СТАНДАРТ-текст


1.Баспа ісі және кітапхана бойынша стандарттар жүйесі (СИБИД).
Басылым - көпшілікке таратуға арналған ақпараттан тұратын, редакциялық -баспалық өңдеуден өткен, шығарылымдық мәліметтері толық, полиграфиялық безендірілген құжат.
Баспа өнімдері - Баспадан жарық көрген немесе жарық көруге дайындалған басылымдар жиынтығы . Басылым түрі - Бір немесе бірнеше белгілерінің негізінде топтастырылған басылымдар . Басылым құрылымы - Басылымның құрылымдық бөліктерінің өзара байланысы: негізгі және қосымша мәтін,-сондай-ақ оған кіретін мазмұндық және көркемдік элементтер. Басылымның материалдық құрамы Басылымның полиграфиялық және баспалық сипаттарының негізінде қалыптасқан формасы. Басылымның безендірілуі - Басылымның мақсаты мен шығарма мазмұнының біртұтас композициясы полиграфиялық құралдар мен көркемдеу тәсілдері арқылы айшықталуы . Мақсаттық қызметі - Қоғамдық міндеттерінің орындалу тұрғысынан қарастырылға басылым сипаты(оқыту, ғылыми жұмысқа әсер етуі т.б.) . Басылымның ақпараттық табиғаты- Басылымдағы шығармада көрініс берген жанрлық және басқа да ерекшеліктер жиынтығы . Басылымның мерзімділігі - Нөмірмен немесе датамен анықталатын басылымның жарық көру жиілігі. Басылым түрлері.Мақсаттық бағытына қарай- Қоғамдық-саяси басылымдар : Қоғамдық-саяси тақырыптағы, үгіт-насихаттық сипаттағы жалпы көпшілік оқырманға арналған басылым(ГОСТ 7.60-90) . Ғылыми басылымдар : Экспериментальды және теориялық зерттеулер нәтижесінен тұратын басылымдар. Ғылыми-танымдық басылымдар : Ғылым, техника және мәдениет салаларындағы теориялық және эскперименталды зерттеулердің нәтижесінен тұратын жалпы көпшілік оқырманға арналған басылым . Ресми басылымдар : Мемлекеттік органдардың , мекемелердің,ведомствалар немесе қоғамдық ұйымдардың атынан жарық көретін нормативті және директивті сипаттағы матерариалдардан тұратын басылымдар . Өндірістік-тәжірибелік басылым : Технология, техника және өндірісті ұйымдастыруға арналған мәліметтен тұратын, әртүрлі біліктілік деңгейіндегі мамандарға арналған басылым . Нормативті өндірістік –тәжірибелік Басылымдар : Әртүрлі сала бойынша өндірістік ержелер мен нормалар және талаптардан тұратын басылым. Оқулық басылымдар : Ғылыми немесе қолданбалы ғылыми деректерден тұратын, білім алуға немесе дәріс беруге ыңғайлы,әртүрлі жастағы және сатылы білім беруге арланған басылымдар . Анықтамалық басылымдар : Белгілі бір тәртіппен орналасқан, тез тауып алуға қолайлы ғылыми және қолданбалы сипаттағы қысқаша деректерден тұратын басылым . Жарнамалық басылымдар : Сұраныс тудыру мақсатында белгілі бір қызмет түрі немесе шаралар, тауарлар жайлы назар аударту нақыштағы мәтіннен тұратын басылымдар . Әдеби –көркем басылымдар : Көркем әдебиет шығармаларынан тұратын басылымдар . Басылымның оқырман қамту ауқымына қарай түрлері- Кітапханалық басылымдар : Кітапхана оқырмандарына арналған қолдану қолайлылығы ескеріле безендірілген басылымдар . Библиофилдік басылымдар :Аз тиражды, библиофилдерге арналған, жоғары баспалық-полоиграфиялық безендірілген басылымдар . Арнайы (адаптированное)басылымдар : Дайындығы аз оқырман түсінігіне ыңғайландырылған шығарма мәтінінен тұратын басылымдар . Қызмет барысында пайдалануға арналған басылымдар : Мекемелер мен жұмыс орындарында пайдалануға қолайлы, белгілі бір оқырман тобына арналған басылымдар . Балалар мен жасөспірімдерге арналған басылымдар: Көркем әдебиет немесе танымдық сипаттағы шығармадан тұратын, 17 жасқа дейінгі оқырманға арналған,ерекше полиграфиялық және көркем безендірілген басылымдар . Жалпы (массовые)басылымдар: Жалпы-көпшілік оқырмандарға арналған басылымдар. Танымал басылымдар: Мамандандырылмаған, кең ауқымды оқырманға арналған басылымдар . Элиталық басылымдар : Баспа өнімдерін жоғары бағалайтын шағын оқырмандарға арналған басылымдар . Ақпараттық табиғатына қарай басылым түрлері.1 Ғылыми басылымдар түрлері: Кіріспе : Қандай да бір ғылымның негізгі принциптері немесе алғашқы деректерінен тұратын оқулық немесе ғылыми басылымдар(“Әдебиеттануға кіріспе”, “Журналистикаға кіріспе”). Деректік басылымдар(Документальное) .Мәтіндік басылымдар- Басылымның басым бөлігі мәтіннен, цифрлар мен иерогрлифтерден. Басылымның материалдық құрамы:Басылымның полиграфиялық және баспалық сипаттарының негізінде қалыптасқан формасы:Кітап басылымдары,Журнал басылымдары,Газет басылымдары ,Беттік басылымдар (листовые издания),Буклет,Плакат,Карточкалық басылымдар,Ашық хаттар (открыткалар),Кітапша-ойыншықтар,Жиынтық басылымдар.
2.МЕМСТ. 7.4-95 «Басылымдар. Шығарылымдық деректерге қойылатын талаптар»
Кітаптың көркемделуіне қойылатын негізгі талаптар мемлекетаралық ГОСТ 7.4-95 «Басылымдар. Шығарылымдық деректерге қойылатын талаптар» атты стандарт бойынша жүзеге асады. Қазақстанда бұл стандарт 1996 жылы енгізілген. Осы стандартта шығарылымдық деректерге басылымды сипаттайтын және оны безендіруге арналған элеметттердің жиынтығы деп анықтама берген. ГОСТ 7.4-95 «Басылымдар. Шығарылымдық деректерге қойылатын талаптар» атты негізгі стандарт он жылдан аса уақыт жұмыс істеуде. Шығарылымдық деректердің құрамы, құрылымы, орналасуы осы стандартта жан-жақты жазылған. Ғылыми әдебиеттерді, анықтамалықтарды, оқулықтарды шағаратын баспалар аталған стандарттағы нормалар бойынша кітап шығаруға тырысады.
ISBN – кітаптың ерекше, техника оқи алатын идентификациялық номері. Бұл номер халықаралық ISO-2108 және мемлекеттік СТ РК 994-96 «Басылымдар. Кітапхы халықаралық стандартты номерлеу» стандарттары бойынша анықталады. Қазақстанда бұл стандарт 1997 жылы енгізілген. Осы стандарт 1966 жылы Британияда 9 белгіден құралған кітап номері ретінде дайындалып, қолданылған еді. Ал 1970 жылы ол 10 санға дейін ұзартылып, ISO-2108 деген атауға ие болып, халықаралық стандартқа айналды. Кеңес Одағының құрамында болған елдер бұл номерді 1987 жылдан бастап қолданып келеді. Бүгінгі күні бұл жүйе әлемнің 160 елінде пайдаланылады. Бір шығарманың түрлі басылымдарына әртүрлі номер береді. Бір берілген ISBN номері екінші рет қайталанып берілуі мүмкін емес. . Кітаптың халықаралық стандартты номері баспа өнімдерінің: кітаптар мен кітапшаларға, альбомдар мен атластарға, жинақтық басылымдарға, аудио- видео басылымдарға, электронды басылымдарға, микротасымалдағыштағы басылымдарға, Брайль қаріптері бойынша жарық көретін басылымдарға беріледі. Сонымен қатар, сериялық басылымдарға халықаралық сериялық номер (ISSN) беріледі. Егер басылымда бірнеше ISBN болса, онда:
кітап көптомды басылымның бір кітабы;
бұл - аударма кітап: біреуі түпнұсқаның номері, біреуі аударманың ISBN-ні;
кітап бір уақытта бірнеше баспадан шыққан.
Кітаптың халықаралық стандартты номерінің өз құрылымдық ерекшелігі бар. 2007 жылға дейін ол тіліне, басылымына қарамастан, ISBN аббревиатурасы мен 4 топқа бөлінген, бір-бірімен дефис арқылы ажыратылатын 10 саннан тұратын еді.
3.Баспа өнімдерінің шығарылымдық деректерінің құрамы
Баспа ісі теорясында кітапты немесе баспа өнімін безендіру дегеніміз – кітапқа қасиетті түр берумен тең делінеді. «Безендіру» сөзінің аясына шығарылымдық деректер де кіреді. Кітап суретші, әдеби және техникалық редактордың, енді бір жағынан полиграфия қызметкерлерінің біріккен еңбегінің жемісі болып табылады. Кітаптың көркемделуіне қойылатын негізгі талаптар мемлекетаралық ГОСТ 7.4-95 «Басылымдар. Шығарылымдық деректерге қойылатын талаптар» атты стандарт бойынша жүзеге асады. Қазақстанда бұл стандарт 1996 жылы енгізілген. Осы стандартта шығарылымдық деректерге басылымды сипаттайтын және оны безендіруге арналған элеметттердің жиынтығы деп анықтама берген. Олар – кітаптың жеке паспорттық мәліметтері, оны шығарушының кәсіби біліктілігінің және жауапкершілігінің объективті көрсеткіші. Кітап шығарылымдық деректерінің қаншалықты дұрыс және толық берілгендігінен ол туралы түрлі ақпараттық базалардағы мәліметтердің дәлдігі, библиографиялық мәліметтерді жасауда кететін шығын, кітап сату, кітапханалар мен ақпараттық мекемелердегі ақпараттық жұмыс байланысты болады. ГОСТ 7.4-95 «Басылымдар. Шығарылымдық деректерге қойылатын талаптар» атты негізгі стандарт он жылдан аса уақыт жұмыс істеуде. Шығарылымдық деректердің құрамы, құрылымы, орналасуы осы стандартта жан-жақты жазылған. Ғылыми әдебиеттерді, анықтамалықтарды, оқулықтарды шағаратын баспалар аталған стандарттағы нормалар бойынша кітап шығаруға тырысады. Мәселен, «Білім», «Жазушы», «Санат», «Мектеп», «Жалын», «Балауса» және т.б. баспаларды атауға болады. Дегенмен, кейбір баспагерлер, негізінен ғылыми-көпшілік және көркем әдебиетті шығаратын баспалар кітаптың шығарылымдық деректеріндегі нормаларды ұстанбайды. Мысалға:
1.Титулдық бетте автордық аты-жөні жазылғанмен, мұқабада көрсетілмеуі – бұл оқырманның бір көргенде кітап туралы толық мәліметті алуына кедергі жасайды, сөреде тұрған кітапты дүкеннің мәліметтер жүйесінен автордың фамилиясы бойынша жазылғандықтан, іздеп табуды қиындатады.
2.Санаулы ғана баспалар корешоктағы мәліметтерді ГОСТ 7.84-2001 стандартындағыдай астынан үстінен қарай жазып жүр.
3.Кейбір баспаханаларда басылған, баспалық-редакциялық өңдеуден өтпеген кітаптарда авторлық құқықты қорғау белгісі де, ешқандай номерлерде кездеспейді.
Басылымды басуға дайындаудағы ең маңызды кезеңдердің бірі – оның шығарылымдық деректерін көркем безендіру мен рәсімдеу. Қолжазбамен, авторлық тұпнұсқамен жұмыс істеу барысында баспагер мемлекеттік және салалық нормативтік актілердің шеңберінен шықпауы керек. Кітапты безендіру бірнеше маманның – редактордың, суретшінің, техникалық редактордың еңбегімен және полиграфиялық өндіріс технологиясымен анықталатын шығармашылық процесс.
Кітаптың шығарылымдық деректерінің құрамына:
тақырып үстілік мәліметтер;
автор мен кітапты шығаруға атсалысқан басқа да адамдардың аты-жөні;
басылымның атауы;
тақырып астылық мәліметтер;
шығарылымдық (выходные) деректершығару мәліметтері (выпускные данные) мен оларға қосымшалар;
қайта басылым туралы мәлімет;
ӘОЖ, ББК классификациялық индекстері мен авторлық белгі;
кітаптың халықаралық стандартты номері (ISBN);
сериялық басылымдардың халықаралық стандартты номері (ISSN);
авторлық құқықты қорғау белгісі;
кітап аннотациясы кіреді.
Кез-келген жарық көретін кітап қазақтың мемлекеттік Кітап палатасына тіркелуі қажеттігін, Кітап палатасы әрбір басылымға өзіне керекті кітапханалық-библиографиялық номері, халықаралық стандарт номерін, әмбебап ондық классификациялық санын беретіндігін айтып өттік. Көп жылдан бері Кітап палатасы — ақпарат әлеміндегі рухани басылымдардың жарыққа шығуына бағыт-бағдар беріп, халықаралық стандарт талабына сай тіркеуге алып, баспа және баспасөз өнімдерін жинап, сақтайтын, статистикасын жүргізетін ғылыми-библиографиялық орталық болып саналады. Сондай-ақ, палатаның баға жетпес алтын қорында ұлы ақын-жыраулар мен жазба әдебиет классиктерінің туындылары, әлем көркем сөзінің үздік үлгілері, қазіргі заман қаламгерлерінің әйгілі туындылары, журналдар, газеттер мен басқа да баспасөз өнімдері сақталып келуде.
4.ҚР Ұлттық кітап палатасы
Қазақстан Республикасының Ұлттық кітап палатасы – ұлтымыздың жады, халқымыздың тарихы, тасқа басылып, хатқа түскен әрбір сағаты, тәулігі, айы мен жылы деуімізге болады.
Кітап палатасының негізгі 8 бөлімі бар:
Тіркеу және бақылау бөлімі
Статистика бөлімі
Мемлекеттік библиография бөлімі
Анықтамалық-іздеу бөлімі
«Казахстаника» бөлімі
Қазақстан Республикасының Баспасөз мұрағаты бөлімі
Баспа-редакциялық бөлімі
Ақпараттық технологиялар бөлімі.
Әр бөлімнің жеке атқаратын өз міндеттері бар. Тіркеу және бақылау бөлімі республика аумағында жарық көрген барлық баспа өнімдерінің, сонымен қатар, баспалардың тапсырысымен шетелде шығатын кітаптарды қабылдау мен алғашқы тіркеуін жүргізеді. Баспа өнімдерінің өз уақытында түсіп, кітаптың шығарылымдық деректерінің мемлекеттік стандартқа сәйкес дұрыс рәсімделуі мен халықаралық ISBN номерінің баспалар мен баспалық жұмыс жүргізетін ұйымдардың дұрыс қолдануын қадағалайды.
Статистика бөлімі Қазақстан аумағында жарық көретін баспа өнімдерінің статистикасын жүргізеді. Мемлекеттік библиографиялық бөлім 1968 жылы құрылған. Бұл бөлім Кітап Палатасына түсетін барлық кітап, журнал, газет өнімдерін таңдап, талдау ұмыстарымен айналысады. Осылардың негізінде бөлім библиографиялық көрсеткіштер шығарады. «Казахстаника» бөлімі 1973 жылдан жұмыс істейді.Қызметінің негізгі бағыты – Қазақстан Республикасы жөніндегі керекті ақпаратты іздеу мен материалдарды тіркеу. Мемлекеттік библиографиялық бөлім 1968 жылы құрылған. Бұл бөлім Кітап Палатасына түсетін барлық кітап, журнал, газет өнімдерін таңдап, талдау жұмыстарымен айналысады. Осылардың негізінде бөлім библиографиялық көрсеткіштер шығарады. Анықтамалық іздеу бөлімі елдегі баспасөздегі материалдарды жинаумен айналысады. Жыл сайын жаңа картотекалармен толықтырылып отыратын алфавиттік және жүйелік каталогтарды жасайды, авторлардың бірінші шығарылымдарына библиографиялық анықтама береді . Қазақстан Республикасының Баспасөз мұрағаты бөлімі 1968 жылы құрылған. Жыл сайын мұрағат 75 мыңнан аса республикада шығатын, сонымен қатар, Қазақстанның тапсырысы бойынша мемлекет аумағынан тыс жерлерде жарық көретін барлық баспасөз түрлерінің даналарын алады. Баспалық-редакциялық бөлім Кітап Палатасынан шығатын түрлі жылнамаларды редакциялық өңдеуден өткізіп, басуға дайындайды. Ақпараттық технологиялар бөлімі библиографиялық процесстерді автоматтандыруға арналған түрлі техникалық бағдарламалармен айналысады.
5.Кітаптың халықаралық стандартты номері (ISBN)
Кітапты мемлекеттік және халықаралық стандарттарға сай рәсімдеуде ISBN (International Standart Book Number) – Кітаптың Халықаралық Стандартты Номері ерекше орын алады. Баспадан басылып шыққан әр өнім осы номер арқылы ғана әлемге тарала алады. ISBN – кітаптың ерекше, техника оқи алатын идентификациялық номері. Бұл номер халықаралық ISO-2108 және мемлекеттік СТ РК 994-96 «Басылымдар. Кітапхы халықаралық стандартты номерлеу» стандарттары бойынша анықталады. Қазақстанда бұл стандарт 1997 жылы енгізілген. Осы стандарт 1966 жылы Британияда 9 белгіден құралған кітап номері ретінде дайындалып, қолданылған еді. Ал 1970 жылы ол 10 санға дейін ұзартылып, ISO-2108 деген атауға ие болып, халықаралық стандартқа айналды. Кеңес Одағының құрамында болған елдер бұл номерді 1987 жылдан бастап қолданып келеді. Бүгінгі күні бұл жүйе әлемнің 160 елінде пайдаланылады. Бір шығарманың түрлі басылымдарына әртүрлі номер береді. Бір берілген ISBN номері екінші рет қайталанып берілуі мүмкін емес. Кітаптың халықаралық стандартты номері баспа өнімдерінің: кітаптар мен кітапшаларға, альбомдар мен атластарға, жинақтық басылымдарға, аудио- видео басылымдарға, электронды басылымдарға, микротасымалдағыштағы басылымдарға, Брайль қаріптері бойынша жарық көретін басылымдарға беріледі. Сонымен қатар, сериялық басылымдарға халықаралық сериялық номер (ISSN) беріледі. Егер басылымда бірнеше ISBN болса, онда:
кітап көптомды басылымның бір кітабы;
бұл - аударма кітап: біреуі түпнұсқаның номері, біреуі аударманың ISBN-ні;
кітап бір уақытта бірнеше баспадан шыққан.
Халықаралық стандартты номер ISBN аббревиатурасымен бірге титулдық беттің астыңғы сол жақ бұрышта жазылады.
Ал көптомдық басылымдарда екі ISBN номері жазылады: біріншісі – нақты бір томның, ал оның астында көптомдық басылымдардың ISBN номері жазылады. Көптомдық басылымдардың номерін барлық басылымдарда беріледі. Егер кітапты бірнеше баспа бірлесіп шығарса, онда, титулдық беттің артына басның өзіндік ISBN номерлері мен толық атын жазады. Сонымен қатар, алғаш жарияланып отырған аударманың түпнұсқа тіліндегі номері мен аударма тілдегі номері бірге жазылады. Қасына қай тілдегі индексі екендігін білдіру үшін, жақшаның ішінде тілді көрсетеді.
Ал комплект болып шығатын кітаптарда екі ISBN номері болады. Біреуі комплектке кіретін кітаптікі болса, екіншісі, оларды біріктіріп тұратын мұқабаның номері. Оларда ең бірінші жеке кітаптың ISBN-і, содан кейін екеуіне ортақ номері жазылуы керек. Бұл номерлердің қасына да қандай номер екендігі жақшаның ішіне жазады
6. Сериялық басылымдардың халықаралық стандартты номері (ISSN).
ISSN номері мен штрих-кодтар – библиографиялық тізім мен ұлттық баспа өнімдерінің статистикасын жүргізу кезінде өте қажетті элементтер. Бұл номерлер библиографиялық сипаттаманың негізі болып табылады. Бұл кодтар жүз жылдан аса уақыт тауарды бақылау мен баспа-кітап сату саласында библиографияның жүйесінде табысты қолданылып келеді.
Осы сериялық басылымдарға арналған номер:
баспа кітаптары мен кітапшаларға;
кассетадағы кітаптарға;
микрокомпьютерлерге арналған бағдарламалық жабдықтауларға;
электронды жарияланымдарға;
микроформаттардағы жарияланымдарға;
зағиптарға арналған Брайль қарпімен жазылған басылымдарға;
альбомдарға;
мәтіні бар фотоальбомдарға;
картографиялық атластарға берілмейді.
Сериялық басылымдардың халықаралық стандартты номері басылым баспаға дайындалып жатқан кезінен бірге жүреді. Баспа ісін бір-бірімен байланыстырудағы маңызды құрал болып табылады. Бұл номер басылымның қай жерде шыққанына қарамастан, барлығына беріледі. Номердің құрылымы ISSN аббревиатурасы мен 8 саннан тұрады. Басылым қай тілде жарық көрсе де, осы ереже сақталады. Оның сандық бөлігін көрсету үшін 0 ден 9 ға дейінгі араб цифрлары қолданылады. Соңғы цифр римдік Х саны болуы мүмкін, ол тексеру саны болып табылады. Номердің сандық бөлігі құрамында 4 цифры бар екі бөліктен тұрады. Олар бір-бірімен дефис арқылы бөлінеді. Ал сандық бөлік ISSN аббревиатурасынан пробел арқылы бөлінеді. Тексеру цифры сандық бөліктің дұрыстығын тексеру үшін пайдаланылады. Сериялық басылымдардың кітаптарына бір номер беріледі. Ал егер негізгі басылымнан атауы өзгеше болатын болса, басқа номер беріледі. Егер басылымның атауы өзгеретін болса, онда оған да басқа номер береді. Бір рет берілген номер екінші рет берілмейді. Бүгінгі күні әлемде 1 миллионнан аса сериялық номер бар. ISSN-нің берілу ережесін анықтайтын ISO 3297 стандарты 1975 жылы енгізілген. Осы номерді беру процесі әлемдегі 75-тен астам Ұлттық орталықтарда бақыланады. Олардың бір-бірімен байланысын Францияда орналасқан Халықаралық Орталық үйлестіреді [7].
Бүгінгі күнде кітапты тауарлық тұрғыдан өткізу мен тексеру оңай болуы үшін оларға штрих-кодтар береді. «Штрих-код – сандық немесе сандық-әріптік кодтың оптикалық бейнесі. Ол көлденең тұрған жолақтар мен интервалдардың кезектесіп келуінен құралады. Штрих-код тауарды сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Онда әртүрлі міндетті атқаратын бірнеше символикалар бар. Оның мерзімді басылымдарды штрих-кодтауда қолданылатын, кең таралған екі түрі бар:EAN-13 және 128 коды, ал ISSN коды осыған жатады.EAN 13 - коммерциялық тарату үшін пайдаланылатын код. Ол әлем бойынша көп қолданылады. Оны біз дүкендерден тауар алған кезде көп байқаймыз. EAN 13 (ол 13 белгіден тұратындықтан осылай аталады) Брюссельде орналасқан Тауарларды номерлеу еуропалық Ассоцияциясымен (EAN), бақыланады. EAN и ISSN Халықаралық орталығының арасында киоскілер мен супермаркеттерде сатылатын мерзімді басылымдар үшін ISSN идентификациялық код ретінде пайдалану туралы келісім жасалған. Сондықтан, ISSN EAN 13 кодын мерзімді басылымдарға беру үшін пайдаланылады»
7. Әмбебап Ондық классификациясы
Әмбебап ондық классификация осыдан 100 жылдай уақыт бұрын пайда болған. Осы уақыт аралығында ол көптеген өзгерістерге ұшырады, сыналды, соған қарамастан оның таралуымен тең келетін классификациялық индекс жоқ. Халықаралық библиографияға арналған классификациялық жүйе ретінде пайда болған ӘОЖ бүгінгі күні әлемнің көптеген елдерінде бапа өнімдерін, түрлі құжаттарды, машина оқитын құжаттарды жүйелейтін классификация ретінде қолданылады. Өткен ғасырдың 80-жылдарынан бері оны «УДК консорциумы» шығарады. Ал 1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін, сол күнге дейін қолданылып келген «КСРО-дағы кітап басу ісіндегі әдебиеттерге арналған жалпы классификацияны» алмастырды. ОСТ 29.131-98 "Баспалық және кітап таратушылық библиографиялық ақпарат» деп аталатын стандарт бойынша белгіленеді. Ол әлемнің барлығына түсінікті, халықаралық дәрежеде кітап сату мен тарату ісінде маңызды рөл атқарады. Кітап нарығындағы субектілердің ақпарат алмасуын жеңілдетеді. Ғаламторда ӘОЖ арқылы кітап сатып алуға болады. Бірақ та кейінгі кезде жарық көріп жатқан басылымдардың басым көпшілігінде осы номер кездеспейді. Кітап палатасының мамандары баспагерлер бұл номерді алмайды дейді. Кітап палатасына номределді алуға тапсырыс берген кезде тек ББК индексін жазып, ӘОЖ индексін жазуды талап етпейді. Сондықтан бүл индекс көптеген кітаптарда жазылмайды.
«Ал ББК дегеніміз – кітапханалық-библиографиялық классификация. Бұл баспа ісінде өолданылатын сандық жүйелердің бір түрі. Ол елдегі баспа өнімдерін есепке алу мен классификациялау үшін қолданылады. 1960-жылдары ББК таблицасының алғашқысы жарық көрген. Оны жасауға бірнеше жылдар мен көптеген зерттеу жұмыстары жүргізілді. ББК-ны каталогтар мен картотекаларда кітап қорларын жасауда, библиографиялық басылымдарда қолданылатын болды. Кеңес кезінде ББК-ны да идеологияның құралы ретінде де пайдалаған. Оны көп жылдар бойы кітапханалар мен библиографиялық мекемелерде жұмыс істейтін адамдардан құралған Редколлегия бақылап отырған. ББК бұрыннан бар әлемдік классификацияның дамытылған түрі болып табылады. Оның бірінші шығарылымы түрлі мақсаттағы мен көлемдегі басқа да классификацияның негізі болып табылады. Мысалы, ғылыми кітапханаларға арналған қысқартылған нұсқасы, қоғамдық кітапханаларға арналған, балалар мен мектеп кітапханаларына арналған, облыстық кітапханаларға арналған ББК таблицалары бар. ББК – әмбебап классификациялардың ішіндегі ең жасы. Сондықтан бүгінгі күнгі ғылымның құрылымы мен логикалық дамуын нақты бейнелейді. Ол өзінің қуаттылығы жағынан тек УДК-ға тең келеді. Бұл жүйеде толық интернационализмді беретін техникалық әдістер қолданылады, яғни, ол барлық халықтар мен тілдердің әдебиетінің бейнеленуіне мүмкіндік береді. Соның арқасында ол тек КСРО-ның шеңберінде қалып қоймай, тез таралуына мүмкіндік берді. Орыс теоретиктері ӘОЖ мен Дьюидің ондық классификациясында АҚШ пен және басқа да елдерге басымдық береді деп санайды.
Кітапхана библиографиялық классификация (ББК).
Кітап палатасына номределді алуға тапсырыс берген кезде тек ББК индексін жазып, ӘОЖ индексін жазуды талап етпейді. Сондықтан бүл индекс көптеген кітаптарда жазылмайды.
«Ал ББК дегеніміз – кітапханалық-библиографиялық классификация. Бұл баспа ісінде өолданылатын сандық жүйелердің бір түрі. Ол елдегі баспа өнімдерін есепке алу мен классификациялау үшін қолданылады. 1960-жылдары ББК таблицасының алғашқысы жарық көрген. Оны жасауға бірнеше жылдар мен көптеген зерттеу жұмыстары жүргізілді. ББК-ны каталогтар мен картотекаларда кітап қорларын жасауда, библиографиялық басылымдарда қолданылатын болды. Кеңес кезінде ББК-ны да идеологияның құралы ретінде де пайдалаған. Оны көп жылдар бойы кітапханалар мен библиографиялық мекемелерде жұмыс істейтін адамдардан құралған Редколлегия бақылап отырған. ББК бұрыннан бар әлемдік классификацияның дамытылған түрі болып табылады. Оның бірінші шығарылымы түрлі мақсаттағы мен көлемдегі басқа да классификацияның негізі болып табылады. Мысалы, ғылыми кітапханаларға арналған қысқартылған нұсқасы, қоғамдық кітапханаларға арналған, балалар мен мектеп кітапханаларына арналған, облыстық кітапханаларға арналған ББК таблицалары бар. ББК – әмбебап классификациялардың ішіндегі ең жасы. Сондықтан бүгінгі күнгі ғылымның құрылымы мен логикалық дамуын нақты бейнелейді. Ол өзінің қуаттылығы жағынан тек УДК-ға тең келеді. Бұл жүйеде толық интернационализмді беретін техникалық әдістер қолданылады, яғни, ол барлық халықтар мен тілдердің әдебиетінің бейнеленуіне мүмкіндік береді. Соның арқасында ол тек КСРО-ның шеңберінде қалып қоймай, тез таралуына мүмкіндік берді. Орыс теоретиктері ӘОЖ мен Дьюидің ондық классификациясында АҚШ пен және басқа да елдерге басымдық береді деп санайды.
Оның құрылымы мен мазмұнынан сол жылдардағы ғылымның даму деңгейін байқауға болады. Бірақ оны жасаушылар бұл классификацияны дамытып, толықтырып отыруға мүмкіндік жасаған. Осы күнге дейін 160-тан астам толықтырулар мен өзгерістердің енгізілуі оның әркез дамып отыратындығын көрсетсе керек.
ББК-ның философиялық-методологиялық негізінде ғылым мен шынайы құбылыстар жатыр. Жеңілден қиынға, астыдан үстіге қарай жылжитын болғандықтан, ғылымның нақты субординациясы болып табылады. ББК-да тек қана ғылымдардың жүйесін ғана емес, сонымен бірге ғылымдардың зерттейтін түрлі объектілері мен принциптері, түсініктері, фактілер, оқиғалар, өнер туындылары кіреді. ББК-ның құрылымы бірнеше таблицалардан тұрады: негізгі, жалпы, аймақтық, арнайы. Олар бір-бірімен бірге қолданылуы да мүмкін.»
Баспа өнімдерінің штрих-коды
Штрих-код тауарды сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Онда әртүрлі міндетті атқаратын бірнеше символикалар бар. Оның мерзімді басылымдарды штрих-кодтауда қолданылатын, кең таралған екі түрі бар: EAN-13 және 128 коды . EAN 13 - коммерциялық тарату үшін пайдаланылатын код. Ол әлем бойынша көп қолданылады. Оны біз дүкендерден тауар алған кезде көп байқаймыз. EAN 13 (ол 13 белгіден тұратындықтан осылай аталады) Брюссельде орналасқан Тауарларды номерлеу еуропалық Ассоцияциясымен (EAN), бақыланады. EAN и ISSN Халықаралық орталығының арасында киоскілер мен супермаркеттерде сатылатын мерзімді басылымдар үшін ISSN идентификациялық код ретінде пайдалану туралы келісім жасалған. Сондықтан, ISSN EAN 13 кодын мерзімді басылымдарға беру үшін пайдаланылады . EAN 13 коды негізінен кәсіпорын тіркелген мемлекетті білдіретін кодтан басталады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 1110 11 1996 жылдың қыркүйек айында қабылданған “Қазақстан Республикасында штрих-код жүйесін енгізу туралы” қаулысы бойынша "Стандарттау және сертификаттау туралы" Қазақстан Республикасының заңына сәйкес елімізде өндірілген өнімдерді автоматтандырылған есепке алу мақсатында өнімдерді штрих-кодқа өткізу міндеттелген. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1993 ж. сәуірдегі № 270 қаулысы бойынша Ұлттық мемлекеттік кітап палатасына Кітаптарды халықаралық стандартты номермен тіркеу, штрих-код беру (ISBN Агенттігі), сериялы басымдарды тіркеп, штрих-код беру (ISSN Агенттігі) сонымен бірге халықаралық ISO 10579 стандартына сай, музыкалық-ноталық шығармаларды тіркеп, штрих-код беру (ISMN Агенттігі) жұмыстары жүктелген. Осыған байланысты Кітап палатасы төмендегідей өнімдерді Халықаралық номермен тіркеп, штрих-код бере алады: 1. Ноталық басылымдарға, соның ішінде электрондық, нотасы жазылған музыкалық шығармаларға;2.Мультимедиялық басылымдардың бөлігі, құралында нотасы жазылған музыкалық шығармалар және музыкалық шығармалар және музыкалық шығармаларды орындаушылары жазылған; 3. Аудиобасылымдар, соның ішінде музыкалық шығармаларды орындаушылардың электрондық аудиожазбалары;4.Бейнебасылымдар, соның ішінде музыкалық шығармалардың орындаушылардың электрондық бейне жазбалары;5.Микрофордағы ноталық басылымдар; 6.Брайль қарібіндегі ноталық басылымдар. Бүгінде баспалардан шығып жатқан кітаптардың кейбіреуінде ғана штрих-код кездеседі. Мысалы, «Санат» баспасынан жарық көрген Зейнолла Сәніктің «Басбай» атты кітабының соңғы титулдық бетінде штрих-коды орналасқан. Штрих-кодтың үстіңгі бөлігінде кітаптың халықаралық стандартты номері 9965-665-53-6 берілсе, астыңғы бөлігінде ЕАН 13 коды 9 789965 66533 орналасқан. Бұл штрих-код кітаптың тауар айналымына еркін түсуіне мүмкіндік береді. Ақыт Үлімжіұлының «Жиһаншах» деп аталатын кітабында да штрих-код берілген. Кітаптың ISBN номері 9965-9890-7-9 болса, ал штрих-коды – 9 789965 989070. Бұл жердегі 978 саны басылымның префиксі, 9965 – елдің идентификациялық номері, 9890 – баспа идентификаторы, бұлар ISBN номерінің негізінде алыған сандар, 07 саны – басылымның шыққан жылы, 0 – бақылау саны. Кітаптың ISBN номері 9965-9890-7-9 болса, ал штрих-коды – 9 789965 989070. Бұл жердегі 978 саны басылымның префиксі, 9965 – елдің идентификациялық номері, 9890 – баспа идентификаторы, бұлар ISBN номерінің негізінде алынған сандар, 07 саны – басылымның шыққан жылы, 0 – бақылау саны.
10.Авторлық белгі, рәсімдеу.Авторлық белгіде автордың тегі, кітап атауының бірінші сөзі кодталады.Егер басылымды үш төрт автор жазған болса, онда бірінші тұрған автордың фамилиясы көрсетіледі. А.Б арқылы кітапты кітапханаларда автордың аты жөнімен немесе кітап атауымен алфавит бойынша орналастырылады.Ол автор фамилиясы немесе кітап атауының алғашқы әріптерімен соған сәйкес екі саннан құралады. Бұл сандарды А. Б. Хавкинаның авторлық таблицалары арқылы анықтайды.Ол 1916 жылы жасалып, содан бері жиырмадан астам рет қайта басылып шықты.Кітаптің библиографиялық карточкасын түзегенде осы ав-қ белгі маңызды болып табылады.
Авторлық құқық шығарма дүниеге келген бастап туындайды. Авторлық құқықтың пайда болуы мен пайдаланылуы үшін міндетті түрде тіркеуді қажет етпейді. Шығарманың авторы, кіріспе сөздердің авторлары мен иллюстрациялардың авторлары және де басқа зияткерлік меншікті жасаушы адамдардың өз туындыларына даусыз құқығы бар. Тек қызметтік міндетті орындау кезінде жасалған дүниелерге авторлық құқық таралмайды.
Баспагерлерге келісім-шарт бойынша ғана белгілі бір уақытқа шығарманы қолдану құқығы беріледі. Негізгі мәтін авторының копирайтта фамилиясы мен инициалдары, содан кейін шығарманың шыққан жылын көрсетеді. Аударма басылымдарда автордың аты-жөні тиүпнұсқада қалай жазылып тұр, солай көрсетеді.
Ал ұжыммен жазылған монографияларда белгілі бір бөлімдер мен тарауларды жеке авторлар жазса, онда, әр автордың авторлық құқық белгісі фамилиясымен жазылады. Ереже бойынша, титулдық беттің артын шамадан тыс толтырмас үшін авторлық құқықты қорғау туралы белгіде 4 автордан артық көрсетілмейді. Копирайт белгісінің жоқ болуы автордың авторлық құқығы жоқ дегенді білірмейді. Авторлық құқық Қазақстан Республикасында «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заңмен қорғалады. Ал аударма басылымдарда авторлық құқықты қорғау белгісін түпнұсқада берілген түрінде жазады. Аударма жасаған адамның аты-жөні, қай тілге аударылғаны туралы мәлімет пен бірге түпнұсқа авторының авторлық құқықты қорғау белгісінің астына беріледі. Қайта айтып шыққан, өңдеуден өткізген адамдардың аты-жөні авторлық құқықты қорғау белгісінде не істегені тралы ақпаратпен бірге беріледі. Суретші-иллюстраторлардың фамилиясы мен инициалдерінан кейін копарайтта авторлық құқығы қорғалатын обектіні жзазып қою шарт. Мысалы, «фотосы, иллюстрациясы» деп беру керек
11.Титулды бет және тақырып үсті мәліметтердің құрамы.
Титулдық бет – кітап туралы мәліметтердің негізгі жиынақталған жері. Титулдық бет арқылы нақты кітап туралы түсінік қалыптасады. Халықаралық және мемлекеттік библиография жүргізу ережелеріне сәйкес, мәліметтер осы титулдық беттен алынып, мемлекеттік библиографиялық жүйесі мен кітап тарату мекемелері мен кітапханаларда басылым туралы ақпарат беріледі.
Титулдық бетте:
Тақырып үстілік мәліметтер
Сериялық басылымдардың халықаралық стандартты номері (ISSN);
Автор (авторлар) туралы мәлімет
Басылымның аты
Тақырып астылық мәліметтер
Шығу деректері жазылады.
Тақырып үстілік мәліметтердің құрамы төмендегідей болуы мүмкін:
басылымды шығаруға тапсырыс берген немесе шығаруға қатысқан мекеменің аты;
серия туралы мәлімет;
басылымды нормативтік және инструкциялық бекіту жөніндегі мәлімет;
«Бұндай мәліметтер титулдық беттің жоғарғы жағында және автор фамилиясының үстінде жазылады. Егер авторы жоқ болса, басылымның атауының үстіне беріледі. Кітапты шығарған немесе шығаруға қатысқан ұйымның немесе мекеменің атауы ресми бекітілген форма бойынша жазу керек:
Егер кітапты шығарып жатқан ұйым жоғары тұрған мекеменің құрамдас бөлігі болып табылса, онда ең бірінші жоғары тұрған мекеменің атауы жазылады. Басқарушы мекеменің атауын қарамағындағы мекеменің атауының үстінен жазылады.
Егер кітап бірнеше ұйымның атынан шығатын болса, онда барлық ұйымдардың аты-жөні жазылады.
Егер кітап сериялы басылым болса, онда серия туралы мағлұматқа серияның тақырыбы және серияны шығарудың мақсаты, оқырман адресі, серияның ұйымдастырылған уақыты, ұйымдастырушысы, редакторы, құрастырушысы, серияның редакциялық кеңесі, шығарылым номері кіруі мүмкін. Серия туралы ақпаратты титулдық бетте толық жазу-жазбау керектігін баспагер шешеді. Серия туралы мағлұмат титулдық беттен басқа, контртитулда, авантитулда, артқы титулда жазуға болады. Серия туралы мағлұматтарды барлық кітаптарда бірдей қылып сәндеп берген жөн»
12.Сериялық басылымдардың шығарылымдық мәліметтердің рәсімделуі.
Сериялық басылым –бірдей тақырыппен нөмірленген белгілі бір уақытты басылып шығатын жалғасы алдын ала жоспарланбаған басылым түрі.
Серияның тақырып астылық мәліметтерін ереже бойынша, бөлек жолға жазады.
серия туралы мағлұматқа серияның тақырыбы және серияны шығарудың мақсаты, оқырман адресі, серияның ұйымдастырылған уақыты, ұйымдастырушысы, редакторы, құрастырушысы, серияның редакциялық кеңесі, шығарылым номері кіруі мүмкін. Серия туралы ақпаратты титулдық бетте толық жазу-жазбау керектігін баспагер шешеді. Серия туралы мағлұмат титулдық беттен басқа, контртитулда, авантитулда, артқы титулда жазуға болады. Серия туралы мағлұматтарды барлық кітаптарда бірдей қылып сәндеп берген жөн»
Егер серияның басылымдары номерленген болса, онда оны серия тақырыбынан кейін жазады. Шығарылымның реттік санын білдіретін цифрды барлық кітаптарда бірдей «Шығарылым», «Номер», «Том» деген сөздермен бірге немесе оларсыз да келтіреді» [12, 8б]
Сонымен қатар, серия мерзімді басылымға қосымша ретінде шығуы мүмкін, бұл да серия туралы мағлұматтың құрамына кіреді.
Белгілі бір ұйымның атынан шыққан серияның тақырыбын сол ұйымның атауынан кейін жазады.
Серияның ұйымдастырылған уақытын оның атынан кейін жазады. Серияның қүрылған жылы деп серия бойынша алғашқы кітап шыққан жылды атайды. Бұл деректі көбіне титулдық беттің артына жазады, кейде контртитул мен авнтитулдарда да орналастырады. Контртитул:

Серияның ұйымдастырылған уақыты, редакциялық кеңес, ұйымдастырушы туралы ақпраттарды қамтитын толық деректі контртитулға немесе титулдық беттің артына берген дұрыс.
Титулдық беттің арты:
Егер серияның Сериялық басылымның Халықаралық стандарттық номері бар болса, онда оны міндетті түрде титулдық беттің, мұқаба немесе переплеттың жоғарғы оң жақ бұрышына жазады.
13.МЕМСТ 994-96 «Басылымдар кітапты халықаралық стандартты нөмірлеу»
ISBN СТ РК 994-96 «Басылымдар. Кітапты халықаралық стандартты
номерлеу» стандарты бойынша төмендегі баспа өнімдеріне берілмейді:
1. мерзімді жəне жалғасатын басылымдарға;
2. ақпараттық мерзімді жəне жалғасатын басылымдарға
(библиографиялық көрсеткіштер, экпресс-ақпарат);
3. ноталық басылымдар;
4. картографиялық басылымдар;
5. изобасылымдар;
6. диссертациялардың авторефераттары;
7. əдістемелік құралдар, нұсқаулықтар;
8. нормативтік-құқықтық құжаттардың жеке басылымдары;
9. репринтті басылымдар;
10.патенттер мен прейскуратттардың жеке басылымдары;
11. өнеркəсіптік құрал-жабдықтар мен заттардың каталогы жəне
жаңа құралдарың сипаттамасы мен пайдалану нұсқаулығы;
12.жарнамалық басылымдар;
13.оқу бағдарламалары, жоспарлар, тапсырмалар, оқу кестесі,
лабораторлық жұмыстар;
14.телефондар анықтамалығы.
ISBN-сіз кез-келген кітап еркін сату айналымына түсе алмайды. Əрине, аз
тиражбен шығарылған кітаптарға ол номерді алмай-ақ қоюға болады, бірақ
онсыз сату қиынға түседі. Өйткені көптеген магазиндерде кітапты базаға осы
номер арқылы енгізеді, ал ISBN-сіз кітап енгізілмейді.
Кітапты ISBN жүйесіне енгізгеннен кейін ол туралы əлемдегі кез-
келген баспалар біле алады. Дегенмен, авторлық құқық шығарманың дүниеге
келген кезінен, оның халықаралық номерінің бар жоқтығына бйланыссызтуындайтынын айта кеткен жөн.
14. Титулдық бет – кітап туралы мәліметтердің негізгі жиынақталған жері. Титулдық бет арқылы нақты кітап туралы түсінік қалыптасады. Халықаралық және мемлекеттік библиография жүргізу ережелеріне сәйкес, мәліметтер осы титулдық беттен алынып, мемлекеттік библиографиялық жүйесі мен кітап тарату мекемелері мен кітапханаларда басылым туралы ақпарат беріледі.
Титулдық бетте:
Тақырып үстілік мәліметтер
Сериялық басылымдардың халықаралық стандартты номері (ISSN);
Автор (авторлар) туралы мәлімет
Басылымның аты
Тақырып астылық мәліметтер
Шығу деректері жазылады.
15.Тақырып асты мәліметтері
Тақырып астылық мәліметтер. Басылым атауының астында жазылатын мәліметтер титулдық бетті рәсімдеудегі маңызды бөлім болып табылады. Тақырып астылық мәліметтердің құрамына:
• басылым атауына түсіндірме ретіндегі жазбалар;
• басылымның мақсаты мен оқырман аудиториясы туралы;
• басылым түрі туралы мәлімет;
• басылымның оқу құралы, оқулық немесе ресми басылым екендігінің ресми бекітілгені туралы мәлімет;
• шығарылып жатқан басылымның жанры мен формасы туралы мәлімет;
•қосымшалар туралы мәлімет;
• жеке шығарылған қосымшада негізгі басылым туралы мәлімет;
• құрастырушылардың, өңдеушілердің, қайта айтып берушілердің аты-жөні;
• көптомдық басылым болса, онда томдардың саны туралы мәлімет;
• кіріспелер мен алғысөздердің авторлары, рецензенттердің аты-жөні;
•жауапты редактордың аты-жөні;
• редакциялық кеңес туралы мәлімет;
• суретші-безендірушінің аты-жөні;
• кітап томының, бөлімінің кезекті номері;
• тұпнұсқалық мәтін тілі мен аудармашының аты-жөні;
• қайта басылым мен өңдеу туралы мәлімет;
• тағы да басқа осы басылымға тән мәліметтер.
Тақырып астылық мәліметтерді титулдық бетке жазған кезде жоғарыда көрсетілген рет бойынша орналастыру керек.
Атауды түсіндіретін мәліметтерде, кітап атауында мазмұндамасының тақырыбы нақтыланады немесе кітаптың мазмұны туралы қосымша ақпарат беріледі. Бұл мәліметтер жақшаның ішіне алып жазуға болады
16.Кітаптың шығу деректері және деректерінің үстіне орналаатын мәліметтер.
Шығарылым деректері. Кітаптың шығарылым деректеріне:
•басылымның шыққан жері;
•баспаның заңды атауы;
•басылымның шыққан жылы жатады.
Шығарылымдық деректер титулдық беттің соңына жазылады. Жоғарыда көрсетілген тәртіп бойынша жазған жөн. Оларды негізінде бөлек-бөлек қатарларға жатады.
Басылымның шыққан жері баспагердің заңды адресі ретінде келтірілген қала немесе мекен болып табылады. Қаланың атының алдына «қ» деп жазуға болмайды. Ал басқа жерлерді ресми статусы бойынша жазу керек.
Егер мекен баспаның заңды атауының құрамына кіретін болса, онда қаланың атауын енгізудің еш қажеті жоқ.
Баспаның атауын титулдық бетте басылым шыққан жер туралы мәліметтен кейін орналастырады. Оның атауын тіркеуде тұрған нұсқа бойынша жазу керек. Баспаның атауын қысқартып жазуға болмайды. Баспаның атауының қасында оның эмблемасы берілуі кемкін. Егер бір басылымды бірнеше баспа бірігіп шығарса, баспагерлердің бәрінің аты беріледі.
Басылымның шыққан жылын араб цифрларымен «жыл» сөзінсіз немесе, «ж» әрібінсіз жазады. Баспаның атауы жоқ болған кезде, оны шыққан жерінен кейін жазады. Ал көптомдық басылымдарда контртитулдық бетте жалпы көптомдыққа байланысты, ал титулдық бетте нақты томға байланысты шығарылымдық деректерді орналастырады.
«Титулдық беттің артында жазылатын мәліметтер. Титулдық бетің артында жазылуға міндетті шығарылымдық деректер:
классификациялық индекстер: Әмбебап Ондық Классификация, Кітапханалық-библиографиялық классификациялар, авторлық белгі;
Кітаптың халықаралық стандарты номері (ISBN);
• авторлық құқықты қорғау белгісі. Сонымен қатар, титулдық беттің артында төмендегідей мәліметтер арналасуы мүмкін:
•серия туралы мәлімет;
•көптомдық туралы мәлімет;
• бекітілгені немесе ұсынылғаны туралы мәлімет;
• авторлар туралы мәлімет және басқа да басылымды жасауға қатысқан тұғалар туралы мәлімет;
• басылым туралы басқа да мәліметтер (демеушілер, ұйымдастырушылар және т.б.);
• қайта басылым туралы мәлімет;
• аннотациялық карточканың макеті;
• егер соңғы титулдық бетте шығу деректері көрсетілмесе, онда оларды титулдық беттің артына жазады..
Классификациялық индекстер, авторлық белгі. Барлық кітаптарда тиулдық беттің жоғарғы сол жақ бұрыншында жоғарыда аты аталып кеткен индекстер жазылады. Классификациялық индекстерде кітаптың тематикасы, оқырман аудиториясы, міндеті, басылым типі «жасырылған».
Әмбебап Ондық классификацияның индексі әрқашан ең бірінші жазылады. Кітапханалық-библиографиялық Классификацияның индексін УДК индексінен кейін жазады. Бұл бұлжытылмас ереже. Қазақ тілді кітаптарда да, орыс тілді кітаптарда да ол «ББК» аббвериатурасымен бірге жазылады.
Авторлық белгі ББК индексінің бірінші цифрының астына жазылады. Авторлық белгіде автордың фамилиясы кодталады. Әмбебап Ондық классификация, кітапханалық-библиографиялық классификация индекстері мен авторлық белгі кітапты сақтау шифрын құрайды.
Халықаралық стандартты номер ISBN аббревиатурасымен бірге титулдық беттің астыңғы сол жақ бұрышта жазылады.
17.Тақырып үсті мәліметтері.
Тақырып үстілік мәліметтердің құрамы төмендегідей болуы мүмкін:
басылымды шығаруға тапсырыс берген немесе шығаруға қатысқан мекеменің аты;
серия туралы мәлімет;
басылымды нормативтік және инструкциялық бекіту жөніндегі мәлімет;
«Бұндай мәліметтер титулдық беттің жоғарғы жағында және автор фамилиясының үстінде жазылады. Егер авторы жоқ болса, басылымның атауының үстіне беріледі. Кітапты шығарған немесе шығаруға қатысқан ұйымның немесе мекеменің атауы ресми бекітілген форма бойынша жазу керек:
Егер кітапты шығарып жатқан ұйым жоғары тұрған мекеменің құрамдас бөлігі болып табылса, онда ең бірінші жоғары тұрған мекеменің атауы жазылады. Басқарушы мекеменің атауын қарамағындағы мекеменің атауының үстінен жазылады.Егер кітап бірнеше ұйымның атынан шығатын болса, онда барлық ұйымдардың аты-жөні жазылады.
Егер кітап сериялы басылым болса, онда серия туралы мағлұматқа серияның тақырыбы және серияны шығарудың мақсаты, оқырман адресі, серияның ұйымдастырылған уақыты, ұйымдастырушысы, редакторы, құрастырушысы, серияның редакциялық кеңесі, шығарылым номері кіруі мүмкін. Серия туралы ақпаратты титулдық бетте толық жазу-жазбау керектігін баспагер шешеді. Серия туралы мағлұмат титулдық беттен басқа, контртитулда, авантитулда, артқы титулда жазуға болады. Серия туралы мағлұматтарды барлық кітаптарда бірдей қылып сәндеп берген жөн»
18.Басылым түрі туралы мәліметтер.
Басылым түрі бұл бір немесе бірнеше белгілер мен ерекшеленетін басылымдар тобы.1.Мерзімі бойынша басылымдар түрлері: уақыт аралығы мен мерзімі, нөмір сандары бекітілген ұдайы шығарылатын басылым.2.Ақпараттық сипатына қарай басылым түрі: басылым шығармасының жанрлық және басқа ерекшеліктерін бейнелейтін белгілер жиынтығы.3. Басылымның материалдық құрылымы: басылым мазмұнына тәуелсіз баспалық және полиграфиялық белгілерін сипаттайтын басылымның қалыптасқан формасы.1 мерзімі бойынша.Мерзімді емес басылым жалғасы жоқ бір рет шығатыни басылым. 2 Сериялы басылым.Бірдей тақырыппен нөмірленген белгілі бір уақытта басылып шығатын жалғасы алдын ала жоспарланбаған басылым түрі.3. Мерзімді басылым.Белгілі бір уақыт аралығында басылып шығатын мазмұны қайталанбайтын бірдей безендірілген нөмірленген сериялы басылым түрі. 4. Ұзақ мерзімді (ақпарат жинауына байланысты)белгісіз уақыт аралығында шығатын, мазмұны қайталанбайтын бір типті безендірілген ортақ тақырыптық сериялы басылым түрі.
19. Белгілі бір мерекеге немесе жеке тұлғаға арналып шығарылған басылым түрлері
20. Авторлық құқықты қорғау белгісінің рәсімделу реті. Авторлық құқықты қорғау белгісін ("копирайт") міндетті түрде титулдық беттің артына оң жақ астыңғы бұрышына жазады. Ол латынның шеңбердің ішіне орналасқан «С» әрібі мен авторлық құқығы қорғалатын объектің аты мен құқықты иеленушінің аты-жөні мен басылымның алғаш шыққан жылы жазылады. Авторлық құқықты қорғау белгісінің бар болуы заңды немесе жеке тұлғаның «ҚР авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заңы бойынша зияткерлік меншікке құқығы бар екендігін көрсетеді.
Авторлық құқық шығарма дүниеге келген бастап туындайды. Авторлық құқықтың пайда болуы мен пайдаланылуы үшін міндетті түрде тіркеуді қажет етпейді. Шығарманың авторы, кіріспе сөздердің авторлары мен иллюстрациялардың авторлары және де басқа зияткерлік меншікті жасаушы адамдардың өз туындыларына даусыз құқығы бар. Тек қызметтік міндетті орындау кезінде жасалған дүниелерге авторлық құқық таралмайды.
Баспагерлерге келісім-шарт бойынша ғана белгілі бір уақытқа шығарманы қолдану құқығы беріледі. Негізгі мәтін авторының копирайтта фамилиясы мен инициалдары, содан кейін шығарманың шыққан жылын көрсетеді. Аударма басылымдарда автордың аты-жөні тиүпнұсқада қалай жазылып тұр, солай көрсетеді.
21. Кітаптың шығу деректері және шығу деректерінің үстіне орналасатын мәліметтер
Кітаптың шығарылымдық деректерінің ішінде ӘОЖ-ның орны ерекше. Ол шығарылымдық деректерді рәсімдеудің ажырамас бөлігі болып табылады. 1962 жылы Кеңес елдерінде біртекті жалпыға бірдей міндетті Әмбебап Ондық Классификациясы қабылданған. Ал 1963 жылдан бастап ғылыми-техникалық баспаларда, ғылыми-техникалық журналдарда, ғылыми-техникалық ақпарат орталықтарында, ғылыми-техникалық кітапханаларда, барлық жарияланымдарға әмбебап ондық классификация бойынша міндетті индекс алу енгізілді. Яғни, жаратылыстану және техникалық ғылымдар саласындағы барлық басылымдар Әмбебап Ондық Классификация индексімен жарық көреді. Осы жүйе бойынша ақпараттық-анықтамалық корлар құрылды. ӘОЖ-ны тар салалық және көпсалалық ақпараттық анықтамалық корлар құру үшін қолдануға болады. Ол жалғыз халықаралық әмбебап жүйе болып табылады және кітаптың мазмұнын түгел ашып беруге, соның арқасында іздеуді тездетуге жағдай жасайды. Ақпараттық материалдарды бір жүйеге келтіру елдер арасында ақпарат алмасуды оңайлатады. ӘОЖ класификацияларға қойылатын негізгі талаптардың бәріне жауап береді: халықаралықтығы, әмбебаптығы, ғылыми жаңалықтардың құрылымына еш өзгеріс енгізбестен жүйеге кіргізе алады. Ол барлық ғылым саласын қамтиды. Оның бөлімдерінің біреуін өзгертсең, басқаларын да өзгертуге тура келеді. Бұл классификацияны ондық деп атайтын себебі, оның құрылымына ондық принципті қолданады. Бөлімдерді белгілеу үшін араб цифрлары қолданылады, ол адамдардың қай тілде сөйлейді, қандай алфавитті қолданатынына тәуелсіз. Сандар тілі барлығына түсінікті, ӘОЖ жалпыға тиімді халықаралық жүйе болып табылады. Оның ондың принципі жүйенің құрылымына залал тигізбестен толықтырып отыруға мүмкіндік береді. ӘОЖ индектері бір-бірімен шексіз комбинациялармен байланысуы мүмкін. ӘОЖ таблицаларын дамытумен ақпараттандыру мен құжаттандырудың Халықаралық Федерациясы айналысады.
«Әмбебап ондық жүйе М.Дьюидің «Ондық классификациясын» дамытудың негізінде пайда болды. Әмбебап жүйеде М.Дьюидің классификациясының құрылымы сақталған. Сонымен қатар, әмбебап жүйеге түрлі ерекшеліктер мен тәсілдер енгізілген. Бұл ерекшеліктердің көпшілігі сараптамалық-жүйелік классификацияларға тән. Оны негізгі қасиеттері әмбебаптығы және ондық жүйеге қүрылғандығы. Оның көптеген бөлімдерінде түрлі сала бойынша көптеген түсініктер бір жүйеге келтірілген. Әмбебап Ондық жүйенің таблицалары негізгі және көмекші болып екіге бөлінеді. Сонымен қатар, ӘОЖ басылымдарын алфавиттік-пәндік көрсеткіштің міндетті құрамдас бөлігі ретінде енгізіледі. Таблицаларды негізгі және көмекші деп бөлу оларда бейнеленген ақпаратқа байланысты. Ереже бойынша негізгі таблицаның құрамына ғылым мен техниканың және өнердің нақты бір саласына тән түсініктер енеді. Ал көмекші таблицаға жалпы барлық салаға тән, кейде қайталанып отыратын түсініктер жатқызылады. Негізгі түсініктермен бірге жазылатын бұл таблица олардың мазмұны немесе формасын анықтайды.
Негізгі таблицада ғылым мен білімнің негізгі салалары бейнеленеді. Оның негізгі қатарын 0 класы, «Жалпы бөлім» бастайды. Оның құрамына ғылымның барлық саласы, жазу-сызу, ақпарат, мәдениет, музей ісі т.б. кіреді.
Гуманитарлық ғылымдарға негізі қатардағы алғашқы және соңғы кластар тобы бөлінген: 1/3 (философия, логика, психология, дінтану, политика, экономика және басқа), 7/9 (өнер, филология, история, география).
Математика мен жаратылыстану ғылымдарына 5 клас, ал қолданбалы ғылымдарға, техника ғылымдары, медицинаны, ауыл шаруашылығын қоса, 6-класс бөлінген.
Негізгі қатар:
0 Жалпы бөлім
1 Философиялық ғылымдар. Философия
2 Дінтану. Атеизм
3 Қоғамдық ғылымдар
4 (1961жылдан бос)
5 Математика. Жаратылыстану ғылымдар
6 Қолданбалы ғылымдар. Медицина. Техника
7 Өнер. Қолданбалы – сәндік өнер. Фотография. Музыка. Ойындар. Спорт
8 Тіл білімі. Филология. Көкем әдебиет. Әдебиеттану.
9 География. Өмірбаян. Тарих5 және 6 кластар бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан, басылымға индекс таңдаған кезде қиындықтар туындайды. Сондықтан, 5 класта теориялық еңбектерді, ал 6 класта тәжірибелік материалдарды енгізген жөн. Әмбебап ондық классификациядағы анықтауыштар таблицада қолданылатын категориялар мен белгілерді бейнелейді. Оларды осы белгілерді белгілеу үшін қолданады. Олар ӘОЖ-ның негізгі таблицаларының бәріне пайдаланыла береді. Мысалы, тіл анықтауыш таблицасы тілдердің белгілерін құрайды. = белгісі тілдік белгі үшін пайдаланылады. Мысалы,
=20 Ағылшын тілі
=30 Неміс тілі
=82 Орыс тілі
=00 Көптілі жұмыстар
=00=20=30 екі тілді құжат, ағылшын және неміс тілі
=03 Аударма жұмыстар» [10]
22. МЕМСТ 7.51-98 Каталогтар мен картотекалар.
Кітапты ешбір өзгеріссіз қайта басқа кезде авторлық құқықты қорғау белгісін ал,ғашқы кітапта келтірілген формасы бойынша орналастырады. Кітапты алғашқы баспа шығарып жатса да, басқа баспа шығарса да осы ереже сақталады. Авторлық құқықты қорғау белгісінде жаңа баспа көрсетілмейді. Егер кітап өзгерістермен бір баспадан қайта басылса, онда алғашқы басылым мен кейінгі басылымның авторлық құқықты қрғау белгілері қатар көрсетіледі. Егер авторлық белгі мне авторлық құқықты қорғау белгісін белгілі бір себептермен титулдық беттің артына орналастыру мүмкін болмаса, онда оны мұқабаның екінші үшінші, төртінші беттеріне орналастырады. Классификациялық индекстерден, авторлық белгі, ISBN номері, авторлық құқықты қорғау белгісінен басқа титулдық беттің артында:
• серия туралы мәлімет;
• көптомдық туралы мәлімет;
• оқулықты немесе оқу құралық ұсынғаны немесе бекітілгені жөніндегі мәлімет;
• титулдық бетте жазылмаған авторлар мен басылымға қатысы бар басқа да адамдардың аты-жөндері;
• қайта басылған басылым туралы мәлімет;
• басылым туралы басқа да мәліметтер;
• аннотациялық корточканың макеті;
• Шығу деректері соңғы титулдық бетте көрсетілмесе, онда осында орналастыруға болады. Оларды осы тәртіп бойынша рәсімдеу керек. Бұлардың көбінің сипаттамасын жоғарыда көрсетіп кеттік. Тек аннотациялық корточканың макеті жазылмаған. Ол кітапты безендірудегі міндетті элемент болып табылады. Аннотациялық карточка библиографиялық жазба жасаған кезде негіз болып табылады. Баспалық аннотация кітап оқырманы үшін кітап мазмұны мен ерекшеліктері туралы мағлұмат алуға мүмкіндік береді. Ол негізінен титулдық беттің артында ISBN номері мен авторлық құқықты қорғау болгісіне дейін орналасады. Бұл макетті мемлекетаралық ГОСТ 7.51-98 "Каталогтрар мен картотекаларға арналған карточкалар. Басылымдарды каталогқа енгізу. Мәліметтердің құрамы мен құрылымы және баспалық безендіру" стандарты бойынша жазылады. Аннотациялық каточканың макетінің құрамына: библиографиялық жазбаның тақырыбы, кітаптың библиографиялық сипаттамасы, баспалық аннотация, авторлық белгі, УДК мен ББК классификациялық индекстері кіреді» [12, 51б]
23. Кітап мұқабасы мен переплетын рәсімдеу.
Кітаптың ішкі элементтеріне түптеу, мұқаба және супермұқаба жатады.Түптеу мен мұқаба титул сияқты оқырманға кітап туралы библиграфиялық мәліметтер береді, бірақ салыстырмалы түрде алғанда аз көлемде. Супермұқаба мұқабаның сыртынан қапталып, негізінен қорғау қызметін атқарады. Ал соңғы кездері оған ақпараттық және жарнамалық сипат беріле бастады.
Шығарылымдық деректерді мұқаба мен переплетта орналастырудың негізгі нормалары мемлекетаралық ГОСТ 7.84 "Басылымдар. Мұқабалар мен переплеттар.Жалпы талаптар мен рәсімдеудің ережелері» стандарты бойынша жүзеге асады. «Мұқаба мен переплетты безендіру баспагердің көркем ойы мен басылымның типологиялық ерешеліктеріне байланысты. Мұқаба мен супермұқабада және переплетта орналасатын мәліметтер басылымды идентифакциялап тұруы қажет. Ол титулдық беттегі мәліметтермен сәйкес келуі керек. Титулдық беттегі мәліметтерге қайшы келетін мәліметтерді мұқаба және переплетта орналастыруға жол берілмейді. Мұқабаның бірінші бетінде міндетті түрде автордың аты-жөні мен кітаптың атауы беріледі. Басылымның мұқабасында келтірілген авторлардың аты-жөні титулдық бетте келтірілген мәліметтермен сәйкес келуі және авторлардың аты-жөні үштен аспауы керек. Басылым атауын да титулдық бетте берілген формасында жазады. Ал тіл оқытуға арналған оқулықтар мен оқу құралдарында авторлардың аты-жөні мен басылымның атауы үйретілетін тілде жазылады. Ресми және нормативтік басылымдардың мұқабасында немесе переплетында міндетті түрде мекеменің аты-жөні, басылымның атауы беріледі. Ал көптомды басылымдарда автордың аты-жөні, басылымның атауы, томның белгісі мен номері беріледі. Сериямен шыққан кітап болса, серияның атауы немесе серияның маркасы, автордың аты-жөні, басылымның атауы жазылады. Ал мерзімді басылым болса, онда,
•ISSN номері (үстіңгі оң жақ бұрышта орналасады);
•басылымның кезекті номері;
•басылым атауы;
•басылымның шыққан жылы. Кітап блогы 9 мм асатын басылымдардың корешоктарында:
• автордың (авторлардың) аты-жөні;
• басылым атауы;
•көптомдың басылымдарда томның номері;
•алғашқы және соңғы сөздері мен әріптері (көптомдық анықтамалық және сөздік басылымдар үшін) жазылады.
Корешоктағы мәліметтер жоғарыда аты аталған стандарт және ISO 6357 "Documentation - Spine titles on books and other Publications" бойынша рәсімделеді. Астыдан үстіге қарай жазылады. Егер кітап блогы 40 мм асатын болса, онда мәліметтерді көлденеңінен жазуға болады.Мұқабаның соңғы бетінің астыңғы жағына бірінші тарауда айтылып кеткен штрих-кодтарды орналастырады. Оны мұқабаға орналастырған кезде түс сәйкестілігіне де назар аудару керек.
Футляр, контейнер, папка және тағы басқаларында шығарылымдық деректер мұқабадағыдай жазылады».
Басылым шығарылымдық деректері жоғарыда жазылған тәртіп бойынша орналастырып, рәсімделуі қажет. Бұл ережелер мемлекеттік және мемлекетаралық стандарттар бойынша бекітілгендіктен, оларды бұзуға болмайды. Шығарылымдық деректерді рәсімдеу - басылымды өндіріске дайындаудағы маңызды кезеңдердің бірі. Көптеген құжаттардың ішінде кітапты ерекшелеп тұратын да осы мәліметтер. ГОСТ 7.4-95 "Басылымдар. Шығарылымдық деректер" стандартында міндетті түрде келтірілетін деректердің тізімі берілген. Бұл ережеден ауытқуға болмайды. Олардың формасы мен орналасу реті, тәртібі сақталғаны жөн. Ал баспагер қосымша ақпарат беремін десе, өз еркі. Кітаптың библиографтарға түсінікті, оқырмандарына қолжетімді болының да басты тетігі осында жатыр.
24. Карточканы безендіруге қойлатын талаптар
Басылымның түпнұсқа-макетін безендірілуіне құқығы бар екендігін білдіруіне болады. «Безендіру» ұғымына түпнұсқа-макетті дайындау, шығарылымдық деректерді безендіру, болашақ кітапты беттеу секілді процестер кіреді. Ал бірнеше баспа бірігіп жасаған болса, онда олардың қызметін көрсетіп, авторлық құқықты қорғау белгісін береді. Басылымды белгілі бір мекеме шығарса, онда, тек сол мекеменің атауы көрсетіледі. Кітапты ешбір өзгеріссіз қайта басқа кезде авторлық құқықты қорғау белгісін ал,ғашқы кітапта келтірілген формасы бойынша орналастырады. Кітапты алғашқы баспа шығарып жатса да, басқа баспа шығарса да осы ереже сақталады. Авторлық құқықты қорғау белгісінде жаңа баспа көрсетілмейді. Егер кітап өзгерістермен бір баспадан қайта басылса, онда алғашқы басылым мен кейінгі басылымның авторлық құқықты қрғау белгілері қатар көрсетіледі. Егер авторлық белгі мне авторлық құқықты қорғау белгісін белгілі бір себептермен титулдық беттің артына орналастыру мүмкін болмаса, онда оны мұқабаның екінші үшінші, төртінші беттеріне орналастырады. Классификациялық индекстерден, авторлық белгі, ISBN номері, авторлық құқықты қорғау белгісінен басқа титулдық беттің артында:
• серия туралы мәлімет;
• көптомдық туралы мәлімет;
• оқулықты немесе оқу құралық ұсынғаны немесе бекітілгені жөніндегі мәлімет;
• титулдық бетте жазылмаған авторлар мен басылымға қатысы бар басқа да адамдардың аты-жөндері;
• қайта басылған басылым туралы мәлімет;
• басылым туралы басқа да мәліметтер;
• аннотациялық корточканың макеті;
• Шығу деректері соңғы титулдық бетте көрсетілмесе, онда осында орналастыруға болады. Оларды осы тәртіп бойынша рәсімдеу керек. Бұлардың көбінің сипаттамасын жоғарыда көрсетіп кеттік. Тек аннотациялық корточканың макеті жазылмаған. Ол кітапты безендірудегі міндетті элемент болып табылады. Аннотациялық карточка библиографиялық жазба жасаған кезде негіз болып табылады. Баспалық аннотация кітап оқырманы үшін кітап мазмұны мен ерекшеліктері туралы мағлұмат алуға мүмкіндік береді. Ол негізінен титулдық беттің артында ISBN номері мен авторлық құқықты қорғау болгісіне дейін орналасады. Бұл макетті мемлекетаралық ГОСТ 7.51-98 "Каталогтрар мен картотекаларға арналған карточкалар. Басылымдарды каталогқа енгізу. Мәліметтердің құрамы мен құрылымы және баспалық безендіру" стандарты бойынша жазылады. Аннотациялық каточканың макетінің құрамына: библиографиялық жазбаның тақырыбы, кітаптың библиографиялық сипаттамасы, баспалық аннотация, авторлық белгі, УДК мен ББК классификациялық индекстері кіреді» [12, 51б]
25. МЕМСТ 7.60 -90. Басылым мәтіндерінің элементтері және құрылымы.
Көптомдық басылымдардың томдарында автордың немесе авторлардың аты-жөндерін титулдық бетте де, контртитулда да орналастырады. Егер контртитул жоқ болса, онда автордың аты-жөнін көптомды басылымның жалпы атынан кейін жазады. Егер көптомдықтың әр томын бірнеше автор немесе жекелеген авторлар жазса, олардың аты-жөнін көптомдықтың жалпы атауы мен том номерінен кейін жазады. «Басылым атауы кітапта автордың немесе баспагердің қойған түрінде жазылады. Кітапты атаусыз шығару қабылданбаған. Ақпараты аз сөздермен кітапты атаған дұрыс емес. Мысалы, «көрсеткіш», «еңбектер», «каталог» деген секілді сөздер жарамайды. Басылымның атауы негізгі мәтін қай тілде болса, сол тілде беріледі. Егер басылымның атауы дәйексөз болса, онда оны тырнақшаға алу керек. Басылым атауын кітап авторының аты-жөнінен кейін жазады». Басылымның атауы бірнеше сөздерден немесе фразалардан тұратын болса, онда, оларды біркелкі қаріптермен жазып, тыныс белгілермен (нүкте, леп белгісі сұрақ белгісі) бөледі.
Бір автордың жалпы тақырыбы жоқ шығармалар жинағында шығармалардың аты басылымда орналасуына қарай рет-ретімен жазылады. Бір атауды екіншісінен көркемдік элементтер арқылы бөлуге болады. Егер басылымда бір тақырып байынша жинақталған бірнеше шығарма (мысалы, «әңгімелер», «новеллалар» және т.б.) және бөлек тақырыптағы шығарма болса, онда титулдық бетте жеке шығармалардың атауы да, жалпы атауы да беріледі.
Әртүрлі авторлардың шығармалар жинағының жалпы тақырыбы болмаған кезде жинаққа кірген шығармалардың атауы автор есімінің астына жазылады. Егер басылымда бір немесе бірнеше авторлардың шығармалары жинақталса, онда негізінен олардың жалпы атауы болады. Жалпы атау типтік («Таңдамалылар», «Таңдамалы лирика», «Шығармалар жинағы» т.б.) немесе тақырыптық болуы мүмкін. Жалпы атау ретінде жинаққа кірген бір шығарманың аты кетуі мүмкін. Бірнеше тілдерде берілетін мәтіні бар басылымдар: көптомды сөздіктер, өзге тілді үйренуге арналған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдардың паралелдік атаулары болады. Олар кітап жазылған тілдердің барлығында келтіріледі. Паралельді атау негізгі атудан кейін титулдың бетте немесе контртитулда орналасуы мүмкін. Семинарлар, конференциялар, сьездерде жинақталған метериалдардан қүралған жинақта осы шараны өткізген ұйымның атауын берген жөн. Ұйымдастырылға шараның уақыты мен басылымның характері (тезистер, еңбектер, материалдар т.б.) басылым атауынан кейін тақырып астылық мәлімет ретінде жазу керек. Көптомды басылымның жалпы атауын оның барлық томдарында титулдық бетте немесе контртитулда береді. Жеке бір томның атауын оның жалпы атауы мен том санынан кейін немесе автордың аты-жөнінен соң орналастырады. Жеке томның атауы ретінде автордың өзі белгілеген бөлімдері де берілуі мүмкін. Тақырып астылық мәліметтер. Басылым атауының астында жазылатын мәліметтер титулдық бетті рәсімдеудегі маңызды бөлім болып табылады. Тақырып астылық мәліметтердің құрамына:
• басылым атауына түсіндірме ретіндегі жазбалар;
• басылымның мақсаты мен оқырман аудиториясы туралы;
• басылым түрі туралы мәлімет;
• басылымның оқу құралы, оқулық немесе ресми басылым екендігінің ресми бекітілгені туралы мәлімет;
• шығарылып жатқан басылымның жанры мен формасы туралы мәлімет;
•қосымшалар туралы мәлімет;
• жеке шығарылған қосымшада негізгі басылым туралы мәлімет;
• құрастырушылардың, өңдеушілердің, қайта айтып берушілердің аты-жөні;
• көптомдық басылым болса, онда томдардың саны туралы мәлімет;
• кіріспелер мен алғысөздердің авторлары, рецензенттердің аты-жөні;
•жауапты редактордың аты-жөні;
• редакциялық кеңес туралы мәлімет;
• суретші-безендірушінің аты-жөні;
• кітап томының, бөлімінің кезекті номері;
• тұпнұсқалық мәтін тілі мен аудармашының аты-жөні;
• қайта басылым мен өңдеу туралы мәлімет;
• тағы да басқа осы басылымға тән мәліметтер.
Тақырып астылық мәліметтерді титулдық бетке жазған кезде жоғарыда көрсетілген рет бойынша орналастыру керек.
26. Кітап жиегіндегі мәліметтерді рәсімдеу. ISO 6357 "Documentation - Spine titles on books and other Publications" стандарты
Кітаптың Халықаралық Стандартты Номері ерекше орын алады. Баспадан басылып шыққан әр өнім осы номер арқылы ғана әлемге тарала алады. ISBN – кітаптың ерекше, техника оқи алатын идентификациялық номері. Бұл номер халықаралық ISO-2108 және мемлекеттік СТ РК 994-96 «Басылымдар. Кітапхы халықаралық стандартты номерлеу» стандарттары бойынша анықталады. Қазақстанда бұл стандарт 1997 жылы енгізілген. Осы стандарт 1966 жылы Британияда 9 белгіден құралған кітап номері ретінде дайындалып, қолданылған еді. Ал 1970 жылы ол 10 санға дейін ұзартылып, ISO-2108 деген атауға ие болып, халықаралық стандартқа айналды. Кеңес Одағының құрамында болған елдер бұл номерді 1987 жылдан бастап қолданып келеді. Бүгінгі күні бұл жүйе әлемнің 160 елінде пайдаланылады. Бір шығарманың түрлі басылымдарына әртүрлі номер береді. Бір берілген ISBN номері екінші рет қайталанып берілуі мүмкін емес. Кітаптың халықаралық стандартты номері баспа өнімдерінің: кітаптар мен кітапшаларға, альбомдар мен атластарға, жинақтық басылымдарға, аудио- видео басылымдарға, электронды басылымдарға, микротасымалдағыштағы басылымдарға, Брайль қаріптері бойынша жарық көретін басылымдарға беріледі. Сонымен қатар, сериялық басылымдарға халықаралық сериялық номер (ISSN) беріледі. Егер басылымда бірнеше ISBN болса, онда:
кітап көптомды басылымның бір кітабы;
бұл - аударма кітап: біреуі түпнұсқаның номері, біреуі аударманың ISBN-ні;
кітап бір уақытта бірнеше баспадан шыққан.
27. Анықтамалықтар. Негізгі түрлері.
Анықтамалық – анықтамалық басылымдардың бір түрі болып табылады. Ол қолданбалы, тәжірибелік сипатымен және анықтамалық материалдар қалыптарының әр түрлілігін жеткізе білумен ерекшеленеді. Анықтамалықтарда мағлұматтар жиынтығы бар, белгілі бір білім саласын және ∕ немесе тәжірибелік жұмысты қамтитын және керекті мағлұматтарды табу ыңғайлылығын қамтамасыз ету үшін солай құрастырылған.
Анықтамалықтардың негізгі түрлері мынадай белгілермен ерекшеленеді.
4.1 Белгіленген бағыты бойынша ажыратуға болады:
4.1.1 Ғылыми анықтамалық – ғылыми жұмыстарға арналған анықтамалық.
4.1.2 Өндірістік – тәжірибелк анықтамалық - өндірістік немесе қоғамдық тәжірибе саласында жұмыс істейтін мамандарға арналған анықтамалық.
4.1.3 Қоғамдық - саяси анықтамалық – кең ауқымды оқырман қауымына арналған және өзекті қоғамдық – саяси ақпаратпен қамтылған анықтамалық.
4.1.4 Оқулық анықтамалық – оқушыларған арналған, оқу бағдарламасына сәйкес ұйымдастырылған, белгілі оқу пәніне байланысты мағлұматтары бар анықтамалық.
4.1.5 Танымал анықтамалық – қандай да бір тақырыпқа байланысты, кең ауқымды оқырман қауымын үйретуге арналған ерекшеленген анықтамалық мағлұматтары бар анықтамалықтар.
4.1.6 Тұрмыстық анықтамалық – күнделікті өмірде қажетті қандай да бір қолданбалы мәліметтері бар анықтамалық.
4.2 Негізгі мәтіннің құрамы бойынша ажыратуға болады:
4.2.1 Кешенді анықтамалық – қиын құрылымды, белгілі бір тақырыптағы әр түрлі мәліметтері бар анықтамалық.
4.3.3 Санақтық анықтамалық – қоғамдық өмірдің бір, бірнеше немесе барлық саласы бойынша мәліметтері бар мамандандырылған анықтамалық.
4.3.4 Тізбе – белгілі бір заттардың жүйеленген тізбесі бойынша мамандандырылған анықтамалық.
4.3.5 Анықтамалық кесте – материалдар кесте күйінде орналастыратын мамандандырылған анықтамалық.
4.3.6 Анықтауыш – белгілі бір объекттің анықталуына және индетификациялануы туралы ақпарат беретін мамандандырылған анықтамалық.
4.3.7 Өмірбаяндық анықтамалық ∕сөздік – белгілі бір тұлғалардың өмірі мен қызметі жайында мәліметтері бар анықтамалық.
4.3.8 Жолсерік кітапша – бақылауға және көруге ыңғайлы тізбекте орналасқан белгілі бір географиялық орын немесе мәдени – ағартушылық орталық ∕ мереке туралы мәліметтері бар анықтамалық.
4.3.9 Күнтізбе – кезектегі күн, апта, ай, жыл және басқа да түрлі мазмұны бар мезгілдік анықтамалық.
4.3.10 Айрықша күндер күнтізбесі – белгілі бір есте қаларлық жыл күндері белгіленген күнтізбе.
4.4 Ақпараттың белгілену табиғаты бойынша ажыратуға болады:
4.4.1 Мәтіндік анықтамалық – ақпарат көлемінің үлкен бөлігі ауызекі, сандық, формулалық немесе аралас мәтін арқылы жеткізілетін анықтамалық.
4.4.2 Бейнелі анықтамалық – ақпарат көлемінің үлкен бөлігі бейнелер арқылы берілетін анықтамалық (Түсіндірмесі ОСТ 29.130 бойынша).
4.5 Пайдалану мазмұны бойынша ажыратуға болады:
4.5.1 Үстел үсті анықтамалығы – тек қана стационарлық жағдайда қолдануға арналған анықтамалық.
4.5.2 Портативті анықтамалық – орта форматпен шығарылатын және тек қана іс бөлмеде емес, сонымен қатар барлық жұмыс жағдайларында қолданылатын көпнұсқалық анықтамалық.
4.5.3 Қалта анықтамалығы - әр түрлі жағдайда жылдам қолданысқа ыңғайланған анықтамалық.
28.Басылым аппаратының рәсімделуі және безендірілуіне қойылатын техникалық талаптар
Шығарылымдық деректерді мұқаба мен переплетта орналастырудың негізгі нормалары мемлекетаралық ГОСТ 7.84 "Басылымдар. Мұқабалар мен переплеттар.Жалпы талаптар мен рәсімдеудің ережелері» стандарты бойынша жүзеге асады.
«Мұқаба мен переплетты безендіру баспагердің көркем ойы мен басылымның типологиялық ерешеліктеріне байланысты. Мұқаба мен супермұқабада және переплетта орналасатын мәліметтер басылымды идентифакциялап тұруы қажет. Ол титулдық беттегі мәліметтермен сәйкес келуі керек. Титулдық беттегі мәліметтерге қайшы келетін мәліметтерді мұқаба және переплетта орналастыруға жол берілмейді. Мұқабаның бірінші бетінде міндетті түрде автордың аты-жөні мен кітаптың атауы беріледі. Басылымның мұқабасында келтірілген авторлардың аты-жөні титулдық бетте келтірілген мәліметтермен сәйкес келуі және авторлардың аты-жөні үштен аспауы керек. Басылым атауын да титулдық бетте берілген формасында жазады. Ал тіл оқытуға арналған оқулықтар мен оқу құралдарында авторлардың аты-жөні мен басылымның атауы үйретілетін тілде жазылады.
Ресми және нормативтік басылымдардың мұқабасында немесе переплетында міндетті түрде мекеменің аты-жөні, басылымның атауы беріледі. Ал көптомды басылымдарда автордың аты-жөні, басылымның атауы, томның белгісі мен номері беріледі. Сериямен шыққан кітап болса, серияның атауы немесе серияның маркасы, автордың аты-жөні, басылымның атауы жазылады. Ал мерзімді басылым болса, онда,
•ISSN номері (үстіңгі оң жақ бұрышта орналасады);
•басылымның кезекті номері;
•басылым атауы;
•басылымның шыққан жылы. Кітап блогы 9 мм асатын басылымдардың корешоктарында:
• автордың (авторлардың) аты-жөні;
• басылым атауы;
•көптомдың басылымдарда томның номері;
•алғашқы және соңғы сөздері мен әріптері (көптомдық анықтамалық және сөздік басылымдар үшін) жазылады.
Корешоктағы мәліметтер жоғарыда аты аталған стандарт және ISO 6357 "Documentation - Spine titles on books and other Publications" бойынша рәсімделеді. Астыдан үстіге қарай жазылады. Егер кітап блогы 40 мм асатын болса, онда мәліметтерді көлденеңінен жазуға болады.Мұқабаның соңғы бетінің астыңғы жағына бірінші тарауда айтылып кеткен штрих-кодтарды орналастырады. Оны мұқабаға орналастырған кезде түс сәйкестілігіне де назар аудару керек.
Футляр, контейнер, папка және тағы басқаларында шығарылымдық деректер мұқабадағыдай жазылады» [16].
Басылым шығарылымдық деректері жоғарыда жазылған тәртіп бойынша орналастырып, рәсімделуі қажет. Бұл ережелер мемлекеттік және мемлекетаралық стандарттар бойынша бекітілгендіктен, оларды бұзуға болмайды. Шығарылымдық деректерді рәсімдеу - басылымды өндіріске дайындаудағы маңызды кезеңдердің бірі. Көптеген құжаттардың ішінде кітапты ерекшелеп тұратын да осы мәліметтер. ГОСТ 7.4-95 "Басылымдар. Шығарылымдық деректер" стандартында міндетті түрде келтірілетін деректердің тізімі берілген. Бұл ережеден ауытқуға болмайды. Олардың формасы мен орналасу реті, тәртібі сақталғаны жөн. Ал баспагер қосымша ақпарат беремін десе, өз еркі. Кітаптың библиографтарға түсінікті, оқырмандарына қолжетімді болының да басты тетігі осында жатыр.
29. Құрылымына қарай басылым түрлері
Басылым түрі бұл бір немесе бірнеше белгілер мен ерекшеленетін басылымдар тобы.1.Мерзімі бойынша басылымдар түрлері: уақыт аралығы мен мерзімі, нөмір сандары бекітілген ұдайы шығарылатын басылым.2.Ақпараттық сипатына қарай басылым түрі: басылым шығармасының жанрлық және басқа ерекшеліктерін бейнелейтін белгілер жиынтығы.3. Басылымның материалдық құрылымы: басылым мазмұнына тәуелсіз баспалық және полиграфиялық белгілерін сипаттайтын басылымның қалыптасқан формасы.1 мерзімі бойынша.Мерзімді емес басылым жалғасы жоқ бір рет шығатыни басылым. 2 Сериялы басылым.Бірдей тақырыппен нөмірленген белгілі бір уақытта басылып шығатын жалғасы алдын ала жоспарланбаған басылым түрі.3. Мерзімді басылым.Белгілі бір уақыт аралығында басылып шығатын мазмұны қайталанбайтын бірдей безендірілген нөмірленген сериялы басылым түрі. 4. Ұзақ мерзімді (ақпарат жинауына байланысты)белгісіз уақыт аралығында шығатын, мазмұны қайталанбайтын бір типті безендірілген ортақ тақырыптық сериялы басылым түрі.
30. Өндірістік- тәжірибелік басылымдар табиғаты30.
Өндірістік- тәжірибелік басылымдар табиғаты
2.3.3. Өндірістік тәжірбиелік басылымның түрі
Методикалық индрустивті басылымБелгілі бір құжаттарды қамтитын өндірістік тәжірбиедегі мамандарға арналған өндірістік басылым.
Номенклатуралық басылымГОСТ 7.60-90 бойынша
Өндірістік басылымГОСТ 7.60-90 бойынша
ЖадынамаӨндірістік тәжірбиеде жүргендер үшін аса пайдалы, сонымен қатар күнделікті өмірге де қажетті мәліметтерді қамтитын үлкен емес шағын басылым.
Өндірістік еңбекақыГОСТ 7.60-90 бойынша
Өндірістік басқаруГОСТ 7.60-90 бойынша
31. Анықтамалық басылымдар құрылымы
Анықтамалық – анықтамалық басылымдардың бір түрі болып табылады. Ол қолданбалы, тәжірибелік сипатымен және анықтамалық материалдар қалыптарының әр түрлілігін жеткізе білумен ерекшеленеді. Анықтамалықтарда мағлұматтар жиынтығы бар, белгілі бір білім саласын және ∕ немесе тәжірибелік жұмысты қамтитын және керекті мағлұматтарды табу ыңғайлылығын қамтамасыз ету үшін солай құрастырылған.
Анықтамалықтардың негізгі түрлері мынадай белгілермен ерекшеленеді.
4.1 Белгіленген бағыты бойынша ажыратуға болады:
4.1.1 Ғылыми анықтамалық – ғылыми жұмыстарға арналған анықтамалық.
4.1.2 Өндірістік – тәжірибелк анықтамалық - өндірістік немесе қоғамдық тәжірибе саласында жұмыс істейтін мамандарға арналған анықтамалық.
4.1.3 Қоғамдық - саяси анықтамалық – кең ауқымды оқырман қауымына арналған және өзекті қоғамдық – саяси ақпаратпен қамтылған анықтамалық.
4.1.4 Оқулық анықтамалық – оқушыларған арналған, оқу бағдарламасына сәйкес ұйымдастырылған, белгілі оқу пәніне байланысты мағлұматтары бар анықтамалық.
4.1.5 Танымал анықтамалық – қандай да бір тақырыпқа байланысты, кең ауқымды оқырман қауымын үйретуге арналған ерекшеленген анықтамалық мағлұматтары бар анықтамалықтар.
4.1.6 Тұрмыстық анықтамалық – күнделікті өмірде қажетті қандай да бір қолданбалы мәліметтері бар анықтамалық.
4.2 Негізгі мәтіннің құрамы бойынша ажыратуға болады:
4.2.1 Кешенді анықтамалық – қиын құрылымды, белгілі бір тақырыптағы әр түрлі мәліметтері бар анықтамалық.
4.3.3 Санақтық анықтамалық – қоғамдық өмірдің бір, бірнеше немесе барлық саласы бойынша мәліметтері бар мамандандырылған анықтамалық.
4.3.4 Тізбе – белгілі бір заттардың жүйеленген тізбесі бойынша мамандандырылған анықтамалық.
4.3.5 Анықтамалық кесте – материалдар кесте күйінде орналастыратын мамандандырылған анықтамалық.
4.3.6 Анықтауыш – белгілі бір объекттің анықталуына және индетификациялануы туралы ақпарат беретін мамандандырылған анықтамалық.
4.3.7 Өмірбаяндық анықтамалық ∕сөздік – белгілі бір тұлғалардың өмірі мен қызметі жайында мәліметтері бар анықтамалық.
4.3.8 Жолсерік кітапша – бақылауға және көруге ыңғайлы тізбекте орналасқан белгілі бір географиялық орын немесе мәдени – ағартушылық орталық ∕ мереке туралы мәліметтері бар анықтамалық.
4.3.9 Күнтізбе – кезектегі күн, апта, ай, жыл және басқа да түрлі мазмұны бар мезгілдік анықтамалық.
4.3.10 Айрықша күндер күнтізбесі – белгілі бір есте қаларлық жыл күндері белгіленген күнтізбе.
4.4 Ақпараттың белгілену табиғаты бойынша ажыратуға болады:
4.4.1 Мәтіндік анықтамалық – ақпарат көлемінің үлкен бөлігі ауызекі, сандық, формулалық немесе аралас мәтін арқылы жеткізілетін анықтамалық.
4.4.2 Бейнелі анықтамалық – ақпарат көлемінің үлкен бөлігі бейнелер арқылы берілетін анықтамалық (Түсіндірмесі ОСТ 29.130 бойынша).
4.5 Пайдалану мазмұны бойынша ажыратуға болады:
4.5.1 Үстел үсті анықтамалығы – тек қана стационарлық жағдайда қолдануға арналған анықтамалық.
4.5.2 Портативті анықтамалық – орта форматпен шығарылатын және тек қана іс бөлмеде емес, сонымен қатар барлық жұмыс жағдайларында қолданылатын көпнұсқалық анықтамалық.
4.5.3 Қалта анықтамалығы - әр түрлі жағдайда жылдам қолданысқа ыңғайланған анықтамалық.
32. Оқырман қамту ауқымына қарай басылым түрлері
№терминанықтамасы
1Ресми басылымдарМемлекеттік мекемелер, қоғамдық ұйымдар, ведомстволар атынан жарық көріп, нормативті және директивті мінездемелерінен тұратын басылым.
2Ғылыми басылымдарТеориялық немесе тәжірибелік зерттеулердің нәтижелері, сонымен қатар, шығарылымға дайындалған мәдени ескерткіштер мен тарихи құжаттардан тұратын басылым.
3Ғылыми-танымдық басылымдарТеориялық және тәжірибелі зерттеулерден тұратын (ғылым, мәдениет, тезника салалары бойынша)маман емес жалпы көпшіліе оқырманға арналған басылым.
4Өндірістік-тәжірибелік басылымӨндірісті ұйымдастыру мақсатында жарық көретін сонда әр түрлі біліктілік деңгейдегі мамандарға арналған басылым.
5Нормативті-өндірістік тәжірибелі басылымӘр түрлі саладағы өндірісті ұйымдастыру мақсатында жарық көрген ережелер, талаптар, нормалар.
6Оқулық басылымдарҒылым немесе қолданбалы сипаттағы оқытуға ыңғайлы әр түрлі жастағы оқушыларға арналғын, жүйеленген басылым.
7Жалпы саяси басылымҚоғамдық-саяси бағыттағы үгіт-насихат сипатындағы кең ауқымды оқырманды қамтитын басылым.
8Анықтамалық басылымдарҒылыми және танымдық сипаттағы қысқаша мәліметтерді тез іздестіруге ыңғайлы тәртіппен орналастырылған жалпы көпшілік оқырманға арналған басылым.
9Бос уақытты өткізуге арналған басылымТұрмыстық жағдайды реттеу, шығармашылықтың әр түрлі пішіні жайлы баршаға ортақ мағлұмат беретін басылым.
10Жарнамалық басылымдарКөңіл аударту мақсатында жазылатын, мәтіннен тұратын (бұйымдар, заттар, қызмет көрсету түрі) басылым.
11Әдеби –көркем басылымдарКөркем әдебиет шығармаларынан тұратын басылымдар.
33. Жарнамалық басылым түрлері және оларға қойылатын техникалық талаптар.
34. МЕМСТ 7.60 -90. Мақсаттық қызметіне қарай басылым түрлері
35. Оқырман қамту ауқымына қарай басылым түрлері
36. Ақпараттық табиғатына қарай басылым түрлері
37. Ғылыми басылымдардың түрлері
38. Анықтамалықтардың негізгі мәтіні және оған қойылатын талаптар
5.1.1 Анықтамалықтардың көбінде негізгі мәтіннің құрылым бірлігі тақырыбында тұжырымдалған сұраққа жауабы бар анықтамалық мақала болып табылады.
5.1.2 Тақырып тұжырымдамасы түсінікті және айқын болуы тиіс, мақаладағы жауап – қысқа және жинақы.
Анықтамалықтың мақалалары анықтамалық материал мазмұнының ықшамдылығы мен ерекшелінеді. Оның негізін нақты мағлұматтар мен дәйектік көрсеткіштер құрайды. Анықтамалықтағы мағлұматтар нақты және анық болуы тиіс.
5.1.3 Біркелкі анықтамалық материал үйлесімді түрде берілуі тиіс. Осы мақсатпен анықтамалықтарды дайындау барысында қалыпты мақалалардың үлгісін дайындау қажет.
5.1.4 Анықтамалықтағы мақалалар әліпбилікке қарағанда көбінесе белгілі бір логикалық жүйеде тізбектеледі. Анықтамалықтарды жасау жүйесін таңдау оның ерекшеліктеріне байланысты − мақсатты белгіленуі, тақырыбы, материалдың дәйектік мазмұны. Кешенді анықтамалықтардың әркелкі тізбектелген бөлімдері болуы мүмкін.
Жасау жүйесін таңдаудағы ең басты талап − анықтамалықты қолдану ыңғайлылығы.
5.1.5 Көшірмелеудің болмауы үшін аудару жүйесі қолданылады, ол жақын мағыналар арасында логикалық қатынастар орнатады, сондай-ақ анықтамалық мәтінінің информатикалық көлемін жоғарылатады.
5.1.6 Анықтамалық мәтінінің үйлесімді болуы үшін және оның көлемінің қысқаруы үшін қысқартулар мен шартты белгілер жүйесін қолданамыз. Жалпы қабылданған қысқартулар ГОСТ 7.11 және ГОСТ 7.12 бойынша. Осы қысқартулар мен шартты белгілер қысқартулар мен шартты тізімінде беріледі.
39. Ғылыми конференция материалдары жинағын дайындау әдістемесі
Монография: бір немесе бірнеше автордың жазған дүниесіндегі мәселе немесе тақырыпты толық және жан жақты зерттемелер жинағы, ғылыми немесе ғылыми кең тараған басылым.
Ғылыми еңбектер жинағы: ғылыми мекемелер, оқу орындары немесеұйымдардың зерттеу жұмыстары жинағы.
Конференция (съезд, симпозиум) материалдары: конференция қорытындысын доклад, шешім, ұсыныс формасында басылып шыққан мерзімді емес басылым.
Препринт: басылым басылып шықпай түрып, соны танытатын, таныстыратын материал ретінде басып шығатын ғылыми басылым.
Пролегомен (кіріспе): қандай да болмасын ғылыми жүмыстың алғашқы түпнұсқасы мен басты принциптерін қамтитын ғылыми және оқу құралы.
Тезис: конференция басталмас бұрын басылып шығып қойған, кішкене түсініктеме сипаттас ғылыми мерзімді емес басылым.
Диссертациялық автореферат: зерттеу барысында автормен құрылған реферат ретінде брошюра сипаттас басылып шығатын ғылыми басылым.
40. Анықтамалық аппараты және оған қойылатын талаптар
5.2.1 Анықтамалық аппаратының құрамы оның басты міндеті арқылы анықталады − анықтамалық көрсеткіштерді іздеу ыңғайлылығын қамтамасыз ету.
5.2.2 Анықтамалық аппаратының құрамына қабаттас мақала, қысқартулар мен шартты белгілер тізімі, аудару жүйесі, көмекші сілтеме, библиографиялық тізім, мағынасы, мазмұны, шығарылымдылық мағлұматы кіреді.
5.2.3 Анықтамалықтың қабаттас мақаласы әдетте оның мақсаты түсіндірілетін анықтамалықтың мазмұн ерекшелігі, қолдану жөніндегі нұсқаулық көрсетілетін алғы сөз ретінде беріледі.
5.2.4 Қысқартулар мен шартты белгілер тізімі осы анықтамалық үшін қабылданған қысқартулар мен шартты белгілер жүйесін түгелдей көрсетуі тиіс.
5.2.5 Анықтамалықтың аудару жүйесі аударудың екі түрін біріктіруі мүмкін: мәтін ішіндегі, сілтейтін, осы мақалаларда негізгі мағлұматтарды құрайтын қосымша мағлұматтар мен мақалаларға аударуларды табуға болады.
5.2.6 Көмекші сілтеме нақты анықтамалықтың ерекшеліктеріне байланысты таңдалынады. Жүйелік құрылымы бар анықтамалықтар үшін әліпбилік сілтеме міндетті түрде қажет. Негізгі мәтін әліпбилік жүйе құрылымы бар анықтамалықтар үшін көмекші сілтемені қолдану ұсынылады. Ол пәндік, біртұтас немесе әр түрлі сілтемелер жүйесін құрауы мүмкін.
5.2.7 Библиографиялық тізім барлық анықтамалықтарда орналастырыла бермейді. Әдетте ол кітап алды библиографиялық тізімдер. Көбінесе библиографиялық тізім, сұрақтың қаншалықты меңгерілгендігін білдіретін ғылыми анықтамалықтарды қоспағанда, ұсынылатын әдебиеттер тізімі беріледі. Мамандар немесе әуесқойларға арналған анықтамалықтарда библиографиялық тізім басылымның ақпараттық ресурстарын біршама кеңейтуге көмектесетін арнайы бөлімдерден тұруы мүмкін.
Мақаладағы библиографиялық тізім үлкен кешенді анықтамалықтарда, сондай-ақ библиографиялық анықтамалықтар мен айрықша күндер күнтізбесінде беріледі. Библиографиялық суреттелуі − ГОСТ 7.1 бойынша.
5.2.8 Шығарылымдық мағлұматтар ГОСТ 7.4 сәйкес.
41. Анықтамалықтар. Басылымдық − полиграфиялық безендірілуі. Жалпы талаптар
Басылымдық − полиграфиялық безендірілуі. Жалпы талаптар
6.1 Анықтамалықтардың негізгі мәтінінің қаріп кеглі ОСТ 29.124, п. 4.1.2 бойынша белгіленуі тиіс.
6.2 Компьютерлік терілім кезінде қаріп жобалаушылармен қабылданған таңдалған гарнитура әрпінің ұпай пропорциясы сақталуы керек; Ұпай ені мен ұзындығының арақатынасы 2:3 көп және 3:5 аз болмауы тиіс.
6.3 Қосымша мәтіннің қарпі негізгі мәтін қарпінен не суретімен (басқа гарнитура мен), не сызығымен, не кеглімен ерекшеленуі тиіс. Қосымша мәтіннің қаріп кеглі 6 пункттен аз болмауы тиіс.
6.4 Негізгі мәтіннің жолының ұзындығы қаріп кегліне байланысты 1 кестеде берілген СаПин 1.2.685 – 98 талаптарына сәйкес болуы керек.
42. Альбомдар. Жалпы техникалық талаптар.
Альбом: түсіндірмелі мәтіннен тұратын кітап немесе жинақ түрінде келетін бейнебасылым.
Техникалық альбом: сызбалар, техникалық суреттемелер, фотосуреттер, схемалар және графикалар бейнеленген альбом.
Фотоальбом: фотоаппараттан алынған өнім фотосуреттерді қамтитын альбом (материалды басқа басылымдардан немесе архивтен алуға болады).
Көркем альбом: көркем шығарма немесе авторлық графикалық туындылар бейнелері берілген альбом.
43. Мем СТ 7.60-90 бойынша оқулақтар мен оқулықтарға қойылатын талаптар.
ГОСТ 7.60-90 "Басылымдар. Негізгі түрлері. Терминдер мен и түсініктер» стандарты бойынша анықтайды. «Осы стандарт бойынша басылымдарды былай жіктейді:
Ресми басылым
Ғылыми басылымдар
Ғылыми-көпшілік басылымдар
Өнеркәсіптік-тәжірибелік басылымдар
Нормативтік өнеркәсіптік-тәжірибелік басылымдар
Оқулықтар
Көпшілік-саяси басылымдар
Аныктамалық басылымдар
Бос уақытта оқитын басылымдар
Жарнамалық басылымдар
Оқулық:, ресми түрде бекітілген, оқу бағдарламасына сәйкес оқу
пәнінің жүйеленген тараулары мен бөлімдерін қамтитын басылым.
Кітап басылымдары
Әр түрлі форматтағы мұқаба және түптеліп бекітілген блок түріндегі басылым.
Ескертпе:
Баспа материалы ретінде қағаз,картон,мата,оттискі бар бет қолданылады.
Егер басылым қайта басылған болса, онда басылым типі туралы мәліметтің орнына осы мәлімет беріледі. Басылымның типінене кейін басылым серия бойынша шығатын болса, онда серияның атауы мен номері орналастырылады»[15]. Ал олардың астына автордың немесе авторлардың толық аты-жөндерін жазады. Ал аудармашылар, ғылыми редакторлар, редакциялық алқаның мүшелері, суретшы-безендірушілер, алғысөз авторлары мен рецензентттердің аты-жөні соңғы титулдық бетте жазылмайды. Кітапты баспалық-редакциялық дайындауға қатысқан
44. Анықтамалық және жарнамалық басылымдар түрі
Анықтамалық басылымдар
Ғылыми және танымдық сипаттағы қысқаша мәліметтерді тез іздестіруге ыңғайлы тәртіппен орналастырылған жалпы көпшілік оқырманға арналған басылым.
Жарнамалық басылымдар
Көңіл аударту мақсатында жазылатын, мәтіннен тұратын (бұйымдар, заттар, қызмет көрсету түрі) басылым.
45. Мем СТ 7.60-90 бойынша сөздіктердің түрлері мен ерекшеліктері
Баспа материалы ретінде қағаз,картон,мата,оттискі бар бет қолданылады.
Егер басылым қайта басылған болса, онда басылым типі туралы мәліметтің орнына осы мәлімет беріледі. Басылымның типінене кейін басылым серия бойынша шығатын болса, онда серияның атауы мен номері орналастырылады»[15]. Ал олардың астына автордың немесе авторлардың толық аты-жөндерін жазады. Ал аудармашылар, ғылыми редакторлар, редакциялық алқаның мүшелері, суретшы-безендірушілер, алғысөз авторлары мен рецензентттердің аты-жөні соңғы титулдық бетте жазылмайды. Кітапты баспалық-редакциялық дайындауға қатысқан
Энциклопедиялық сөздік: әліпбилік тәртіпте қысқаша мақалаларды қамтитын энциклопедия
Тілдік сөздік: бір сөздің келесі бір тілдегі аудармасын көрсететін сөздік.
Идеографиялық сөздік: мағынасы жағынан жақын сөздер жинағы. Орфографиялық сөздік: сөздің нормативті жазуын көрсететін сөздік. Орфоэпиялық сөздік: сөздің нормативті айтылуын көрсететін сөздік.
Аудармалы сөздік: сөздің бір немесе бірнеше тілде аударылып, салыстырылуы
Түсіндірме сөздік: белгілі бір сөзге грамматикалық және стилистикалық сипаттама беріп, қолдану мысалдары мен және т.б. мәліметтер беретін тілдік сөздік.
Этимологиялық сөздік: сөздердің шығу тарихын түсіндіретін сөздік
Терминологиялық сөздік: әр түрлі ғылым салаларындағы немесе такырыптағы терминдер мағынасы мен түсінігі
ГОСТ 7.60-90 "Басылымдар. Негізгі түрлері. Терминдер мен и түсініктер» стандарты бойынша анықтайды. «Осы стандарт бойынша басылымдарды былай жіктейді:
Ресми басылым
Ғылыми басылымдар
Ғылыми-көпшілік басылымдар
Өнеркәсіптік-тәжірибелік басылымдар
Нормативтік өнеркәсіптік-тәжірибелік басылымдар
Оқулықтар
Көпшілік-саяси басылымдар
Аныктамалық басылымдар
Бос уақытта оқитын басылымдар
Жарнамалық басылымдар
46.Стандартты мұқаба түрлері.
Кітаптың ішкі элементтеріне түптеу, мұқаба және супермұқаба жатады.Түптеу мен мұқаба титул сияқты оқырманға кітап туралы библиграфиялық мәліметтер береді, бірақ салыстырмалы түрде алғанда аз көлемде. Супермұқаба мұқабаның сыртынан қапталып, негізінен қорғау қызметін атқарады. Ал соңғы кездері оған ақпараттық және жарнамалық сипат беріле бастады.
Шығарылымдық деректерді мұқаба мен переплетта орналастырудың негізгі нормалары мемлекетаралық ГОСТ 7.84 "Басылымдар. Мұқабалар мен переплеттар.Жалпы талаптар мен рәсімдеудің ережелері» стандарты бойынша жүзеге асады. «Мұқаба мен переплетты безендіру баспагердің көркем ойы мен басылымның типологиялық ерешеліктеріне байланысты. Мұқаба мен супермұқабада және переплетта орналасатын мәліметтер басылымды идентифакциялап тұруы қажет. Ол титулдық беттегі мәліметтермен сәйкес келуі керек. Титулдық беттегі мәліметтерге қайшы келетін мәліметтерді мұқаба және переплетта орналастыруға жол берілмейді. Мұқабаның бірінші бетінде міндетті түрде автордың аты-жөні мен кітаптың атауы беріледі. Басылымның мұқабасында келтірілген авторлардың аты-жөні титулдық бетте келтірілген мәліметтермен сәйкес келуі және авторлардың аты-жөні үштен аспауы керек. Басылым атауын да титулдық бетте берілген формасында жазады. Ал тіл оқытуға арналған оқулықтар мен оқу құралдарында авторлардың аты-жөні мен басылымның атауы үйретілетін тілде жазылады. Ресми және нормативтік басылымдардың мұқабасында немесе переплетында міндетті түрде мекеменің аты-жөні, басылымның атауы беріледі. Ал көптомды басылымдарда автордың аты-жөні, басылымның атауы, томның белгісі мен номері беріледі. Сериямен шыққан кітап болса, серияның атауы немесе серияның маркасы, автордың аты-жөні, басылымның атауы жазылады. Ал мерзімді басылым болса, онда,
•ISSN номері (үстіңгі оң жақ бұрышта орналасады);
•басылымның кезекті номері;
•басылым атауы;
•басылымның шыққан жылы. Кітап блогы 9 мм асатын басылымдардың корешоктарында:
• автордың (авторлардың) аты-жөні;
• басылым атауы;
•көптомдың басылымдарда томның номері;
•алғашқы және соңғы сөздері мен әріптері (көптомдық анықтамалық және сөздік басылымдар үшін) жазылады.
Корешоктағы мәліметтер жоғарыда аты аталған стандарт және ISO 6357 "Documentation - Spine titles on books and other Publications" бойынша рәсімделеді. Астыдан үстіге қарай жазылады. Егер кітап блогы 40 мм асатын болса, онда мәліметтерді көлденеңінен жазуға болады.Мұқабаның соңғы бетінің астыңғы жағына бірінші тарауда айтылып кеткен штрих-кодтарды орналастырады. Оны мұқабаға орналастырған кезде түс сәйкестілігіне де назар аудару керек.
Футляр, контейнер, папка және тағы басқаларында шығарылымдық деректер мұқабадағыдай жазылады».
Басылым шығарылымдық деректері жоғарыда жазылған тәртіп бойынша орналастырып, рәсімделуі қажет. Бұл ережелер мемлекеттік және мемлекетаралық стандарттар бойынша бекітілгендіктен, оларды бұзуға болмайды. Шығарылымдық деректерді рәсімдеу - басылымды өндіріске дайындаудағы маңызды кезеңдердің бірі. Көптеген құжаттардың ішінде кітапты ерекшелеп тұратын да осы мәліметтер. ГОСТ 7.4-95 "Басылымдар. Шығарылымдық деректер" стандартында міндетті түрде келтірілетін деректердің тізімі берілген. Бұл ережеден ауытқуға болмайды. Олардың формасы мен орналасу реті, тәртібі сақталғаны жөн. Ал баспагер қосымша ақпарат беремін десе, өз еркі. Кітаптың библиографтарға түсінікті, оқырмандарына қолжетімді болының да басты тетігі осында жатыр.
47.Кітап сауда библиографиялық көрсеткіші. Кітап сауда каталогы
Бүгінгі талап сұранысына орай Кітап палатасы аясында баспа өнімдерін насихаттау ісін жаңадан жарық көрген “Асыл мұра” журналы атқаруда. Бұл журналда библиография, статистика және жаңа басылымдар туралы деректермен бірге кітаптар мазмұнына қысқаша шолулар жасалады. “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы аясында атқарылып жатқан игі шаралар жөніндегі жаңалықтар жарияланады. “Асыл мұрада” сыншы, әдебиетшілердің зерттеулері, мәдениет пен ақпарат салаларындағы рухани өзгерістер туралы мағлұматтар беріледі. Кітап палатасы бүгінгі күннің тынысымен ғана шектеліп қалмай, заман талабына сай атқарылатын жұмысқа жаңа өзгерістер енгізіп, ақпараттық кеңістіктегі бәсекелестікті дамыту бағытына ықпал етуде» [4]. Кітап палатасының қызметі туралы осы мекемені 17 жыл бойы басқанған Софы Сматаев: «Кітап палатасының үш мәртебесі бар. Бірінші, еліміздегі кез келген басылым, кітап-журнал, плакаттар, ноталар екі дана болып бізге келіп түсуі керек. Соның бір данасынан мемлекеттік Баспасөз архиві құралады (Қолжазба архиві бөлек). Қазір бес миллионнан астам мұрағат сақтаулы. Оның жалпы құны миллиардтаған теңгемен өлшенеді. Кезінде «Халық жауы» атанған жазушылардың шығармаларының 90 пайызының сөреде тұрғанын жұрт біле бермейді. Біз тіркелген бір кітапты жоятын болсақ халықаралық конвенция бойынша айып төлейміз. Демек, халқымыздың, қала берді адамзаттың рухани қазынасы, келешек ұрпаққа арналған небір інжу-маржаны Кітап палатасында. Бір қиындығы, кітап-журналдар қағаз мүмкіндігіне байланысты жылдар өте тозады. Сондықтан қазір оларды компьютерге түсіруге жанталасып кірісіп жатқан жайымыз бар. Екіншіден, жарық көрген басылымдар мен ондағы мақалалар және кітаптар мазмұны туралы жылына 48 баспасөз шежіресін шығарып, оны министрліктер мен әкімшіліктерге, кітапханаларға таратамыз. Кітаптар мен басылымдарды нөмірлеп, код-штрихтер жасаймыз. Бұлай істемесек, халықаралық ұйымдарға айыппұл төлейміз. Ал дүкендердегі кітап саудасында жұмысымыз жоқ» – дейді.
48.Ғылыми диссертация авторефераттарының рәсімделуі және оған қойылатынтехникалық талаптар
4. Реферат
4.1. Реферат құрылымы
4.1.1. Реферат шығарылатын құжаттың келесі аспектілерімен құралады:
- зат, тақырыпты, жұмыс мақсаты;
- өткізілген жұмыстың әдісі мен методологиясы;
- жұмыс нәтижелері;
- нәтижелердің қолдану облысы;
- шығарулар;
- қосымша ақпарат.
Ұстау аспектілерінің үйлесімді жүйелілігі реферат тағайындауына тәуелді болады. Мысалы, жаңа ғылыми білімге қызығушыларға жұмыс нәтижесімен тұжырымдар реферат мәтінінің басында болғаны ыңғайлы.
4.1.2. Зат, тақырып, жұмыс мақсаты егер олар құжат басынан анық болмаса көрсетіледі.
4.1.3. Жұмыстың өткізілу әдісімен методологиясы мақсатты түрде жазылады. Егер ол жаңашылдығымен ерекшеленсе немесе берілген жұмыстың көзқарасының қызығушылық танытса, кең белгілі әдістер ғана аталады. Тәжірибелік жұмыстарды бейнелейтін құжаттар рефератында мәліметтер қорымен өңдеу характері көрсетіледі.
4.1.4. Жұмыс нәтижесі нақты және ақпаратты түрде жазылады. Негізгі теориялық және тәжірибелік нәтижелер, дәлелді мәліметтер, өзара байланыста көрсетіледі. Бар теорияны жоққа шығаратын жаңа нәтижелерге, ұзақ уақытты білімнің мәліметтеріне, маңызды ашылуларға, тұжырымдарға және құжат автордың көзқарасы бойынша пратикалық маңызы бар мәліметтер жоғары бағаланады. Олардың нақтылы шектерін және мәліметтер сенімділігін, негізінің дәрежесін көрсету керек.
4.1.5. Патентті құжаттар үшін қолдану нәтижесін көрсету маңызды.
4.1.6. Тұжырымдар ұсыныстармен, бағалармен, болжамдармен берілуі мүмкін.
4.1.7. Қосымша ақпарат зерттеу мақсатының негізіне арналмаған бірақ тақырып сыртында мағынасы бар мәліметтер қосады. Сонымен қатар жұмысты дайындаған ұйым, құжаттың авторы турады мәлімет, бұрын жарияланған құжаттардың сілтемелерін көрсету керек. Құжатта қателітер мен қайшылықтар бар болса автор мен редактордың ескертулері берілуі мүмкін.
5. 2. Реферат мәтіннің ерекшеліктері
5.2.1.Реферат мәтінінде құжат құрылымының интерпретациясы, автордың сын ескертулерімен көзқарасы және құжатта жоқ хабар болмауы керек.
5. 2. 2. Реферат мәтіні нақты және болмашы мәліметтердің болмауымен ерекшеленуі керек.
5. 2. 3. Реферат мәтіні кұжат тақырыбы негізі құралған фразадан басталуы керек.Библиографиалық суреттеуде берилген мәлімет реферат мәтінінде қайталанбауы керек.Артық кіріспе фразаларды қолданбаған жөн.Реферат мәтінінде тарихи мәліметтер құжаттың негізгі құрылымы болмаса,бұрын жарияланған құжаттар және жалпыға мәлім жайлар болмауы керек .
5.2.4. Реферат мәтінінде ғылыми және техникалық құжаттарға тілдерге тән синтаксистік құрылымдарды қолдану керек.Күрделі грамматикалық құрылымдар қолданбаған жөн.
5.2.5. Реферат мәтінінде стандартталдған терминдерді қолдану керек.Қоғамдық ғылымдар туралы рафераттарда негізгі құжат терминдарінің қолданылуына рұқсат беріледі.Сирек кездесетін терминдерді қолданбаған жөн.Рефератта терминдердін үйлесімділігін сақтау керек.
5.2.6. Автоматтандырылған іздеу үшін негізгі құжаттың маңызды сөздерін қолдану керек.
5. 2. 7. Қысқартулармен шартты белгілеулер ғылыми және технакалық мәтіндегі жалпы қолданудан басқа кейбір жағдайларда ғана беріледі
5. 2. 8. Физикалық өлшемдер бірліктерін халықаралық жүйеде беру керек.Ал нақты құжатта қолданылған бірліліктер жаныңда жақша ішінде берілуіне болады
5.2.9. Жеке аттар түп дерек тілінде берілуі керек.Аттардың транскрипциясын беруге реферат тіліне аударуға болады.
5. 2. 10. Географиялық аттар Атлас мираның соңғы басылымымен сәйкес жазу керек.
5.2.11. Кестелер, формулалар, чертежда, суреттер, схемалар, диаграммалар тек өте қажет жағдайда немесе реферат көлемін қысқартса ғана қосылады.
5.2.12. Реферат мәтінінің көлемі құжаттың құрылымымен анықталады. Реферат мәтінінің орташа көлемі 850 баспа белгісі.Қоғамдық ғылымдар ақпаратты басылымдарда реферат көлемі жарнамаланбайды. Экспресс-ақпараттарда ГОСТ 7.23 ке сәйкес үлкейтілген рефераттарда жариялауға рұқсат етіледі.

5.3 Реферат мәтінін дайындау және орналастыру.
5.3.1. Реферат мәтіні рефериумдалған құжатпен библиографиялық жазбасына енуі мүмкін.
5.3.1.1. Құрылым бөлімі реферат мәтіні болып табылатын библиографиялық жазба сондай-ақ, реферат басы 5.3.2сәйкес. Рефериумдалған құжаттың библиографиялық бейнелеуі ГОСТ 7.1 ге сәйкес болуы керек.
5.3.2. Реферат басымен құжат басы реферат түпнұсқа тілде болғанда ғана сәйкес келеді. Реферат басы құжат басынан мынандай жағдайда ғана айырмашылығы болады. Реферат тілін құжат тілінен басқа тілде құрастырғанда.Онда реферат басын реферат тілінің аудармасына әкеледі.
5.3.3. Ақпаратты басылымдарда реферат мәтінін негізгі құжаттың библиографиялық бейнелеуінен кейін орналастырады. Құрама рефераттарда реферат мәтінін рефераттың басымен негізгі құжаттың библиографиялық бейнелеуінің ортасына орналастыруға болады.
5.3.4. Баспалық дайындау, рефератты орналастыру, басылымдарда жариялану ГОСТ 7.4 және ГОСТ 7.5
5.3.5. Дайындау және есептеу нәтижелеріне рефератты орналастыру туралы ГОСТ 7.32
49.ОСТ 29. 125 – 95. Газеттер.
Жалпы техникалық талаптар. Бұл стандарт тақырбы, бағыты, шығарылуы, көлемі, ведомствалық және әкімшілік – территориялыққа жататын әр түрлі газеттерге қатысты. Стандарт жарнамалық мазмұндағы газеттерге (материалдарға) “жол берілмейтін кемшіліктер” бөлімінде ғана қатысты.Стандарт газетті – журналды басылымдарға және балаларға арналған газеттерге қатысты емес. Анықтама
Бұл стандарта анықтамасы бар келесі терминдер қолданылады;
Гигиеналық талаптар – оқып отырған кезде адамның денсаулығына (көру мүшесіне) кері әсер тигізбеу мақсатында мәтінді оқу ыңғайлылығын қамтамасыз етуге бағытталған талаптар. Құрастырмалы талаптар – техникалық және ақпараттық үйлесімнің бірегейлілігін қамтамасыз ететін талаптар.
Жол берілмейтін кемшіліктер – мұндай кемшіліктер табылған жағдайдаөнімді қолдану мүмкін емес немесе оған жол берілмейді (ГОСТ 15467 бойынша).
Жалпы техникалық талаптар. Газеттер осы стандарттың талаптарына сәйкес келуі тиіс және технологиялық нұсқаулық бойынша жасалуы керек.
4.1 Гигиеналық талаптар
4.1.1 Қаріп кеглі және терілім тығыздығы газет жолағындағы мәтіннің көлеміне байланысты 1 кестеде берілген талаптарға сай болуы керек.
Ескерту. Теле және радио бағдарламаларды 6 пункттен кем болмайтын қаріп кеглімен теру керек.
4.1.2 Мәтіндегі жолдың ұзындығы 2 ¼ квадраттан кем болмауы керек, 1 ¾ квадраттан кем емес.
4.1.3 Жолдың ұзындығы 3 ¾ квадраттан артық мәтінді кеглі 10 пункттен кем болмайтын қаріппен теру керек.
4.1.4 Мәтіндегі бағандардың ара қашықтығы 12 пункттен кем болмауы тиіс.
4.1.5 Тік бөлетін сызық пен мәтіннің арақашықтығы 6 кем болмауы керек.
4.1.6 Иллюстрациялардағы қолтаңбаны кеглі 8 пункттен кем болмайтын қаріппен теру керек.
Иллюстрация шетінен оған арналған қолтаңбаның ара қашықтығы 10 пункттен кем емес.
4.1.7 Газет санының мәтінін теру үшін екі гарнитурадан кем болмайтын қаріпті қолдану қажет.
4.1.8 Кесілген қаріппен терілген газет санындағы мәтіннің көлемі 50 % артық болмауы керек.
4.1.9 Еңкейтілген сызықты гарнитураны көлемі жолақта мың белгіден артық емес мәтінді теру үшін қолданады.
4.1.10 Қара түсті бояумен белгіленген бейненің ірі элементтерінің, қағаздың оптикалық тығыздықтарының интервалы 0,7 кем болмауы керек.
4.1.11 Мәтінді түрлі-түсті және сұр фонда қара түсті бояумен басу үшін 2 кестеде көрсетілген талаптарды сақтай отырып тік орташа сызықты қаріпті қолдану
4.1.12 Түрлі – түсті, сұр фонның оптикалық тығыздығы 0,4 артық болса 9 пункттен кем болмайтын аударылған қаріпті қодану керек.
4.1.13 Мәтінді түрлі −түсті фонда түрлі −түсті бояумен теру үшін кеглі 10 пункттен кем болмайтын қаріпті қолдану қажет.
4.1.14 Көптүсті иллюстрацияларды басу үшін бояу сәйкестігінің алшақтық шегі ± 0.2 мм артық болмауы керек.
4.1.15 Газет басатын қағаздың сапа көрсеткіші ГОСТ 6445 бойынша газет қағазының көрсеткіштерінен кем болмауы керек.
4.2 Құрастырмалы талаптар4.2.1 Газеттің өлшемі (форматы) ГОСТ 9254 талаптарына сай болуы керек.
4.2.2 Газеттердегі шығарылымдық деректердің безендірілуі ГОСТ 7.4 талаптарына сәйкес болуы керек.
4.2.3 Атауын және газет санын, шығарылған күнін, сондай-ақ колонцифрды қосатын колонтитулды біріншіден басқа, барлық жолақтарға қою қажет.
4.2.4 Авторлық мәтіндік және бейнелік түпнұсқа ОСТ 29.115 талаптарына сай болуы қажет.
Баспалық мәтіндік және бейнелік түпнұсқа газет жолағының түпнұсқасы ОСТ 29.129 талаптарына сәйкес болуы керек.
4.2.5 Газеттегі иллюстрация және фон элементтерінің жоғары басу жолымен басылғанда 28 сыз∕см артық болмауы керек, офсетті басылым жолымен 40 сыз∕см артық емес.
4.3 Жол берілмейтін кемшіліктер
Газет данасындағы ақпараттың бұзылуына немесе жойылуына тауар түрінің бұзылуына әкеліп соғатын жол берілмейтін кемшіліктерді қолдануға рұқсат етілмейді:
− төңкерілген, қалып қойған, шатастырылған жолақтар, иллюстрациялар, оған арналған қолтаңбалар, тақырыптар, жолдар әріптер және белгілер, мәтіннің немесе иллюстрацияның қарама-қарсы орналасуы;
− алдын-ала қаралғаннан басқа, белгіленбеген жолақтар (жолақ бөлігі);
− мәтіннің және иллюстрацияны шығарудағы дөрекі кемшіліктер: басылмай қалу (бейне элементтерінің жоғалуы), бояуды жағу, кетіру, жолақтар, көптеген бояумен бітелген бөліктер, дақтар, сырылулар, қосарлы басу, «макулатуралық» қағаздар;
− әжімдер, қатпарлар, жыртылған және (немесе) бұлғанған беттер.
Бұл стандарт тақырбы, бағыты, шығарылуы, көлемі, ведомствалық және әкімшілік – территориялыққа жататын әр түрлі газеттерге қатысты.
Стандарт жарнамалық мазмұндағы газеттерге (материалдарға) “жол берілмейтін кемшіліктер” бөлімінде ғана қатысты.
Стандарт газетті – журналды басылымдарға және балаларға арналған газеттерге қатысты емес.
50. ОСТ 29. 125 – 95. Газеттер.
Гигиеналық талаптар
3 Анықтама
Бұл стандарта анықтамасы бар келесі терминдер қолданылады;
Гигиеналық талаптар – оқып отырған кезде адамның денсаулығына (көру мүшесіне) кері әсер тигізбеу мақсатында мәтінді оқу ыңғайлылығын қамтамасыз етуге бағытталған талаптар.
Құрастырмалы талаптар – техникалық және ақпараттық үйлесімнің бірегейлілігін қамтамасыз ететін талаптар.
Жол берілмейтін кемшіліктер – мұндай кемшіліктер табылған жағдайдаөнімді қолдану мүмкін емес немесе оған жол берілмейді (ГОСТ 15467 бойынша).
4 Жалпы техникалық талаптар
Газеттер осы стандарттың талаптарына сәйкес келуі тиіс және технологиялық нұсқаулық бойынша жасалуы керек.
4.1 Гигиеналық талаптар
4.1.1 Қаріп кеглі және терілім тығыздығы газет жолағындағы мәтіннің көлеміне байланысты 1 кестеде берілген талаптарға сай болуы керек.
Ескерту. Теле және радио бағдарламаларды 6 пункттен кем болмайтын қаріп кеглімен теру керек.
4.1.2 Мәтіндегі жолдың ұзындығы 2 ¼ квадраттан кем болмауы керек, 1 ¾ квадраттан кем емес.
4.1.3 Жолдың ұзындығы 3 ¾ квадраттан артық мәтінді кеглі 10 пункттен кем болмайтын қаріппен теру керек.
4.1.4 Мәтіндегі бағандардың ара қашықтығы 12 пункттен кем болмауы тиіс.
4.1.5 Тік бөлетін сызық пен мәтіннің арақашықтығы 6 кем болмауы керек.
4.1.6 Иллюстрациялардағы қолтаңбаны кеглі 8 пункттен кем болмайтын қаріппен теру керек.
Иллюстрация шетінен оған арналған қолтаңбаның ара қашықтығы 10 пункттен кем емес.
4.1.7 Газет санының мәтінін теру үшін екі гарнитурадан кем болмайтын қаріпті қолдану қажет.
4.1.8 Кесілген қаріппен терілген газет санындағы мәтіннің көлемі 50 % артық болмауы керек.
4.1.9 Еңкейтілген сызықты гарнитураны көлемі жолақта мың белгіден артық емес мәтінді теру үшін қолданады.
4.1.10 Қара түсті бояумен белгіленген бейненің ірі элементтерінің, қағаздың оптикалық тығыздықтарының интервалы 0,7 кем болмауы керек.
4.1.11 Мәтінді түрлі-түсті және сұр фонда қара түсті бояумен басу үшін 2 кестеде көрсетілген талаптарды сақтай отырып тік орташа сызықты қаріпті қолдану
4.1.12 Түрлі – түсті, сұр фонның оптикалық тығыздығы 0,4 артық болса 9 пункттен кем болмайтын аударылған қаріпті қодану керек.
4.1.13 Мәтінді түрлі −түсті фонда түрлі −түсті бояумен теру үшін кеглі 10 пункттен кем болмайтын қаріпті қолдану қажет.
4.1.14 Көптүсті иллюстрацияларды басу үшін бояу сәйкестігінің алшақтық шегі ± 0.2 мм артық болмауы керек.
4.1.15 Газет басатын қағаздың сапа көрсеткіші ГОСТ 6445 бойынша газет қағазының көрсеткіштерінен кем болмауы керек.
4.2 Құрастырмалы талаптар4.2.1 Газеттің өлшемі (форматы) ГОСТ 9254 талаптарына сай болуы керек.
4.2.2 Газеттердегі шығарылымдық деректердің безендірілуі ГОСТ 7.4 талаптарына сәйкес болуы керек.
4.2.3 Атауын және газет санын, шығарылған күнін, сондай-ақ колонцифрды қосатын колонтитулды біріншіден басқа, барлық жолақтарға қою қажет.
4.2.4 Авторлық мәтіндік және бейнелік түпнұсқа ОСТ 29.115 талаптарына сай болуы қажет.
Баспалық мәтіндік және бейнелік түпнұсқа газет жолағының түпнұсқасы ОСТ 29.129 талаптарына сәйкес болуы керек.
4.2.5 Газеттегі иллюстрация және фон элементтерінің жоғары басу жолымен басылғанда 28 сыз∕см артық болмауы керек, офсетті басылым жолымен 40 сыз∕см артық емес.
4.3 Жол берілмейтін кемшіліктер
Газет данасындағы ақпараттың бұзылуына немесе жойылуына тауар түрінің бұзылуына әкеліп соғатын жол берілмейтін кемшіліктерді қолдануға рұқсат етілмейді:
− төңкерілген, қалып қойған, шатастырылған жолақтар, иллюстрациялар, оған арналған қолтаңбалар, тақырыптар, жолдар әріптер және белгілер, мәтіннің немесе иллюстрацияның қарама-қарсы орналасуы;
− алдын-ала қаралғаннан басқа, белгіленбеген жолақтар (жолақ бөлігі);
− мәтіннің және иллюстрацияны шығарудағы дөрекі кемшіліктер: басылмай қалу (бейне элементтерінің жоғалуы), бояуды жағу, кетіру, жолақтар, көптеген бояумен бітелген бөліктер, дақтар, сырылулар, қосарлы басу, «макулатуралық» қағаздар;
− әжімдер, қатпарлар, жыртылған және (немесе) бұлғанған беттер.
51. МЕМСТ 7.5-98. ЖУРНАЛДАР, ЖИННАҚТАР, АҚПАРАТТЫҚ БАСЫЛЫМДАР
1. Қолдану аясы
Бұл стандарт ғылыми мәтіндік және шығарылымдылық - тәжірибелік журналдарға, жинақтарға және ақпараттық басылымдарға қатысты және шығарылатын материалдардың басылымдық безендірілу элементтеріне, пішініне, олардың орналасу ретіне талаптар орнатады.
Бұл стандарт үнжария беттерінде орналастырылатын материалдарға қатысты емес.
Бұл стандарт баспагерлерге және полиграфиялық кәсіп орындарға олардың әкімшілік - құқықтық жүйесіне, ведомствалық тиесілігіне және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады.
3. Анықтама
3.1 Бұл стандартта анықтамасы бар елесі терминдер қолданылады:
3.1.1 Мақала – қандай да бір тақырыпты, ойды, сұрақты айқындайтын, құрамында талдау элементтері мен кезеңді, жалғасатын басылымға немесе негізгі мәтіннің құраушы бөлігі ретінде кезеңді емес жинаққа арналған туынды.
3.1.2 Танымдық мақала – құрамында белгілі бір кезеңдегі ғылым, техника, әдебиет және өнерге мінездеме талдауы бар және жағдайды бағалайтын шығарылым.
3.1.3 Алдыңғы қатарлы мақала – осы басылымның органы болып табылатын, басылымның басында шығарылатын, баспаның немесе мекеменің көзқарасын білдіретін неғұрлым маңызды, принципиалды сұрақтарға арналған кезеңді басылымдағы озық мақала.
3.1.4 Баяндама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте жақын арадағы жоспарлар немесе жұмыс барысында атқарылған істер тізімі бар хабарлама.
3.1.5 Хабарлама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте айтылатын ғылыми тақырыптағы материал.
3.1.6 Рецензия – Құрамында авторлық түпнұсқа мен жарық көрген басылымға талдау мен болжам бағалауы бар туынды.
3.1.7 Тезистер – мәжілістің, симпозиумның және съездің басталуына дейін шығарылған қысыңқы түрде жинақталған жағдайлар мен ойлар.
3.1.8 Баспаға хат – автордың қандай да бір дәлелді жеткізу немесе қандай да бір сұрақты жалпы талқыға салу үшін жасалатын қадам.
3.1.9 Ақпараттық шығарылым – ГОСТ 7.23 бойынша.
3.1.10 Журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу) – ГОСТ 7.0 бойынша.
3.1.11 Негізгі тақырыпша – ГОСТ 7.27 бойынша.

4 Жалпы қағидалар
4.1 Стандарт келесі материалдардың баспалық безендірілуін регламенттейді:
мақалалар, соның ішінде алдыңғы қатарлы мақалалар, шолу мақалалар;
баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезистері,
ұсыныстар мен мәжілістің, кеңестің, съездің басқа да материалдары;
журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу), журналдың ағымдағы және ретроспективті " Мазмұн нұсқаулығынан " басқа, қысқа ғылыми хабарлама (баспаға хат) ;
рецензиялар;
ақпараттық шығарылымдар (библиографиялық, рефераттық, танымдық).
4.2 Баспалық безендірілудің элементтер жиынтығы және олардың орналасқан жері жарық көретін материалдың түріне байланысты.
Баспалық безендірілудің элементтерінің бір қалыпқа келтірілуі, жалғасы және орналасқан жері барлық басылым сандарында бірдей болуы тиіс.
Баспалық безендірілудің элементтері жарық көретін материалдың тілінде болуы керек.
4.3 қосымша баспа безендірілуінің элементтерін қолдануға жол беріледі.
5 Журналдар мен жинақтардағыматериалдардың баспалық безендірілуі
5.1 Материалдардың баспалық безендірілуінің элементтеріне кіреді:
материалмен жұмыс істеген автор, құрастырушы және басқа да тұлғалар туралы мәліметтер;
жарық көрген материалдың тақырыбы;
тақырып асты мәліметтер;
ӘОЖ (УДК) индексі;
аннотациясы, резюме;
негізгі сөздер;
мақала алды библиографиялық тізім;
жарық көретін материал аударылған мәтіннің тілі туралы мәліметтер;
қолжазбаның баспаға түскен күні;
жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер;
қосымша;
ескерту;
бөлімнің, бөлімшенің, циклдің атауы;
колонтитул.
Жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер материалды бір басылымда (санында) үзінді етіп шығару үшін немесе кезеңді және жалғасатын басылымда бөлімдерге бөліп шығару үшін міндетті.
Мақала алды библиографиялық тізім болған жағдайда, жарық көретін материал мәтінінен кейін орналасатын басылым безендірілуінің элементтері содан кейін орналасады.
Баспадан депонированиаға жіберілген қолжазба мақалалар туралы ақпаратты 5.2, 5.5 - 5.7, 5.10, 5.12, 5.15 талаптарына сәйкес жасайды.
52. Журналдар мен жинақтардағы материалдардың баспалық безендірілуі
1. Қолдану аясы

Бұл стандарт ғылыми мәтіндік және шығарылымдылық - тәжірибелік журналдарға, жинақтарға және ақпараттық басылымдарға қатысты және шығарылатын материалдардың басылымдық безендірілу элементтеріне, пішініне, олардың орналасу ретіне талаптар орнатады.
Бұл стандарт үнжария беттерінде орналастырылатын материалдарға қатысты емес. Бұл стандарт баспагерлерге және полиграфиялық кәсіп орындарға олардың әкімшілік - құқықтық жүйесіне, ведомствалық тиесілігіне және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады.
3. Анықтама
3.1 Бұл стандартта анықтамасы бар елесі терминдер қолданылады:
3.1.1 Мақала – қандай да бір тақырыпты, ойды, сұрақты айқындайтын, құрамында талдау элементтері мен кезеңді, жалғасатын басылымға немесе негізгі мәтіннің құраушы бөлігі ретінде кезеңді емес жинаққа арналған туынды.
3.1.2 Танымдық мақала – құрамында белгілі бір кезеңдегі ғылым, техника, әдебиет және өнерге мінездеме талдауы бар және жағдайды бағалайтын шығарылым.
3.1.3 Алдыңғы қатарлы мақала – осы басылымның органы болып табылатын, басылымның басында шығарылатын, баспаның немесе мекеменің көзқарасын білдіретін неғұрлым маңызды, принципиалды сұрақтарға арналған кезеңді басылымдағы озық мақала.
3.1.4 Баяндама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте жақын арадағы жоспарлар немесе жұмыс барысында атқарылған істер тізімі бар хабарлама.
3.1.5 Хабарлама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте айтылатын ғылыми тақырыптағы материал.
3.1.6 Рецензия – Құрамында авторлық түпнұсқа мен жарық көрген басылымға талдау мен болжам бағалауы бар туынды.
3.1.7 Тезистер – мәжілістің, симпозиумның және съездің басталуына дейін шығарылған қысыңқы түрде жинақталған жағдайлар мен ойлар.
3.1.8 Баспаға хат – автордың қандай да бір дәлелді жеткізу немесе қандай да бір сұрақты жалпы талқыға салу үшін жасалатын қадам.
3.1.9 Ақпараттық шығарылым – ГОСТ 7.23 бойынша.
3.1.10 Журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу) – ГОСТ 7.0 бойынша.
3.1.11 Негізгі тақырыпша – ГОСТ 7.27 бойынша.

4 Жалпы қағидалар
4.1 Стандарт келесі материалдардың баспалық безендірілуін регламенттейді:
мақалалар, соның ішінде алдыңғы қатарлы мақалалар, шолу мақалалар;
баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезистері,
ұсыныстар мен мәжілістің, кеңестің, съездің басқа да материалдары;
журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу), журналдың ағымдағы және ретроспективті " Мазмұн нұсқаулығынан " басқа, қысқа ғылыми хабарлама (баспаға хат) ; рецензиялар;
ақпараттық шығарылымдар (библиографиялық, рефераттық, танымдық).
4.2 Баспалық безендірілудің элементтер жиынтығы және олардың орналасқан жері жарық көретін материалдың түріне байланысты.
Баспалық безендірілудің элементтерінің бір қалыпқа келтірілуі, жалғасы және орналасқан жері барлық басылым сандарында бірдей болуы тиіс.
Баспалық безендірілудің элементтері жарық көретін материалдың тілінде болуы керек.
4.3 қосымша баспа безендірілуінің элементтерін қолдануға жол беріледі.
5 Журналдар мен жинақтардағыматериалдардың баспалық безендірілуі
5.1 Материалдардың баспалық безендірілуінің элементтеріне кіреді:
материалмен жұмыс істеген автор, құрастырушы және басқа да тұлғалар туралы мәліметтер;
жарық көрген материалдың тақырыбы;
тақырып асты мәліметтер;
ӘОЖ (УДК) индексі;
аннотациясы, резюме;
негізгі сөздер;
мақала алды библиографиялық тізім;
жарық көретін материал аударылған мәтіннің тілі туралы мәліметтер;
қолжазбаның баспаға түскен күні;
жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер;
қосымша;
ескерту;
бөлімнің, бөлімшенің, циклдің атауы;
колонтитул.
Жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер материалды бір басылымда (санында) үзінді етіп шығару үшін немесе кезеңді және жалғасатын басылымда бөлімдерге бөліп шығару үшін міндетті.
Мақала алды библиографиялық тізім болған жағдайда, жарық көретін материал мәтінінен кейін орналасатын басылым безендірілуінің элементтері содан кейін орналасады.
Баспадан депонированиаға жіберілген қолжазба мақалалар туралы ақпаратты 5.2, 5.5 - 5.7, 5.10, 5.12, 5.15 талаптарына сәйкес жасайды.
53. Паралел мәтінді басылымдар
Басылым қайта басылып шықса, бұл туралы мәлімет міндетті түрде берілуі керек. Олардың репринтті, яғни, тек мәтіні көшірілетін және факсималды – кітаптың форматы, қағазы, переплеты тура түпнұсқа секілді қылып жасалынатын түрлері бар. Көбіне басылымды қайта басқан кезде оның мәтініне өңдеулер мен толықтырулар енгізіліп отырады. Олардың түрлері:
• қосымша (егер белгілі бір тарау немесе бөлім кіретін болса);
• түзетілген (егер автор алдыңғы басылымда нақты мәліметтер келтірмесе, қателер кетсе соларды түзейді);
• қайта өңделген (егер басылымның көп бөлігі немесе бөлімдері өзгертілсе);
• қайта қаралған (редакциялық мәндегі түзетулер енгізілсе);
• кеңейтілген (алдыңғы басылымға қарағанда тематикалық тұрғыдан қайта басылым кеңейтілсе).
Өңдеудің қандай мағынада екендігін білдіретін жоғарыдағы сөздерді, «басылым» сөзінене кейін жазады.
Кейде кітап сатылып кетіп, тағы да шығаруды қажет ететін кезі болады. Басылым шыққан уақыттан бір жыл айналасында басылымның пленкасынан қайта басуға болады. Оның шығарылымдық деректері, барлығы сол күйінде жазылады, бірақ соңғы титулдық бетте «Қосымша 5000 тираж» деген секілді мәлімет беріледі. Егер, бір жылдан асып кетсе, онда ол қайта басылым болады. Аударма басылымдарда тақырып астылық мәліметтерді орналастырудың өзіндік ерекшеліктері бар. Басылым атауынан кейін титулдық бетте түпнұсқаның аударылған мәліметтері беріледі. Содан кейін, қай тілден аударылғандығы және кім аударғаны туралы мәліметтер, ал осыған қатысы бар басқа да адамдардың аты-жөнін титулдық беттің артына жазу керек.
Шығарылым деректері. Кітаптың шығарылым деректеріне:
•басылымның шыққан жері;
•баспаның заңды атауы;
•басылымның шыққан жылы жатады.
Шығарылымдық деректер титулдық беттің соңына жазылады. Жоғарыда көрсетілген тәртіп бойынша жазған жөн. Оларды негізінде бөлек-бөлек қатарларға жатады.
Басылымның шыққан жері баспагердің заңды адресі ретінде келтірілген қала немесе мекен болып табылады. Қаланың атының алдына «қ» деп жазуға болмайды. Ал басқа жерлерді ресми статусы бойынша жазу керек. Егер мекен баспаның заңды атауының құрамына кіретін болса, онда қаланың атауын енгізудің еш қажеті жоқ.
Баспаның атауын титулдық бетте басылым шыққан жер туралы мәліметтен кейін орналастырады. Оның атауын тіркеуде тұрған нұсқа бойынша жазу керек. Баспаның атауын қысқартып жазуға болмайды. Баспаның атауының қасында оның эмблемасы берілуі кемкін. Егер бір басылымды бірнеше баспа бірігіп шығарса, баспагерлердің бәрінің аты беріледі.
Басылымның шыққан жылын араб цифрларымен «жыл» сөзінсіз немесе, «ж» әрібінсіз жазады. Баспаның атауы жоқ болған кезде, оны шыққан жерінен кейін жазады. Ал көптомдық басылымдарда контртитулдық бетте жалпы көптомдыққа байланысты, ал титулдық бетте нақты томға байланысты шығарылымдық деректерді орналастырады.
«Титулдық беттің артында жазылатын мәліметтер. Титулдық бетің артында жазылуға міндетті шығарылымдық деректер:
классификациялық индекстер: Әмбебап Ондық Классификация, Кітапханалық-библиографиялық классификациялар, авторлық белгі;
Кітаптың халықаралық стандарты номері (ISBN);
• авторлық құқықты қорғау белгісі. Сонымен қатар, титулдық беттің артында төмендегідей мәліметтер арналасуы мүмкін:
•серия туралы мәлімет;
•көптомдық туралы мәлімет;
• бекітілгені немесе ұсынылғаны туралы мәлімет;
• авторлар туралы мәлімет және басқа да басылымды жасауға қатысқан тұғалар туралы мәлімет;
• басылым туралы басқа да мәліметтер (демеушілер, ұйымдастырушылар және т.б.);
• қайта басылым туралы мәлімет;
• аннотациялық карточканың макеті;
• егер соңғы титулдық бетте шығу деректері көрсетілмесе, онда оларды титулдық беттің артына жазады..
Классификациялық индекстер, авторлық белгі. Барлық кітаптарда тиулдық беттің жоғарғы сол жақ бұрыншында жоғарыда аты аталып кеткен индекстер жазылады. Классификациялық индекстерде кітаптың тематикасы, оқырман аудиториясы, міндеті, басылым типі «жасырылған».
Әмбебап Ондық классификацияның индексі әрқашан ең бірінші жазылады. Кітапханалық-библиографиялық Классификацияның индексін УДК индексінен кейін жазады. Бұл бұлжытылмас ереже. Қазақ тілді кітаптарда да, орыс тілді кітаптарда да ол «ББК» аббвериатурасымен бірге жазылады.
Авторлық белгі ББК индексінің бірінші цифрының астына жазылады. Авторлық белгіде автордың фамилиясы кодталады. Әмбебап Ондық классификация, кітапханалық-библиографиялық классификация индекстері мен авторлық белгі кітапты сақтау шифрын құрайды.
Халықаралық стандартты номер ISBN аббревиатурасымен бірге титулдық беттің астыңғы сол жақ бұрышта жазылады.
Ал көптомдық басылымдарда екі ISBN номері жазылады: біріншісі – нақты бір томның, ал оның астында көптомдық басылымдардың ISBN номері жазылады. Көптомдық басылымдардың номерін барлық басылымдарда беріледі. Егер кітапты бірнеше баспа бірлесіп шығарса, онда, титулдық беттің артына басның өзіндік ISBN номерлері мен толық атын жазады. Сонымен қатар, алғаш жарияланып отырған аударманың түпнұсқа тіліндегі номері мен аударма тілдегі номері бірге жазылады. Қасына қай тілдегі индексі екендігін білдіру үшін, жақшаның ішінде тілді көрсетеді.
Ал комплект болып шығатын кітаптарда екі ISBN номері болады. Біреуі комплектке кіретін кітаптікі болса, екіншісі, оларды біріктіріп тұратын мұқабаның номері. Оларда ең бірінші жеке кітаптың ISBN-і, содан кейін екеуіне ортақ номері жазылуы керек. Бұл номерлердің қасына да қандай номер екендігі жақшаның ішіне жазады
54.Журналдар. Авторлар туралы мағлұмат
Журнал- ГОСТ 7.60-90. Қоғамдық саяси
Журнал, Ғылыми журнал Ғылыми танымал журнал, Өндірістік іс тәжірибе
Журналы, Танымдық журнал, Рефераттық журнал ,Көркем әдебиеттік
Журнал. Бұл стандарт ғылыми мәтіндік және шығарылымдылық - тәжірибелік журналдарға, жинақтарға және ақпараттық басылымдарға қатысты және шығарылатын материалдардың басылымдық безендірілу элементтеріне, пішініне, олардың орналасу ретіне талаптар орнатады.
Бұл стандарт үнжария беттерінде орналастырылатын материалдарға қатысты емес.
Бұл стандарт баспагерлерге және полиграфиялық кәсіп орындарға олардың әкімшілік - құқықтық жүйесіне, ведомствалық тиесілігіне және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады.
Анықтама
3.1 Бұл стандартта анықтамасы бар елесі терминдер қолданылады:
3.1.1 Мақала – қандай да бір тақырыпты, ойды, сұрақты айқындайтын, құрамында талдау элементтері мен кезеңді, жалғасатын басылымға немесе негізгі мәтіннің құраушы бөлігі ретінде кезеңді емес жинаққа арналған туынды.
3.1.2 Танымдық мақала – құрамында белгілі бір кезеңдегі ғылым, техника, әдебиет және өнерге мінездеме талдауы бар және жағдайды бағалайтын шығарылым.
3.1.3 Алдыңғы қатарлы мақала – осы басылымның органы болып табылатын, басылымның басында шығарылатын, баспаның немесе мекеменің көзқарасын білдіретін неғұрлым маңызды, принципиалды сұрақтарға арналған кезеңді басылымдағы озық мақала.
3.1.4 Баяндама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте жақын арадағы жоспарлар немесе жұмыс барысында атқарылған істер тізімі бар хабарлама.
3.1.5 Хабарлама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте айтылатын ғылыми тақырыптағы материал.
3.1.6 Рецензия – Құрамында авторлық түпнұсқа мен жарық көрген басылымға талдау мен болжам бағалауы бар туынды.
3.1.7 Тезистер – мәжілістің, симпозиумның және съездің басталуына дейін шығарылған қысыңқы түрде жинақталған жағдайлар мен ойлар.
3.1.8 Баспаға хат – автордың қандай да бір дәлелді жеткізу немесе қандай да бір сұрақты жалпы талқыға салу үшін жасалатын қадам.
3.1.9 Ақпараттық шығарылым – ГОСТ 7.23 бойынша.
3.1.10 Журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу) – ГОСТ 7.0 бойынша.
3.1.11 Негізгі тақырыпша – ГОСТ 7.27 бойынша.
Жалпы қағидалар
4.1 Стандарт келесі материалдардың баспалық безендірілуін регламенттейді:
мақалалар, соның ішінде алдыңғы қатарлы мақалалар, шолу мақалалар; баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезистері, ұсыныстар мен мәжілістің, кеңестің, съездің басқа да материалдары; журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу), журналдың ағымдағы және ретроспективті " Мазмұн нұсқаулығынан " басқа, қысқа ғылыми хабарлама (баспаға хат) ; рецензиялар; ақпараттық шығарылымдар (библиографиялық, рефераттық, танымдық).
4.2 Баспалық безендірілудің элементтер жиынтығы және олардың орналасқан жері жарық көретін материалдың түріне байланысты. Баспалық безендірілудің элементтерінің бір қалыпқа келтірілуі, жалғасы және орналасқан жері барлық басылым сандарында бірдей болуы тиіс. Баспалық безендірілудің элементтері жарық көретін материалдың тілінде болуы керек.
4.3 қосымша баспа безендірілуінің элементтерін қолдануға жол беріледі.
5. Журналдар мен жинақтардағыматериалдардың баспалық безендірілуі
5.1 Материалдардың баспалық безендірілуінің элементтеріне кіреді: материалмен жұмыс істеген автор, құрастырушы және басқа да тұлғалар туралы мәліметтер; жарық көрген материалдың тақырыбы;тақырып асты мәлім еттер; ӘОЖ (УДК) индексі; аннотациясы, резюме; негізгі сөздер; мақала алды библиографиялық тізім; жарық көретін материал аударылған мәтіннің тілі туралы мәліметтер; қолжазбаның баспаға түскен күні; жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер; қосымша;
ескерту; бөлімнің, бөлімшенің, циклдің атауы; колонтитул.
Жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер материалды бір басылымда (санында) үзінді етіп шығару үшін немесе кезеңді және жалғасатын басылымда бөлімдерге бөліп шығару үшін міндетті.
Мақала алды библиографиялық тізім болған жағдайда, жарық көретін материал мәтінінен кейін орналасатын басылым безендірілуінің элементтері содан кейін орналасады.
Баспадан депонированиаға жіберілген қолжазба мақалалар туралы ақпаратты 5.2, 5.5 - 5.7, 5.10, 5.12, 5.15 талаптарына сәйкес жасайды.
Авторлар туралы мағлұмат
5.2.1 Авторлар туралы мәліметтерге келесі элементтер кіреді:
- автор есімі (бас әріптері мен тегі; аты; аты, әкесінің аты және тегі; лақап аты);
- ғылыми атағы, ғылыми дәрежесі;
- қызметі немесе мамандығы;
- жұмыс орны (мекеменің немесе кәсіпорынның, ауылдық аймақтың атауы);
- елдің атауы (шет ел авторлары үшін).
Автордың есімі атау септікте беріледі.
Әкесінің атын қолдануға болмайтын жағдайда бір бас әріп немесе есімі беріледі. Ғылыми атағы, ғылыми дәрежесі, қызметі, мамандығы, жұмыс орны, елдің атауы туралы мәліметтер баспаның қалауы бойынша автор есімінен кейін толық немесе қысқартылған түрде беріледі. Қысқартулар – ГОСТ 7.12 бойынша. Жұмыс орны мен елдің атауын көрсету үшін аббревиятураларды қолдануға рұқсат беріледі. Бірнеше автор қосылып жұмыс істегенде олардың есімі өз таңдаулары бойынша беріледі.
Автордың есімі полиграфиялық белгілермен ерекшеленеді.
5.2.2 Өз тақырыбы бар мақалалар (алдыңғы қатарлы мақаладан басқа), баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезисі, қысқа ғылыми хабарламалар (баспаға хат) және рецензиялар авторы туралы мағлұматты тақырыптың алдында орналастырады.
Рецензия тақырыбын рецензияланатын туындының библиографиялық суреттелуі мен айырбастағанда рецензия авторы туралы мәліметтерді жарық көретін материалдан кейін оң жағына орналастырады.
Алдыңғы қатарлы мақала авторлары туралы мағлұматты баспаның қалауы бойынша жарық көретін материал мәтінінен кейін оң жағында береді.
Автордың жұмыс орны туралы мағлұматты жарық көретін материал мәтінінен кейін бөлек жолға орналастыру рұқсат етіледі.
55.Каталогтар және олардың түрлері
Каталог-белгілі бір тақырып аясында жүйеленген тақырып аясында берілген ақпараттар.Өнеркәсіптік каталог- жүйеленген өнеркәсіптің өнімдер каталогы .Номенклатуралық каталог өнеркәсіптік өндіріс номенклатурасының басты техникалық сипатты көрсетілетін каталог.Аукцион каталогы аукционда шығарылған зат атаулары мен соларға берілген қысқаша түсініктемелерді қамтитын каталог.Кітапхана каталогы кітапханада бар немесе болған кітаптар тізімі.Көрме каталогы көрмеде тұратын заттарға қысқаша мағлұмат беретін өндірістік басылым.
Аукцион каталогы- Аукционға қойылған заттар тізбегінен тұратын каталог. Көрме каталогы ,Мұражай каталогы , Баспалық библиографиялық нұсқаушы; Баспа каталогы, Кітап сату библиографиялық нұсқаушысы; Кітап сату каталогы - ГОСТ 7.60-90 бойынша. Баспа каталогтік карточкасы- Стандартты формасы бар, 123X75мм көлемді қамтитын библиографиялық парақша басылым.
56.Журналдар. Құрастырушылар туралы мағлұмат.
1. Қолдану аясы
Бұл стандарт ғылыми мәтіндік және шығарылымдылық - тәжірибелік журналдарға, жинақтарға және ақпараттық басылымдарға қатысты және шығарылатын материалдардың басылымдық безендірілу элементтеріне, пішініне, олардың орналасу ретіне талаптар орнатады.
Бұл стандарт үнжария беттерінде орналастырылатын материалдарға қатысты емес. Бұл стандарт баспагерлерге және полиграфиялық кәсіп орындарға олардың әкімшілік - құқықтық жүйесіне, ведомствалық тиесілігіне және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады.
Анықтама
3.1 Бұл стандартта анықтамасы бар елесі терминдер қолданылады:
3.1.1 Мақала – қандай да бір тақырыпты, ойды, сұрақты айқындайтын, құрамында талдау элементтері мен кезеңді, жалғасатын басылымға немесе негізгі мәтіннің құраушы бөлігі ретінде кезеңді емес жинаққа арналған туынды.
3.1.2 Танымдық мақала – құрамында белгілі бір кезеңдегі ғылым, техника, әдебиет және өнерге мінездеме талдауы бар және жағдайды бағалайтын шығарылым.
3.1.3 Алдыңғы қатарлы мақала – осы басылымның органы болып табылатын, басылымның басында шығарылатын, баспаның немесе мекеменің көзқарасын білдіретін неғұрлым маңызды, принципиалды сұрақтарға арналған кезеңді басылымдағы озық мақала.
3.1.4 Баяндама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте жақын арадағы жоспарлар немесе жұмыс барысында атқарылған істер тізімі бар хабарлама.
3.1.5 Хабарлама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте айтылатын ғылыми тақырыптағы материал.
3.1.6 Рецензия – Құрамында авторлық түпнұсқа мен жарық көрген басылымға талдау мен болжам бағалауы бар туынды.
3.1.7 Тезистер – мәжілістің, симпозиумның және съездің басталуына дейін шығарылған қысыңқы түрде жинақталған жағдайлар мен ойлар.
3.1.8 Баспаға хат – автордың қандай да бір дәлелді жеткізу немесе қандай да бір сұрақты жалпы талқыға салу үшін жасалатын қадам.
3.1.9 Ақпараттық шығарылым – ГОСТ 7.23 бойынша.
3.1.10 Журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу) – ГОСТ 7.0 бойынша.
3.1.11 Негізгі тақырыпша – ГОСТ 7.27 бойынша.
Құрастырушылар туралы мағлұмат
5.3.1 Құрастырушылар туралы мағлұматты 5.2.1 сәйкес жасайды.
Құрастырушылар туралы мағлұматтарды журнал іші (кітап іші) библиографиялық көрсеткіштер (тізім, шолу) жасаған жұмысына байланысты құрастырушының есімінің алдына мысалы "Құрастырушы", "Құрастырды" деген сияқты сөздер жазылады.
5.3.2 Құрастырушылар туралы мәліметтерді жарық көретін материал мәтінінен кейін оң жағында орналастырады.
5.4 Материал мен жұмыс істеген тұлғалар туралы мәліметтер (аудармашылар, материалды шығаруға дайындалған адамдар, суретшілер, суретке түсірушілер т. б)
5.4.1 Материал мен жұмыс істеген тұлға есімі мынадай түрде беріледі: бас әріптері немесе бас әріптері және тегі, есімі мен тегі, лақап аты.
Материалмен жұмыс істеген адамның есімінің алдына атқарған жұмысына байланысты сөздер жазылады.
Аудармашының есімінің алдына атқарған жұмысының түрін білдіретін сөздер, жарық көретін материал аударылған тіл туралы мағлұматтар көрсетілуі тиіс.
5.4.2 Материалмен жұмыс істеген тұлғалар есімі туралы мәліметтерді шығарылған материал мәтінінен кейін оң жақта орналастырады.
57.Библиографиялық басылымдар. Техникалық талаптар
Библиографиялық басылымдар- ГОСТ 7.60-90 бойынша. ЖАЛПЫ ТЕХНИКАЛЫҚ ТАЛАПТАР
Басылымдар осы стандарттар талабына сәйкес болуы тиіс және технологиялық нұсқаулық бойынша дайындалуы керек.
Бұл стандарттағы қаріптің безендірілу параметрлері ДИДО жүйесінде берілген (1 пункт =0,376 мм).
ДИДО жүйесіндегі және СИ жүйесіндегі қаріптің өлшемі 10 кестеде көрсетілген (анықтамалық).
Гигиеналық талаптар
5.1.1 Жалпы талаптар
5.1.1.1 Егер басылым жас ерекшеліктеріне байланысты екі топқа бағытталған болса, басылымды оқырман бағытына қарай көрсетілген кіші топтың талабына сай безендіру қажет.
5.1.1.2 Қаріптік безендірілудің талаптары екінші, үшінші және төртінші жас ерекшелігіне байланысты топқа арналған басылымдар қаріптің графикалық негізіне бағынышты емес.
5.1.1.3 Басылымның арғы бетіндегі жиек сызығы 26 мм аз болмауы керек.
Ұсынылған басылым бетіндегі сызық өлшемі 1 кестеде берілген.
Жиектен басқа бет сызығында шартты белгілерді, суреттерді, көлемі 50 белгіден аспайтын, жолақтан арақашықтығы 5 мм аз болмайтын мәтінді орналастыруға рұқсатетіледі.
5.1.1.4 Басылымда мәтін мен қағаздың оптикалық тығыздық элементтер бейнесінің арақашықтығы қара түсті бояумен басқан кезде 0,7 аз болмауы керек.
5.1.1.5 Басылымда мәтңнді түрлі-түсті, сұр фонда, әр түсті иллюстрациялық бөлімдерде басқанда фонның оптикалық тығыздығы 0,3 көп болмауы тиіс.
5.1.1.6 Басылымда қолдану қажет емес:
- жіңішке қаріптер;
- түрлі-түсті фонда, түрлі-түсті бояуды қарпі 20 пунктен аз және көлемі 200 белгіден көп болатын мәтінде қолдану.
5.1.1.7 Тақырыптың қаріптік безендірілуі регламенттелмейді.
5.1.1.8 Боялымдардағы сурет сызығының қалыңдығы 2 пунктен кем болмауы тиіс (жуан), сурет элементтерінің ең төменгі гобаритті өлшемі 5 мм кем болмауы керек.
5.1.1.9 Блокты сым темірмен бекіту амалын келесі басылымдарға қолдануға рұқсат етілмейді:
- переплетті қапшықтарда;
- блок қалыңдығы 10 мм аспайтын мұқабаларда;
5.1.2 Бірінші жас ерекшелігіне байланысты топқа арналған қаріптік басылым безендірілуіне қойылатын талаптар
5.1.2.1 Орыс графикалық қарпінің негізін пайдалана отырып шығарылатын бірінші және екінші категориялы басылымдардағы мәтіннің қаріптік безендірілуі 2 кестенің талаптарына сәйкес келуі тиіс. Беттегі мәтіннің көлемі 200 белгі және аз болған жағдайда жолдың ұзындығы регламенттелмейді.
5.1.2.2 Мәтінді орыс графикалық қарпінің негізінде түрлі-түсті, сұр фонда, әр түсті иллюстрацияларда басу үшін келесі қаріптік безендірілуді пайдалану қажет:
- орташа немесе кең жартылай жуан тік сызықты бөлінген қаріптер;
- беттегі мәтін көлемі 200 белгі болғанда 18 кем болмайтын және мәтін көлемі 200 белгі болғанда 14 пункттен кем емес және төменгі қаріп кеглі;
- интерлиньяждың ұлғаюы 4 пункттен кем болмайтын;
- жолдың ұзындығы және қаріптің сыйымдылығы 5.1.2.1 талаптарына сәйкес.
58.Кітап сауда библиографиялық көрсеткіші. Кітап сауда каталогы
Бүгінгі талап сұранысына орай Кітап палатасы аясында баспа өнімдерін насихаттау ісін жаңадан жарық көрген “Асыл мұра” журналы атқаруда. Бұл журналда библиография, статистика және жаңа басылымдар туралы деректермен бірге кітаптар мазмұнына қысқаша шолулар жасалады. “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы аясында атқарылып жатқан игі шаралар жөніндегі жаңалықтар жарияланады. “Асыл мұрада” сыншы, әдебиетшілердің зерттеулері, мәдениет пен ақпарат салаларындағы рухани өзгерістер туралы мағлұматтар беріледі. Кітап палатасы бүгінгі күннің тынысымен ғана шектеліп қалмай, заман талабына сай атқарылатын жұмысқа жаңа өзгерістер енгізіп, ақпараттық кеңістіктегі бәсекелестікті дамыту бағытына ықпал етуде» [4]. Кітап палатасының қызметі туралы осы мекемені 17 жыл бойы басқанған Софы Сматаев: «Кітап палатасының үш мәртебесі бар. Бірінші, еліміздегі кез келген басылым, кітап-журнал, плакаттар, ноталар екі дана болып бізге келіп түсуі керек. Соның бір данасынан мемлекеттік Баспасөз архиві құралады (Қолжазба архиві бөлек). Қазір бес миллионнан астам мұрағат сақтаулы. Оның жалпы құны миллиардтаған теңгемен өлшенеді. Кезінде «Халық жауы» атанған жазушылардың шығармаларының 90 пайызының сөреде тұрғанын жұрт біле бермейді. Біз тіркелген бір кітапты жоятын болсақ халықаралық конвенция бойынша айып төлейміз. Демек, халқымыздың, қала берді адамзаттың рухани қазынасы, келешек ұрпаққа арналған небір інжу-маржаны Кітап палатасында. Бір қиындығы, кітап-журналдар қағаз мүмкіндігіне байланысты жылдар өте тозады. Сондықтан қазір оларды компьютерге түсіруге жанталасып кірісіп жатқан жайымыз бар. Екіншіден, жарық көрген басылымдар мен ондағы мақалалар және кітаптар мазмұны туралы жылына 48 баспасөз шежіресін шығарып, оны министрліктер мен әкімшіліктерге, кітапханаларға таратамыз. Кітаптар мен басылымдарды нөмірлеп, код-штрихтер жасаймыз. Бұлай істемесек, халықаралық ұйымдарға айыппұл төлейміз. Ал дүкендердегі кітап саудасында жұмысымыз жоқ» [5] – дейді.
59,Баспа библиографиялық көрсеткіші. Баспа каталогы
Библиография «biblion» кітап, «grappo
60.Көп тілді басылым
Параллельді мәтіндік басылымТүпнұсқа тілі мен аудармат тілде қатар жарық көретін басылым түрі
Ескертпе: Түпнұсқа тілінен басқа да бірнеше тілдің қатар жүруі мүмкін
Көптілді басылымМәтіннің бөлшектей немесе тұтас аударылуынан тұратын басылым түрі
Түпнұсқа басылым(1)Алғаш түпнұсқа тілінде шығарылған басылым
Түпнұсқа басылым(2) Бұрын соңды басылып көрмеген, қайталанбас көркем-полиграфиялық ерекшеліктері бар басылым түрі
Паралеллельді басылымМазмұны мен безендірілуінде ерекшеленетін, бірақ өз тілдерінде басылатын басылым
Аударма басылым Басылымның бағытталған тіліне немесе ұлттық тілге шет тілден аударылған басылым
2.6 Ақпараттың таңбалық табиғаты бойынша
Мәтіндік басылым ГОСТ 7.60-90 бойынша
61.Атлас түрлері: анатомиялық, географиялық, астрономикалық атлас т.б.
Атлас ГОСТ 7.60-90 бойынша
Анатомиялық атласАдам ағзасының бөлшектерін анықтап көрсететін атлас
Астрономиялық атласАспан денелерінің атлас картасы
Ботоникалық атласӨсімдіктердің суреттері бар атлас
Георафиялық атласГеографиялық карталардың атласы
Зоологиялық атласЖануарлардың түрлері бейнеленген атлас
Лингвистикалық атласӘлемдегі тілдердің таралуы мен қолданысын бейнелейтін атлас
Медициналық атласАдам ағзасындағы патологиялық құбылыстарды бейнелейтін атлас
64. Изобасылымдар. Оларға қойылатын талаптар.
Изобасылымдар - басым бөлігі суреттен, иллюстрациялардан тұратын живопись, скульптуралық шығарма арнайы немесе көркем фото суреттер.
Ескертпе: Бейне ретінде графикалық, скульптуралық және көркем фотолар және басқада графикалық жұмыстар беріледі.
65. Журналдар. ӘОЖ индексі ӘОЖ индексі (Әмбебап ондық жүйе)
Кітаптың шығарылымдық деректерінің ішінде ӘОЖ-ның орны ерекше. Ол шығарылымдық деректерді рәсімдеудің ажырамас бөлігі болып табылады. 1962 жылы Кеңес елдерінде біртекті жалпыға бірдей міндетті Әмбебап Ондық Классификациясы қабылданған. Ал 1963 жылдан бастап ғылыми-техникалық баспаларда, ғылыми-техникалық журналдарда, ғылыми-техникалық ақпарат орталықтарында, ғылыми-техникалық кітапханаларда, барлық жарияланымдарға әмбебап ондық классификация бойынша міндетті индекс алу енгізілді. Яғни, жаратылыстану және техникалық ғылымдар саласындағы барлық басылымдар Әмбебап Ондық Классификация индексімен жарық көреді. Осы жүйе бойынша ақпараттық-анықтамалық корлар құрылды. ӘОЖ-ны тар салалық және көпсалалық ақпараттық анықтамалық корлар құру үшін қолдануға болады. Ол жалғыз халықаралық әмбебап жүйе болып табылады және кітаптың мазмұнын түгел ашып беруге, соның арқасында іздеуді тездетуге жағдай жасайды. Ақпараттық материалдарды бір жүйеге келтіру елдер арасында ақпарат алмасуды оңайлатады. ӘОЖ класификацияларға қойылатын негізгі талаптардың бәріне жауап береді: халықаралықтығы, әмбебаптығы, ғылыми жаңалықтардың құрылымына еш өзгеріс енгізбестен жүйеге кіргізе алады. Ол барлық ғылым саласын қамтиды. Оның бөлімдерінің біреуін өзгертсең, басқаларын да өзгертуге тура келеді. Бұл классификацияны ондық деп атайтын себебі, оның құрылымына ондық принципті қолданады. Бөлімдерді белгілеу үшін араб цифрлары қолданылады, ол адамдардың қай тілде сөйлейді, қандай алфавитті қолданатынына тәуелсіз. Сандар тілі барлығына түсінікті, ӘОЖ жалпыға тиімді халықаралық жүйе болып табылады. Оның ондық принципі жүйенің құрылымына залал тигізбестен толықтырып отыруға мүмкіндік береді. ӘОЖ индекстері бір-бірімен шексіз комбинациялармен байланысуы мүмкін. ӘОЖ таблицаларын дамытумен ақпараттандыру мен құжаттандырудың Халықаралық Федерациясы айналысады.
ӘОЖ индексі ғылыми тәжірибелік және мәдени шаралардың барлық аймақтарын қамтитын мақалаларда келтіреді.
Өз тақырыбы бар мақаланың ( алдыңғы қатарлы мақаладан басқа ) баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезисі, қысқа ғылыми хабарлар (баспаға хат) және рецензиялардың ӘОЖ индексін автор туралы мағлұматтардың алдына орналастырады.
Рецензия тақырыбын библиографиялық суреттелумен ауыстырғанда рецензияланатын туындының ӘОЖ индексін автор туралы мағлұматтардан кейін орналастырады. Мәжіліс, хабарлама, съез материалдарының ӘОЖ индексін жарық көретін материал тақырыбынан бұрын орналастырады. ӘОЖ индексін бөлек жолдың сол жағына орналастырады.
66. МЕМСТ 7.9 Аннотация. Резюме
Аннотацияны жарық көретін материал мәтінінің тілінде береді.
Аннотацияны ГОСТ 7.9 бойынша дайындайды.
Аннотациядан басқа резюмені де шығаруға жол беріледі. Резюме жарық көретін материал мәтінінен ерекшеленетін өзге тілдерде шығарылады.
Резюмені бірнеше тілде шығарса орыс тіліндегі резюме орыс тіліндегі аннотациямен ауыстырылады. Аннотацияны мақалаға ( алдыңғы қатарлы мақаладан басқа ), баяндамалар мен хабарламаларға, қысқа ғылыми хабарларға (баспаға хат) келтіреді. Жарық көретін материал мәтінінің тіліндегі аннотация тақырып пен тақырып асты мағлұматтардан кейін жарық көретін материал мәтінінен бұрын орналастырады.
Резюмені жарық көретін материал мәтінінен, материалмен жұмыс істеген тұлғалар туралы мәліметтерден, жарық көретін материал аударылған мәтін тілі туралы мәліметтен, қолжазбаның баспаға түскен күнінен және орыс тіліндегі аннотациядан кейін орналастырады.
67. Журналдар.Мақала алды библиографиялық тізімдер.
Мақала алды библиографиялық тізімнің тақырыбында "Тізім" (Мысалы "Әдебиет тізімі...", "Библиографиялық тізім ...") сөздері қолданылады. Мақала алды библиографиялық тізімнің тақырыбында "Библиграфия" сөзін қолдануға болмайды. Мақала алды библиографиялық тізімдегі библиографиялық суреттелу ГОСТ 7.1 бойынша құрастырылады.
Мақала алды библиографиялық тізімдегі библиографиялық жазбалар нөмірленуі тиіс. Мақаладағы, баяндамалар мен хабарламалардағы, қысқа ғылыми хабарламалардағы (баспаға хат) және рецензиялардағы мақала алды библиографиялық тізімді жарық көретін материал мәтінінен кейін орналастырады.Рецензияларда мақала алды библиографиялық тізімдерді келтірмеу рұқсат етіледі.
68. Қосымша құн салығының кітап саудасына әсері.
69. Жиынтық және парақша басылымдар.
Жиынтық басылымдар - папкаға , бандерольге жинақталған басылымдар жиынтығы.
Парақша басылымдар - бір немесе бірнеше беттен тұратын әр түрлі форматтағы тігілмеген, желімделмеген.
70. МЕМСТ 7.60 Балалар мен жасөспірімдерге арналған кітап және журнал басылымдары. Жалпы тех-қ талаптар.
Балалар мен жасөспірімдерге арналған басылымдар 3 педагогикалық принцип негізінде жүзеге асырылады:
1. Білімділік
2. Дамытушылық
3. Тәрбиелік
Бұл стандарт балалар мен жасөспірімдерге арналған кітап және журнал басылымдарының қаріптік безендірілуі мен полиграфиялық орындалу сапасына талаптар қояды. Кітап және журнал басылымдарына, сонымен қатар орыс және (немесе) латын қарпін қолданып шығарылған құрамалы басылымға қатысты.Бұл стандартта анықтамасы бар келесі терминдер қолданылады.
Мәтіннің қаріптік безендірілуі - басылымның оқу ыңғайлылығын: кеглі мен қаріптің сыйымдылығы, интерлиньяждың ұлғаюы, жолдың ұзындығы, қаріп тобы, гарнитура мен оның сызығын анықтайтын параметрлер жиынтығы.
Басылымның оқу ыңғайлылығы – оқып отырған кезде көз шаршауы болмайтын басылым.
Гигиеналық талаптар – оқып отырған кезде оқырманның денсаулығына кері әсер тигізбеу мақсатында мәтінді оқу ыңғайлылығын қамтамасыз етуге бағытталған талаптар.
Кегл – пунктпен өлшенетін қаріп өлшемі.
Интерлиньяждың ұлғаюы – пунктпен өлшенетін үстіңгі жолдағы астыңғы сілтемелік элементтер белгісі мен астыңғы жолдағы үстіңгі сілтемелік элементтердің арақашықтығы.
Пункт – Дидо жүйесінде – 0,376 мм; СИ жүйесінде – 0,351 мм тең өлшем бірлігі.
Мәтінді белгілеп алу – оқырманның назарын аудару мақсатында осы мәтінмен салыстырғанда мәтін бөлімдерінің (бөлек сөздердің, әріптердің, белгілердің) полиграфиялық безендірілуінің өзгертілуі.
Қаріпті аудару – ақ түсті қаріп қара, сұр немесе түрлі-түсті фонда.
Құрылымдық талаптар – техникалық және ақпараттық үйлесімді қамтамасыз ететін талаптар.
Критикалық кемшілік – осындай кемшілік болған кезде заттың өз бағытынша қолдану мүмкін еместігі немесе рұқсат етілмеуі.
Басылым бетінің мазмұны – қарпі және / немесе иллюстрациялық безендірілуі бірдей беттер, көбінесе бақылауға арналған басылымдарға кездеседі.
Басылымдар ГОСТ 7.60 сәйкес және оқу кезіндегі көру ауырлығына байланысты екі категорияға бөлінеді:бірінші категория
- көркем әдеби;
- ғылыми танымал;
- мектеп жасына дейінгі оқулықтар (оқуды дамыту)
екінші категория - анықтамалық (сөздіктер, энциклопедиялар, каталогтар т. б)
- бос уақытқа арналған (стикерстер, жапсырмалары бар альбомдар, сөзжұмбақтар, т.б)
Оқырман бағытына қарай және оқырманның жасына байланысты көру ағзаларының физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес және қабылданған балалар мен жасөспірімдердің гигиенасы бала ағзасының дамуы жас ерекшеліктеріне байланысты келесі төрт топқа бөлінеді:
бірініші жас ерекшелігіне байланысты топ – 4 жастан 6 жас аралығындағы үлкен мектеп жасына дейінгі балаларға арналған басылымдар;
екінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 7 жастан 10 жас аралығындағы кіші мектеп жасындағы балаларға арналған басылымдар;
үшінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 11 жастан 14 жас аралығындағы орта мектеп жасындағы балаларға арналған басылымдар;
төртінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 15 жастан 17 жас аралығындағы (жасөспірімдер, сонымен қатар талапкерлер) үлкен мектеп жасындағы балаларға арналған басылымдар.
ЖАЛПЫ ТЕХНИКАЛЫҚ ТАЛАПТАР
Басылымдар осы стандарттар талабына сәйкес болуы тиіс және технологиялық нұсқаулық бойынша дайындалуы керек.
Бұл стандарттағы қаріптің безендірілу параметрлері ДИДО жүйесінде берілген (1 пункт =0,376 мм).
ДИДО жүйесіндегі және СИ жүйесіндегі қаріптің өлшемі 10 кестеде көрсетілген (анықтамалық).
71. Журналдар. Калонтитулдың рәсімделуі.
Колонтитул
Кезеңді және жалғасатын басылымдар колонтитулы ретімен көрсетілген келесі элементтерден тұрады:
− сериялы басылымның халықаралық стандартты нөмірі (ISSN аббревиатурасы бар);
− басылымның негізгі тақырыбы (басылымның ISSN берілгенде орнатылған тақырыбы түрінде);
− басылымның шыққан жылы;
− томның, бөлімнің, шығарылымның кезекті нөмірі;
Кезеңді емес жинақтар колонтитулы ретімен көрсетілген келесі элементтерден тұрады:
− кітаптың халықаралық стандартты нөмірі (ISSN аббревиатурасы бар);
− басылымның тақырыбы (атауы);
− басылымның шығарылған орны;
− басылымның шыққан жылы.
Колонтитулдағы кезеңді емес басылымның тақырыбын (атауын) қысқартуға рұқсат етіледі: соңғы сөздерін кесу, сөздерді тақырыптың ортасына жіберу, жеке сөздерді немесе сөз тіркестерін мағынасын өзгертпей ауыстыру.
Колонтитулды жеке жолға беттің жоғарғы немесе төменгі бөлігіне орналастырады.
72. Өнер баспасының өнімдеріне сараптама жасаңыз. Өнер баспасы 1980 жылдың 1 қаңтарында құрылды. Өнер деген атынан көрініп тұрғандай, бұл баспа өнер, музыка, плакат, открытка, фотоальбом кітаптарын әзірлейді.
Өнімдері: 1. Нарымбетов Сатыбалды: Кітап-альбом.- Алматы: «Өнер» баспасы, 2009.- 192 б.
2. Жайсаңбаев Есболған: Фотоальбом.- Алматы: «Өнер» баспасы, 2009 - 176 б.
3. Ноғайбаев Ыдырыс: Фотоальбом.- Алматы: «Өнер» баспасы, 2009.- 152 б.
4. Досмағамбетов Төлеген: Фотоальбом.- Алматы: «Өнер» баспасы, 2009.- 152 б.
73.Әмбебап штрих-кодтар(УШК)Бүгінгі күнде кітапты тауарлық тұрғыдан өткізу мен тексеру оңай болуы үшін оларға штрих-кодтар береді. «Штрих-код – сандық немесе сандық-әріптік кодтың оптикалық бейнесі. Ол көлденең тұрған жолақтар мен интервалдардың кезектесіп келуінен құралады. Штрих-код тауарды сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Онда әртүрлі міндетті атқаратын бірнеше символикалар бар. Оның мерзімді басылымдарды штрих-кодтауда қолданылатын, кең таралған екі түрі бар:EAN-13 және 128 коды, ал ISSN коды осыған жатады.EAN 13 - коммерциялық тарату үшін пайдаланылатын код. Ол әлем бойынша көп қолданылады. Оны біз дүкендерден тауар алған кезде көп байқаймыз. EAN 13 (ол 13 белгіден тұратындықтан осылай аталады) Брюссельде орналасқан Тауарларды номерлеу еуропалық Ассоцияциясымен (EAN), бақыланады. EAN и ISSN Халықаралық орталығының арасында киоскілер мен супермаркеттерде сатылатын мерзімді басылымдар үшін ISSN идентификациялық код ретінде пайдалану туралы келісім жасалған. Сондықтан, ISSN EAN 13 кодын мерзімді басылымдарға беру үшін пайдаланылады»[8]. «EAN 13 коды негізінен кәсіпорын тіркелген мемлекетті білдіретін кодтан басталады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 1110 11 1996 жылдың қыркүйек қабылданған “Қазақстан Республикасында штрих-код жүйесін енгізу туралы” қаулысы бойынша "Стандарттау және сертификаттау туралы" Қазақстан Республикасының заңына сәйкес елімізде өндірілген өнімдерді автоматтандырылған есепке алу мақсатында өнімдерді штрих-кодқа өткізу міндеттелген.Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1993 ж. сәуірдегі № 270 қаулысы бойынша Ұлттық мемлекеттік кітап палатасына Кітаптарды халықаралық стандартты номермен тіркеу, штрих-код беру (ISBN Агенттігі), сериялы басымдарды тіркеп, штрих-код беру (ISSN Агенттігі) сонымен бірге халықаралық ISO 10579 стандартына сай, музыкалық-ноталық шығармаларды тіркеп, штрих-код беру (ISMN Агенттігі) жұмыстары жүктелген. Осыған байланысты Кітап палатасы төмендегідей өнімдерді Халықаралық номермен тіркеп, штрих-код бере алады.
74.Балаларға арналған басылымдардың классификациясы
Бұл стандарт балалар мен жасөспірімдерге арналған кітап және журнал басылымдарының қаріптік безендірілуі мен полиграфиялық орындалу сапасына талаптар қояды.
Бұл стандарт кітап және журнал басылымдарына, сонымен қатар орыс және (немесе) латын қарпін қолданып шығарылған құрамалы басылымға қатысты.
Бұл стандарт оқулық басылымдарға (мектеп жасына дейінгі оқуды дамыту басылымдарынан басқа), фиксимилді және кішігірім басылымдарға қатысты емес.
Бұл стандарттар қаріптік басылымның гигиеналық талаптары “ Балалар мен жасөспірімдерге арналған кітап және журнал басылымдарының гигиеналық талаптары ” Санитарлық шарттар мен нормалар талаптарына сәйкес (СанПиН 2.4.7.960-00).
1 Басылымдар ГОСТ 7.60 сәйкес және оқу кезіндегі көру ауырлығына байланысты екі категорияға бөлінеді:
бірінші категория - көркем әдеби;
- ғылыми танымал;
- мектеп жасына дейінгі оқулықтар (оқуды дамыту)
екінші категория - анықтамалық (сөздіктер, энциклопедиялар, каталогтар,
т. б)
- бос уақытқа арналған (стикерстер, жапсырмалары бар
альбомдар, сөзжұмбақтар, т.б)
4.2 Оқырман бағытына қарай және оқырманның жасына байланысты көру ағзаларының физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес және қабылданған балалар мен жасөспірімдердің гигиенасы бала ағзасының дамуы жас ерекшеліктеріне байланысты келесі төрт топқа бөлінеді:
бірініші жас ерекшелігіне байланысты топ – 4 жастан 6 жас аралығындағы
үлкен мектеп жасына дейінгі
балаларға арналған басылымдар;
екінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 7 жастан 10 жас аралығындағы
кіші мектеп жасындағы
балаларға арналған басылымдар;
үшінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 11 жастан 14 жас аралығындағы
орта мектеп жасындағы
балаларға арналған басылымдар;
төртінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 15 жастан 17 жас аралығындағы
(жасөспірімдер, сонымен қатар
талапкерлер) үлкен мектеп
жасындағы балаларға арналған
басылымдар.
75.Балаларға арналған басылымдардға қойылатын гигиеналық талаптар
Бұл стандарттар қаріптік басылымның гигиеналық талаптары “ Балалар мен жасөспірімдерге арналған кітап және журнал басылымдарының гигиеналық талаптары ” Санитарлық шарттар мен нормалар талаптарына сәйкес (СанПиН 2.4.7.960-00).
Гигиеналық талаптар – оқып отырған кезде оқырманның денсаулығына кері әсер тигізбеу мақсатында мәтінді оқу ыңғайлылығын қамтамасыз етуге бағытталған талаптар.
1 Егер басылым жас ерекшеліктеріне байланысты екі топқа бағытталған болса, басылымды оқырман бағытына қарай көрсетілген кіші топтың талабына сай безендіру қажет.
5.1.1.2 Қаріптік безендірілудің талаптары екінші, үшінші және төртінші жас ерекшелігіне байланысты топқа арналған басылымдар қаріптің графикалық негізіне бағынышты емес.
Басылымның арғы бетіндегі жиек сызығы 26 мм аз болмауы керек.
Ұсынылған басылым бетіндегі сызық өлшемі 1 кестеде берілген.
76.Балаларға арналған басылымдардың жас ерекшелігіне байланысты безендіруіне қойылатын талаптар. Оқырман бағытына қарай және оқырманның жасына байланысты көру ағзаларының физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес және қабылданған балалар мен жасөспірімдердің гигиенасы бала ағзасының дамуы жас ерекшеліктеріне байланысты келесі төрт топқа бөлінеді:
бірініші жас ерекшелігіне байланысты топ – 4 жастан 6 жас аралығындағы
үлкен мектеп жасына дейінгі
балаларға арналған басылымдар;
екінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 7 жастан 10 жас аралығындағы
кіші мектеп жасындағы
балаларға арналған басылымдар;
үшінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 11 жастан 14 жас аралығындағы
орта мектеп жасындағы
балаларға арналған басылымдар;
төртінші жас ерекшелігіне байланысты топ - 15 жастан 17 жас аралығындағы
(жасөспірімдер, сонымен қатар
талапкерлер) үлкен мектеп
жасындағы балаларға арналған
басылымдар.
Жиектен басқа бет сызығында шартты белгілерді, суреттерді, көлемі 50 белгіден аспайтын, жолақтан арақашықтығы 5 мм аз болмайтын мәтінді орналастыруға рұқсатетіледі.
Басылымда мәтін мен қағаздың оптикалық тығыздық элементтер бейнесінің арақашықтығы қара түсті бояумен басқан кезде 0,7 аз болмауы керек.
Басылымда мәтңнді түрлі-түсті, сұр фонда, әр түсті иллюстрациялық бөлімдерде басқанда фонның оптикалық тығыздығы 0,3 көп болмауы тиіс.
Басылымда қолдану қажет емес:
- жіңішке қаріптер;
- түрлі-түсті фонда, түрлі-түсті бояуды қарпі 20 пунктен аз және көлемі 200 белгіден көп болатын мәтінде қолдану.
Тақырыптың қаріптік безендірілуі регламенттелмейді.
Боялымдардағы сурет сызығының қалыңдығы 2 пунктен кем болмауы тиіс (жуан), сурет элементтерінің ең төменгі гобаритті өлшемі 5 мм кем болмауы керек.
Блокты сым темірмен бекіту амалын келесі басылымдарға қолдануға рұқсат етілмейді:
- переплетті қапшықтарда;
- блок қалыңдығы 10 мм аспайтын мұқабаларда;
Бірінші жас ерекшелігіне байланысты топқа арналған қаріптік басылым безендірілуіне қойылатын талаптар
Орыс графикалық қарпінің негізін пайдалана отырып шығарылатын бірінші және екінші категориялы басылымдардағы мәтіннің қаріптік безендірілуі 2 кестенің талаптарына сәйкес келуі тиіс. Беттегі мәтіннің көлемі 200 белгі және аз болған жағдайда жолдың ұзындығы регламенттелмейді.
Мәтінді орыс графикалық қарпінің негізінде түрлі-түсті, сұр фонда, әр түсті иллюстрацияларда басу үшін келесі қаріптік безендірілуді пайдалану қажет:
- орташа немесе кең жартылай жуан тік сызықты бөлінген қаріптер;
- беттегі мәтін көлемі 200 белгі болғанда 18 кем болмайтын және мәтін көлемі 200 белгі болғанда 14 пункттен кем емес және төменгі қаріп кеглі;
- интерлиньяждың ұлғаюы 4 пункттен кем болмайтын;
- жолдың ұзындығы және қаріптің сыйымдылығы 5.1.2.1 талаптарына сәйкес.
77.Журналдар.Жарық көретін материалдың жалғасы н\е соңы туралы мәліметтер.Жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер материалды бір басылымда (санында) үзінді етіп шығару үшін немесе кезеңді және жалғасатын басылымда бөлімдерге бөліп шығару үшін міндетті.Бұл стандарт баспагерлерге және полиграфиялық кәсіп орындарға олардың әкімшілік - құқықтық жүйесіне, ведомствалық тиесілігіне және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады.
Бұл стандартта анықтамасы бар елесі терминдер қолданылады:
Мақала – қандай да бір тақырыпты, ойды, сұрақты айқындайтын, құрамында талдау элементтері мен кезеңді, жалғасатын басылымға немесе негізгі мәтіннің құраушы бөлігі ретінде кезеңді емес жинаққа арналған туынды.
Танымдық мақала – құрамында белгілі бір кезеңдегі ғылым, техника, әдебиет және өнерге мінездеме талдауы бар және жағдайды бағалайтын шығарылым.
Алдыңғы қатарлы мақала – осы басылымның органы болып табылатын, басылымның басында шығарылатын, баспаның немесе мекеменің көзқарасын білдіретін неғұрлым маңызды, принципиалды сұрақтарға арналған кезеңді басылымдағы озық мақала.
Баяндама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте жақын арадағы жоспарлар немесе жұмыс барысында атқарылған істер тізімі бар хабарлама.
Хабарлама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте айтылатын ғылыми тақырыптағы материал.
Рецензия – Құрамында авторлық түпнұсқа мен жарық көрген басылымға талдау мен болжам бағалауы бар туынды.
Тезистер – мәжілістің, симпозиумның және съездің басталуына дейін шығарылған қысыңқы түрде жинақталған жағдайлар мен ойлар.
Баспаға хат – автордың қандай да бір дәлелді жеткізу немесе қандай да бір сұрақты жалпы талқыға салу үшін жасалатын қадам.
78.Мерзімді басылымдар және оның түрлері.
Басылым түрі бұл бір немесе бірнеше белгілер мен ерекшеленетін басылымдар тобы.1.Мерзімі бойынша басылымдар түрлері: уақыт аралығы мен мерзімі, нөмір сандары бекітілген ұдайы шығарылатын басылым.2.Ақпараттық сипатына қарай басылым түрі: басылым шығармасының жанрлық және басқа ерекшеліктерін бейнелейтін белгілер жиынтығы.3. Басылымның материалдық құрылымы: басылым мазмұнына тәуелсіз баспалық және полиграфиялық белгілерін сипаттайтын басылымның қалыптасқан формасы.1 мерзімі бойынша.Мерзімді емес басылым жалғасы жоқ бір рет шығатыни басылым. 2 Сериялы басылым.Бірдей тақырыппен нөмірленген белгілі бір уақытта басылып шығатын жалғасы алдын ала жоспарланбаған басылым түрі.3. Мерзімді басылым.Белгілі бір уақыт аралығында басылып шығатын мазмұны қайталанбайтын бірдей безендірілген нөмірленген сериялы басылым түрі. 4. Ұзақ мерзімді (ақпарат жинауына байланысты)белгісіз уақыт аралығында шығатын, мазмұны қайталанбайтын бір типті безендірілген ортақ тақырыптық сериялы басылым түрі.
79.Ғылыми көпшілік басылымдар және оның түрлері.
Ғылыми танымдық басылымдар теориялық және эксперименталды зерттеуден тұратын (ғылым,мәдениет,техника салаларыбойынша) маман емес оқырманға (жалпы көпшілік) арналған басылым.
Өндірістік тәжірибелік басылым өндірісті ұйымдастыру мақсатында жарық көретін сонда әр түрлі біліктілік деңдейіндегі мамандарға арналған басылым.
Нормативті өндірістік тәжірибелі басылым әртүрлі саладағы өндірісті ұйымдастыру мақсатында жарық көретін ережелер, талаптар, нормалар.
Оқулық басылымдар ғылыми немесе қолданбалы сипаттағы оқытуға ыңғайлы әр түрлі жастағы оқушыларға арналған, жүйеленген басылым.
Ғылыми тұжырымдамалармен деректерден тұратын жүйеленген ақпарат көзі.Ғылыми және білім министірлігі тарапынан бекітіледі.
80.Баспа өнімдерін мемлекеттік бақылау. ӘОЖ, ББК, ISBN, ISSN номерлері қалай пайда болды, не үшін керек? Бұл номерлер кітапты үлкен кітапханалық қорға енгізу үшін қажет. Осы міндетті біздің елде Қазақстан Ұлттық кітап палатасы атқарады. Кез-келген жарық көрген басылым кітап палатасына тіркелуі қажет. Онда әрбір басылымға өзіне кезекті кітапханалық-библиографиялық номерді, халықаралық стандарт номерін, авторлық әмбебап ондық жүйелік санын береді. Осы сандар болмаса, кітап тіркелмеген болса, онда басылым заңсыз шығарылған болып есептеледі. Шығарылымдық деректердің болуы – кітаптың сапасы мен маңызын арттыра түсетін белгілер. Дербес мекеме ретіндегі Ұлттық библиографиялық орталық Қазақстан Республикасының Ұлттық кітап палатасы болып құрылғанына 70 жылдан асты. Осыдан жетпіс жыл бұрын ірге бекітіп, шаңырақ көтерген Қазақстан Республикасының Ұлттық кітап палатасы – ұлтымыздың жады, халқымыздың тарихы, тасқа басылып, хатқа түскен әрбір сағаты, тәулігі, айы мен жылы деуімізге болады.
Кітап палатасының негізгі 8 бөлімі бар:
Тіркеу және бақылау бөлімі
Статистика бөлімі
Мемлекеттік библиография бөлімі
Анықтамалық-іздеу бөлімі
«Казахстаника» бөлімі
Қазақстан Республикасының Баспасөз мұрағаты бөлімі
Баспа-редакциялық бөлімі
Ақпараттық технологиялар бөлімі.
Әр бөлімнің жеке атқаратын өз міндеттері бар. Тіркеу және бақылау бөлімі республика аумағында жарық көрген барлық баспа өнімдерінің, сонымен қатар, баспалардың тапсырысымен шетелде шығатын кітаптарды қабылдау мен алғашқы тіркеуін жүргізеді. Баспа өнімдерінің өз уақытында түсіп, кітаптың шығарылымдық деректерінің мемлекеттік стандартқа сәйкес дұрыс рәсімделуі мен халықаралық ISBN номерінің баспалар мен баспалық жұмыс жүргізетін ұйымдардың дұрыс қолдануын қадағалайды.
81.Оқулық басылымдар. Оларға қойылатын талаптар.
Оқу бағдарламасына сай, оқу жүйесінің негізінде құрылған, оқушы жастарға білім беру мақсатында шығарылатын басылымдар.Олардың безендірілу ерекшеліктері де оқушы немесе студенттердің деңгейіне байланысты өзгеріп отырады. Бірінші бесінші сыныптар аралығындағы оқушыларға арналған оқулықтары түрлі түсті бояулардан тұратын суреттермен үлкен қаіптерден тұрады.Жастары неғұрлым ұлғайған сайын бояулары азайып,суреттері де сиреп, танымдық деректері молая түседі. Ал оныншы он бірінші сыныпқа арналған оқулықтарда қаріптер мейілінше кішірейтіліп,тек ақ қара түсті бояулар қолданылады.Яғни жоғарғы сынып оқушыларына деректерді молайтып,танымдық процесін арттырады.Ал жоғарғы оқу орындарының оқулықтары қалың әрі ғылыми деректері басым,мазмұны жағынан күрделі,кәсіби терминдермен толықтырылған оқулықтар болып келеді.Бүгінде оқулық басылымдар шығаратын бірден бір баспа ол «Мектеп» баспасы. шығатын, мазмұны қайталанбайтын бір типті безендірілген ортақ тақырыптық сериялы басылым түрі.
83. ӘОЖ индексі (Әмбебап ондық жүйе)
Әмбебап ондық классификация осыдан 100 жылдай уақыт бұрын пайда болған. Осы уақыт аралығында ол көптеген өзгерістерге ұшырады, сыналды, соған қарамастан оның таралуымен тең келетін классификациялық индекс жоқ. Халықаралық библиографияға арналған классификациялық жүйе ретінде пайда болған ӘОЖ бүгінгі күні әлемнің көптеген елдерінде бапа өнімдерін, түрлі құжаттарды, машина оқитын құжаттарды жүйелейтін классификация ретінде қолданылады. Өткен ғасырдың 80-жылдарынан бері оны «УДК консорциумы» шығарады. Ал 1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін, сол күнге дейін қолданылып келген «КСРО-дағы кітап басу ісіндегі әдебиеттерге арналған жалпы классификацияны» алмастырды. ОСТ 29.131-98 "Баспалық және кітап таратушылық библиографиялық ақпарат» деп аталатын стандарт бойынша белгіленеді. Ол әлемнің барлығына түсінікті, халықаралық дәрежеде кітап сату мен тарату ісінде маңызды рөл атқарады. Кітап нарығындағы субектілердің ақпарат алмасуын жеңілдетеді. Ғаламторда ӘОЖ арқылы кітап сатып алуға болады. Бірақ та кейінгі кезде жарық көріп жатқан басылымдардың басым көпшілігінде осы номер кездеспейді. Кітап палатасының мамандары баспагерлер бұл номерді алмайды дейді. Кітап палатасына номределді алуға тапсырыс берген кезде тек ББК индексін жазып, ӘОЖ индексін жазуды талап етпейді. Сондықтан бүл индекс көптеген кітаптарда жазылмайды.
«Ал ББК дегеніміз – кітапханалық-библиографиялық классификация. Бұл баспа ісінде өолданылатын сандық жүйелердің бір түрі. Ол елдегі баспа өнімдерін есепке алу мен классификациялау үшін қолданылады. 1960-жылдары ББК таблицасының алғашқысы жарық көрген. Оны жасауға бірнеше жылдар мен көптеген зерттеу жұмыстары жүргізілді. ББК-ны каталогтар мен картотекаларда кітап қорларын жасауда, библиографиялық басылымдарда қолданылатын болды. Кеңес кезінде ББК-ны да идеологияның құралы ретінде де пайдалаған. Оны көп жылдар бойы кітапханалар мен библиографиялық мекемелерде жұмыс істейтін адамдардан құралған Редколлегия бақылап отырған. ББК бұрыннан бар әлемдік классификацияның дамытылған түрі болып табылады. Оның бірінші шығарылымы түрлі мақсаттағы мен көлемдегі басқа да классификацияның негізі болып табылады. Мысалы, ғылыми кітапханаларға арналған қысқартылған нұсқасы, қоғамдық кітапханаларға арналған, балалар мен мектеп кітапханаларына арналған, облыстық кітапханаларға арналған ББК таблицалары бар. ББК – әмбебап классификациялардың ішіндегі ең жасы. Сондықтан бүгінгі күнгі ғылымның құрылымы мен логикалық дамуын нақты бейнелейді. Ол өзінің қуаттылығы жағынан тек УДК-ға тең келеді. Бұл жүйеде толық интернационализмді беретін техникалық әдістер қолданылады, яғни, ол барлық халықтар мен тілдердің әдебиетінің бейнеленуіне мүмкіндік береді. Соның арқасында ол тек КСРО-ның шеңберінде қалып қоймай, тез таралуына мүмкіндік берді. Орыс теоретиктері ӘОЖ мен Дьюидің ондық классификациясында АҚШ пен және басқа да елдерге басымдық береді деп санайды.
84. Ақпараттық басылымдар. Ақпараттық басылымдардың баспалық безендірілуі
Ақпараттық басылымдар -Құжат (жарияланған, жарияланбаған, жарияланбайтын) жайлы жүйеленген мәліметтері немесе мағлұмат жайлы нәтиженің анализы бар ғылыми-ақпараттық қызметті атқарушы, ұйымдармен шығарылған басылымдар. 1. Қолдану аясы

Бұл стандарт ғылыми мәтіндік және шығарылымдылық - тәжірибелік журналдарға, жинақтарға және ақпараттық басылымдарға қатысты және шығарылатын материалдардың басылымдық безендірілу элементтеріне, пішініне, олардың орналасу ретіне талаптар орнатады.
Бұл стандарт үнжария беттерінде орналастырылатын материалдарға қатысты емес.
Бұл стандарт баспагерлерге және полиграфиялық кәсіп орындарға олардың әкімшілік - құқықтық жүйесіне, ведомствалық тиесілігіне және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады.
3. Анықтама
3.1 Бұл стандартта анықтамасы бар елесі терминдер қолданылады:
3.1.1 Мақала – қандай да бір тақырыпты, ойды, сұрақты айқындайтын, құрамында талдау элементтері мен кезеңді, жалғасатын басылымға немесе негізгі мәтіннің құраушы бөлігі ретінде кезеңді емес жинаққа арналған туынды.
3.1.2 Танымдық мақала – құрамында белгілі бір кезеңдегі ғылым, техника, әдебиет және өнерге мінездеме талдауы бар және жағдайды бағалайтын шығарылым.
3.1.3 Алдыңғы қатарлы мақала – осы басылымның органы болып табылатын, басылымның басында шығарылатын, баспаның немесе мекеменің көзқарасын білдіретін неғұрлым маңызды, принципиалды сұрақтарға арналған кезеңді басылымдағы озық мақала.
3.1.4 Баяндама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте жақын арадағы жоспарлар немесе жұмыс барысында атқарылған істер тізімі бар хабарлама.
3.1.5 Хабарлама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте айтылатын ғылыми тақырыптағы материал.
3.1.6 Рецензия – Құрамында авторлық түпнұсқа мен жарық көрген басылымға талдау мен болжам бағалауы бар туынды.
3.1.7 Тезистер – мәжілістің, симпозиумның және съездің басталуына дейін шығарылған қысыңқы түрде жинақталған жағдайлар мен ойлар.
3.1.8 Баспаға хат – автордың қандай да бір дәлелді жеткізу немесе қандай да бір сұрақты жалпы талқыға салу үшін жасалатын қадам.
3.1.9 Ақпараттық шығарылым – ГОСТ 7.23 бойынша.
3.1.10 Журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу) – ГОСТ 7.0 бойынша.
3.1.11 Негізгі тақырыпша – ГОСТ 7.27 бойынша.

4 Жалпы қағидалар
4.1 Стандарт келесі материалдардың баспалық безендірілуін регламенттейді:
мақалалар, соның ішінде алдыңғы қатарлы мақалалар, шолу мақалалар;
баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезистері,
ұсыныстар мен мәжілістің, кеңестің, съездің басқа да материалдары;
журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу), журналдың ағымдағы және ретроспективті " Мазмұн нұсқаулығынан " басқа, қысқа ғылыми хабарлама (баспаға хат) ;
рецензиялар;
ақпараттық шығарылымдар (библиографиялық, рефераттық, танымдық).
4.2 Баспалық безендірілудің элементтер жиынтығы және олардың орналасқан жері жарық көретін материалдың түріне байланысты.
Баспалық безендірілудің элементтерінің бір қалыпқа келтірілуі, жалғасы және орналасқан жері барлық басылым сандарында бірдей болуы тиіс.
Баспалық безендірілудің элементтері жарық көретін материалдың тілінде болуы керек.
4.3 қосымша баспа безендірілуінің элементтерін қолдануға жол беріледі.
5 Журналдар мен жинақтардағыматериалдардың баспалық безендірілуі
5.1 Материалдардың баспалық безендірілуінің элементтеріне кіреді:
материалмен жұмыс істеген автор, құрастырушы және басқа да тұлғалар туралы мәліметтер;
жарық көрген материалдың тақырыбы;
тақырып асты мәліметтер;
ӘОЖ (УДК) индексі;
аннотациясы, резюме;
негізгі сөздер;
мақала алды библиографиялық тізім;
жарық көретін материал аударылған мәтіннің тілі туралы мәліметтер;
қолжазбаның баспаға түскен күні;
жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер;
қосымша;
ескерту;
бөлімнің, бөлімшенің, циклдің атауы;
колонтитул.
Жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер материалды бір басылымда (санында) үзінді етіп шығару үшін немесе кезеңді және жалғасатын басылымда бөлімдерге бөліп шығару үшін міндетті.
Мақала алды библиографиялық тізім болған жағдайда, жарық көретін материал мәтінінен кейін орналасатын басылым безендірілуінің элементтері содан кейін орналасады.
Баспадан депонированиаға жіберілген қолжазба мақалалар туралы ақпаратты 5.2, 5.5 - 5.7, 5.10, 5.12, 5.15 талаптарына сәйкес жасайды. 1 Қолдану аясы
Бұл стандарт тақырбы, бағыты, шығарылуы, көлемі, ведомствалық және әкімшілік – территориялыққа жататын әр түрлі газеттерге қатысты.
Стандарт жарнамалық мазмұндағы газеттерге (материалдарға) “жол берілмейтін кемшіліктер” бөлімінде ғана қатысты.
Стандарт газетті – журналды басылымдарға және балаларға арналған газеттерге қатысты емес.
3 Анықтама
Бұл стандарта анықтамасы бар келесі терминдер қолданылады;
Гигиеналық талаптар – оқып отырған кезде адамның денсаулығына (көру мүшесіне) кері әсер тигізбеу мақсатында мәтінді оқу ыңғайлылығын қамтамасыз етуге бағытталған талаптар.
Құрастырмалы талаптар – техникалық және ақпараттық үйлесімнің бірегейлілігін қамтамасыз ететін талаптар.
Жол берілмейтін кемшіліктер – мұндай кемшіліктер табылған жағдайдаөнімді қолдану мүмкін емес немесе оған жол берілмейді (ГОСТ 15467 бойынша).
4 Жалпы техникалық талаптарГазеттер осы стандарттың талаптарына сәйкес келуі тиіс және технологиялық нұсқаулық бойынша жасалуы керек.
4.1 Гигиеналық талаптар4.1.1 Қаріп кеглі және терілім тығыздығы газет жолағындағы мәтіннің көлеміне байланысты 1 кестеде берілген талаптарға сай болуы керек.
4.1.2 Мәтіндегі жолдың ұзындығы 2 ¼ квадраттан кем болмауы керек, 1 ¾ квадраттан кем емес.
4.1.3 Жолдың ұзындығы 3 ¾ квадраттан артық мәтінді кеглі 10 пункттен кем болмайтын қаріппен теру керек.
4.1.4 Мәтіндегі бағандардың ара қашықтығы 12 пункттен кем болмауы тиіс.
4.1.5 Тік бөлетін сызық пен мәтіннің арақашықтығы 6 кем болмауы керек.
4.1.6 Иллюстрациялардағы қолтаңбаны кеглі 8 пункттен кем болмайтын қаріппен теру керек.
Иллюстрация шетінен оған арналған қолтаңбаның ара қашықтығы 10 пункттен кем емес.
4.1.7 Газет санының мәтінін теру үшін екі гарнитурадан кем болмайтын қаріпті қолдану қажет.
4.1.8 Кесілген қаріппен терілген газет санындағы мәтіннің көлемі 50 % артық болмауы керек.
4.1.9 Еңкейтілген сызықты гарнитураны көлемі жолақта мың белгіден артық емес мәтінді теру үшін қолданады.
4.1.10 Қара түсті бояумен белгіленген бейненің ірі элементтерінің, қағаздың оптикалық тығыздықтарының интервалы 0,7 кем болмауы керек.
4.1.11 Мәтінді түрлі-түсті және сұр фонда қара түсті бояумен басу үшін 2 кестеде көрсетілген талаптарды сақтай отырып тік орташа сызықты қаріпті қолдану керек.
85. Журналдар. Жалпы техникалық талаптар
1. Қолдану аясы
Бұл стандарт ғылыми мәтіндік және шығарылымдылық - тәжірибелік журналдарға, жинақтарға және ақпараттық басылымдарға қатысты және шығарылатын материалдардың басылымдық безендірілу элементтеріне, пішініне, олардың орналасу ретіне талаптар орнатады.
Бұл стандарт үнжария беттерінде орналастырылатын материалдарға қатысты емес.
Бұл стандарт баспагерлерге және полиграфиялық кәсіп орындарға олардың әкімшілік - құқықтық жүйесіне, ведомствалық тиесілігіне және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады.
3. Анықтама
3.1 Бұл стандартта анықтамасы бар елесі терминдер қолданылады:
3.1.1 Мақала – қандай да бір тақырыпты, ойды, сұрақты айқындайтын, құрамында талдау элементтері мен кезеңді, жалғасатын басылымға немесе негізгі мәтіннің құраушы бөлігі ретінде кезеңді емес жинаққа арналған туынды.
3.1.2 Танымдық мақала – құрамында белгілі бір кезеңдегі ғылым, техника, әдебиет және өнерге мінездеме талдауы бар және жағдайды бағалайтын шығарылым.
3.1.3 Алдыңғы қатарлы мақала – осы басылымның органы болып табылатын, басылымның басында шығарылатын, баспаның немесе мекеменің көзқарасын білдіретін неғұрлым маңызды, принципиалды сұрақтарға арналған кезеңді басылымдағы озық мақала.
3.1.4 Баяндама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте жақын арадағы жоспарлар немесе жұмыс барысында атқарылған істер тізімі бар хабарлама.
3.1.5 Хабарлама – жиында немесе съезде, мәжілісте, кеңесте айтылатын ғылыми тақырыптағы материал.
3.1.6 Рецензия – Құрамында авторлық түпнұсқа мен жарық көрген басылымға талдау мен болжам бағалауы бар туынды.
3.1.7 Тезистер – мәжілістің, симпозиумның және съездің басталуына дейін шығарылған қысыңқы түрде жинақталған жағдайлар мен ойлар.
3.1.8 Баспаға хат – автордың қандай да бір дәлелді жеткізу немесе қандай да бір сұрақты жалпы талқыға салу үшін жасалатын қадам.
3.1.9 Ақпараттық шығарылым – ГОСТ 7.23 бойынша.
3.1.10 Журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу) – ГОСТ 7.0 бойынша.
3.1.11 Негізгі тақырыпша – ГОСТ 7.27 бойынша.

4 Жалпы қағидалар
4.1 Стандарт келесі материалдардың баспалық безендірілуін регламенттейді:
мақалалар, соның ішінде алдыңғы қатарлы мақалалар, шолу мақалалар;
баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезистері,
ұсыныстар мен мәжілістің, кеңестің, съездің басқа да материалдары;
журнал іші (кітап іші) библиографиялық нұсқаулық (тізім, шолу), журналдың ағымдағы және ретроспективті " Мазмұн нұсқаулығынан " басқа, қысқа ғылыми хабарлама (баспаға хат) ;
рецензиялар;
ақпараттық шығарылымдар (библиографиялық, рефераттық, танымдық).
4.2 Баспалық безендірілудің элементтер жиынтығы және олардың орналасқан жері жарық көретін материалдың түріне байланысты.
Баспалық безендірілудің элементтерінің бір қалыпқа келтірілуі, жалғасы және орналасқан жері барлық басылым сандарында бірдей болуы тиіс.
Баспалық безендірілудің элементтері жарық көретін материалдың тілінде болуы керек.
4.3 қосымша баспа безендірілуінің элементтерін қолдануға жол беріледі.
5 Журналдар мен жинақтардағыматериалдардың баспалық безендірілуі
5.1 Материалдардың баспалық безендірілуінің элементтеріне кіреді:
материалмен жұмыс істеген автор, құрастырушы және басқа да тұлғалар туралы мәліметтер;
жарық көрген материалдың тақырыбы;
тақырып асты мәліметтер;
ӘОЖ (УДК) индексі;
аннотациясы, резюме;
негізгі сөздер;
мақала алды библиографиялық тізім;
жарық көретін материал аударылған мәтіннің тілі туралы мәліметтер;
қолжазбаның баспаға түскен күні;
жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер;
қосымша;
ескерту;
бөлімнің, бөлімшенің, циклдің атауы;
колонтитул.
Жарық көретін материалдың жалғасы немесе соңы туралы мәліметтер материалды бір басылымда (санында) үзінді етіп шығару үшін немесе кезеңді және жалғасатын басылымда бөлімдерге бөліп шығару үшін міндетті.
Мақала алды библиографиялық тізім болған жағдайда, жарық көретін материал мәтінінен кейін орналасатын басылым безендірілуінің элементтері содан кейін орналасады.
Баспадан депонированиаға жіберілген қолжазба мақалалар туралы ақпаратты 5.2, 5.5 - 5.7, 5.10, 5.12, 5.15 талаптарына сәйкес жасайды
.
5.2 Авторлар туралы мағлұмат
5.2.1 Авторлар туралы мәліметтерге келесі элементтер кіреді:
- автор есімі (бас әріптері мен тегі; аты; аты, әкесінің аты және тегі; лақап аты);
- ғылыми атағы, ғылыми дәрежесі;
- қызметі немесе мамандығы;
- жұмыс орны (мекеменің немесе кәсіпорынның, ауылдық аймақтың атауы);
- елдің атауы (шет ел авторлары үшін).
Автордың есімі атау септікте беріледі.
Әкесінің атын қолдануға болмайтын жағдайда бір бас әріп немесе есімі беріледі.
Ғылыми атағы, ғылыми дәрежесі, қызметі, мамандығы, жұмыс орны, елдің атауы туралы мәліметтер баспаның қалауы бойынша автор есімінен кейін толық немесе қысқартылған түрде беріледі. Қысқартулар – ГОСТ 7.12 бойынша. Жұмыс орны мен елдің атауын көрсету үшін аббревиятураларды қолдануға рұқсат беріледі.
Бірнеше автор қосылып жұмыс істегенде олардың есімі өз таңдаулары бойынша беріледі.
Автордың есімі полиграфиялық белгілермен ерекшеленеді.
5.2.2 Өз тақырыбы бар мақалалар (алдыңғы қатарлы мақаладан басқа), баяндамалар мен хабарламалар, баяндамалар мен хабарламалар тезисі, қысқа ғылыми хабарламалар (баспаға хат) және рецензиялар авторы туралы мағлұматты тақырыптың алдында орналастырады.
Рецензия тақырыбын рецензияланатын туындының библиографиялық суреттелуі мен айырбастағанда рецензия авторы туралы мәліметтерді жарық көретін материалдан кейін оң жағына орналастырады.
Алдыңғы қатарлы мақала авторлары туралы мағлұматты баспаның қалауы бойынша жарық көретін материал мәтінінен кейін оң жағында береді.
Автордың жұмыс орны туралы мағлұматты жарық көретін материал мәтінінен кейін бөлек жолға орналастыру рұқсат етіледі.
86. Негізі мәтіннің құрылымы бойынша басылым түрлері
Мәтіндік басылымдарБасылымның басым бөлігі мәтіннен,цифрдан, иероглифтен, формуладан тұратын басылым түрі.
Ескерпе:
Бірнеше тіл қолданатын мәтіндік басылымдар көп тілді деп аталады.
№терминанықтамасы
1МонобасылымБір шығармадын тұратын басылым
2ЖинақБірнеше шығармадан тұратын басылым.
Ескертпе:
Басылымның шығарылуына байланысты : мерзімді, мерзімсіз,жалғастырушы жинақ болып бөлінеді. Басылым қайта басылып шықса, бұл туралы мәлімет міндетті түрде берілуі керек. Олардың репринтті, яғни, тек мәтіні көшірілетін және факсималды – кітаптың форматы, қағазы, переплеты тура түпнұсқа секілді қылып жасалынатын түрлері бар. Көбіне басылымды қайта басқан кезде оның мәтініне өңдеулер мен толықтырулар енгізіліп отырады. Олардың түрлері:
• қосымша (егер белгілі бір тарау немесе бөлім кіретін болса);
• түзетілген (егер автор алдыңғы басылымда нақты мәліметтер келтірмесе, қателер кетсе соларды түзейді);
• қайта өңделген (егер басылымның көп бөлігі немесе бөлімдері өзгертілсе);
• қайта қаралған (редакциялық мәндегі түзетулер енгізілсе);
• кеңейтілген (алдыңғы басылымға қарағанда тематикалық тұрғыдан қайта басылым кеңейтілсе).
Өңдеудің қандай мағынада екендігін білдіретін жоғарыдағы сөздерді, «басылым» сөзінене кейін жазады.
3-басылым, қайта өңделген
Кейде кітап сатылып кетіп, тағы да шығаруды қажет ететін кезі болады. Басылым шыққан уақыттан бір жыл айналасында басылымның пленкасынан қайта басуға болады. Оның шығарылымдық деректері, барлығы сол күйінде жазылады, бірақ соңғы титулдық бетте «Қосымша 5000 тираж» деген секілді мәлімет беріледі. Егер, бір жылдан асып кетсе, онда ол қайта басылым болады. Аударма басылымдарда тақырып астылық мәліметтерді орналастырудың өзіндік ерекшеліктері бар. Басылым атауынан кейін титулдық бетте түпнұсқаның аударылған мәліметтері беріледі. Содан кейін, қай тілден аударылғандығы және кім аударғаны туралы мәліметтер, ал осыған қатысы бар басқа да адамдардың аты-жөнін титулдық беттің артына жазу керек.
Шығарылым деректері. Кітаптың шығарылым деректеріне:
•басылымның шыққан жері;
•баспаның заңды атауы;
•басылымның шыққан жылы жатады.
Шығарылымдық деректер титулдық беттің соңына жазылады. Жоғарыда көрсетілген тәртіп бойынша жазған жөн. Оларды негізінде бөлек-бөлек қатарларға жатады.
Басылымның шыққан жері баспагердің заңды адресі ретінде келтірілген қала немесе мекен болып табылады. Қаланың атының алдына «қ» деп жазуға болмайды. Ал басқа жерлерді ресми статусы бойынша жазу керек. Егер мекен баспаның заңды атауының құрамына кіретін болса, онда қаланың атауын енгізудің еш қажеті жоқ.
Баспаның атауын титулдық бетте басылым шыққан жер туралы мәліметтен кейін орналастырады. Оның атауын тіркеуде тұрған нұсқа бойынша жазу керек. Баспаның атауын қысқартып жазуға болмайды. Баспаның атауының қасында оның эмблемасы берілуі кемкін. Егер бір басылымды бірнеше баспа бірігіп шығарса, баспагерлердің бәрінің аты беріледі.
Басылымның шыққан жылын араб цифрларымен «жыл» сөзінсіз немесе, «ж» әрібінсіз жазады. Баспаның атауы жоқ болған кезде, оны шыққан жерінен кейін жазады. Ал көптомдық басылымдарда контртитулдық бетте жалпы көптомдыққа байланысты, ал титулдық бетте нақты томға байланысты шығарылымдық деректерді орналастырады.
«Титулдық беттің артында жазылатын мәліметтер. Титулдық бетің артында жазылуға міндетті шығарылымдық деректер:
классификациялық индекстер: Әмбебап Ондық Классификация, Кітапханалық-библиографиялық классификациялар, авторлық белгі;
Кітаптың халықаралық стандарты номері (ISBN);
• авторлық құқықты қорғау белгісі. Сонымен қатар, титулдық беттің артында төмендегідей мәліметтер арналасуы мүмкін:
•серия туралы мәлімет;
•көптомдық туралы мәлімет;
• бекітілгені немесе ұсынылғаны туралы мәлімет;
• авторлар туралы мәлімет және басқа да басылымды жасауға қатысқан тұғалар туралы мәлімет;
• басылым туралы басқа да мәліметтер (демеушілер, ұйымдастырушылар және т.б.);
• қайта басылым туралы мәлімет;
• аннотациялық карточканың макеті;
• егер соңғы титулдық бетте шығу деректері көрсетілмесе, онда оларды титулдық беттің артына жазады..
Классификациялық индекстер, авторлық белгі. Барлық кітаптарда тиулдық беттің жоғарғы сол жақ бұрыншында жоғарыда аты аталып кеткен индекстер жазылады. Классификациялық индекстерде кітаптың тематикасы, оқырман аудиториясы, міндеті, басылым типі «жасырылған».
Әмбебап Ондық классификацияның индексі әрқашан ең бірінші жазылады. Кітапханалық-библиографиялық Классификацияның индексін УДК индексінен кейін жазады. Бұл бұлжытылмас ереже. Қазақ тілді кітаптарда да, орыс тілді кітаптарда да ол «ББК» аббвериатурасымен бірге жазылады.
Авторлық белгі ББК индексінің бірінші цифрының астына жазылады. Авторлық белгіде автордың фамилиясы кодталады. Әмбебап Ондық классификация, кітапханалық-библиографиялық классификация индекстері мен авторлық белгі кітапты сақтау шифрын құрайды.
Халықаралық стандартты номер ISBN аббревиатурасымен бірге титулдық беттің астыңғы сол жақ бұрышта жазылады.
Ал көптомдық басылымдарда екі ISBN номері жазылады: біріншісі – нақты бір томның, ал оның астында көптомдық басылымдардың ISBN номері жазылады. Көптомдық басылымдардың номерін барлық басылымдарда беріледі. Егер кітапты бірнеше баспа бірлесіп шығарса, онда, титулдық беттің артына басның өзіндік ISBN номерлері мен толық атын жазады. Сонымен қатар, алғаш жарияланып отырған аударманың түпнұсқа тіліндегі номері мен аударма тілдегі номері бірге жазылады. Қасына қай тілдегі индексі екендігін білдіру үшін, жақшаның ішінде тілді көрсетеді.

Приложенные файлы

  • docx 26687155
    Размер файла: 153 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий