнімнің нормативтік құжаттардың белгіленген талаптарына сәйкес екенін
дәлелдеу үші
н, оның барлық көлемі бойынша немесе кейбір көрсеткіштері
бойынша қайта сынақ жүргізуі мүмкін.


Егер өнімді сертификаттау жөніндегі орган шетел сертификатын
танымау туралы шешім қабылдап қалатын болса, онда ол бұл жөнінде
Қазақстан Респкбликасы мемстанд
арты мен оның аумақтық органдарына
бас тартудың себептерін көрсете отырып, хабарда етуі керек.


Сертификаттауға қажетті сынаулар кезінде қауіпсіздігі дәлелденбеген
шет елдік тауарларды кедендік органдар өткізбейді. Бұл жағдайда мына екі
шешімнің бірі қо
лданылады: шетел тауары жөнелтушіге қайтарылады
немесе тауар кеден тәртібі бойынша жойылады.


Азық
-
түлік тауарларын сертификаттау.


Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі мен сапасы халықтың денсаулығын
сақтаудың басты факторы. Адам бойындағы зиянды заттардың 70

%
тағамдар арқылы, ал қалған 30 % су мен ауа арқылы енеді. Осы себепті
азық
-
түлік тауарлары міндетті сертификаттау аясына алғашқы қатарда
енгізілді.


Сертификаттау жүйесінде тамақ өнімдері 15 біркелкі өнім топтарына
бөлінеді. Сертификаттау жүйесінің но
рмативтік негізін заң актілері,
мемлекеттік стандарттар, санитарлық нормалар мен ережелер құрайды.
Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі деп оның құрамындағы химиялық,


биологиялық және табиғи текті ластардың белгіленген деңгейден аспауын
айтады.


Қауіпсіздік кө
рсеткіштерінің тізімі көптеген өнім топтары мен түрлеріне
қатысты жалпы көрсеткіштер (улы элементтердің, пестицидтардың,
радионуклитердің, микотоксиндер мөлшері) және тамақ өнімдерінің
ерекшеліктеріне сәйкес көрсеткіштер (антибиотитер, гормондық
препаратта
р, нитраттар, метил спирт т.б.) болып бөлінеді.


Ережелер бойынша сәйкестік сертификатты кеОбір органдардың рұқсаты
болған жағдайда ғана беріледі: азық
-
түлік шикізаттары, тағам өнімдері,
тағам қоспалары т.б. бойынша Мемсанэпидқадағалау мекемесінің
санит
арлық қорытындысы болса, мал шаруашылығы өнімдері мен
шикізаттары бойынша мал дәрігерлерінің сертификаты (куәліктері) болса,
өсімдік өнімдері мен шикізаттары (жаңадан өндірілген жеміс пен көкөніс,
асты, жарма, ұн т.б.)


жер папорты немесе жер бөлімдерінің

сапа
сертификаты болса.


Сертификаттау кезінде үгілерді ұқсастандыру маңызды мәселе болып
табылады. Кейбір өнім топтарының (ет, ет өнімдері, өсімдік майлары)
үлгілерін ұқсастандыру үшін олардың түр
-
түріне сәйкес көрсеткіштер
белгіленген. Бірақ жиі бұрм
аланатын көптеген тамақ өнімдерінің
топтарына (азық концентранттары, шай, коые, сүт, сүт өнімдері, балық,
шырын, сусын, арақ
-
шарап) ұқсастандыру көрсеткіштері анықталмаған.
Осыған байланысты келтірілген тауар топтарына көрсекіштер тағайындау
күн тәртібінде
гі басты мәселелердің бірі.


Сертификаттау схемасын таңдап алуда басты көрсеткіш


ол өнім мен
шикізаттың сақталуы. Жарамдылық мерзіміне байланысты оларды екі
топқа бөледі:


-

тез бұзылатын


жарамдылық мерзімі 30 тәулікке дейн.


-

ұзақ мезгілі сақт
ауға болатын


кепілді сақталу мерзімі 30 тәуліктен
астам.


Тамақ өнімдерін сертификаттада көптеген проблемалар шешімін таппай
отыр. Олардың бірі


сертификаттау тек қана дайын өнімді қамтиды, ал
сапасыз шикізаттан қауіпсіздік талаптарына сәйкес өнім ал
у мүмкін емес.


Жұмыс пен қызметті сертификаттау ерекшеліктерді

Қызметті (жұмысты) сертификаттау тәртібі


Қызметті сертификаттады заң актілері мен нормативтік құжаттарда
белгігенген адамдардың өмірі мен денсаулығын, қоршаған ортаны қорғау
қауіпсіздігін қ
амтамасыз ету үшін жүргізеді.


Қызметті сертфикаттауда қызметтің сипаттамалары (көрсеткіштері)
тексеріледі және мыналарға мүмкіндік беретін сынау (тексеру) тәсілдері
қолданылады:


-

қызметті ұқсастандыру, соның ішінде олардың сыныптауыш топтарға
жататы
ндығы, техникалық құжаттарға (модельге


үлгіге, техникалық
суреттеуге ж.б.) және функционалдық міндетіне сәйкестігі тексеріледі.




-

сертификаттталатын қызметтің нормативтік құжаттарда белгіленген
міндетті талаптарға сәйкестігін растау.


Қызметтер 11
біртекті топтарға жіктеледі.























4
-

Бөлім. САПА
НЫ БАСҚАРУ


4.1.

Сапаны басқару мақсаттары


Халықаралық және ұлттық нарықта кейінгі кездегі қатігез
бәсікелестік,көптеген ұйымдарға өз бәсекелестігін көтеру үшін қосымша
әдістерді іздетуде.



Нарықта қазіргі замаңғы ұйымдарды қатайту нығайту факторының ен
маңыздысы ол,үйымның сапалығы.Сондықтан үйымдар көп мерзімдік
бәсекелестігіне сай сапасын басқару жүйесі ортақ менеджмент жүйесіне
кіреді.


Экономикалық жүйенің дамуы басқару және сапаны

басқару саласы
бойынша көпжақты мамандарды таңдайды.



Пәннің басты мақсаты
-
студенттерді басты сапа түсінігін,басқару
орталығын,бағалау әдісін және сапаны өлшеуді,сапа жүйесін басқару
туралы,экономикалық басқару аспектілерін басқаруын үйретеді.

Кәсіпор
ынның іс әрекеттері сыртқы және ішкі орта элементтеріне
тәуелді, олар бизнес сапасымен бәсекелестікке түсе алуын анықтайды.



Бизнес сапасына әсер ететін ішкі элементтер


кәсіпорынның жалпы
менеджмент жүйесі, қызметкерлер біліктілігі, ұйымдық жүйе
ерекшелік
тері, өндірістік
-
техникалық база жағдайы, қаржы ресурстары.

Бизнес сапасына әсер ететін сыртқы элементтер


құқықтық
нормативті база, қоғамдық ұйымдар және мемлекеттік талаптары,
тұтынушы талаптары және жеткізуші

жұмысының сапасының нарықтық
бәсекелестігі.

Көрсетілген элементтердің әсер етуін анықтау үшін кәсіпорында
сапа басқару жүйесі қолданылады.

Сапа басқару жүйесі


сапаны қамтамасыз етуге бағытталған басқару
органдары және объектілері, әдістерінің жиыны.

Қазіргі заманғы сапа менеджмент жүйесі келесі м
ақсаттар негізінде
жобаланып, жүзеге асырылады:

1.

сапа және сандық біркелкілік
-

іс әрекетті кеңейтуде жоғары сапаны
қамтамасыз ету.

2.

сапаны жоғарылату үздіксіздігі


сапаны басқару үздіксіз үрдіс.
Біріншіден, сыртқы орта өзгерісіне кәсіпорынның төселуі; Екін
шіден
фирманы ылғи жақсартып отыру, қызметкерлер біліктілігін
жоғарылату, жұмыс нәтижесіне қызығушылығын дамыту.

3.

сапаны жүйелі қарастыру


сапаны басқару кезінде фирма өзара
байланысқан элементтер жүйесі ретінде қарастырылады.

4.

тұтынушыға бет бұру


нарықты
қ жағдайда өнім сапасы
тұтынушының талаптарын қанағаттандыру.

5.

сапаны тексерудің кешенділігі және үздіксіздігі


сапаны
жоғарылату шараларының эффективтілігі үшін үздіксіз және
кешенді тексеру (мониторинг) барлық бөлімшелерде жүргізіледі.

6.

стандарттау және
сертификаттаудың кешенділігі


сапа аймағындағы
нормативті шарттарға сәйкестігін анықтау.

7.

сапаға кеткен шығындарды бірдейлендіру


сапаны басқару кезіндегі
керек емес шығындарды болдырмау.

8.

сапа бойынша іс әрекеттерді экономикалық жақсарту


экономиканың ал
ға қойған шарттары, сапаны жоғарлату.

Сапа менеджмент жүйелерін жобалау және функциянирлеу халықаралық
ИСО сапа басқару стандартының 9000 сериясы бойынша жүзеге
асырылады.

1979 жылы ИСО шеңберінде ТК
-
176 НСапа басқару және сапаны
қамтамасыз етуО комитеті қ
ұрылды. Бұл комитеттің құрылуына сапа
басқарудың тиімді жүйесін кәсіпорындарға енгізу,қамтамасыз етуді талап
еткен өткір бәсекелестік түрткі болды.


Алғашқы кезеңде сапаны қамтамасыз ету саласының ИСО 9000
стандарттары. Британ ұлттық стандарттар негізінде

әзірленіп 1987 жылы
басылып шықты. Бұл жалпы сапа басқару стандартының өзара байланысты
жиынтығы болады.




1994 жылы шыққан келесі концепция мекемелерге сапа жүйесін
енгізу ұсыныстарымен едәуір кеңейтілді. 2000 жылдың желтоқсанында
стандарттардың жаңа нұсқ
асы қабылданды. Бұл нұсқада кәсіпорындарда
сапа басқару жүйесін құрудың мүлде айрықша жолдары қарастырылды.


ИСО 9000
-
2000 НСапа менеджментінің жүйесі. Негізгі ережелер мен
сөздіктерОхалықаралық стандартын НСапа басқару және сапаны қамтама
-
сыз етуОТК
-
176 ә
зірлеп шығарды. Бұл стандарт алғы сөз, кіріспе, қолдану
саласы, СМЖ
-
нің негізгі ережелері, терминдер мен анықтамалардан
тұрады.

Сапа менеджментінің мақсаттары:

Мекемені ойдағыдай басқарып, қызметін қалыптастыру үшін оны
жүйелі түрде, айқын әдіс амалдармен
бағыттап, жетекшілік ету қажет. Іс
қызметті тұрақты жақсарту үшін барлық мүдделі жақтардың қажеттілігін
ескере отырып әзірленген сапа менеджментінің жүйесін енгізу және
жұмыс жағдайында тұрақты қолдану арқылы көздеген нәтижеге жетуге
болады. Мекемені басқа
ру менеджменттің басқа тараптарымен (аспект)
бірге сапа менеджментін де қамтиды.


Халықаралық ИСО 9000
-
2001 стандартында сапа менеджментінің 8
рәсімі анықталып көрсетілген. Бұл мақсаттарді жоғарғы басшылық іс
қызметін жақсарту мақсатына жетекшілік ретінде

пайдалана алады.


а) Тұтынушыға бейімделу.


Мекеме өз тұтынушыларына тәуелді. Сондықтан олардың қазіргі
және болашақ қажеттілігін түсініп, талаптарын орындау және олардың
ойлағанынан күткенінен де асып түсуі тиіс.


ә) Басшының озықтығы.


Басшылар іс қызме
ттің мақсаты мен бағытының бірлігін қамтамасыз
етеді. Мекеменің алдында тұрған мәселелерді шешу жұмысына
қызметкерлер толық қамтылуы үшін басшылар ішкі жағдайды жасап,
қалыптастыруы тиіс.


б) Қызметкерлерді жұмысқа тарту.


Барлық деңгейдегі қызметкерлер ме
кеменің негізін құрайды.
Сондықтан оларды іске толықтай кірістіру (жұмылдыру) мекемеге
олардың мүмкіншілігін толық пайдалануына мүмкіндік береді.


в) Үрдістік амал.


Егер іс қызмет пен тиісті қорларды үрдіс ретінде басқарса, тиімді
нәтижеге жетуге болады.



г) Менеджментке жүйелі амал (жүйелі көзқарас).


Өзара байланысты үрдістерді айқындау, түсіну және басқару
жүйелері мекеменің мақсатқа жетуі жолында нәтижелілік пен тиімділікке
ықпал етеді.


е)Ұдайы жақсарту.


Мекеменің қызметін толықтай, ұдайы жақсартуд
ы айнымас мақсат
болдыру керек.




ж) Шешімді фактілер негізінде қабылдау.


Тиімді шешімдер мәліметтер мен ақпараттарды талдауға негізделеді.


з)Жабдықтаушымен өзара пайдалы қарым
-
қатынас жасау.


Мекеме мен оның жабдықтаушысы бір
-
біріне тәуелді болғандықтан
олардың өзара пайдалы қарым
-
қатынасы екі жақтың да жақсы нәтижеге
жету мүмкіндігін арттырады.


Сапа басқаруда қолданылатын жүйелі амал мекемеге
тұтынушылардың талаптарын талдау, тұтынушы үшін қолайлы өнім
өндіруге көмектесетін үрдістерді анықтау, сол үрдіс
терді басқару
мүмкіндігін тудырады. Сонымен қатар тиісті талаптарға толығымен
сәйкесетін өнім шығаратын мекемеге деген тұтынушының сенімділігін
арттырады.

Сапа басқару жүйесіне және өнімге қойылатын талаптар


ИСО 9000 стандарттар тобы СМЖ
-
не және өнімге қо
йылатын
талаптардың ара жігін анықтайды (ажыратады).


ИСО 9001 СМЖ
-
не қойылатын талаптарды белгілейді. Олар
өнеркәсіп немесе экономиканың кез келген сала, секторына қолданыла
алады. ИСО 9001 өнімге талаптар белгілейді.


Өнімге қойылатын талаптарды тұтынушы
лардың сұранысы,
нормативтік құжаттардың талаптарына негіздеп мекеме , кәсіпорындар
белгілейді (анықтайды). Өнімге қойылатын талаптар көбінесе техникалық
шарттарда, өнім және үрдіс стандарттарында, келісім шарт т.б. құжаттарда
белгіленеді.


4
.
1
.
1. Сапа б
асқарудың жалпы функциялары мен үрдісі

Нарықтық жағдайда экономикалық орны ұйымның бәсекелестігін
айтады.


Бәсекелестік бойынша ұйымның маңызы, нарық ортасында оны
көрсетеді.


Ұйымның бәсекелестігі оның шығаратын өніміне байланысты.


Өнімнің бәсек
елестігі
-
бұл сапалы және бағалы ерекшелігі.Осындай өнім
арқылы тұтынушы қанағаттандырып,сонымен қоса кететін шығындар және
өнімді қолдану жатады.


Тауар бәсекелестігі
-
бұл тауардың сатылу мүмкіндігі.


Жақсы әсерді тұтынушыға байланысты көрсететін тауа
рдың
бәсекелестігі жоғары болады.


Ұйымның бәсекелестігі
-
тұтынушыға байланысты бәсекелестікпен
анқталады.


Екі бәсекелестік топ бар:


-
төмен бағаның үй шаруашылығына байланысты шешеімі;


-
өнімге ерекше құрам беру;




Бәсекелестік әсердің маңыз
ы бірінші немесе екінші топқа
жататыны,ұйымның түтынушыларға күресі және бәсекелесу әдісімен
байланысты.


Бәсекелестік әдістері ұйымның жоспары бойынша анықталады;


-
нарық конъюктурасы ;


-
өнімінің жетілуі.


Егер тұтынушы бағаның өзгеруіне байл
анысты сезімтал және бағалық
фактор тұтынушының ойын анықтаса,нарықта бағаның әдіс бәсекелестігі
жұмыс істейді.Сонымен қатар ұйым өз өнімін өз бағасына сата
отырып,оны ұйымға сұраныс бағасы бойынша ұстап отырса,ол орташа
өнімнен де көп табыс алады.


Бағ
алық емес әдіс бәсекелестігін қолданаған кезде нарықта ұйымның
бәсекелестігі оның шығаратын өнімнің ерекше құрамымен анықталады.Бұл
жағдайда бәсекелестіктің маңызы жоғары сапалы үй шаруашылығының
талдауына байланысты.


Бәсекелестіктін басты факторлары:

1. өнімнің қазіргі замаңға сай техникалық жабдықтармен жабдықталуы.

2. тұтынушылардың сұраныстарына сай өнімнің сапасы.

3. өнімнің сапасына сай баға.


Осылай сапаның талдауы ұйымның бәсекелестігінің басты факторы
болып табылады.


Сапа екі жақта сипат
талады:


тұтынушы және өндіруші.


Өнімді тұтынушы адамдардың көз қарасы бойынше,сапа
-
ол өнімнің
мінездемесі.Олар оған беретін мінездемесіне сай тағайындау.Басқаша
айтқанда ол өнімінің жақсылығына байланысты тұтынушы өзінің алған
тауарын риза болады.


Тұтынушының көз қарасы бойынша,өнімнің сапасы оның тиімділігі.


Өндірушінің көз қарасы бойынша
-
сапа ол қойған өнімге байланысты
мінездеменің сай келуі.


Сапаға сай сұраныстар әртүрлі сатыда болуы мүмкін:


-
мемлекеттік бақылау органдар,сапасын
басқару бойынша;


-
тұтынушы ;


-
өндіруші;


Нарық экокномикада қазіргі менеджмент тұтынушының сапасы
бойынша қарайды.


Ұйымның сапасы оның шығаратын өнімі бойынша және қвзмет
көрсетілуіне байланысты анықталады.


Өнім
-
үй шарушылығының материал
дық талдауы.


Қызмет көрсету
-
тұтынушыға көрсетілген жақсы қызмет үрдісі.Қызмет
көрсету үрдісі тұтынушының және өндірушінің арасындағы байланысы.


Сапа көрсеткіші
-
өнімнің мінездемесі.Оның шығаруына және
қолданылуына байланысты.




Баға сапасын анықт
ауда квалиметрия ғылымы анықтайды.


Өнімінің сапасын және қызмет көрсету сапасын көптеген көрсеткіштер
көрсетеді.


Өнімнің сапасы көрсеткіштер бойынша анықталады.


Қызмет көрсету сапасын көрсеткіштер арқылы анықтау қиын
болғандықтан,оны эксперттік

бағамен анықтайды.




4.2.

Қызмет сапасының көрсеткіштері. Көрсетілетін қазмет сапасын
бағалау


4
.
2.
1. Сапа қызметінің көрсеткіші

Қызмет көрсету сапасын бағалау және сапаны басқарудың жалпы
жағдайларының мазмұнын білу.


1. Қызмет біліктілігі


Қ
ызмет,тұтынушы қызметкерелеріне көрсетіледі,сол себептен
қызметшілер біліктілігі ең бірінші көрсеткішпен сапалы қызметімен және
басқада мінездемемен анықталады:


-
жан
-
жақты;


-
тартымды;


-
түсінушілік;


-
сыпайылық;

2.Сенімділік

3.Қажеттілік:



Қызмет көрсету уақыты. Қызмет көрсету жылдамдығы.Ұйымның
орналасу жері,қызмет көрсетуі.

4.Материалдық қамтамасыз мінездемесі
, физикалық ортаның
параметрі,соның ішінде болатын қызмет:мекеме;


техникалық жабдық;


қызметкерлердің ұйымдық киімі.

Қызмет
көрсету сапасын бағалау


Қызмет сапасы дегенде ең алғаш тұтынушы мен олардың қызметті қалай
қабылдауы араларындағы байланыс ойға келеді.


Қызмет сапасын анықтау үшін тұтынушы қабылдауының бағасы
қолданылады. Тұтынушы қызметті сапалы деп таниды, егер
ол
қанағаттанарлық немесе ойдағыдан әлде қайда артық болса. Клиент
күткендегісі бұрынғыдан қалыптасқан тәжірибесі немесе түрлі ақпарат
көздерінен алынған түрлі негіздерде қалыптасады.


Тұтынушылық қабылдау осыған орай қызмет сапасы келесі
сәйкестіктерме
н сипатталады: тұтынушы күткені мен оларды компания
бастығының қабылдауы; басшылық клиенттерінің нені керек ететін дұрыс
түсіне білуі және қызмет сапасын қандай параметрлері бойынша


бағаланатынына; тұтынушы күткенін басшылықтың қабылдауы мен
олардың қызмет

саласындағы көрсеткіштерін түзу арасындағы; басшылық
тұтынушылар пікірін есепке ала отырып, сапа көрсеткіштерін құрастыру
қажет; қызмет сапасы параметрлері мен көрсетілген қызмет сапасы
арасындағы клиенттер алдында қызмет сапасы белгілі бір параметрлермен

анықталады. Берілген қызметтер мен қызмет жайлы сыртқы ақпараттар
арасындағы тұтынушылар күткені кең ауқымды аудиторияға


(жарнама) таралатын ақпараттар арқылы қалыптасады. Берілген жағдайда
қызмет сапасы клиентке ұсынылатын ақпараттың шынайылығына
байлан
ысты.


Қызмет сапасын анықтау үшін
Ч. Бернардтың Ннейтралды зонаО
концепциясы

қолданылуы мүмкін.


Қызметке қатысты бұл концепция мазмұны келесіде жеке адамның
қабылдауында нейтралды зона деген болады. Бұнда кез келген әрекет
жауапты реакцияны күтп
ейді. Қызмет көрсету орташа деңгейде болса,
тұтынушының жауапты реакциясы нейтралды болып қалады.
Қанағаттанарлық сезімі (жағымды реакция) тұтынушы түйсігінде қызмет
көрсету сапасы мен деңгейі нейтралды зонадан тыс болса ғана болады.


ННейтралды зонаО
к
онцепциясының дамуы
Е. Кедотт пен Н. Терджен
қызмет көрсету элементтерінің эффектілік типологиясы

болып
саналады. Осыған сай түрлі элементтер жағымды немесе жағымсыз
реакция береді, кейде жауапты реакция шақырмайды.


Е. Кедотт және Н. Терджен тұтынушы
сұранысында келесідей қызмет
көрсету элементтер жіктелуін көрсетеді:

1. Қызмет көрсетудің критикалық элементтері


Ең төменгі аз нейтралды зона құрайды. Тұтынушыға тікелей қатысты
негізгі факторлар болып саналады. Олар жағымды не жағымсыз әсер
қалдырады,

тұтынушы күткеніне қарай. Бұл қызмет көрсетудегі
клиенттерді қанағаттандыру ұшін орындалатын минимум (мысалы,
мейрамхана бизнесінде банкет залдарының тазалығы, дәмді әрі сау
тамақтар,сыпайылық және қызмет көрсетуші жұмысшылар
болжампаздықтары)

2. Қызмет к
өрсетудің нейтралды элементтері

3. Қанағаттандыруға әкелетін қызмет көрсету элементтері.

Егер қызмет клиент (тұтынушы) күткеннен жоғары болса, онда позитивті
реакция туындайды. Ал егер қызмет күткендегідей болмаса, еш реакция
туындамайды

(мысалы: жаңа жыл
қарсаңында қонақ үй
администрациясынан сыйға шампан берілсе).

Егер тұтынушы бұл элементтерді алмаса, қызмет көрсету сапасы
төмендемейді, ал керісінше жағдайда тұтынушы санасында қызмет
көрсетудің жақсы тұстары көрінеді және сапа мәні жоғарылайды.

4. Қанаға
ттандырмайтын қызмет көрсету элементтері.



Егер элементтер дұрыс орындалмаса, жағымсыз реакция туындайды. Ал,
дұрыс орындалса да тұтынушы реакциясы бейтарап болады(мысалы: кафе
үстелдеріндегі кір пепельница).


Сапа көрсеткіштерін есептеу әдістемесі ( теори
ялық бөлімі)


Өнім сапсы түсінігінде өнім сапасын бағалаудан басқа шығаратын өнім
кәсіпорын қызметінің сапсын бағалау, өндіріс тиімділігі және ғылыми
техникалық үрдіс талаптарына сәйкестігі деп түсіндіріледі.

Шығарылатын өнім сапасы бойынша кәсіпорын қызме
ттерін
бағалаудың негізгі мақсатын талдау көмегімен жоспарлы тапсырысты
орындау үрдісінде өнім сапасына әсер ететін себептерді ашу болып
табылады, ол дәлелденген басқарылатын шешімдерді қабылдауға
көмектеседі, яғни қоғамның барлық мүшелерінің қажетіліктері
н толықтай
қанағаттандыруға бағытталған өндіріс мақсаты жүргізу болып табылады.

Берілген мақсатқа жету үшін келесі тапсырмаларды орындау қажет.

-

осы қызмет түрлерін сипаттайтын жеке көрсеткіштер көмегімен
объектінің белгіленген қызмет түрлерін бағалау.

-

бағалау көрсеткіштері көмегімен объектінің түрлі топтық қызмет
түрлерін бағалау.

-

шығарылатын өнім сапасы б
ойынша объект қызметіне кешенді бағалауды
жүргізу;

-

объектінің өндірістік
-
шаруашылық қызметінің жеке түрлерін жақсарту
есебінен алынған экономиканы

анықтау;

-

объектінің қызметінің барлық көрсеткіштерін жақсартудан жалпы
жылдық экономиканы анықтау;

Шығарылатын өнім сапасы бойынша кәсіпорын қызметін бағалау
көрсеткішті ірілеу қағидасы бойынша құрылған бағалау көрсеткіштері
жүйесіне негізделген.


Жүйен
ің негізгі көрсеткіштері болып өнім сапасына әсер ететін
кәсіпорын қызметінің белгілі түрін сипаттайтын көрсеткіштері табылады.


Бірнеше біркелкі жеке көрсеткіштерді біріктіретін соммалық
көрсеткіштер ең ірі болып табылады. Орташа көрсеткіштер бірнеше
бірк
елкі, соммалық көрсеткіштерді біріктіреді.


Кешенді көрсеткішке барлық орташа көрсеткіш мазмұны кіреді және
ол берілген объект үшін жалғыз болып табылады. Талдау тапсырыстары
бірнеше белгілер бойынша жіктеледі.


Мазмұны бойынша:

Сапа бойынша кәсіпорынның қ
ызметінің белгілі түрін бағалау;

Көрсеткіштің өзгеруінен эффектіні анықтау;


Талдау объектісінің күрделігі бойынша:


-

бірінші объект


кәсіпорын;


-

топтық объект


кәсіпорындар тобы немесе барлық кәсіпорындар;


Көрсеткіштер күрделілігі бойынша;


-

жеке б
ағалау көрсеткіштері:




Бағалау көрсеткіштерінің құрылымы бойынша:


-

жеке;


-

орташа;


-

кешенді;


Бір кәсіпорын үшін бөлек көрсеткіштер алынады, кәсіпорындар тобы
үшін түрлі жиынтық көрсеткіштері алынады, сонымен қатар
көрсеткіштердің өзгеруінен алынған ш
артты экономия да есептеледі.


Кәсіпорындар тобы талдаудың қосылған тапсырысына байланысты
түрлі белгілер бойынша құрылады.

НШығарылатын өнім сапасы бойынша біріктіру қызметін талдау
рәсімдеріО

1.

Біріктіру қызметін талдау үшін бастапқы мәліметтер экономик
а
-
статистикалық мәлімен және алғашқы есеп мәліметтерінің негізінде
есептелетін бағалау көрсеткішінің жүйесі көмегімен ұйымға кіретін әрбір
кәсіпорын қызметін жанжақты бағалау болып табылады.

2. Жеке кәсіпорындардың бағалау көрсеткіштерінің жүйесі сол
кәсіп
орында кезең бойынша жайдан күрделіге, жеке, сомалықтан бастап
ары қарай орташа, кейін кешенді содан кейін қажет жағдайда жиынтықтық
көрсеткіштер есептеледі.

3. Жеке көрсеткіштерді есептеу үшін осы берілген көрсеткішке тән
барлық НақаулыО көлем қосылады.
Бұл кезде кейбір жағдайларда оны
ақшалық коэффициентке көбейтуге тура келеді.

4. Көрсеткіштер атауы және оған сәйкес ақаулы және жалпы көлем
мазмұны алғашқы есеп журналынан алынады. Және сәйкес формула
бойынша әрбір кәсіпорынның жеке көрсеткіштері есептеле
ді.

5. Кәсіпорынның жеке көрсеткіштері негізінде бағалау көрсеткіштерінің
негізінде бағалау көрсеткіштерінің формуласы бойынша жеке бағалау
көрсеткіштері есептелінеді.

6. Жеке көрсеткіштерге сәйкес ақаулы көлемнің өзгеруінен алынатын
шартты экономия көрсет
кіштері әрбір жеке көрсеткіш бойынша өткен
және алдыңғы жылдың дефектілі көлемнің ерекшелігі болып табылады.
Бұл мән теріс және оң болуы мүмкін жалпы жылдық экономия Н+О, Н
-
О
белгілерін ескере отырып барлық жеке көрсеткіштері бойынша экономика
шамасын қосы
п анықтайды.

7. Жоғарғы рангтегі бағалау көрсеткіштерін есептеу кезінде ұйымда
қабылданған сараптау әдісімен белгіленген көрсеткіштердің салмақтық
коэффициент ескеріледі.

8. Шығарылатын өнім сапасының құрылуына әсер ететін кәсіпорындар
қызмет түрлерінің ал
ынған бағасы шығарылатын мәлімет формасына
енгізіледі.

9. Алынған бағалар көрсеткіштердің абсолютті жоғарлауын анықтау
жолымен талданады.



10. Әрбір кәсіпорыннан шығатын мәліметтер белгіленген мерзімде ұйым
алады. (1 данада) ал екінші данасы келесі кезенде
талдау жүргізу үшін
сақталады.

11. Ұйым кәсіпорыннан жіберілген мәлімет негізінде барлық ұйымдар
қызметін бағалаудан құрылады. Бұл мақсатта берілген ұйым үшін ең
маңызды бағалау көрсеткіштері жеке және жинақтық таңдалады.

12. Келген мәліметтер және алдыңғы

жылғы тапсырмалар шешімі туралы
мәлңметтер негізінде ұйымда белгіленген ретпен таңдалған көрсеткіштер
тобы есептеледі.

Мәліметтерді сақтау

Кәсіпорын бойынша бағалау көр
сеткіштері көмегімен
дефференциялданған бағалар құрылады, кесте түрінде олар кейінгі
та
псырма шешімі үшін сақталынады
.


Барлық шығарылатын өнім сапасы бойынша кәсіпорындардың
бағалау көрсеткіштері жүйесі негізінде ұйым қызметінің бағалары
құрылады, олар кесте түрінде кейінгі тапсырманы орынлау үшін
сақталады.


Ұйым қызметінің нәтижелік бағал
ары қарама
-
қарсы байланыс
мәліметін ұсынатын формаға енгізіледі және дұрыс жүргізілу мақсатында
кәсіпорын ұйымына жіберіледі.




4.3.

Сапа басқару жүйесінің құжаттамасы

Сапаны басқару аймағында қолданылатын терминологияны
біркелкілігін қамтамасыз ету және
дәл түсіну үшін термин
анықтамаларының халықаралық стандарттары қабылданған.

Өнім сапасы



сатып алушының мүмкін қажеттіліктерін қанағаттандыру
сипаттамалары мен қасиеттерінің жиыны.

Сапаны басқару



сапаға қойылатын талаптарды жүзеге асыру үшін
қолданыл
атын әдістер мен іс әрекеттердің оперативті сипаттамасы.

Сапаны қамтамасыз ету



сапаға қойылатын талаптарға сай өнім жасау
үшін қажетті сапа жүйесінде жүзеге асырылатын және жобаланған
әдістемелік іс әрекеттер.

Сапаны жақсарту

-

өнеркәсіп қызметінің эффек
тивтілігін және
нәтижелігін жоғарылату үшін жасалатын шаралар.

Сапаны басқару



сапа аймағында өнеркәсіптің басқару саясатын, сапа
жүйесіндегі мақсатын анықтайды және де сапаны жобалау, басқару,
қамтамасыз ету және жоғарылату арқылы жүзеге асырылады.

Сапа
аймағындағы саясат



кәсіпорын басшысы белгілеген сапа
аймағындағы кәсіпорынның негізгі бағыттары мен мақсаты.



Сапаны қамтамасыз ету жүйелері

-

өнімнің барлық стадияларында
сапаны жақсарту мен қажетті сатыны қалыптастыруға қажет үрдіс, ресурс
документтерді

қамтитын ұйымдастырушы құрылым.

Сапаны тексеру



сапа аймағындағы белгілі нәтижелермен іс әрекеттерді
анықтау үшін жүргізілетін тәуелсіз және систематикалық анализ, қойылған
мақсат эффективтілігі.


Сапа басқару жүйелік жетілдіру


СБЖ
-
н бағалау кезінде әр
бір бағаланатын үрдіске қатысты 4 негізгі
сұрақты қою қажет:

-

үрдіс тиісті үлгіде айқындалып, анықталды ма?

-

жауапкершілік бөлінді ме?|

-

рәсімдер енгізді ме, жұмыс жағдайында ма?

-

қажетті нәтижелерге қол жеткізуде үрдіс тиімді ме?


Жоғарыдағы сұра
қтарға жиынтық жауапты бағалау нәтижелері бере
алады.СБЖ
-
н бағалау қолдану саласы бойынша өзара айырмашылықта
болады және аудит тексеру, СБЖ
-
ін талдау және өзіндік бағалауды
қамтиды.

Сапа басқару жүйесін бағалау жүйесінің аудиті

Аудиттер сапа басқару жүйе
сіне талаптардың орындалу деңгейін
анықтау үшін қолданылады. Аудиттердің байқауы сапа менеджменті
жүйесінің тиімділігі бағалау және жақсарту үшін мүмкіндіктерді анықтауға
пайдаланылады.

Бірінші тараппен жүргізілетін аудиттер немесе оның атынан ішкі
мақсат
үшін, ұйымының өзінің сәйкестігін жариялау үшін негіз болуға
қызмет ете алады.

Екінші тараппен жүргізілетін аудиттер ұйым тұтынушылармен
немесе тұтынушылар атынан басқа тұлғалармен жүргізіле алады.

Үшінші тараптармен жүргізілетін аудиттер сыртқы тәуелсіз ұ
йымдармен
жүзеге асырылады. Бұндай ұйымдар, әдетте, сәйкестікке тіркелгендер
талаптарға, мысалы ҚР СТ ИСО 9001 талаптарына сертификаттау
жүргізеді.

Сапа басқару жүйесін талдау


Жоғары басшылықтың бір мақсаты сапа саласындағы саясат пен
мақсатты ескере отыр
ып СБЖ
-
нің қолайлығын, барабарлығын, тиімділігі
мен нәтижелігін бағалауды жүйелі түрде жүргізу болып табылады. Бұл
талдауға мүдделі жақтардың қажеттілігі мен күтулерінің өзгерулеріне
қарай саясат пен мақсаттың бейімдеу қажеттігін қарастыру қамтылуы
мүмкін
.

Өзін өзі бағалау

Ұйымының өзін бағалауы, ұйым әрекетін жан


жақты және жүйелі
талдауы мен сапа басқару жүйесіне қатысты нәтижелер немесе жетілдірген
үлгі болып табылады.



Өзін өзі бағалау ұйым әрекеті және сапа басқару жүйесінің даму
сатысы туралы жалпы
көрініс бере алады. Ол сонымен бірге, ұйымның
жақсартуды қажет ететін салаларын және пайымдылығын анықтауға
көмектесе алуы мүмкін.



Сапа басқару жүйесін ұдайы жақсарту бағыты және басқа
жүйелермен байланысы.

Сапа басқару жүйесі мен жетілдірілген үлгілер
арасындағы өзара
байланыс.

Ұдайы жақсарту:


СБЖ
-
ін ұдайы жақсартудың мақсаты
-
тұтынушы және басқа мүдделі
жақтардың қанағаттылығын арттыру мүмкіндігін жоғарылату болып
табылады. Жақсарту іс қимылдарына мыналар қамтылады:

а) жақсарту салаларын анықтау үшін о
рныққан жағдайды талдап, бағалау;

б) жақсарту мақсаттарын белгілеу;

в) мақсатқа жету үшін мүмкін болатын шешімдерді іздестіру;

г) шешімдерді бағалау, талдау;

д) таңдалған шешімдерді орындау;

е) мақсатқа жеткендігін белгілеу үшін орындаған нәтижелерді өлшеу
,
тексеру, талдау және бағалау;

ж) өзгертулерді рәсімдеу.


Жақсартудың арықарайғы мүмкіндіктерін белгілеу мақсатымен
нәтижелерді талдайды. Осылайша жақсарту ұдайы іс әрекет болып
табылады. Тұтынушы және басқа мүдделі жақтармен кері байланыс, СМЖ
-
нің аудиты

мен талдауы да жақсарту мүмкіндігін анықтау үшін
пайдаланылуы мүмкін.



4.
3
.
1
.
Өнімнің сапасының көрсеткіштері. Өнімнің сапа көрсеткіштерін
бағалау әдістері


Өнімнің сапасының бағасын анықтау.

1.Техникалық әсер көрсеткіштері
,олар өнімнің мінездемесін
көр
сетіп,оның басты функцияларын анықтап,не үшін қолданылады және
оның қолдану ауданы функционалдық және техникалық әсер
көрсеткіштері:


-
конструктивті көрсеткіштер;


-
құрамы мен структура көрсеткіштері;

2.Сенімді көрсеткіштер:


-
көпжылдық;


-
жөнд
еуге келетін;


-
сақталатын;


Көпжылдық
, өнімін сақтау жұмысының техникалық қызмет көрсету
және жөндеу,орта ресурста,орта қызмет мерзімінде көрсетіледі.




Жөндеуге келетін
, өнімінің қызмет жұмысында қосылмауы, соны
жөндеу арқылы және техникалық қызм
ет көрсету, жұмыс істеуге
болатындығы орта уақыт жұмысымен көрсетіледі.


Сақталатын

өнімнің жұмыс істеу және қажеттілігі оның сақтау және
транспорттау орта мерзімде сақталады,қойған мерзім сақталуын көрсетеді.

3.Экономдау көрсеткіші
,ресурстардың қолдану
ы экономдылығымен
көрсетіледі.Өнімнің шығарылуы және өнімді қолдану:


-
өз бағасы;


-
еңбек көлемі;


-
тұтынушы бағасы.


Тұтынушы бағасы
-
бұл тұтынушының қызмет көрсеткен кездегі
шығыны,эксплуатацияны және бұйымды қолданып аудару уақыты
бойынша жө
ндеу.

4.Стандарттау және унификацияның көрсеткіштері
,стандарттың
қолдану жүйесін мінездеу,унифицированданған немесе оригиналдық
элементтердің қолдану продукциясы.

5.Эргономикалық көрсеткіштер
,"адам
-
көлік"жүйесін мінездеу және
гигиеналық ұйым, антропометрик
алық, физиологиялық және
психологиялық адам мүмкіншілігі, өндірушінің техникамен қарым
-
қатынасы:


-
гигиеналық;


-
антропометрикалық;


-
физиологиялық;


-
психологиялық.

6.Экологиялық көрсеткіштер
, жан жақты обьектілерге жағымсыз
сатыларын анықтау.

7.Қауіпсіздік көрсеткіштері
, өнімнің ерекшеліктерін мінездеу, адам және
басқа обьектілерге қауіпсіздігін анықтау.

8.Эстетикалық көрсеткіштер
, бұйымның бет келбетін көрсету:


бұйымның ақпарат
-

бейнелігін анықтау;


бұйымның біркелкілігі.

Өнімнің сапасын бе
лгілеу оның функционалдық мінездемесін,бірақ
оның сатылымынан кейін шарты бойынша қызмет көрсету. Кепілдеме
(гарантиялық) күннің үлкендеуі, қызмет көрсету бұйымды тұтынушыға
тартымды етеді.




Өнімнің сапасының бағасы


Өнімнің анализ сапасында сапа
ның сандық бағалық көрсеткіші
шығарылады.


Өнімнің сапа көрсеткішінің анықтамасы екі топқа бөлінеді.:

а)мәлімет алу әдісі:


өлшенетін;


тіркелетін:

б) алынған ақпараттар көзінен:
дәстүрлі
-
сараптық, әлеуметтік




Өлшеу әдісі
өлшеу құралдарын (шына
йы обьект қолдануда болады)
қолданудан алынған ақпараттарға негізделген.


Тіркеу әдісі
белгілі бір жағдай кезінде (мысалы, комплектіленген
өнімдердің ішіндегі ақаулар саны) алынатын ақпараттарға негізделген. Бұл
әдіс экономиканы, технологияны, стандартт
ау және жою көрсеткіштерін
бағалауда қолданылады.


Органолептикалық әдіс
бұнда адамның сезім мүшелері: дәм, иіс сезу,
ұстап көру, есту көруге негізделген. Бұл әдісті кең көлемде тұтынуда, яғни
азық
-
түліктік өнімдерде (темекі, арақ
-
шарап, парфюмер өнімде
рінде)
қолданылады. Сондай
-
ақ өнім эргономикасын және эстетикасын
анықтауда.


Есептеу әдісі
теориялық немесе сынақ көрсеткіштерін, оның
параметрлеріне байланысты. Сондай
-
ақ өнімнің жаңа үлгілерін жобалауда
өнімнің функционалды сипаттамаларын анықтайды.


Дәстүрлі әдісте
сапа көрсеткіштері жайлы ақпараттары шынайылыққа
максималды жақындатылған өнім сынауларында түзіледі.


Сынау әдісінде
сараптаушы топ қолданатын шешімдер негізінде өнім
сапасын бағалауда қалыптасады.


Әлеуметтік әдіс


бұнда тұтыну
шылардан өнім сапасы жайлы
сұхбаттасу, сұрақ
-
жауап толтыру, алу арқылы пікірлер жинақтау және
талдау.


Өнім сапасын бағалауда есепке сапаның 3 түрі көрсетіледі:

1)

техникалық деңгейі;

2)

даярлау сапасы;

3)

пайдалану сапасы;


Техникалық деңгейі

өнімнің техник
алық жетістіктеріне негізделген.


Өнімнің техникалық жетістігі


бұл өнімнің айтарлықтай қасиеттері
қосындысы, олар берілген өнімнің дамуындағы ғылыми
-
техникалық
жетістіктерін сипаттайды.



Базалық үлгілер


бұл берілгенөнім дамуының алдыңғы қатарл
ы

ғылыми
-
техникалық жетістіктерін беретін үлгілі өнімдер.


Техникалық деңгейін бағалау сатылары:

1)

бағалау кезінде қажетті көрсеткіш номенклатурасын анықтау;

2)

аналогтар тобын құру және көрсеткіш мәндерін белгілеу;

3)

аналогтар тобынан базалық үлгілерді бөлу;

4)

бағаланатын үлгілерді базалықпен салыстыру;

5)

бағалау нәтижелері жайлы қорытынды дайындау: техникалық
деңгейінен асады; техникалық деңгейінен төмен;


Техникалық деңгейін бағалау:
өнімдер бағалау сапа көрсеткіштерінің
көмегімен жүзеге асады; белгілеу көрсе
ткіштері; сенімділік көрсеткіштері;
экономдау көрсеткіші; эргономикалық көрсеткіштері; экологиялық
көрсеткіштері; қауіпсіздік көрсеткіштері; эстетикалық көрсеткіштері.




Дайындау сапасы


технологиясын және құрал сапасын сипаттайды.
Шағын көлемін экономд
ау және ақаулық көрсеткіштері бойынша
бағалайды.


Пайдалану деңгейі
-

өнімді пайдаланудың техникалық жағына баға
беруде: сенімділік және жөндеуге жарамдылық, өнімнің бас
тартпаушылығына қолданылады, сондай
-
ақ тұтыну құнын пайдалану
сапасына саналады.



Өнімнің техникалық деңгейін бағалауда дифференциалды, кешенді және
аралас әдістер қолданылады.


Дифференциалды әдіс



бұл базалық үлгі алу үшін жекелей сапа
көрсеткіштерін пайдалану. Бұл үшін қатысты сапа көрсеткіштерн есептеу
келесі теңдіктегідей бол
ады:

qj = Pj /Рj
δ

мұндағы, qj


j
-
дегі тиісті сапа көрсеткіші;

Рj


бағаланатын өнімнің і
-
мәнінің сапа көрсеткіші;

Рj
δ



базалық үлгінің j
-
мәнінің сапа көрсеткіші;

Нормативтердің бар болған жағдайында көрсеткіштері бойынша мына
теңдік бойынша шығады: qj =
( Pi
-

'Рjn )/ (Рiδ


Рjn)', мұндағы Рjn


і
-
нормативтік мәнінің сапа көрсеткіші.


Алынған тиісті көрсеткіш мәндері бірден аспауы керек, соған
байланысты жаңа өнім жеке көрсеткіштері бойынша базалық үлгіден
(нормативтік мәнінен) жақсы не жаман болуы мүм
кін.


Егер бір тиісті көрсеткіштері жақсы болса, келесісі нашар болса
есептеуде кешенді және аралас әдістер қолданылады.


Кешенді әдісте өнімнің сапа көрсеткіші жалпылама есептеледі, яғни
жекелей көрсеткіштерді біріктіреді.


Жалпылама көрсеткіш мы
налармен сипатталады: негізді көрсеткішпен,
интегралды көрсеткішпен, орташа салыстырмалы көрсеткіш.


Негізгі көрсеткіш
қажетті ақпарат болған жағдайда анықталады, сосын
бастапқы сапа көрсеткіштерге (мысалы, қалалық қоғамдық көліктердің
негізгі көрсеткіш
і болып) функционалды басыбайлылық
қалыптастырылады.


Интегралды көрсеткіштер
өнімді пайдалану не тұтыну және құруға
және пайдалануға кеткен шығындардың қосындысын пайдалы эффектінің
қосынды есебін пайдалануда қолданылады.


Интегралды көрсеткішті мы
на теңдікпен анықтайды:

И = ПЭт / [~ (Зс/+Зз)хА
j
]

Мұндағы, ПЭт
-

Т период кезінде обьективті қолданудағы пайдалы эффект
қосындысы; Зс / ~ t жылдағы обьектіні құру шығыны;

За / ~ t жылдағы обьектті пайдалануына кеткен шығын;


А


дисконттау коэффициенті;


А

= 1
/ ( 1 + Е )




Орташа белгіленген көрсеткіштер
бастапқы сапа көрсеткіштерден
негізгі көрсеткіштердің функционалды тәуілділігін анықтау мүмкін емес,
бірақ орташа параметрлер ( обьект сапасындағы параметрлер мәні ) мәнін
анықтауға болады.


Орташ
а белгілі көрсеткішті мына теңдікпен шығарылады:

W = ~ mj * P не WI = ~ mj * qj'

Мұндағы W, W‱


орташа белгілі көрсеткіштер;m


жалпылама сапа
көрсеткіштеріне кіретін j параметрінің көрсеткіші; Р


j мәнді сапа
көрсеткіші; qj


j
-
ге қатысты сапа

көрсеткіші; j


орташа белгілі
көрсеткіштерді құрайтын көрсеткіштер саны;


Аралас әдіс

өнім сапасын бағалауда бірлік және кешенді көрсеткішті бір
мезетте пайдалануға негізделген. Ол бірлік көрсеткіштің саны көп
болғанда дифференциалды әдісті қолдану мү
мкін емес болса қолданылады,
ал кешендік әдісте жалпылама көрсеткіште өнімдердің біршама қасиеттері
саналмайды.


Әр түрлі өнімдердің түрінің сапасын бағалау үшін сапа индексі және
ақаулығын қолданады.


Сапа индексі


қаралатын уақыт периодындағы әрт
үрлі өнімнің кешенді
көрсеткіші мына теңдікпен анықталады:


Ик = XB; XKi /Kj
β
;

Мұндағы Bi


i
-
обьектісінің салмақтық коэффициенті;

Ki


i
-
обьектісінің кешенді сапа көрсеткіші;

Kj
β



j
-
обьектісінің базалық кешенді көрсеткіші;


Βi = Cj / XC;

Мұндағы С


қаралатын уақыт периодындағы i
-
түрлі өнім құны


Ақаулық индексі

мына теңдікпен бағаланады:


Иа = XBiOi

Мұндағы Oi


i
-
түрлі өнімнің ақаулық коэффициенті


Ақаулық коэффициенті (О) өнім сапасының көрсеткіші болып саналады:

О = А/ Аб

Мұндағы, А


қ
арастырылатын период ішіндегі өндірілген өнімнің
ақаулық коэффициентінің мәні, Аб


сол периодтағы өнімнің ақауының
базалық коэффициенті мәні.


Обьект сапасын
сараптық әдіспен

де (сапаны бағалаудағы обьективті
әдістердің болмау жағдайында) анықталады.



Сараптық әдіске баға беру бойынша мыналар жатады:

· рангтық әдіс;

· тәуелсіз бағалау әдісі;

· салыстыру әдісі;


Ранг әдісінде тексерілетін обьектіні ранжерлеуге қатысты мәніне
қатысты. Сұрау кезінде ранжирлеу обьектісінің нәтижелік рангісі. Н Әрбір
о
бьектісі соңында ең аз рангтың қосындысын алған обьектіге 1
-
ранг
беріледі О үшін анықталады.




Обьект салмағы келесі теңдікпен анықталады:


Bi = IiAijГE‱Lij;


Bi


J
-

сараптық бағамен сәйкес і
-
мәнді зерттелетін обьект салмағы, Аіj


j
-
сарапшы тағай
ындаған і
-
мәнді зерттелетін обьект бағасы (балмен)


Қарама
-
қарсы қою әдісі
жұптарды салыстыру арқылы жүзеге асады.
Жұптың қарама
-
қарсы қою ең жақсы обьект шығарғанша жалғасады.
Жалпы салыстыру жұбының саны:


А

=
Hx

(
H



1 ) /2;

Мұндағы, Н


зерттел
етін обьект саны.



4.4.
Сапа басқарудың экономикалық әдістері
.Сапа басқаруды
ұйымдастыру технологиялық әдістері

Сапа басқару жүйесінің екі мақсаты болады;

-

тұтынушының талабына сәйкес болатын өнім шығару;

-

өнім шығарудағы шығындарды азайту.

Осы мақсатта
рды орындау үшін сапа менеджментінің жүйесі
қолданылады. Сапаны қамтамасыздандырудың экономикалық әдісі: сапа
жүйесін сақтандыру, жақсы қызметі үшін жұмыскерлерге сый ақы
тағайындау;

Стандарттар мен техникалық шарттарды сақтамағандығы үшін
экономикалық төл
емақы алу;

Сақтандыру қорғанышы, сапаны жақсарту үшін ұзартылған кепілді
сақтандыруды ұсынады;

Азық
-
түлік тағамдарының, ұзақ уақыт қолданылатын тауарлардың
және де қызмет көрсету сапасын сақтандыру;

Ұзартылған кепілді сақтандыру негізінде, тұтынушылардың к
епіліне
қосымша уақыт беріледі.

Жұмысшыларға жақсы қызметі үшін берілетін сыйақы


бонус,
айлықты көтеру тағы басқа түрде беріледі.


Сапа басқарудың экономикалық аспектілері

Экономикадағы сапа басқарудыңмаңызды категориялары

Бәсекелестікті арттыру дегенімі
з


оның сапасы мен шаруашылық
рентабельдігін арттыру.

Сапа басқарудағы маңызды экономикалық мәселелер



Сапаны басқарудағы қамтамасыз етуге кеткен баға шығыны;



Сапа басқарудағы шығын оптимизациясы;

Өнімнің тұтынушылық құны


тұтынушының ойындағы функциялард
ың
құны, өнімнің құнына тең.


Сапаны басқару мақсаттары
:


Сапа жүйесі 9000 сериялы ИСО және 14000 сериялы ИСО(Экологиялық
менеджмент жөніндегі стандарттар) халқаралық стандарттарына


негізделеді,тек қана нақты бір бәсекелестің пікірін тыңдама
й,қоғам пікірін
зерттеу;


Мотивацияның әлеуметтік
-
психологиялық әдістерін пайдалану,сапаны
басқаруда,өздігінен бағалауда жұмыскерлермен пікірлесу;


Жеткізушілермен байланысты нығаиту,ТОМ оқыту;сапаны растаудағы
9000 сериялы ИСО
-
ға сәйкес сертификатт
ау жүргізу.

Сапа басқаруды ұйымдастыру технологиялық әдістері


Сапа менеджментінің құралы ретінде жапон мамандары (К.Исикава)
Нсапаның жеті құралыО

деп аталатын жәй әрі тиімді статистикалық жеті
әдістерін таңдаған;

1)

бақылау парағы

2)

парето диограмма
сы

3)

себеп
-
салдар диаграммасы (Н балық сүйегіО)

4)

гистограмма

5)

тасталу (шашырау)диограммасы

6)

мәліметтерді қабаттау

7)

бақылау картасы.

8)

бақылау картасы.

1) Бақылау парағы
-
өнімнің жарамсыздығы туралы біріншілік ақпарат
жинау және реттеу құралы.Зерттелетін жағдайдың қ
алыптасу жиілігін
анықтауда пайдаланылады.


Бақылау парағында келтіріледі; 1) зерттеу объектісі,бақыланатын
параметр жөнінде мәліметтерді тіркеу кестесі; бақылау орыны; бақылау
күні;бақылау жүргізетін жұмыскердің қыэметі және фамилиясы,бақылау
ұзақтығы,
бақылау
-
өлшеу құралының атауы.

2) Парето диограммасы



олардың ерекшелігінің төмендеуіне қарай
факторларының қарастырыуын бейнелейттін бағандық диограмма.


Парето принціпіне сәйкес,жүйеде элементтердің аз бөлігі үлкен
артықшылыққа не болар. 20:80 қатына
сын сапа мәселелері белгісі бір
жарам сыздықтық аз мөлшерін тудырады.


Парето диограмманың мақсаты
-
сапаға ерекше әсер ететін факторларды
көрсету (сапаны анықтайтын)


Парето диограммасын тұрғызу келесі ретпен жүзеге асады:

-

сапаға әсер ететін факторлар

анықталады

-

әрбір фактордың салыстырмалы орны бағаланады;

-

әсер фактор төмендетіліп отырып бағандық диаграмма тұрғызылады;

-

машина (жабдық: маралдық және физикалық дәрежесі);

-

материал (шикі зат және керекті заттардың қасиеттерді)

-

бақылау (бақылау әдістер
і,бақылау периодтығы,бақылау
құлалдары);

-

орта (өндіріс ортасы,инфрақұрылым).

-

диограмма анализделіп, факторлар ерекше және ерекше емес деп
топтарға жіктеледі.




3. Себеп
-

салдар диаграммасы (Н балық сүйегі)



анализ объектісіне
әсер ететін фактор
ларды графикалық реттеу. Объектісі сапасы (үрдіс) мен
сапа анықтайтын факторлар арасындағы сапа
-
салдарық байланысты
көрсетеді.

Бұл сызбанұсқаны жапон оқымыстысы Каору Исикаева ұсынған.

Исикаева диограммасында зерттелетін объектінің сапасына негізделген
фак
торлар кезекпен беріледі. Оны фирма қызметі сапасының әртүрлі
факторлардан тәуелділігін бейнемен көрсету үшін қолдануға болады.

Сапаны анықтайтн элементтерге мыналар жатады: қызметтер (мамандығы:
білімі, жұмыс өтілуі, кәсіптік біліктері).

Әдіс (технология
, басқару әдісі)

Машина (жабдық : моральдық және физикалық дәрежесі)

Материал (шикізат пен керекті заттардың қасиеттері)

Бақылау (бақылау әдістері, бақылау периодтылығы, бақылау құралдары);

Орта (өндіріс ортасы, инфрақұрлым).

4. Гистограмма


нақты бір пара
метрдің қайталау жиелігін беинелейтін
бағандық диаграмма. Ол параметрлердің өзгеруі мен технологиялық
үрдістің тұрақтылық дәрежесін бағалауға мүмкіндік береді.

5.
Тасталу (шашырау)

диаграммасы шамалардың бір
-
бірімен
тәуелділігінің бір екендігін анықтауда па
йдаланылады. Әртүрлі
көрсеткіштердің өзара тәуелділігі корреляциялық анализ көмегімен жүзеге
асады.

6.
Мәліметтердің қабатталуы (стратификация)

-

әртүрлі беиімдермен
жинақталған топтарға статистикалық мәліметтерді жіктеу.

7. Бақылау картасы

уақыт бойынша р
еттеу параметрінің өзгеруін
бақылауда қолданылады.

Өнім сапасы технологиялық үрдістің тұрақтылығына байланысты.
Бақылау карталары уақыт бойынша технологиялық үрдіс сипаттамаларын
талдауға мүмкіндік береді.

Бақылау картасы координат осьтері жазылған арнайы

бланкке
тұрызылады горизонталь бойында


уақыт, ал вертикаль бойынша


бақыланатын параметр болады. Бақылау картасында горизонталь сызықтар
белгіленеді, олар реттеу параметрінің жоғарғы және төменгі шекті
анықтайды және параметрдің оптималді мәніне сәйке
с келетін орталық
горизонталь сызық.

Бақылау картасының көмегімен пайдаланылып отырған
технологияның тұрақтылық деңгейін білуге мүмкіндік беретін шектегі
реттелетін сипаттама бар болатындығын тексереді. Реттелетін параметр
мәні шектен шығып кетсе тұрақсыз
үрдіс болып саналады.

Өзгеруін болжау : технологиялық үрдіс тұрақтылығы келесі белгілерге
қарай параметр шектен шығуы да мүмкін :

1)реттелу шегіне жақын бірнеше реттеу параметрлерінің мәндері болса ;

2) мән орталық сызықпен бір жақта жатса (орташа мән ор
талыққа ығысса) ;



3) бақылау параметрінің мәні өте әртүрлі болса (тасталудың үлкен
амплитудасы орталықпен салыстырғанда);

4)параметр мәнінің бір жаққа жақындау тенденциясы болса.



4.4.1.
Сапа басқарудың статистикалық әдістері.

Статистикалық
әдістерді те
ксеру


Сапаны тексеруде қолданылып келе жатқан әдістерге қарамастан
жасалған бұйымның және оның сапалылығын айыра білуді көздеу.

Келген ХХІ ғасыр барлық салада да жоғары өнімділігі, өнімдер мен
қызмет көрсетудің сапалылығы, қоршаған ортаны қорғаудың өз
д
әржесінде орындалуы т.б. заман талабына сай, өркениетке қадам басуды
көздейді.

Сапаны тексеруде қолданылып келе жатқан әдістерге қарамастан
жасалған бұйымның және оның сапалылығын айыра білуді көздейді.
Бұйымның сапасы сапасыз жасалған ақаулы бұйым есебіне
н өспеуін жан
-
жақты тексеру арқылы анықтау заңдылық. Сонымен қатар, өндірісті
жаппай жан
-
жақты тексеру өте қымбатқа түседі және өндірілген өнімнің
ақаусыз шығатынына кепілдік бере алмайды. Кейбір өндіріс
салаларындағы кеткен ақауларды түзеу мүмкін еместігі
н атап кеткен жөн.

Кездестірілген кемшіліктер өндіріс орындарын жаппай емес, ішінара
математикалық статистика мен ықтималдық теориясын пайдалана
отырып, тексеру қажеттігін қойып отыр.Сенімді баға беру үшін тексеру
барысында бүкіл өндірілген өнімді түгел те
ксеріп, ақауды анықтау үшін
қаражатты шығындаудың қажеті жоқ. Керісінше, ақау жібермеу жолын
қарастыру, ақаулы бұйым шығармауды қадағалау, өндіріс үрдісін мұқият
бақылау және өндіріс қызметін Нсапалы бұйымО тұжырымдамасына сай
құру.

Бұйымның сапалылығына қ
ол жеткізуде статистикалық тексеру әдісі
өндірістегі жасалатын бұйымның барлық операциясын бақылаудың
қорытындысын ғылыми түрде өңдеп, яғни тексеру кезінде алынған сандық
мәліметтермен талдау жасауға мүмкіндік береді.

Статистикалық әдістің мәнісі өнд
ірілген өнімнің сапасы туралы және
өндірілетін бұйымның жасалу технологиясын теріп тексеру параметрлері
нәтижесі бойынша қорытынды шығарады. Ол үшін үрдіс үстінде
кемшіліктің бетін уақытылы ашу әлсін
-
әлсін сынауға алып, олардың
параметрлеріндегі өзгерістер
ді өлшеуді жүзеге асыру және алынған
өлшем нәтижесіне байланысты не бұйым партиясын қабылдау, не кері
қайтару (мәселе статистикалық қабылдау, тексеруі туралы), немесе
прцесті тоқтату және түзетуді жүзеге асыруды (мәселе статистикалық
үрдісті реттеу туралы
) анықтау қажет.

Адамның ақыл
-
ойы бір мезетте көп сандарды есептеуге қабілетсіз.
Сондықтан берілген массивтерге (сілімдерге) қашан қандай да бір


көрнекілікпен және түсінікті түрде көрсетілгенге дейін талдау жасау
қиын.

Статистикалық тексерулерде мәліметте
рді көрсетуге графиктер,
карталар, гистограммалар, бағандық диаграммалар т.б. қолданылды.


Статистикалық тексеруді қолдану техникалық тәртіпті күшейтуді
және тұтынушыға ұсынылатын бұйымда ақау жібермеудің деңгейін
мөлшерге дейін азайтуды, тұтынушы мен дайы
ндаушы арасында алдын
-
ала келісілген нормативті құжаттар даярлауды, жұмыс қарқынын
арттыруды көздейді.


Статистикалық тексеру әдістерін шикізатты қабылдау кезіндегі
тексеру операцияларына бұйымды жинақтау кезіндегі операцияны
тексеруде дайын бұйымды тексер
уде қолдануға болады.


Мысалға сапаны тексерудің типтік түрін қарастырайық.
Шығарылған өнімнен бір мезетте тексеруге бір данасы ғана жіберілді де
техникалық үрдістің жағдайы шешіледі: егер ол жарамды болса, онда
үрдіс жөнге салынған, ал керісінше болса, өн
ім өндіру мен түзету үрдісін
тоқтату туралы шешім шығарылады. Мұндай жағдайда ақаулы бұйымды
қабылдауға болмайды. Өндірісте технологиялық үрдіске әсер ететін
кездейсоқтық заңдылықтары бар. Ереже бойынша тегістеу үрдісі кезінде
өндірілетін өнім ақауы 1,2,1
0
%
-
ға өседі және 100
%
өте сирек кездеседі


бұл нақты тегістеу технологиясына байланысты кеткен кемшілік.

Қарастырып көрейік, тегістеу технологиясы үрдісі кезінде өндірілетін
өнімде ақау 5
%

-

ке өсті делік. Бұл орташа есептелгенде әрбір
жиырмасыншы бұйымда

ақау барын көрсетеді. Осы жиырманың ішінен
ақаулысын қалай табуға және қандай дұрыс шешім қабылдауға болады ?
Жауап: үрдісті ықтималды бұзушылық тегістеу үрдісі үстіндегі бұйым
ішінен ақаулы бірлікті дайындаудың ықтималдылығымен бірдей, бұл
кездегі ақау к
өрсеткіші
-
5
%
. Осылайшы, қазіргі кезеңде технологиялық
үрдісті міндетті түрде ағымдағы тексеруден өткізуге болады, бірақ
ақаудың алдын
-
алу мәселесін шешуге жағдай жоқ. Тексеруге бір дана
емес, бұйымның екі
-
үш данасын алса да, құтқара алмайды.


Статистикалық

тексеру кезінде сапаны тексергенде математикалық
есептеулер әдісімен өңделген сол қорытындылар жоғары дәрежеде
технлолгиялық үрдістің нақты жағдайын бағалаудың дұрыстығы туралы
мәлімет береді. Статистикалық әдістер тегістеу кезінде тексеруге алынған
2
-
3 д
ана бұйымның жарамдылығына байланысты техникалық үрдістің
жағдайы тез өзгереді.


Олай болса, бұйымның сапасын тексеру алдына екі түрлі мақсат
қояды: бірінші, ақаулы бұйым үлесі барынша аз болатындай етіп өндіріс
үрдісін ұйымдастыру; екінші, тұтынушыға ақа
уы көп бұйымды жөнелтуге
тыйым салу.


Бірінші мақсатқа технологиялық үрдістің жұмысын дұрыс реттеуге
статистиканы дұрыс ұйымдастыру жолымен жетуге болса, екіншісіне


бұйымды қабылдайтын тексеру ұйымдастыру және жүргізу жолымен
жетуге болады.

Статистикалық ә
дістерді қолдану, өзгерістерді түсінуге және
ұйымдарға проблемаларды шешуде нәтижелік пен тиімділікті көтеруде
көмектесе алады.

Бұл әдістер, сонымен бірге бар берілімдерді шешім қабылдауда
көмек көрсету үшін тиімді қолдануға септігін тигізеді.

Өзгерімпазд
ықты әрекеттің көп түрінің жүрісінде және нәтижелерін,
тіпті тұрақтылық жағдайында да байқауға болады. Бұндай
өзгерімпаздықты өнім және үрдістердің өлшенетін мінездемелерінен
байқауға болады. Оның бар екенін өнімнің өмірлік циклының түрлі
деңгейлерінде, на
рықты зерттеуден, тұтынушыларға қызмет көрсету және
пайдаға асыруда байқауға болады.

Статистикалық әдістер, өзгерімпаздықты байқау тіпті берілімдердің
сондай шектелген данасында да өлшеуде, суреттеуде, талдауда, түсіндіру
және үлгілеуде көмектесе алады.

Ос
ындай берілімдерді статистикалық талдау өзгерімпаздықтың
табиғатын, көлемі және себептерін жақсы тануға, сонымен бірге осындай
өзгерімпаздықтың нәтижесінде болатын проблемалардың алдын алуға,
сонымен бірге үнемі жақсартуға көмектеседі.

Сапа басқару жүйесін
де статистикалық әдістерді қолдану бойынша
әдістемелік нұсқаулар ИСО/ТО 10017 берілген.


Сапа басқару жүйесі және басқарудың басқа жүйелерінің бағыттары.

Сапа басқару жүйесі қызығушы тараптардың қажеттіктерді, күтулері
және талаптарын қанағаттандыратын сап
а саласы мақсаттарына сәйкес
нәтижелерге жетуге бағытталған ұйымның сапа басқарудың бөлігі болып
табылады. Сапа саласындағы мақсаттар ұйымның дамуымен,
қаржыландыру, пайдалылығын, қоршаған орта, еңбекті қорғау және
қауіпсіздікпен байланысты басқа мақсаттар
мен толықтырылады. Ұйымның
басқару жүйесінің түрлі бөліктері жалпы элементтерді пайдаланатын
бірегей басқару жүйесімен, сапа басқару жүйесімен бірге алады.


Бұл жоспарлау, қаржы бөлу, ұйымның қосымша мақсаттарын
анықтау және жалпы тиімділігін бағалауды жең
ілдетуі мүмкін. Ұйымның
басқару жүйесі, ұйымның өзінің талаптарына сәйкестігіне бағалануы
мүмкін. Ол сонымен бірге, ҚР СТ ИСО 9001 және ҚР СТ ИСО 14001
сияқты халықаралық стандарттар талаптарына сәйкестіке тексеруге
мүмкін.

Сапа басқару жүйесі мен жетілді
рілген үлгілер арасындағы өзара байланыс


ИСО 9000 стандартар топшасында келтірілген сапа басқару
жүйелеріне келісімдер және жетілдірілген үлгілер жалпы мақсаттарге
негізделген. Бұл екі келісімдер:

-

ұйымға өзінің мықты және әлсіз жақтарын анықтауға мүмкінді
к
береді



-

жалпы үлгілерімен салыстыруда бағалау бойынша ережелерге ие;

-

ұдайы жетілдіру үшін негіз қамтамасыз етеді және сыртқы танылуға
тәсілдер еңгізеді.

ИСО 9000 топшасының сапа басқару жүйелері және жетілдірілген
үлгілер арасындағы келісімдер арасындағы
өзгерістер, олардың қолданылу
саласында бекітіледі. ИСО 9000 топшасының стандарттары сапа басқару
жүйелеріне талаптар және әрекетті жақсарту бойынша ұсыныстарға ие.
Сапа басқару жүйесін бағалау, осы талаптардың орындалуы бекітеді.
Жетілдірілген үлгілер ұйы
м, әрекетін салыстырмалы бағалау жүргіздіре
алатын критерилерге ие, және бұл барлық әрекет түрлеріне және барлық
қызығушы тараптарға қолданылады. Жетілдірілген үлгілерді бағалау
критерилері ұйымға өзінің әрекетін басқа ұйымға әрекетімен салыстыру
үшін негі
зді қамтамассыз етеді.




4.4.2.
Сапа басқарудың қазіргі заманғы концепциясы.

Сапа басқару
жүйелі жетілдіру


1
-
ші этап сапаны басқаруға жүйелік көзқарастың қалыптасуы (Тейлор
жүйесі


1905 ж)
-

өнім сапасы стандарттарға сәйкес анықталады.

Тейлор жүйесіні
ң негізінде сапаны басқару мақсаттары : сапаға қойлатын
талаптар рұқсат етілу шегі (төменгі және жоғарғы)түрінде анықталады ;
сапаны бақылайтын арнайы жұмыскерлерді инспекторларды мекемеде
пайдалану ;

(қазақстанда


техникалық бақылаушылар деп аталады);

Са
палық еңбектің мотивациясы бұзықтарға төленетін штраф түрінде
жүзеге асады, ең қиын жағдай болса


жүмыстан қуылады; жұмыскерлерді
оқыту
-
мұнда мамандық білім, білік беріліп дағдыландырылады. Мұнда
бақылау
-
өлшеу жабдықтарымен жұмыс жасау білігі; әр бұйымның

сапасы
бақыланады.

2
-
ші саты. Сапаны статистикалық басқару мүнда өнім сапасы стандартқа
сай және технологиялық үрдіс тұрақтылығымен анықталады. Кезінде
(бақылау карталары) статистикалық әдістерді қолдану

-

Сапаны статистикалық бақылау үшін сапа жағынан п
айдалану
тексеріледі;


-

дефекті себептерін ашу кезінде ескертулерді көрсететін акцентерді
ығыстыру; жұмыскерлерді сапалы қызмет етуге материялды жағдай жасау;

-

оқыту жүйесіне бақылаудың статистикалық әдісін де үйрету кіреді.

3
-
ші этап. Сапаны Тотальді (ж
алпы) басқару концепциясы


ТQ С(1950
-
і
ж)
-
өнім мен үрдіс сапасы нарық талабына сай болуы керек. Сапаны
басқару мақсаттары:



-

сапаның құжатталған жүйесін қалыптастыру және дамыту; мекеменің
барлық түрлерінде сапа мәселесіндегі өкілеттілік пен жауапкершіл
ікті
анықтау;

-

сапаны қамтамасыз ететін әрекетте үшінші жақтан сапаны
растайтынқұрал ретінде сертификаттауды пайдаланып жұмыскерлерді
тарту мативациясы.

4
-
ші этап. ИСО 9000 сериясындағы сапа менеджментінің халықаралық
стандарты негізінде сапаны басқару


(1970
-
1980 ж.ж)

сапа тұтынушылар
мен қызметкерлердің талаптарын қанағаттандынру ретінде

Сапаны басқару
мақсаттары:

Сапа жүйесі


бұл әрқашан жақсартуға және шығынды минималдандыруға
бағытталған кешендік жүйе; анализ бен сапаны қамтамасыз етумен
байланыс
ты мәселелерді шешуде ұжымдық форманы пайдалану.

Оқыту үздіксіз және тұрақты үрдіс болып келеді; сапаны растауда 9000
сериялы ИСО стандарттары негізінде сертификаттауды пайдалану.

5
-
ші этап. Жалпыға бірдей сапа менеджменті
-

ТQМ (1989 ж)
-

сапа бұл
қоғам,а
кционерлер,тұтынушылар мен қызметкерлер талабын
қанағаттандыру;


Сапаны басқару мақсаттары:


Сапа жүйесі 9000 сериялы ИСО және 14000 сериялы ИСО (Экологиялық
мнеджмент жөніндегі стандарттар) халқаралық стандарттарына
негізделеді,тек қана на
қты бір бәсекелестің пікірін тыңдамай,қоғам пікірін
зерттеу;


Мотиватцияның әлеуметтік
-
психологиялық әдістерін пайдалану,сапаны
басқаруда,өздігінен бағалауда жұмыскерлермен пікірлесу;


Жеткізушілермен байланысты нығаиту, ТОМ оқыту;сапаны растаудағы
9000 сериялы ИСО
-
ға сәйкес сертификаттау жүргізу


Сапаны басқарудың қазіргі заманның жүйелерін Э.Демингтің
бағдарламасына негізделген,ол 1950 жылы ұсынылып,1992 жылға дейін
дамытылып отырған. Деминг бағдарламмасы статистикалық басқару
бойынша Шухарт е
ңбектеріне негізделген және келесі жағдаилардан
тұрады:


а) кез
-
келген әрекетті технологиялық үрдістер жиынттығы ретінде
қарастыруға болады және сондықтан оны жаксартуға болады(үрдістік
көзқарас);


б) мекеме тұрақты немесе тұрақсыз күйде болатын жүйе түрін
де
қарастырылуы шарт

( жүйелі көзқарас);


в) мекеме жоғары менеджменті компания әрекетіне деген
жауапкершілікті өз мойнына алу шарт.


Деминг бағдарламасына келесі тараулар кіреді:

1)

Н14 пунктО

2)

Н7 қауіпті ақауларО



3)

Нқиындықтар және фольстарттарО

4)

НДемингті
ң тізбекті реакциясыО


Н14 пунктО

-

бұл өз мемлекетіндегі сапаны бақылау жүйесін
құрастырып, дамытып жүрген менеджерлерге арналған ұсыныстардан
құралған Деминг бағдарламасының бір тарауы:

1)

мекемеденгі сапаны үздіксіз жақсарту міндетті (үнемі дамыту
рәсімі)

2)


мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі мекемеде қолданылатын сапа
философиясымен анықталады;

3)


Тегіс бақылаудан сапа тәуелді емес;

4)


Бизнес стратегиясы қысқамерзімді табысқа бағытталуы шарт
(бәсекелестіктің құндық формасын ұзақ уақыт
қолдануға болмайды);

5)

Сапаны үнемі арттыру және шығынды азайту қажет (үнемі сапаны
жақсарту және шығынды азайту принціпі)

6)


Жұмыс орында мамандарды даярлау жүйесі болуы шарт;

7)

Жұмыскерлердің өнімді еңбек етуін ыңғайлы жағдай жасауға
негізделген тиімді жетекші
лік жүйесін пайдалану қажет;

8)


Барлық деңгейднгі тиімді комуникацияны падалану қажет;
(вертикальді және горизонтальді)

9)

Барлық мекемені дамыту мақсатын анықтайтын дамудың ортақ
мақсаттарын жасау жолымен бөлімдердің бірігулерін жою шарт

10)

Нөлдік бұзындыларға әк
елетін жетекші өтінішін қабылдау керек;

11)

Шығынның қатаң талабы негізінде сапаны бақылау әрекетін
жүргізуге болмайды.

12)

Еңбектің дұрыс мотивациясы жүйесін талдау қажет.

13)

Өндірістегі қызметтің өзін
-
өзі жетілдіру жүйесіне ену керек;

14)

Өндірістегі сапаның жақсаруына

басшылардың міндеттерін
анықтау керек;


Жеті қауіпті ақау
-

бұл Деминг бағдарламасының бөлімі, факторлар
қосылған, ол сапаның жұмысын қиындатады.


1) жоспарлау
-

жоспарға қатты байланысынан және қозғалғыштың
жоқтығынан, бәсекелестік шарттарынан өндірі
с өнім шығарады, нарықтың
талаптарынан келмейтін және сұраныспен қолданбайтын;


2) қысқа мерзімді табыстың акценті
-

сапаны шығарудан ұзақ мерзімді
сипаттамасы бар. Өндірістің бағасы тез қайтару және сапаның жақсаруына
инвестицияның қатысы жоқ;


3) норм
альдық көрсеткіштер арқылы қызметтің жұмысының бағасы
-

қызмет жұмысының сапасын бағалау үшін көрсеткіштерді қолдану керек,
профессионалдық талабын көрсететін;


4) басты басшының биік деңгейлерін орналастыру
-

жаңа басшы жаңа
политиканы анықтайды және кәсі
порынның жаңа стратегиясын.
Стратегияның жиі ауысуы тұрақтылыққа икемсіз және компанияның сапа
функциясын қиындатады;




5) сандық көрсеткіштерінің негізінде басқару
-

ұйымның жұмысының
сапасы тек қана форманың санына байланысты емес және көрсеткіштердің
кө
мегімен, сандық бағаға берілмейтін;


6) үлкен социалдық шығындар
-

үлкен көлемдегі өндірістік емес
шығындар ұйымның финанс жағдайын төмендетеді, сондықтан сапаның
өсуіне қиындатады;


7) ақауланған өнімнің қайтуынан үлкен шығындар
-

әр бұйымның сапа
бақыл
ауы шығынды үлкейтеді және кірісті төмендетеді. Бірақ, ақауланған
өнімнің саны көбейсе, нормалық нәтижеден жоғары, өндірістің қаржы
көрсеткіштеріне қарама
-
қайшы болады.



Қиындықтар және фольстарттар 

-

бұл уақытылы емес және
тұрақты емес әрекет, сапа
жүйесіне функциялануына және енгізілуіне
мазалайтын бағдарлама.


Өндірістің басты ресурстары, функционалдық сапасын анықтайтын,
Деминг бағдарламасы бойынша. Қызметкерлердің сапасын жоғарлату
үшін:

а) қызметкерлердің квалификациясын жоғарлату, дайындық ж
үйесін және
қызметкерлерді аса дайындау жүйесін қолданып;

б) қызметкерлердің қызығушылығын жоғарлату, эффектілі мотивация
жүйесін қолданып.


Қызметкерлердің қызығушылығын үлкейту үшін Деминг өзінің
жұмысының соңғы нәтижесінде кесте ұсынды.


Деминг бойын
ша тізбелік байланыс
-

бұл әрекет, орындаушының
жұмысының сапасы мен, өндірістің эффектілісімен және өндірістегі
орындаушының тұрақтылық бағытының арасындағы қарым
-
қатынас:


1) кәсіпорынның бөлек жұмысшының сапасының жоғарылауы;


2) өндірудің жоғарылауы;


3) шығынның төмендеуі;


4) сұраныс сатысында бағаның болуы;


5) нарықта өндірістің мықты болуы;


6) кәсіпорынның экономикалық бағытының жоғарлауы;


7) кәсіпорындағы қызметкердің бағытының мықты болуы.


Деминг ойлаған, осы бір
-
бірімен қарама
-
қайшылық өнд
ірістегі
жұмыстың сапасын дұрыс жүргізеді.


Жалпы сапа басқару стратегиясы (ТQМ)


Қазіргі кезде өндірістегі сапа басқару ТQМ


сапа менеджмент
стратегиясының базасымен пайда болады.


ТQМ


бұл комплекстік сапа басқару өндірістің бүкіл басқару
сатысынд
ағы функциялық бөлімдер, өнімнің бүкіл өмір циклі.


Бұл жердегі негізгі мақсаттар:


1.Тұтынушыларға бейімделу.


2.Басшылардың міндеттері.




3.Қызметкерлерді жұмысқа тарту.


4. Жүйелі көзқарас


5. Басқаруға жүйелі амал


6. Ұдайы жетілдіру


7. Же
ткізушімен қарым


қатынас


8. сапа шығымының оптималдығы

1. Тұтынушыға бейімделу


Компанияның даму мақсаты тұтынушыға
тиісті бағытталады . Сапамен кәсіпорынды басқару арқылы
тұтынушылардың талаптарын ескере отырып, тапсырыс берушілердің
көңілінен шығ
у, сонымен қатар тұрақты жаңа қабылдауларды енгізіп
жүзеге асыру керек.


2.Басшылардың міндеттері. Сапа менеджмент жүйесі сапа басқарудан
басталады, ең алдымен компанияның мақсатты сапа жүйесін қамтамасыз
етумен жауапты.


Басқарма кәсіпкерлік тәжіриб
иелігін сапалы түрде іске асыру керек.

Басшының негізгі мақсаты
-

қызметкерлердің

сапалы қызметіне қолайлы
жағдай жасау керек.

3.Қызметкерлерді жұмысқа тарту. компанияның сапасын анықтайтын
негізгі ресурсы болып табылады.

Басқаруды жақсарту үшін қызметкел
ердің мақсаттары компанияның даму
мақсаттарына сай келу керек.

Қызметкелердің сапасын жоғарлату үшін 2 мақсаты бар:

1)


Қызметкелер
дің біліктілігін

жоғарлату

2)

қызметкелердің жұмысқа қызығышулығы.

Бірінші


кәсіпорында білім беру
жүйесі

қ
ұ
рылу керек, және
қы
зметкелер

өзін
-
өзі
мінсіз жетілдіру керек

Екінші


жұмыстың тиімді жоспарының дәйектемесі құрылады,
және
қызметкердің сапалы жұмыс істеу үрдісі

4. Жүйелі көзқарас

Компанияның қызметі бизнес
-

жүйесін әр түрлі өнімді өндіру арқылы іске
асырады.


Бизнес

-

жүйесінің 2 түрі болады:


Негізгі, кәсіпорынның өнім өндіруі және қызмет көрсету жолдарын іспен
асыруы;

К
өмекші , үйымның басқаруы және шаруашылықты басқаруы

5.

Басқаруға жүйелі амал

Ж
үйелі амалда ұйым бірдеңғайлі болып қарастырылады,
тапсырушының бірі б
ірімен байланысты жүйеде, өңдеуден өндіруге
дейінгі жолы.

Үрдісті біріктіру үшін өнімді өндіруде тұтынушы мұқият бақылау
жұмыстарын жүргізеді.

6.

Ұдайы жетілдіру




кәсіпорының ішке және сыртқы жағдайы үнемі өзгерісте б/уы мүмкін.
(мыс., Заң жолдары., және

жаңа технология) сапа басқару қызметі бір
уақытылы б/мауы керек.

7.
Жеткізушімен қарым


қатынас

Кәсіпорын

жұмысының сапасы шикізатқа тікелей қатысты, сондай
-
ақ оны
жеткізу уақыты. Сол үшін кәсіпорынның бәсекелестігін жоғарылатуда
жеткізушілермен пайда
лы қарым


қатынаста болуы керек.

8.Сапа шығымыны
ң

оптималдығы

сапа басқару арқылы
-

сапаны тұтынушы талабына сай болудан түрмайды,
сондай
-
ақ сапаның төмеңдеу шығындарынан тұрады.

Сапаны жоғарылатуда көп шығын
-
шығару компанияның қаражат
көрсеткіштерің ұл
ғайтады.



4.5.

Бұйым сапасының қалыптасу кезеңдері


Өміршеңдік цикл


бұл
үрдісті құру және өнімнің жүре келе талапқа
сай қалыптасуда өзгеріске ұшырау жағдайы және оның өндірістен
шығарылуы немесе тұтынушы арасындағы өзара жиынтық.

Өміршеңдік циклдің бірі
нші деңгейін сатыға бөлуге болады: зерттеу
және өңдеу, дайындау, тарату және пайдаға асыру.



















2 сызба
. Өнім сапасына әсер ететін факторлар

Талдап көрсетілген сатыларды кезеңдерге,
үрдістерге т.б. бөлуге
болады. Өнім сапасын тұра
қты ұстап тұру өміршеңдік циклі кезінде
туындайтын көптеген факторларға байланысты. Оларды нақты түрде
былай көрсетуге болады.(2 сызба)

Өнімнің сапасына әсе
р
ететін өте қажетті
жағдайлар

Шикізат, комлектеуші
материалдар. Бұйым
конструкциясы,
техникалық процестер мен
және т.б.

лардың сапасы


Жағдай жасау сапасы

Өндірістің әлеуметтік
және экономикалық
жағынан мақсатқа
сәйкестігі мен тиімділігі.

Материалдық
қы
зығушылық т.б.

Суб
ъективті

Кәсіби шеберліктер

Жеке қызығушылығы

Об
ъективті

Конструкция

Өндіріс деңгейі

Тексеру құралдары
және т.б.

Сапаны сақтау
мүмкіндігі

Буып
-
түю, таңбалау,
сақталу жағдайы,
тасымалдау, тарату,
пайдаға асыру.


Сапа
факторлары



Өнімді зерттеу және өңдеу
.

Бұл сатының мақсаты


жаңа өнімнің
сапасына қойылатын перспективалық талаптарды қалыптастыру,

конструкторлық және басқа түрде техникалық шешім құжаттары, осы
талаптарды үнемді тәсілдермен тезарада іске асыру. Өнімнің сапасын
қалыптастыруда бұл сатыда сапа факторы айырықша рөл атқарады.

Күрделі бұйымдарды құрастыру үшін (авиациалық двигательдер,
ау
ылшаруашылық машиналарын т.б.) проекті


конструкторлық және
құрастыруды аяғына дейін жеткізу өте көп шығынды талап етеді.
Мысалы, авмациялық двигательді жасау кезінде өте қажетті ғылыми
-
зерттеу жұмыстарына кететін шығын двигательді сатқан кездегіден 125
-
1
50 есеге көбейеді, ақырында жасап шығуға тура келеді. Осындай қаржы
өндірістің қатын арттыруға, өндіріс орнын ұйымдастыруға және ашуға
кетеді.

Американдық мамандардың пікірінше, егер сапаны 100%
-
ға
жеткізудің жолын қарастырсақ, онда 75%
-

ы конструкторлық

шешімді
іздестіругн, макетін жасауға, технологияны құюға, 20%

-
ы өндіруші
үрдісті тексеруге, 5%
-
ы бұйымды қабылдауға кетеді.

Европалық сапа жөнінде ұйым (ЕОК) мәліметі бойынша бұйым бағалау
кезінде Н70
-
20
-
10О ережесі салдарынан қабылданбайды. Келісім бой
ынша
бұйымның 70%
-
ы дұрыс жобаланбағандықтан, 20%
-
ы сапасыз
жасалғандықтан, 10%
-
ы пайдалану кезінде қателік жіберуден
қабылданбайды.

Бұйымды өңдеудің жалпы сызбасы.

Бұйымды өңдеу жұмысы ГОСТ
15.001 НБұйымды өндірісте өңдеу және жолға қою О жүйесіне сәйкес
қарастырылады:

1

техникалық міндеттерді жете зерттеу;

2

техникалық және нормативті құжаттарды жете дайындау:

3

жете зерттеу қорытындыларын қабылдау.

Техникалық міндеттер (ТМ) бұйымды өңдеу үшін негізгі құжат болып
табылады. ТМ
-
де болашақ бұйымның техникалық дең
гейі қолданылуы
бойынша салынады.

Бұйымның маңызды түрін өңдеу барысында ТМ
-
де сапа көрсеткіштері
келешек деңгейге сай келу керек, яғни сапа деңгейі әлемдік судада өзіне
ұқсас бұйымнан ең үздік боп басым түсуі белгіленуі тиіс. Берілген
Нсапаның қорыО бұ
йымды жасау кезінде неше жылдан бері шығарып келе
жатқандықтан, шығарар алдында үздік үлгімен сәйкестендіруге қол
жеткізу керек.

ТМ
-
ді құрастыруда болашақ бұйымның нарықтық бәсекеде алда болуы
үшін маркетинг әдісті қолдану керек. Батыс фирмаларының мәліме
ті
бойынша көптеген жағдайларда маркетингке жұмсалатын шығын
өндірісті жаңа өнім шығаруға дайындауға кететін шығынның жартысынан
көбі кетеді.

Техникалық құжаттарды (конструкторлық және техникалық құжаттар)


конструкторлық
-
сынақ және технологиялық
-
сынақ (тәж
ірибе) жұмыстары
шеңберінде жасайды. Жасалған техникалық құжаттар қорытынды
талаптарына сай келуі және үздік үлгіні таңдау үшін тәжірибелік үлгі
дайындалады (партия), олар қабылдауда сынақтан өткізіледі де содан
кейін барып бекітуге жіберіледі.

Дайындалған

өнімді бағалау және өндіріске жіберу туралы шешімді
құрамында тапсырыс берушінің өкілі, өңдеуші және жасаушы бар
қабылдау комиссиясы жүргізеді. Комиссия төрағасы тапсырыс берушіні
тағайындайды, ал ол жоқ кезде


негізгі тұтынушыны. Ұсынылған
материалдар
қорытындысы бойынша комиссия акт жасайды. Актіде
көрсетілуі керек:

1

талаптар мен нұсқауларға сай келетіндіктен жасалған бұйымды,
өндіріске жіберу туралы нұсқау беріледі;

2

өнімнің техникалық деңгейінің бағасы қорытындыланады;

3


бекітілген серияны дайындау тур
алы (серияны немесе бүкіл
бұйым үшін) және оның көлемі туралы нұсқау;

4

өнімді жасап шығару барысында кездесетін ескертулер мен
ұсыныстар (егер қажет болса);

5


эталон үлгісін бекіту.

Қабылдау комиссиясы бекіткен акт өңдеудің аяқталғанын білдіреді,
ТМ әрекеті
н тоқтатуды және бұйымды өндірісте жасауға рұқсат береді.

Үлгі
-
эталон шығарылған бұйымды жасалған бұйыммен салыстыру
үшін жасалады әрі, бұйымның көркем де әсем жасалған және
қабылданған үлгісі жасаушының қолында барлық кезеңде сақталады,
арыз
-
шағымдар б
ола қалған жағдайда және товар партиясын сапалық
жағынан жарнамалау кезінде көрсетуі не болады. Қабылдаушы мекеме
өнім партия құрамын ұсынған кезде үлгі
-
эталонының көшірмесін
(дубликатын) кіріс
-
тексеріске көрсету үшін талап етуі мүмкін.

Көшірменің

жазба қ
ағазын көркем
-
техникалық кеңес басшысы жазуы
немесе басқа адам үлгі
-
эталонға сай толтыруы тиіс. 8
-

суретте үлгі
ретінде бұйымды жобалау үрдісінің сызбасы келтірілген, ол жобалау
саласы мамандарына түсінікті болу үшін негізгі жұмыс түрлерінің кілті
қызмет
ін атқаруы мүмкін.


Бұйымды дайындау үш кезеңнен тұрады:

Өндірісті жолға қою, өндіріске орналастыру, өндірістен алып тастау.

Өндірісті жолға қоюға өндірісті дайындау және игеру кіреді.

Өндірісті дайындауда өндірісті дайындау және технологиялық процесте
өні
мді шығару шаралары қарастырылады.

Өндірісті игеру кезінде технологиялық үрдісті іске қосу және оның
дайындығын тексеру, сондай
-
ақ тұрақты маңызды көрсеткіштер бойынша
өнімді дайындаудың сарамандық (практикалық) әдістерін меңгеру іске
асырылады.

Өндірістің

сериялық (жаппай) өнім шығаруға дайындығына келісім


беру үшін дайындаушы бекітілген серия үлгісіне (бірінші өнеркәсіп
партиясын) сапаны бағалау тәжірибесін жүргізеді.

Технологиялық процеспен байланысты өнімде негізгі параметрден
ауытқушылық мүмкіндік шегі
нен аспайтынын, ал қабылдау комиссиясы
анықтаған кемшіліктер жойылғанын тәжірибе растауы керек.

Сапаны бағалау комиссиясы зерттеу нәтижесі бойынша дұрыс
қорытынды шығарса өндірісті игеру аяқталады деп есептеледі, ал дайын
өнімді тапсырыс берушіге ұсынуға б
олады.




































Тұрмыс
қа

қажеттілікк

Директорлар

бағасы

Ойлап

шығару

Сауданы

зерттеу

Техникалық
анықта
малар

Бұйымды анықтау

Техникалық міндеттер

Қызметке қойылатын талап.

Сыртқы іс
-
әрекеті.

Ішкі іс
-
әрекеті.

Жобалау алаңы.

Әсер етуші факторлар.

Кездесетін кедергілер

Жуық
тап алынған
есептеу

Бұйымның эскизі мен
моделі

Базистік зерттеудің
басталуы

Жалпы түрінің
сызбалары,
чертеждері.

Конструкцияның
моделі

Конструкторлық есептеулер

Математикалық есептеу

Статистикалық жобалау

Жуық есеп

Эксперимент жүргізу

Болып өткен тәжі
рибе (жасалған тәжірибе)

Базистік зерттеудің қорытындылары

ЭВМ
-
де оптимизациялау қорытындылары


Бөлшектер мен түйіндердің
техникалық тапсырмасы

Қорытындыларға
конструкторлық
ымыраға келу

Нақтылау

Бағалаудың
өте дәлдігі














3 сызба
.

Сапалы басқару


Өндіріс орнын құру
-

өндіріс бұйымдарын конструкторлық және
технологиялық құжат бойынша жасап шығару.

Өндіріс орнынан бұйымды алып

тастау
-

өнеркәсіптен өндіріс
бұйымын шығаруды тоқтату бойынша іс
-
шаралар жиынтығы. Өнімді
өндірістен мына жағдайда алып тастайды: бүгінгі талапқа сай келмесе;
жоғары көрсеткішке жеткен жаңа өнімді игергенде; пайдалану кезінде
немесе тұтыну кезінде адам д
енсаулығына және қоршаған орта жағдайына
кері әсер ету қасиеті білінсе. 3 сызба

Айналымға шығару және тарату

-

өнімнің қажеттілік циклінің
бөлігі: дайындаушы өндіріс орнынан тиеп шыққаннан бастап
тұтынушының қолына тигенге дейінгі кезеңі. Айналымға шығару

кезінде
дайын өнімнің жоспарлы және нормативті (НҚ) белгіленген көлемі мен
сапасының жоғары мөлшерін сақтау, тасымалдау кезінде бүлдіріп алмау
және таратуға дайындауды қамтамасыз ету қажет.

Өнімді пайдалану

-

өнімнің қажеттілік циклінің сатысы, таратылады
,
қолдау көрсетіледі, оның сапасы қалпына келтіріледі. Бұйымның
белгіленгені бойынша пайдаланылуы, тасымалдануы, сақталуы,
техникалық қызмет және жөндеу жұмыстары кіреді.


Бұл сатыда сапаны басқаруда негізгі тұтынушы болып табылады.
Пайдалану ережесі, пай
далану құжаттары


таратуға басшылық жасауда,
нұсқауларда, бұйымды күтіп ұстау туралы естеліктерде баяндалады.

Осы құжаттардың жасалу сапасына және оның ішіндегі ережелерді
қатаң сақтауға, бұйымды дұрыс сауатты пайдалана білуге байланысты.

Мынаны ескерте к
ету керек, егер тұтынушы товарға мұқият күтім
жасаса, оның пайдалану мерзімі ұзаруы мүмкін. Ал оның пайдалану
мерзімінің ұзаруы оны қосымша шығаруға тең. Олай болса, бұйымды
дұрыс пайдалану материалды және еңбек ресурстарын үнемдеуге
мүмкіндік береді.

Өнім

сапасын тексеру

Өнім сапасын тексеру қажеттілігінің мақсаты объектіні басқару
Өнім талапқа сай
келе ме


Тұтынудан шығып
қалған жоқ па

Негізгі
үлгіні сынақтан
өткізуге дайындау

Жетістікті бағалау

үзілісі

Жобалау кезінде қажеттілік
қалай өзгереді

Жетістікке басқа жолмен
жетуге бола ма

Бұйым (өнім)



орындарынан тиісті мәліметтер алу туралы ГОСТ 15467
-
79
-
де атап
көрсетілген:

НӨнімді сапалы басқару
-

өнімді өңдеген кезде оны белгіленген, қажетті
жағдайда сапасын сақтап қалуд
ы немесе тұтынуда жүйелі түрде сапасын
тексеріп отыруды іске асыру және жағдайлар мен факторлардың нақты бір
бағытта әрекет етіп, өнім сапасына әсер етуіО.

Өнімді тексеру екі кезеңнен тұрады: өнімнің нақты жағдайы туралы
хабарлама алу (оның сандық және сап
алық белгілері); алынған
хабарламаны алдын
-
ала белгіленген техникалық тапсырмалармен
салыстыру, яғни екінші қайтара хабаралма алу. Мәліметтердің дұрыстығы
техникалық талаптарға сай келмеген жағдайда басқарушы объектіге
тексеру әрекетін жүргізеді, мақсаты т
ехникалық талаптарға сай келмейтін
ауытқушылықты жою.

Негізгі терминдер мен мексеруді анықтау ГОСТ 16.504
-
81
-
де
бекітілген. Тексеру түрінің квалификациясы 4 сызба көрсетілген.

Өнім сапасын тексеру


Өнім сапасын тексеру қажеттілігінің мақсаты объектіні бас
қару
орындарынан тиісті мәліметтер алу туралы ГОСТ 15467
-
79
-
де атап
көрсетілген: НӨнімді сапалы басқару
-

өнімді өңдеген кезде оны
белгіленген, қажетті жағдайда сапасын сақтап қалуды немесе тұтынуда
жүйелі түрде сапасын тексеріп отыруды іске асыру және жағ
дайлар мен
факторлардың нақты бір бағытта әрекет етіп, өнім сапасына әсер етуіО.

Өнімді тексеру екі кезеңнен тұрады: өнімнің нақты жағдайы туралы
хабарлама алу (оның сандық және сапалық белгілері); алынған
хабарламаны алдын
-
ала белгіленген техникалық тапсы
рмалармен
салыстыру, яғни екінші қайтара хабаралма алу. Мәліметтердің дұрыстығы
техникалық талаптарға сай келмеген жағдайда басқарушы объектіге
тексеру әрекетін жүргізеді, мақсаты техникалық талаптарға сай келмейтін
ауытқушылықты жою.















Тексеру
түрлері

Тексеру көлемі бойын
ша .

Жаппай ішінара

Өндірістік үрдістің
сатылары бойынша.

Кіріс

Операциялық

Қабылдау

Сақтау

Тасымалдау

Тексеру кезеңдері
бойынша


Алғашқы

Жылдан

Жиі
-
жиі

Тексеру парамтері
бойынша

Сандық белгілері
бойынша

Сапалық белгілері
бойынша

Альтернативтік
белгілері бойынша

Өндірістік үрдіс
сатылары бойынша.

Қолмен
механикалан
-
дырылған

Автоматтандырылған
жүйелер

Автоматты жүйе

Белсенді тексеріс

Текс
еру ерекшелігі
бойынша.

Қирату

Берік








4 сызба
. Өнімнің сапасын тексерудің қызметі

Негізгі терминдер мен тексеруді анықтау ГОСТ 16.504
-
81
-
де
бекітілген. Т
ексеру түрінің квалификациясы 4 сызба көрсетілген.

Тексеру қызметіне өндірісті өңдеуді і
ске асыруға әсер ететін
метрологиямен

(дәлдік есептеулермен), өлшеу құралдары мен
электрондық, компьютерлік құрылғыларды тексеру және дұрыс пайдалану
және олардың жағдайын тексеру мен қамтамасыз ету енеді.

Ең соңында бағдарлама және оқыту мамандар қызметінінің біліктілігін
жетілдіруді ұйымда
стыруға, сапаға жетуде табысты шешім
қабылдағандарды дәлелдеуге және ынаталандыруға жағдай жасауды іске
асыру керек.

Барлық кәсіпорын бірдей сапалық қызметті дамытуды табысты ұстап
тұра алмайды. Кіші және орта кәсіпорындар, ереже бойынша,
мамандандырылған
кеңесшілерге, инженерлі фирмаларға жүгіреді,оның
есесіне сапа жағынан бір инженер де жеткілікті екенін ескермейді.

Ғылыми негізде бүгінгі таңдағы техникалық тексеруде математикалық
-
статистикалық әдіс қолданылатын болады. Тексеру әдістері ежелден бірін
-
бірі

қайталайтын, ақаудың талдауға бұйым шығарылып, тұтуға жөнелтілер
алдында күрделі бақылау жүргізу жолымен тексеретін. Ірі өндірісте бұлай
тексеру өте қымбатқа түседі. Сондықтан жаппай тексеруден ішінара
тексеруге көшіп статистикалық әдісті пайдаланып өңдеу

қорытындысын
шығаруға болады.

Алайда мұндай тексеру мына жағдайда тиімді болады, қашан
технологиялық үрдістің болашақта ісі жолға қойылған жағдайда, дәлдік
пен тұрақтылық қалыптасқанда, өнімнің ақаусыздығына жедел түрде
кепілдік берілген жағдайда. Бұдан
өндірісті тұрақтандыру қажеттігі туады.
Өндірісті тұрақтандырудың ең сенімді әдісі сапа жүйесін құру және оны
сертификаттау, яғни куәлік беру.



4.5.
1. Өнім сапасын басқару және талдау жасаудың
статистикалық әдістері

Статистикалық талдау


бұл өнім сапасын
а әсер ететін жағдайлар мен
факторларды зерттеу.

Сапаны тексеру және талдау жасау кезіндегі мәліметтердің қайнар көзі
қызметін төмендегі іс
-
шаралар атқарады:

1.

Инспектрлік тексеру: бастапқы шикізаттық, материалдық,
кіріс тексерістен тіркеуге алынған мәліметі
; дайын өнімді тексеруді
Ұйымның құрылымы
бойынша

Өзін
-
өзі тексеру

Бірсатылы

Көп сатылы


Құрал жабдық бойынша тексеру.

Аспаптық

Көзбен



тіркеген мәліметтер; аралық тексерулерді тіркеген мәліметтер т.б.

2.

Өндіріс орны және технология: үрдісті тексеруді тіркеген
мәлімет; қолданылған операциялар туралы күнделікті хабарлама,
құрал
-
жабдықтарды (дайындығы, жөнделгені, техн
икалық қызмет)
тексеруді тіркеген мәліметтер; патенттер және баспасөзге дүркін
-
дүркін басылған мақалалар.

3.

Материалмен қамтамасыз ету және бұйымның өтімі: қойма
арқылы қозғалысты тіркеу; өнімнің өнімділігін тіркеу, алынғаны
туралы, төленген ақша суммасы, же
ткізіп беру мерзімін тексеру туралы
мәліметтер және т.б.

4.

Басқару және іс
-
қағаздарын жүргізу: кірісті тіркеу;
қайтарылған өнімді тіркеу; тұрақты клиентке қызмет көрсетуді тіркеу;
сатылғанды тіркейтін журнал; саудаға талдау жасау материалдары
және т.б.

5.

Қарж
ылық операциялар: дебет пен несие таблициаларын
салыстыру; шығынды есепке алуды тіркеу; үнемнің есебі т.б. үшін
жапондық кәсіпорындарда аранйы таңдалған қалың әдіс қолданылады.
Ол


Нсапаны тексерудің жеті аспабыО деп аталады.


Осы жеті аспапқа келесі әді
стер кіреді:

1.

Қабаттау.

2.

Графиктер.

3.

Парето диаграммасы.

4.

Себепті
-
тергеу диаграммасы.

5.

Гистограмма.

6.

Жан
-
жаққа таралу диаграммасы.

7.

Бақылау карталары. (X
-
R, p, pn және т.б.)

Атап көрсетілген Нсапаны анықтаудың жеті аспабыО әр түрлі
туын
даған мәселелерді жекелей де, әр түрлі қиыстыру арқылы да шешуге
болады.


Осы және басқа да мәселелерді төмендегі сызба бойынша шешуге
болады:

1.

Белгіленген мөлшерден ауытқығандығының параметрінің бағасы.

2.

Шешім шығаруға қатысы бар барынша маңызды факторды
та
ңдау.

3.

Қиындық

тудыруға себепкер болған фактор бағасы.

4.

Ақау шығуына себепкер болған маңызды фактор бағасы.

5.

Операцияларды жетілдіру.

6.

Нәтижені дәлелдеу.

Статистикалық әдістерді толық қарастырайық.

1. Қабаттау


статистикалық әдістердің көбіне қарапайым түріні
ң бірі.

Егер былай ойласақ, атытқушылық дайындау жағдайымен байланысты,
онда әр қабат бойынша
-

әр машина мен құрал
-
жабдықтың, әр
операторды бөлек, бастапқы шикізатты бөлек, әр бригаданы бөлек, әр


күндізгі және түнгі кезектің өлшем көрсеткіштерін жеке
-
жек
е салыстыра
оқу жүргізіледі.

2. Графиктер


тек қазіргі жағдайдағы мәліметті бағалауға ғана емес
барынша алыстағы қорытындыларына онда кездесуге тиіс үрдіс
тенденциясы бойынша болжам жасайды.

5
-
суретте сынық сызықпен көрсетілген график. Онда, мысалы, жыл с
айын
бұйымды сатудан түскен ақшаның уақыт өте келе өзгергені көрсетілген
және өндіріс көлемі немесе ақаулы бұйым бөлігі.

5
-
сурет. Сатудан түскен ақшаның өзгерісін сипаттау: 1
-
график учаскесінің
іс жүзіндегісі; 2
-
тенденцияны көрсетіп тұрған кесінді

Кішіре
к шаршыға осы әдіс бойынша талдау жүргізе отырып, сатудан
түскен ақшаның тенденциясындағы өзгерістер мен оның алдағы
жылдардағы мөлшері туралы айтуға болады.

Бағандық график (6
-
сурет)
-

сандық байланыстылық, бағанның жоғары
созылуынан көрінеді, мысалы, мына

факторларда: бұйымның өзіндік құны
бұйым түріне, процестен ақаулы шыққан бұйым нәтижесіндегі шығын,
дүкеннен түскен ақша т.б. Бағандық график құрастырғанда кординат осі
санын, ал абсцисса
-
факторлары, әр факторға баған сай келеді.




5
-
сурет






6
-
сурет.

Бұйымды сатып алу стимулы.

1
-
сапасы; 2
-
бағаның түсуі; 3
-
кепілдік мерзімі; 4
-
дизайн; 5
-
жеткізу; 6
-
басқалар.

Американдық НКсероксО фирмасы фирма өз тұтынушыларын жоғалтып
бара жатқанының себебін анықтаған. Бұл себептер (%) 7
-
суретте бағандық
графикпен ұсыны
лған.


7
-
сурет. Тұтынушыдан айырылу себептері:

1
-
кәсіпорынның қандай да бір өңдеушілердің өз ісіне жауапсыз қарау
есебінен (68%); 2
-
өнімге қанағаттанбаушылық салдарынан (14%); 3
-
бәсекелестік салдарынан (9%); 4
-
достар әсерінен (5%); 5
-
жаңа орынға
көшу са
лдарынан (3%); 6
-
өлім салдарынан (1%).

Шеңберлі график


қандай да бір бүтін параметр мен барлық
параметрді толық құрастыруға байланысты бейнеленеді, мысалы, әр
бөлшектің түріне қарай жеке
-
жеке сатылуынан түскен ақша суммасына,
жалпы сатудан түскен ақша су
ммасына байланысты; бұйымның өзіндік
құнын құрастыратын элементтерге байланысты; және жалпы бүтіндей
өзінідк құн санына байланысты көрсетеді. 8
-
суретте бұйымның еркін
бағасын көрсететін шеңбер график келтірілген. Графикке қарап отырып,
еркін баға құрамын
а кіретін ара қатынасты бірден білуге болады.






8
-
сурет. Бұйымның еркін бағасының құрамы.

1
-
материалдар; 2
-
зауыттың әр түрлі шығындары, 3
-
тікелей еңбекке
жұсалған қаражат; 4
-
сапаға жұмсалған қаражат; 5
-
кіріс.

9
-
суретте астық жинайтын комбайнн
ың астық ору кезіндегі тоқтап
қалуына байланысты графигі келтірілген (торабы мен агрегаты бойынша)




9

сурет. Торабы мен агрегатына байланысты комбайнның тоқтап қалуы

1
-
егін оратын бөлігі; 2
-
гидрожабдықтар; 3
-
моторлық қондырғы; 4
-
молотилка; 5
-
белдіктер;

6
-
электрожабдықтар; 7
-
гидротранмиссия; 8
-
жетекші дөңгелек көпірі; 9
-
тағы басқалар (ұстатқыш, шөмеле алғыш).

Ленталы график қандай да бір параметр құрамының, сонымен қатар
белгілі бір мерзім ішіндегі осы құрамның өзгерісінің байланысын көрнекі
4

12% 5


8
%



1


3 47
%


11%


2

22%



түрде көрсет
уге арналған: құрамында бұйымды сатудан түскен ақшаның
әр бұйым түріне қарай және ай бойынша (жыл бойынша) өзгерісінің
байланысын графиктеп көрсетуді; ақау себептерін және олардың ай
бойынша өзгерісін көрсетуді көздейді.

Ленталы графикті жаса кезінде тікт
өртбұрыштар графикті
пропорцианлдық зоналар құрастырады немесе сандық мәндерін қарай
және лентаның ұзындығына әр фактор бойынша учаскелерге бакйланысты
белгілейді. Ленталы графикте былай жүйелеу керек, ленталар бара
-
бара
ретпен орналасатындай, одан белгілі

мерзім ішінде өзгерісті байқай
алатындай.

1
0
-
суреттегі ленталы графикте бұйымды түріне қарай сатқаннан түскен
ақшаның кему ретінің ақша салудан түскен ақша мен байланысы және
оның жыл сайынғы өзгерісі бейнеленген.



10
-
сурет. Бұйымның әр түрін сатудан т
үскен ақшаның ара қатысы


Графиктен С бұйымның түскен ақша үлесінің жылдан
-
жылға өсіп келе
жатқаны байқалады. А бұйымның (1997 жылғы үлесі


36,8%)
-
мен В
бұйымның (1997 жылғы үлесі 20,8%) алайда 1997 жылғы оның үлес
салмағы әлі де маңыздырақ, 1993 жылдан

1997 жылғы аралықта оларды
сатудан түскен қаржы үлесі 75,6%
-
дан
57,6%
-
ға кеміген. Бұл бұйымның
өмірлік циклінің өзгерісін түсіндіреді. График талдауы бойынша
мынандай қорытынды жасауға болады, жағдайдағы өзгерістерге
байланысты күшті бұйымның жаңа түрін ө
ңдеуге салу қажет.

Z

бейнелі график
-
жалпы тенденцияны нақты мәліметтер бойынша ай
сайын, өнім өтімі көлеміне қарай, өндірс көлеміне қарай бағалау үшін
пайдаланады.

Графикті төмендегі үлгіде құрастырады:





маңызды параметрлер (мысалы, өнім өтімі төлемі) ай б
ойынша (бір
жыл ішінде) қаңтардан желтоқсанды қоса есептегенде белгіленеді және
түзу сызықтармен қосылады
-
сынық сызықты график пайда болады;



ай сайынғы кумулятивті сумма есептеледі және соған
байланыстыграфик құралады;



аймен ай арасындағы өзгерістер, яғни
маңызды қорытындылар
есептеледі және соған сай график сызық сызықтардан құралады.
Ауыспалы қорытындыға қазіргі жағдайда алдыңғы айдың мәліметі,
жылдық қорытынды мәліметі кіреді.

Z
-
график өнім өтімін тексеруге немесе өндіріс көлемін тексеруге, ақаулы
бұйым
санын және ақаудың сандық жиынтығын азайту үшін; өзіндік
құнын төмендету үшін әрі жұмыс қалдыру жағдайын азайту үшін
қолданылады.

Мысалға, Z графигі 11
-
суретте сатудан түскен ақшаны тексеру үшін
көрсетілген. Графикте сатудан түскен ақша мен сатудан түске
н ақшаның
кумулятивті суммасының өзгерісі айдан айға анық көрсетілген.

Жоспарлы және нақты көрсеткіштерді салыстыру картасы
-
екі жолда
жоспарлы және нақты көрсеткіштерді салыстырып көрсететін таблица (3
кесте).

Таблицаны жабдықтардың әр түрі үшін, әр түрлі
операциялар үшін,
жобаның орындалу жағдайын білу үшін, сапа үйірмелерінің сабақтары
үшін де пайдалануға болады.


2.
Парето диаграммасы.
Фирмалар қызметінде, туындаған әр түрлі
мәселелерді өндірі орындарында үнемі Парето диаграмасын пайдалану
арқылы шешуге
мүмкіндік болады: несиедегі ақшаны айналымға жіберу
қиындығы, тапсырыстарды қабылдаудың жаңа ережесін меңгеру;
ақаудың пайда болуы, жабдықтардың ақауы; бұйым партиясының
шыққанынан оның өткізілгенге дейінгі уақыттың ұзаққа созылуы; қоймада
Нөлі жүкО боп,
сақталып жатқан бұйымдар; сапаны көтеруге қанша
тырысқанмен кемімейтін жаранамалар түсімі, бастапқы шикізаттың және
материалдың кешіктіріліп жеткізілуі.

Парето Диаграммасын мына жағдайда пайдалануға болады деп
ұйғаруға болады, егер жеке цехтардың немесе бө
лімшелердің жарайтын
тәжірибесін барлық өндіріске енгізу керек болса. Парето диаграммасы
көмегімен жетістіктердің негізгі себептері анықталады да тиімді жұмыс
әдістері насихатталады.

Парето диаграммасын маңызды факторларды тексеру үшін
қолданғанда көбіне А
ВС
-
талдау әдісі кеңінен таратылған әдіс болып
табылады. Бұлайша ұйғарайық, қоймада саны көп


1000, 3000 одан да көп
бөлшектер жатыр. Барлық бөлшектерге ешқандай айырмасыз тексеру
жүргізілді, алайда нәтиже жоқ. Егер барлық бөлшекті топтарға бөлсек,
мысалы,

бағасы бойынша, бағасы барынша қымбатырақ тұратын
топтағылардың үлесі қоймада сақтаулы тұрған барлық бөлшектің 20
-
30 %
-


ын құрайды дейік, онда барлық бөлшектің жалпы бағасының 70
-
80 % осы
бөлщектен түседі де, ал арзан бөлшектер тобының үлесі барлық бөлшек

санының 40
-
50 %
-
ын құраса, онда оның жалпы бағасы бар
-
жоғы 5
-
10 %
-
ды құрайды.

А тобын


бірінші, С тобын

екінші деп айтайық. Екі топ
аралығындағы жалпы бағаның 20
-
30 %
-
ын құрайтын топты В деп
айтайық. Енді түсінікті болады, егер қоймадағы бөлшектердің
тексеру
барысында А тобындағы бөлшектерді өте мұқият текеруден өткізсек, ал С
тобындағы бөлшектерді оңайырақ тексеруден өткізсек жұмыс тиімді
болады.

Мұндай талдау жұмысы қоймаларды, клиенттерді, өнім өтіміне
байланысты қаржылық сумманы тексеру барысына к
еңінен қолданылып
келеді.


11
7

Кесте 3

Бұйым


Бұйымсаны

Күндері

18/
1

19/1

20/1

21/1

22/1

23/1

24/1

25/1

дүйс.

сейс.

сәрс.

бейс.

жұм

сен

жек

дүй.

А


Жоспар
бойынша

100

100

100

100

100




Нақты
сан

70

100

100

100

1
0
0

20




В



Жоспар

Бойынша




60







Нақты
сан


50

50

50

7
0

70




С



Жоспар
бойынша




140


140


1
4
0


140



140

Нақты
сан



120

120

1
4
0



150



11
8



11
-
сурет. Сатудан түскен ақшаны тексеру


Парето Диагрммасы мына мәселелерді шешер кезде, ақаудың пайда
болу себебін, жабдықта
рдың жарамсыздығын анықтарда, қоймадағы
бөлшектерді тексергенде график баған түрінде салынады. Диаграмма тек
бір ғана түрде емес бірнеше нұсқада салынады. А тобына қатысты
қосымша бірнеше диаграмма құрастыруды ұсынамыз, соңынан оларға
талдау жасай келе ең
соңында сапасыз өнімді анықтау үшін жеке Парето
диаграммасы жасалады.

1
2
-
суретте Парето диаграммасы бейнеленген: а
-
нақты анықтап
қаралатын бөлшек; б
-
бұйымның ақауын білдіреді, 1 шеңбер бірлігімен
белгіленеді; в
-
нақты бір ақаудың шығу себебі көрсетілген.




1
2
-
сурет. Парето диаграммасы.


Парето диаграммасын дәлелді нәтиже диаграммасымен
сәйкестендіре бірге қолдану керек. Өте маңызды мәселе, бұйымның
сапасының төмендігіне байланысты, әр ақау бойынша нақты мәнін ашу


11
9

керек.


Мұндай жағдайда мүмкіндігінше көб
ірек қызығушыларды жинап,
жан
-
жақты іздестіріп сапасыздықтың түп
-
тамырын ашу жұмыстарын
бастау керек (ұсақ себептен аяғына дейін). Нәтижесінде бірінші кезекте
көңіл бөлетін төтр
-
бес себепке тоқталады.


Түзету шараларын жүргізгенен кейін түзету жағдайларыны
ң
нәтижесіндегі өзгерісті және жақсатру жұмыстарының тиімділігін тексеру
үшін Парето диграммасын қайта құру керек.



Экономикалық қиын өмір жағдайында фирмаларда (ұйымдарда) кез
-
келген бөлімше бойынша кез
-
келген уақытта күрделі мәселелер туындауы
мүмкін
. Осы проблемаларға талдау жасарда мақсатқа жету үшін жұмысты
Парето диаграммасын құрастырудан бастаған жөн. Осылардың көмегімен
түйінді мәселе төңірегінде талдамалар жасап, фирмадағы кез
-
келген орта
қызметіне қатысты мәселелер шешіледі.


Қаржылық орта: бұ
йымның әр түрінің өзіндік құнына талдау; өнім
өтіміне талдау; тексеру қызметі мен тексерудің факторының ара қатысы
шығынына талдау; әр бұйым түрі бойынша кіріске талдау; кіріс пайызына
талдау. т.б.


Өнім өтімі өрісі: әр бұйымды жеке түріне қарай тұтынушыны
ң қажет
етуіне талдау; бұйымды сатудан түскен ақшаны сатушы бойынша және
материал бойынша талдау; жарнама мазмұны бойынша жарнамалауды алу
жағдайлары мен жарнамалауға кеткен шығынға талдау; өтпей қайтарылған
әр бұйым түріне және санына талдау; әр бұйым түр
інен түскен ақша мен
жалпы сатудан түскен ақшаға талдау.


Материалдық
-
техникалық жабдықтау ортасы: шикізат пен
материалдардың жеке түрі бойынша арнайы сұрыптау жағдайлары санына
талдау; шикізат пен материалдарды түрі бойынша жабдықтаушының
кешіктірген күн
санына талдау; шикізат пен материалдарды түрі бойынша
қоймаларда пайдасыз сақтаудың нәтижесінде кеткен ақшалай шығынға
талдау.


Өндіріс өрісі: әр жұмыс учаскесі бойынша қайта жөнделгендеріне
талдау; әр станок бойынша кемшілік санына талдау; жұмыс операцияс
ы
жағдайы бойынша жеке
-
жеке сапаға талдау; аптадағы әр күн бойынша
ақау пайызына талдау; әр үрдіс бойынша үрдістің тоқтап қалу жағдайына
талдау; әр жұмыс участкесі бойынша сынған жағдайларға талдау.


Іс жүргізу ортасы: әр қызметкерден (сапа төңірегінде) тү
скен
ұсыныстар санына талдау; әр ұсыныс бойынша өңдеуден өткен
құжаттардың күн санына талдау; тасымалданатын жүкпен бірге
жіберілетін әр құжатта кеткен қателер санына талдау; әр бөлімше бойынша
жоспардың орындау пайызына талдау.

Кемшіліктерді дәл
елдеу диа
граммасы (Исикавы диаграммасы).

Жапонияда өндіріс
үрдісінің алдыңғы саласына бірлесіп әрекет етуі М:
Material


(материал)+ Machine


(құрал
-
жабдық)+ Man
-

(оператор)+
-
(әдіс) ұсынылады.

Кемшілі
ктерді дәлелдеу диаграммасын (12
-
сурет) графикам
ен


12
0

көрсетуге болады. Мұндай диаграмманы кейде Нбалық сүйегіО деп атайды.

13
-
суретте кемшіліктерді дәлелдеу диаграммасы сызбасы берілген. 13
-
суретте А,В,С
-
ның әр түрлі дәлелді себептерін анықтауға болады.

Бұл кемшіліктер өз кезегінде, басқа кемшілікті
дәлелдеуді білдіреді:
А
1

2
-
А
-
ны дәлелдеу үшін, В
1

В
2

В
3

В
-
ны дәлелдеу үшін.

Кемшіліктерді іздестіру кезінде мынаны еске сақтау керек,
кемшіліктерді дәлелдеу, міндетті түрде жан
-
жаққа тараған, шашыраңқы
болады. Осы кемшілік факторларын іздестіру шашыраңқы
лық сипатқа
ерекше көбірек көңіл бөлуге әсер етеді, кемшілікті зерттеу деп аталады.













1
3
-
сурет. Кемшіліктерді дәлелдеу диаграммасы


1
-
кемшілік факторының жүйесі; 2
-
материалдар; 3
-
өндіріс орнының
негізгі факторы; 4
-
оператор; 5
-
қ
ұрал
-
жабдық; 6
-
операция әдісі; 7
-
үрдіс;
8
-
дәлелдеу; 9
-
сапаға сипаттама; 10
-
мәліметтер; 11
-
сапаны бақылайтын
үрдіс.


Кемшіліктерді дәлеледеу диаграммасын құрастыру кезінде
мүмкіндік шегінен шығып кеткен факторлардың жоғары санын таңдау
керек.


Кемшіліктерд
і зерттеу кезінде осы жұмысқа қатысы бар үшінші
жақтағы адамды қосу керек, осы жағдайға үйренген адамдарға қарғанда
бұйымның санасыздығының себебін ашуға басқаша әдіс қолдануы
мүмкін.


НМиға шабуылО деп аталатын топтық әдіс кемшіліктің себебін
анықтауды кө
біне тиімді саналады. НМиға шабуылО әдісін пайдалану
кезінде туындаған проблеманың әсерін анықтау үшін мыналар керек:

1

кемшіліктің болу себебі туралы өз ойларын айту үшін топтың әр
адамына еркіндік беру керек;

2

бос сөзден гөрі идеялармен есептесу және саналы

түрде фактілерге
сүйену;

3

басшы құрам ешқашан бірінші боп пікір айтапау;

4

кемшілікті дәлелдеу диаграммасын құрастыру кезінде себептердің
ішінен басқа да есепке алынбаған факторларды соңғы жобамен
белгілеу.



2

1

5

4

3

9

10

6

8

7

11



12
1















14
сурет. Кемшіл
ікті дәлелдеу диаграммасы

1
4
-
сурет. Кемшілікті дәлеледеу диаграммасы. 1
-
кемшілік жіберген
факторлар желісі; 2
-
факторларды жан
-
жақтан сынап көру; 3
-
дәлелдеу
сипаттамасы; 4
-
жан
-
жақтан сынап көру сипаттамасы.

Кемшіліктерді дәлелдеу диаграммасын кез
-
келген ұйы
мда, өндіріс
орнынан бастап ең аяғы қызмет көрсету орындарына шейін пайдалануға
болады. 13 және 14 суреттерде құрылыс орындары мен оқу үрдістеріндегі
кемшіліктерді дәлелдеу диаграммасы берілген.

Оқу үрдісі диаграммасы нақты мәселе немесе қорытындысын
көрне
кі түрде бейнелеп көрсетеді. (14
-
сурет). Кемшілік тудыратын
жағымсыз әрекеттерді ашу және жою сапаны көтеруге әсер етеді.

5. Гистограмма
-
сапаның жай
-
күйін бағалауға мүмкіндік береді.
Гисторгамма бағандық график түрінде беріледі, онда белгілі мерзім
ішіндег
і (сағат, апта,ай) алынған мәліметтер белгіленеді, ол бірнеше
интервалға көбейеді. Әр интервалға түскен мәліметтер саны (жиілігі)
баған биіктігінен көрінеді.

Гистограмма параметрлердегі маңызды өзгерістерге талдау жасау үшін
және есептік мәніндегі өзгеріст
ерді талдау үшін негізігі әдіс ретінде
қолданылады. Гистограмма қарапайым құрылылса және көрнекілігіне
байланысты әр түрлі жағдайларды пайдаланып жүр:

1

тапсыру алу мерзіміне талдау жасау үшін (тасымалдау
мерзімі келісім шарт бойынша келісілген нормативтік
тексерулер үшін
қолданылады);

2

қызмет көрсету тобы жұмысының мерзіміне талдау
жасау үшін


оған кіреді клиенттен тапсырыс алған күннен бастап,
өңдеуді жарнамалаудан бастап оны алғанға дейінгі уақыт;

3

сапаның маңызды көрсеткіштеріне талдау жасау үшін,
өлшемі,

массасы, механикалық сипаты, химиялық құрамы, өнімнің
өндірілуі т.б. дайын өнімді тексеру кезінде, қабылдау кезіндегі
тексерісте, үрдіс өрісінің әр түрлі қызметтерін тексеру кезінде алынған
мәліметтерге талдау жасалады.

D



12
2

4

операцияға кететін нақты уақытқа ж
әне тозықты
үстірт кесетін уақытқа талдау жасау үшін.


5. Талдау қорытындыларынан алынған мәліметтерді гистограммаға
салғанда, гистограммадағы кемшілікті дәлелдеу диаграммасын құруға
және зерттеуге оңай болады, дәлдік шараларды қарастыру арқылы
үрдіс жұмыс
ын белгіленгені бойынша жақсартуға болады.

6. Шашырап тарау диаграммасы екі түрлі мәліметтің бір
-
біріне
тәуелдігін зерттеу үшін қолданылады, мысалы, сатудан түскен ақша
мен сатып алушы арасындағы тәуелділік (сатып алушыға сыпайы
қарым
-
қатынас), өңдеуді туд
ырған қысымға қарсы тұру т.б.

Шашырап тарау диаграммасы қабаттау әдісі сияқты, сапа
көрсеткішінің кемшілікті дәлелдеумен байланысына әсерін анықтау үшін
әрі кемшілікті дәлелдеу диаграммасын талдау кезінде әсер ететін
факторларды анықтау үшін.

Шашырап тарау

гистограммасы екі параметрдің бір
-
бірімен
байланысын көрсетуге арналған график сияқты құрылады. Егер осы
графикке медиана сызығын жүргізсек, ол осы екі параметр арасындағы
байланысты анық көрсетеді.

Шашырап тарау диаграммасының құрылысын төмендегідей етіп

орындауға болады:

1
-
кезең. Екі жұп мәлімет жинаңыз (х,у), осы екеуінің арасындағы
байланысты анықтау үшін оларды таблицаға (кестеге) орналастырыңыз.
Мүмкіндігінше 25
-
30 жұп мәліметтен кем болмасын.

2
-
кезең. Ең жоғарғы және төменгі мәнді х және у ұшін та
быңыз.
Горизонтальді және вертикальді осьтен екеуінің ұзындығы бірдей етіп
шкала белгілеңіз, сонда диаграмманы оңай оқуға болады. Әр осьтен үштен
бастап 10 дейін басқыштаушылық алыңыз да дөңгелек сандарды оңай
оқуға пайдаланыңыз. Егер ьіреуі айнымалы факто
р. екіншісі сапа сипаты,
факторға горизантальді осьті х
-
деп ал сапаны сипатына
-
вертикальді осьті
у
-
деп белгілеңіз.

3
-
кезең. Жеке қағазға график сызыңыз да, оған мәліметтерді енгізіңіз.
Егер екі жақтан да мәні бірдей нүкте көрінсе, онда осы нүктені центрлес

шеңбермен, не осы нүкте қасына тағы бір нүкте түсіру арқылы көрсет.

4
-
кезең. Барлық керекті белгілерді түсіріңіз. Сонда диаграмманы
жасаған адамға ғана емес, кез
-
келген адамға түсінікті мәліметтерді ала
алады:

1

диаграмма атауы;

2

уақыт аралық;

3

екі жұп мәлі
мет саны;

4

әр ость үшін атын және бірлігін есептеу;

5

осы диаграмманы жасаған адам аты
-
жөні т.б.

Шашырып тарау диаграммасын пайдалану тек екі жұптың айналмалы
түрі мен өзара байланысын көрсету мен шектелмейді.

Шашырап тарау диаграммасын кемшілікті дәлелдеу ү
шін де
пайдалануға болады, онда сапа көрсеткіштері мен кемшілікті дәлелдеу


12
3

диаграммасана талдау жасауға әсер ететін байланысты көрсетеді.

Сондай
-
ақ шашырап тарау диаграммасы көмегімен осы немесе басқа да
факторлардың іс
-
әрекет үстіндегі сапалық параметірле
рінің өзгерістеріне
сипаттама беруге болады.



15
-
сурет. Шашырап тарау диаграммасының типтік түрі



15
-
сурет шашырап тарау диаграммасы: а
-
жағымды өзара байланыс; б
-
өзара байланыс жоқ; в
-
жағымсыз өзара байланыс.

7. Бақылау карталары график түрінде, технол
огиялқ үрдіс жүріп жатқан
кезде алынған, пайдаланылады. График үрдіс қозғалысын көрсетеді. Әр
түрлі бақылау карталары қолданылады:
Х
=
R
, медиан,
r
-
карталар (ақаулы
өнім),
pn
-

карталар,
с
-

карталар.


4.5.2.
Іріктеп тексеру жоспарының шұғыл сипаттамасы.
Бақылау
жоспары.

Тексерілуші партия өнімдерін қабылдауда ақаудың шығу деңгейіне
байланысты шұғыл сипаттау қызметі тапсырмасының ықтималдығын
қамтамасыз етеді. Шұғыл сипаттауды барынша көрнекілікпен және кең
тараған түрде көрсету гшрафика түрінде беріледі.

График
тіктөртбұры
шты координатаға сызылады. (1.17
-
сурет). Оның үстіне
абцисса осі бойынша Р % ақаудың бастапқы деңгейі, ал ординат осі
бойынша өнім партиясын қабылдау ықтималдығы сызылады.

Өнім партиясындағы ақау деңгейі аз болған кезде бұл партия к
ейбір
ықтималдылықпен 1
-
Р = а

жабдықтаушының текелшілдігімен
қабылданады. Жоғарыда айтылғандай өнім партиясын қабылдау кезінде
тұтынушының да тәуекелі болуы мүмкін.

Ішінара тексеру кезінде бұл тәуекел етулерден қашып құтылу мүмкін
емес, негізгі міндет ол
ар ең төменгі іріктеп тексеру жоспарын таңдай білу.

Іріктеп тексеруге алынған таңдамалы өнімнен байланысына қарай
келесі тексеру жоспары типін ажыратуға болады. Бірсатылы, екісатылы,
көпсатылы жіне бірізді.

Іріктеп тексерудің бірсатылы жоспары сипаттайды,

мұнда өнім
париясын қабылдау жөніндегі шешім шығарарда тек іріктелген бір өнімді
тексеру қорытындысы есепке алынады.


Іріктеп тексерудің екі сатылы жоспары бойынша өнім париясын
қабылдарда екіден көп емес іріктелген өнім тексеріледі де, сол бойынша


12
4

шеш
ім шығарылады, екінші өнімді таңдау бірінші тексерілген өнім
қорытындысына байланысты.

Іріктеп тексерудің көпсатылы жоспары кезінде бірнеше өнім іріктеліп
тексеріледі де сол жөнінде шешім шығарылады., ең көп саны алдын
-
ала
белгіленеді, сондай
-
ақ келесі өні
мді іріктеу алдыңғы өнімнің тексеру
қорытындысына байланысты.

Іріктеп тексерудің бірізді жоспары ресурстардың сенімділігін сынау
практикасында кеңінен қолданылады., егер оны жүргізу жағдайына үлкен
мән берілсе, сынау көлеміне қысқарту жүргізіледі.

Өнім де
ңгейін бақылау экономикалық ой
-
пікірді де анықтай білу керек
(мысалы, бақылауға кететін ақша , өнімнің бекітілуі мен сипатталуы,
бақылау қнімді бүлдірген жоқ па т.б. )

Кейде іс
-
әрекет мақсатына сай бірнеше деңгейлі бақылауларды бірден
таңдауға болады.
Мы
салы
,

өндірістік үрдістің бас кезінде экономикалық
мақсатта барынша жоғары деңгейлі тексеру, сонан соң жағдайға
байланысты төменгі деңгейлік тексеруге ауысу керек, он тұтынушының
тәуекелінің рұқсат етуі қамтамасыз етеді.


ГОСТ 1842


72 (СТ СЭВ 548


77,

СТ СЭВ 1673
-
79). Өнім сапасы.

Альтернативтік белгілері бойынша ст
атистикалық қабылдау тексеруі.

Бірсатылы және екі сатылы бақылау жоспарының өңделуі.

Стандартта халықаралық стандарт ИСО 2859, американдық әскери
стандарт МІL


StД
-
105 және СТ СЭВ 548
-
77

стандарты бар.

Бұл стандартты тек тұтынушыны немесе үшінші жақты тексеру үстінде
қолдануға болады.


Өнімді ішінара іріктеп тексеру үшін мыналарды бекіту керек:

1

партия көлемі;

2

ақау түрлері (егер тексеру ақаудың квалификциясына
байланысты іске асырылса)
;

3

тексеру деңгейі;

4

ақаудың АQL қабылдау деңгейі;

5

іріктеп тексреу жоспарының типі;

6

тексеру түрі.



Тексерілуші партия көлемі ереже бойынша өнімнің нормативті
құжатында қалай бір санмен көрсетілсе, солай шектіәк мәнді, жеке партия
немесе жалғастырылатын пар
тияларда да солай көрсетілуі тиіс.

Ақау түрлері. Статистикалық қабылдау тексеруі ақаудың қауіпті,
маңызды, маңызы төмен деп классификациялап (топтап) іске асыру
қажеттігі ертеден белгілі.


Оларды тексеру әдісін жан
-
жақты қарастырайық.

Параметрлер немесе ө
нім бірлігінің қасиеті, ақауды өте қауіпті
жағдайға жеткізетін қателіктер, өнімді жаппай тексеруден өткізуге немесе
зерттеуге әкеп тірейді. Мына жағдайда ақаудың қауіптілігін тексеретін
әдістің мүмкін жалғыз түрі қиратушы әдіс, жаппай, тексеру орнына
ірік
теп тексеру жүргізуге болады. Мұндай жағдайда,қабылдау саны А
р

=


12
5

0, жарамсыздық саны R
e



1.


Қауіптің мәні төменде берілген:

Кесте 4

өнім бірлігін сұрыптауда ақаудың
пайда болуындағы қауіп
-
қатер

к

1в10

230,26

1в100

460,52

1в1000

690,78

1в10000

921,
04

1в100000

1151,30


Өнім көлемі n =
р формуласымен анықталады, мұнда

коэффициент, өнім бірлігінен сұрыпталған өнімдегі бір ақаудың пайда
болу қауіпінен және

= 230,26 Lg (1/қауіп) бойынша пайда болған, р


партиядағы өнім бірлігінің ақаулы процент
іне рұқсат етілетін жоғарғы
шегі.

Мысалы
,

тексерілуге ұсынылған партияда 10000 бірлік бар. Тексеру
түрі қирату. Қауіпті ақаудың ең жоғарғы шегі 2%. Бұл өнімнің рұқсат
етілу проценті. Өнім бірлігіндегі ақаудың пайда болу қаупі


партиядағы
ақаудың бірліг
і біреу. Іріктеп тексеру жоспарын анықтау қажет.

Шешімі.

Өнім көлемін формула бойынша анықтаймыз: n =
/р =
/ 2.

10000
-
дағы қауіптің мәнін есептеу үшін келтірілген мәліметтерді
пайдаланып кетсек,

= 921,04 екенін табамыз, онда n = 921,04/2 =
460,52. Дөң
гелектесек, n = 461 алынады.

Осылайша іріктеп тексеру жоспары келесі параметрге келеді: n = 461. А
с

= 0, R
e
= 1.

Бұл егер өнімдегі n = 461
-
ден бірден

бір ақаулы өнім кездеспесе
-

партия қабылданатынын білдіреді. Егер жоқ дегенде бір ақаулы өнім
бірлі
гі кездессе, онда онда өнім жарамсыз деп есептеледі.

Өнім маңызды және маңызы төмен ақаулы болса, жаппай немесе
ішінара тексерілуден өтуі мүмкін. Мұндай жағдайда, қабылдау ішінара
тексеру әдісімен тесерілетіні қарастырлған, оның жоспары ГОСТ 18242
-
72 (СТ
СЭВ 548
-
77, СТ СЭВ 1673
-
79)
-

тың талаптарына сай келуі. Мұндай
жағдайда әр топтағы ақау өзінің ақаулы қабылдау деңгейінде белгіленуі
тиіс:


Кесте 5

Ақаудың класы

Ақаудың қабылдау деңгейі, %

маңызы

0,4

маңызы төмен

1,5



Бұл жағдайда іріктеп тексерудің е
кі жоспары бар, ақаулық қабылдау
деңгейіне сай келеді. Егер партия екі жоспарда да қанағаттандырса, онда
ол қабылданады. Егер партия ең құрығанда бір жоспарда немесе екеуінде


12
6

де қанағаттандырғысыз болса, онда ол жармсыз деп табылады.


Тексеру деңгейі: (ГОС
Т 18242
-
72) Стандарт тексерудің жеті
деңгейін қамтиды: І, ІІ, ІІІ
-

жалпы; S
-
1; S
-

2; S
-
3;


S
-

4
-
арнайы. Қолдануға ең негізгі тексерудің ІІІ деңгейі болып
табылады.

Арнайы тексеру деңгейлері мына жағдайда қолданылады, өнім көлемі аз
болған жағдайда
(мысалы, қирату немесе сынау бақылауын өткізу
жағдайында).

Тексеру деңгейі нормативті

техникалық құжатта өнімнің нақты түрін
бекітеді.

АQL ақаулықты қабылдау деңгейі. Стандарттың негізгі пункті болып
табылады. Жабдықтаушы мен тұтынушы арасында келісім ш
арт бар деп
ойлайық, келісімде тұтынушы АQL
-
ді оның талаптарына сай келеді деп
есептейді, ал жабдықтаушы өнім партиясын бақылауға нақты ақаулы
деңгейімен қабылдаудан төмен ұсыну керек.

Стандарт кестесінде АQL
-
дің мәні ОД
-
дан 10 %
-
ке дейін ақаудың үлесін
ан
ықтау үшін және 10 ақаудан 1000 ақауға дейін 100 өнім бірілігіндегі
ақау саны келтірілген.

Тізбектей ішінара тексеру жоспары
тәжірбиеде ресурс сенімділігіне
сынақ жасау ісінде жиі қолданылады, үлкен мәніне оның жағдайына сай
өткізгенде , сынау көлеміне қыс
қарту енгізіледі.

Тексеруді өткізу ережесі мен тәртібі стандарттың үш бөлімінде
берілген; одан басқа стандартта нақты жазылған кестелер және үш
анықтамалық қосымша; стандарттың теоретикалық негізі; өнімді тексеру
жоспарының мысалдары, келесі статистикалы
қ бағалар.

Қорытындысында альтернативтік белгілері бойынша статистикалық
тексеруді ГОСТ р 50774.30
-
95, ГОСТ р 50779
-
57 51
-
95, ГОСТ р 50779.52
-
95 стандарттың базаларына статистикалық тексеру жүргізу мысалы
қарастырайық.

Өнімді тексеруді жабдықтаушы жүргізед
і. Сағат жасайтын зауыт
бірінші класты механикалық қол сағатын шығарады., сауда базасы 2120
тал партия көлемін жібереді. (көтеріп алатын тұтынушы үшін). Келісім
шартта жеткізіп беруде белгіленген сағат париясының сапалық көрсекіші


жұмыс істеу ұзақтығы

пружина толық жұмыс істеуінен көрсеткіші
бойынша әр біріліктің сәйкес келмейтін деңгейі. Бұл топ көрстекішінің
қалыпты деңгейі өнім сапасында q
0

= 2,7 % . Келісім шартта сондай
-
ақ ең
төменгі нормативті тұтынушының қауіптілік мәні жабдықтаушы
бақылауы үс
тінде
β
0
-
0,1 бекітілген.

Дайындаушы (жабдықтаушы) альтернативтік белгілері бойынша бір
сатылы СПК жоспары шешімін пайдалануға кіріседі. Өнімнің нақты
жоспары үшін ол өндіріс стандарты НСПК альтернативтік жоспар
бойынша механикалық қол сағатыО жоспарын қ
абылдайды.







12
7












































5 сызба

Бақылауға ұсынылған өнім

партиясы, N бірлік

бақылау және
сұрыптау n өнім бірлігі

Z≤A
c

өнім таңдаудағы
дефекті бірлік саны

Z≥R
c
өнім таңдаудағы дефекті бірлік
саны

Қойылған талаптарға сай

Қойылған талаптарға сай

емес


Бақылауға ұсынылған өнім
партиясы, N бірлік


бақылау жән
е
сұрыптау n
1

өнім
бірлігі



Партия қойылған талаптарға
сай

емес














Партия қойылған
талаптарға












1 және 2 кезеңдегі дефекті
бірліктердің жалпы саны

n
1+

n
2

Z
1
+ Z
2

≤ R
с2


1 және 2 кезеңдегі дефекті
бірлікт
ердің жалпы саны

n
1+

n
2

Z
1
+ Z
2

≤ A
с2


бақылау және
сұрыптау n
2

өнім
бірлігі


Z
1

≥R
c1

өнім таңдаудағы
дефекті бірлік саны


A
c1

ZR
c
өнім таңдаудағы
дефекті бірлік саны


Z
1

≤A
c1

өнім таңдаудағы
дефекті бірлік саны




12
8

Өндіріс стандарты
β
0

мәні үшін көптеген рұқсат етілу жоспарын алуға
рұқсат етеді, ол осы стандартта бекітліген. Көбінесе,
β
0

-
0,1 үш
ін; q
0
-
2,7%. үшін рұқсат ету жоспары мынадай:




Кесте 6

n


85;

n
-

140;

n


191;

n


239;

n


286;

n


331;


А


0;

А
-
1;

А


2;

А


3;

А


4;

А


5;


мұнда n
-

өнім көлемі,, А


қабылдау саны. Жасаушы тексерудің осы
жоспарларына шұғыл сипаттмалық иал
дау жасайды. Ол өзінің жеке
тәуекел етуі, 0,05
-
тен аспауын есептейді, яғни партияны қабылдаудың
ықтималдығы 0,95

тен төмен болмауы деген сөз. Жасаушыдан алған
нақты деңгей бағасында талапқа сай емес 0,6%. Ол қабылдау деңгейі
талапқа сай келмейтін q
0

пайда
лану ретінде қолданылады.

Келтірілген көптеген рұқсат ету жоспарының ықтималдығынан
қолданатынымыз қабылдау 0,95

тен кем емес q
0
-
0,6%. үстінде тексеру
жоспары қабылдау сандарымен 3 және одан көп екенін көрсетеді.
Осылардан жасаушы n


239; А


3 жоспары
н таңдайды, мұнда q
0

-
0,6%.
болғанда ықтималдық қабылдау р


0,950,.

239 бұрандалы сағатты тексеру қорытындысы тек бір сағатта ғана
қозғалыс ұзақтығы нормативтегіден төмен болған, сондықтан партия
тұтынушыға ұсынылуы мүмкін, ал сәйкес келмейтін бұйым жара
мды
бұйыммен алмастырылады..


















12
9


Ә
дебиеттер


1.

Крылова Г.Д. Основы стандартизации, сертификации, метрологии.
М.ЮНИТИ, 2000.

2.

Шишкин И.Ф. Метрология, стандартизация и управление
качеством.

3.


Лифиц И.М. Основы стандартизации, метрологии и сертификац
ии.
-
М.: , 2001.

4.

ҚР НӨлшем бірлігін қамтамасыз ету туралыО заң.
-

Астана, 2000

5.

Бурдун Г.Д., Марков Б.Н.Основы метрологии.
-
М.:Издательство
стандартов, 1985.

6.

Сергеев А.Г., Крохин В.В. Метрология.
-
М.: Логос, 2002.

7.

Якушев И.А., Воронцов Л.Н., Федотов Н.М.
Взаимозаменяемость,
стандартизация и технические измерения.
-
М.: Машиностроение,
1987.

8.

Маркин Н.С. Практикум по метрологии.
-
М.: Издательство
стандартов, 1994.

9.

ҚР НСтандарттау туралыО заң.
-
Астана, 1999.

10.

Уголев В.С., Чичеров В.Л. Стандартизация в нефтяной
промыш
-
ленности.


М.: Недра, 1991.

11.


ҚР НСертификаттау туралыО заң.
-

Астана, 1999.

12.

Карасев А.И. основы математической статистики.


М.:
Росвузиздат, 1962.

13.

Основы стандартизации в машиностроении. Под ред. В.В. Бойцова.


М.: Изд
-
во стандартов, 1983.

14.

Аубаки
ров Г.О. Методические указания по составлению
программы непрерывной подготовки студентов по стандартизации,
метрологии, управлению качеством продукции.


Алматы:
КазПТИ, 1985.

15.

Гличев А.В. и др. Прикладные вопросы квалиметрии.


М.: Изд
-
во
стандартов, 1976.

16.

Әубәкіров Г.О. Метрология, стандарттау және сапаны басқару.
Тәжірбиелік әдістеме


Алматы, Рауан, Демеу, 1992


Қосымша әдебиеттер

17.

ҚР СТ 1.0
-
2000, ҚР СТ 1.2
-
98, ҚР СТ 1.3
-
2000, ҚР СТ 1.4
-
99, ҚР СТ
1.5
-
2000 Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттау
жүйесі.

18.

ҚР СТ 2.0
-
2001, ҚР СТ 2.3
-
2001, ҚР СТ 2.4
-
2000, ҚР СТ 2.6
-
99,
ҚР СТ 2.9
-
2000, ҚР СТ 2.11
-
2000, СТ 2.12
-
2000, ҚР СТ 2.15
-
2000,
ҚР СТ 2.21
-
2001, ҚР СТ 2.30
-
2001 Қазақстан Республикасының
мемлекеттік өлшем бірлігін қамтамасыз ету жүйесі.





13
0


МАЗМҰН
Ы



Алғы сөз...............................................................................................................3

1
-
бөлім. Стандарттау...........................................................................................6

1.
1.
ҚР ‮Стандартт
ау туралы  заңындағы оның ролі мен маңызы. ...............6

1.
2.
Стандарттаудың мақсаттары, міндеттері, мақсаттары ........................12

1.2.1. Техникалық
-
зкономикалық және әлеуметтік ақпаратты сыныптау
және кодтаудың біртұтас жүйесі


стандарттау объ
ектісі ретінде
...............14

1.
3.

Стандарттар мен техникалық шарттар, өнімге номенклатура

мен талаптарды анықтайтын нормативті
-
техникалық құжаттар (Н
ТҚ)......18

1.
4.

Халықаралық және аймақтық стандарттау..............................................27


2
-
бөлім. Метрология.........................................................................................
34

2
.1.

Метрологияның мазмұны мен мағынасы

...............................................34

2.1.1.
‮Бөлшектерді штангенциркульді қолданып, абсолютт
і әдіспен
өлшеу ..............................................................................................................36

2.1.2.Бөлшектерді микрометрді қолданып, абсолютті әдіспен өлшеу
.......40

2
.2.

Қазақстан Республикасының метрологиялық қызметіні
ң негіздері.....42

2.2.1. Микроскоппен резьбаны элементтері арқылы бақылау
....................45

2
.3.

Өлшеу бірлігін қамтамасыз ету. Өлшеу әдістері мен жабдықтар.........50

2.3.1. Өлшем құралдарын метрологиялық аттестациялау
…………………54

2.3.2. Өлшем құралдар
ының бақылануын және нормалануын

ашып көрсету
………………………………………………………...………..55

2.3.3. Өлшеу құралдары және салыстырып тексеру
………………………..58


3
-

бөлім. Сертификаттау...................................................................................62

3
.1.


ртификаттаудың мағынасы және мазмұны.........................................62

3.1.1. Сертификаттаудың қысқаша тарихы. Сертификаттаудың

негізгі мақсаттары мен
мақсаттары.................................................................64

3
.2.

Шет мемлекет
тердің сертификаттауы және Халықаралық және

аймақтық сертификаттау

.................................................................................66

3.3. Шет елдерден тасып әкелінетін өнімдерді сертификаттау тәртібі
........71


4
-

бөлім. Сапа басқару…………
……………………………………………..75

4
.1.

Сапаны басқару мақсаттары

...............................................................75

4.1.1. Сапа басқарудың жалпы функциялары мен үрдісі
..............................77

4
.2.

Қызмет сапасының көрсеткіштері. Көрсетілетін қаз
мет сапасын
бағалау................................................................................................................79

4.2.1. Сапа қызметінің көрсеткіші
...................................................................79

4
.3.
Сапа басқару ж
үйесінің құжаттамасы.......................................................83

4.3
.1. Өнімнің сапасының көрсеткіштері. Өнімнің сапа көрсеткіштерін
бағалау әдістері..............................................................................................
....85

4
.4.
Сапа басқарудың экономикалық әдістері
. Сапа



13
1

басқаруды ұйымдастыру технологиялық әдісте
рі.........................................89

4.4.1.
Сапа басқарудың статистикалық әдістері.

Статистикалық

әдістерді тексеру
...............................
.................................................................92

4.4.2. Сапа басқарудың қазіргі заманғы концепциясы.

Сапа басқару


жүйелі жетілдіру...............................................................................................95

4
.5. Бұ
йым сапасының қалыптасу кезеңдері.................................................100

4.5.1. Өнім сапасын басқару және талдау жасаудың статистикалық
әдістері.
..................................................................................................
..........106

4.5.2. Іріктеп тексеру жоспарының шұғыл сипаттамасы.Бақылау
жоспары.
..........................................................................................................119


Әдебиеттер.....................................................
....................
.............................125



Приложенные файлы

  • pdf 26687309
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий