жауап


№1билет 1) Кәсіпорын дегеніміз не? Кәсіпорын деп экономикадағы дербес шаруашылық субъектісін атайды. Ол белгілі бір өндіріс өнімін шығарып немесе әртүрлі қызмет көрсетулер арқылы қоғамның қажеттілігін қанағаттандыру жәнепайда табу мақсатында құрылады.
Экономиканы дамытудың барлық кезеңдерінде кәсіпорын негізгі буын болып табылады, сондықтан нарықтың шаруашылық жағдайында кәсіпорын экономикалық қызметтердің өзегі болыптабылады, өндірілетін өнімнің көлемі мен ассортиментіне байланысты мәселелерді, сол сияқты басқа да өнімді өндіріп, оны өткізуді ұйымдастыру мәселелерін шешеді. Кәсіпорындар, негізінен, оқшауландырылған мүлік меншігі бар ұйым ретінде алынған заңды тұлғаларлық белгілерін иеленеді.
Нарықтың экономика жағдайында кәсіпкерлер мынадай қасиеттерді меңгеру қажет, яғни ынталы дербес жұмыс істеу, табыс табуға ден қою және кауіп-қатерге төзе білу, әрі мүліктік жауапкершілікте болу.
Егер кәсіпкерлік өнімді өндіріп шығаруға бағытталған болса, онда ол өндірістік кәсіпкерлікке жатады, ал егер кәсіпкерлік сату және сатып алу процестерімен сипатталатын болса, онда ол коммерциялық кәсіпкерлік болып табылады. Егер қызмет көрсету құнды қағаздармен, валюта, ақшаны сатып алу және сатумен сипатталса, онда ол қаржылық кәсіпкерлік болып табылады. Соңғы жылдары кәсіпкерліктің консультативті түрі дамып келеді
Кәсіпорынның өндірістегі негізгі бөлімше ретіндегі ерекшеліктері:
V Кәсіпорын дербесжүйе ретінде қоғамдық өндірістің бөлімшесі болып табылады, мұнда ұлттық экономиканың міндеттері нақтылы шешіледі.
V Өнімдерді өндіру және қызмет көрсету белгілі бір
технологинлық процестерді
қолдану, жұмыс құралдарын, адамдардың білімі мен қабілеті, қорамның жұмысын ұйымдастыру нәтижесінде болады.
V Кәсіпорын жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді, жалақы төлейді, салық төлеу арқылы мемлекеттік әлеуметтік бағдарламаларға қатысады.
V Кәсіпорында өнім өндіріліп, жұмысшы мен өндіріс құралдарының байланысы орнайды.
V Кәсіпорын өз қызметін дербес атқарып, тапқан пайдасын [салық және басқа міндетті төлемдерден кейін] өз еркіменпайдаланады.
V Кәсіпорын құратын кәсіпкер немесе
кәсіпкерлер
тобы алдарына нақты және айқын мақсат қоюлары керек.
V Бұл мақсаттары өнімдер мен қызмет көрсету тапсырыстарының жүйелерімен бекітілуі керек.
Шақарылатын өнім мен көрсетілетін қызмет жұмысшылармен, мүліктермен және каржылық ресурстармен қамтамасыз етілуі қажет.
Кәсіпорын қызметінің мақсаты - қоғамды қажеттіліктермен қамтамасыз ету және пайда табу.
Кәсіпкердің маңызды қасиеттері:
V Жағдайдың өзгеруін алдын алаболжай білу және өзгерістерге бейім болу.
V Таңдап алған қызмет көрсету саласында құзыретті болу.
VҚажетті ерекшелік
сипаттары:
мақсаткерлік, табандылық, сәтсіздікке дайын болу, өз қателіктерінен үйреніп, қорытынды жасай білу.
V Сенімді серіктер таңдай білу,
V Бәсекелік күреске дайын болу
Ірі кәсіпорындар мынадай артықшылықтарымен ерекшеленеді:
- Өндірістің кең көлемділігі. Еңбектің бөлінуі және соның арқасында еңбек өнімділігін арттыруды неғұрылым кеңінен пайдалануға мүмкіндік туады;
- Ірі кәсіпорындар ресурстары ірі көлемде сатып алу нәтижесінде тауарларға көтерме сауда жеңілдігін қамтамасыз етеді;
- Ірі кәсіпорындар ғылыми зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық бағдарламаға қаражат бөле отырып, шығындарын азайтып, тауар сапасын жақсартып, соның нәтижесінде пайдасының көлемін арттыра алады.
Соңғы жылдары шағын бизнестің дамуы мынадай екі жағдайды қажет етеді:
- ҒТП дамуының ерекшеліктері, шағын бизнестің тиімді жұмыс істеуіне сәйкес материалдық базамен қамтамасыз ету;
- халық табысымен қызмет көрсету аясының өсу жағдайына сәйкес пайдаланушылар сұранысын сараптау.
Шағын бизнестің артықшылық мүмкіндігі нарықтық экономика конъюнктурасының өзгеруіне икемді. Ол пайдалану сұранысының тез арада өзгеруін көрсетіп, аумақтық және салалық еңбек күшінің және капиталдың алмасуын жеңілдетеді. Шағын кәсіпорындардың көп болуы бәсекенің кең көлемде дамуын туғызады. Шағын кәсіпорындар тауар және қызмет көрсету нарығында бәсеке туғыза отырып, елдегі экономикалық және әлеуметтік жағдайға әсерін тигізеді.
Кәсіпорын табысын құру және тарату ерекшеліктері.
Қаржылық ресурстар иелігіне алынған жағдайда кәсіпорын қызметі қаржылық ресурстар мен капиталдың үлкен маңыздылығы барысында нақты тәжірибелік мәнге ие болады. Бірінші кезекте – өнім сатудан түсім нысанындағы қаржылық ресурстар. Өнім сатудан түскен түсім деп сатып алушыға жөнелтілген өнім үшін кәсіпорынның есеп айырысу шотына түскен ақша қаражатын атаймыз.
Өзгермелі жағдайларға байланысты басқару мәселелерін анықтау үшін бәсеке қабілеттілігін сақтау үшін кәсіпорын қызметінің барлық салаларындағы қызметін талдау қажет. Кәсіпорын қызметінің соңғы, қорытынды нәтижесі болып оның негізгі және негізгі емес қызметінен табыстар табылады. Кәсіпорынның жиынтық табысына түсім, тауарлар мен қызметтерді сатудан, жұмыс орындаудан түсетін ақша қаражаты, мүліктік құндылықтарды сатудан түскен ақша қаражаты,ақшаны несиеге беруден алынған пайыздар және басқа да ақшалай және материалдық түсімдер жатады.
Кәсіпорын нарықтық қатынастар жағдайында барынша пайда табуға тырыспаса да, өзінің тауарлары мен қызметтерін сату нарығындағы позициясын тұрақты ұстауға мүмкіндік беретін пайда көлемін алуға, сонымен қатар бәсеке жағдайында өз өндірісін серпінді дамытуға күш салу керек. Соның нәтижесінде пайда табу көздері мен оларды пайдалану әдістерін іздестіре білу қарастырылады.
Нарықтық қатынастар жағдайында әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, пайда алудың үш негізгі көзі бар:
Бірінші көзі кәсіпорынның қандай да бір өнім өндіру бойынша монополиялық жағдайы есебінен құрылады.
Екінші көзі өндірістік және кәсіпкерлік қызметпен байланысты. Мұнда бәрі де тиісті маркетингті жүргізуге келіп тіреледі. Пайданың шамасы өнім өндіру бойынша кәсіпорынның өндірістік бағыттылығын дұрыс таңдауына, өз тауарлары мен қызмет көрсетулерін сатудың бәсекеге қабілетті жағдайларын құруға, өндіріс шығындарын төмендету құрылымына байланысты.
Үшінші көзі кәсіпорынның инновациялық қызметінен туындайды. Өндірілетін өнімнің үнемі жаңартылып отыруы, оның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету, сату көлемінің өсуі және пайда массасының артуын қарастырады.
«Таза табыс» түсінігі жиі қолданылады, ол жалпы, жиынтық табыстар және материалдық ресурс шығындары арасындағы айырма ретінде анықталады. Одан да тар мағынада табыс пайдамен байланысты болып келеді. «Табыс» сөзінің қандай мағынада қолданылып тұрғанын түсіндіру үшін оған қосылатын түсіндірме сөздермен бірге қарастыру қажет.
Баланстық (жиынтық) және таза (қалдық) табыс түрлері болады. Баланстық табыс үш ірі элементтен тұрады: өнім сату, жұмыс орындау, қызмет көрсетуден алынатын пайда (зиян); негізгі құралдар, олардың басқа да шығыны, кәсіпорынның басқа мүліктерін сатудан түскен пайда (зиян); сатудан тыс әрекеттерден түсетін қаржылық нәтижелер. Таза пайда баланстық табыстан салық, аударымдар, айыппұлдар және басқа да бірінші кезекті төлемдерді алу жолымен анықталады.Табыстың құрылуы және таралуы ҚР нарықтық экономикасы қағидаларымен және заңдармен жүзеге асырылады (сызба, «Табыстың құрылуы және пайдаланылуы»).
Тарату объектісі кәсіпорынның баланстық табысы болып табылады. Оның таратылуы деп пайданың бюджетке бағытталуы және баптар бойынша кәсіпорында пайдалану түсіндіріледі. Кәсіпорын қарамағында қалатын пайданың шығындану бағыттарын және оны пайдалану баптары құрылымын анықтау кәсіпорын құзырында болады.
Пайданы тарату қағидаларын былайша құруға болады:
Кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық және қаржылық қызмет нәтижесінде алынатын, мемлекет пен шаруашылық субъектісі ретінде кәсіпорын арасында таратылатын пайда.
Мемлекетке пайда әкелетін бюджеттік мөлшерлемелер негізсіз мүмкін емес (салықтар мен алымдар түрінде түседі)
Кәсіпорын қарамағында қалатын пайданың шамасы салықтарды төлегеннен кейін оның өндіріс көлемін арттырудағы және өндірістік-шаруашылық және қаржылық қызметі нәтижесін жақсартудағы қызығушылығын төмендетпеуі керек.
Кәсіпорын қарамағында қалатын ең бірінші оның келешектегі дамуын қамтамасыз ететін жинаққа бағытталады, ал қалған бөлігі тұтынуға бағытталады.
Кәсіпорында таратуға арналған таза пайда, яғни салықтар мен басқада міндетті төлемдерді төлегеннен кейін кәсіпорынның қарамағында қалатын пайда болады.
Кәсіпорын жұмысының жоғары нәтижелеріне қол жеткізу пайданы құру, тарату және пайдалану процестерін басқаруды ұсынады. Басқару пайданы талдау, оны жоспарлау және пайданы арттыру мүмкіндіктерін үнемі іздестіріп отырудан тұрады.
Сатудан түскен пайданы басқару:
Едәуір мөлшерде пайда әкелетін бизнес түрін нақты анықтау;
Алынатын пайда массасының артуын қамтамасыз ететін айналым құралдарының айналымдылығын арттыру;
Кәсіпорын мүлкіне салынған қаражатты ұтымды пайдалану.
Баланстық пайданы басқару:
Бар қайнар көздер бойынша табыстар максимизациясы;
Баланстық пайданың құрылу көздерінің номенклатурасын кеңейту.
Салық салатын пайданы басқару қолданыстағы заңнамаларға сәйкес салық салынатын пайданың шамасын кемітетін және кәсіпорын иелігіндегі пайданың артуын қамтамасыз ететін салық салу жеңілдіктерін кеңінен пайдалануды ұсынады.
Таза пайданы басқару шаруашылық жүргізудің нақты жағдайларына сәйкес пайданы тарату қағидаларын анықтауды ұсынады. Таза пайданы тарату – бұл инвестициялық, техникалық және дивидендтік саясат мәселелері.
Пайданы басқару – бұл пайданы пайдаланудың негізгі бағыттарын анықтау, шаруашылық субъектісінің алдағы және жеке перспективаларын болжау.
Экономикалық талдау – кәсіпорынның қаржылық ресурстарын жоспарлауға және болжауға, олардың тиімді пайдалануына бағытталған жұмыстың маңызды кезеңі.
Қаржылық нәтижелерді талдау мақсаттарына мыналар жатады:
Баластық және таза пайда көрсеткіштері динамикасын бағалау;
Баланстық табысты құрудың құрамдас элементтерін игеру;
Пайдаға әсер ететін факторлардың ықпалы және әсер етуін өлшеу;
Рентабельділік көрсеткіштерін анықтау;
Пайданың өсу резервтерін, оларды шоғырландыру әдістерін анықтау және бағалау.
Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерін құрастыру
Кәсіпорынның жалпы табысы – өнімді өткізіп, материалдық шығындарды шегергендегі кіріс, кәсіпорынның таза өнім нысанын көрсетеді, өзіне жалақыны және пайданы қосады.
Жалпы табыс
Материалдық шығындар Жалақы Пайда
Өндірісшығындары (өзіндік құн) Таза табыс
Өткізу көлемі
Кәсіпорынның табысын анықтаңыз. Кәсіпорынның сатқан өнімінің көлемі – 256000 мың теңге. Сатылған өнімнің толық өзіндік құны – 230000 мың теңге. Қосалқы шаруашылық 20 мың теңге сомасында табыс әкелді, ал тұрғын- коммуналдық шаруашылығына – 7 мың теңге табыс әкелді, сонымен бірге кәсіпорын 10 мың теңге сомасында айыппұл төленді.
1. 230000 + 7000 = 237000
2.237000 – 10000 = 227000
3. 256000-227000 = 29000
Жауабы : 29000 мың тг
№ 2 билет 1- Кәсіпорын құру тәртібі. Кәсіпорын деп экономикадағы дербес шаруашылық субъектісін атайды. Ол белгілі бір өндіріс өнімін шығарып немесе әртүрлі қызмет көрсетулер арқылы қоғамның қажеттілігін қанағаттандыру жәнепайда табу мақсатында құрылады. Нарықтың экономика жағдайында кәсіпкерлер мынадай қасиеттерді меңгеру қажет, яғни ынталы дербес жұмыс істеу, табыс табуға ден қою және кауіп-қатерге төзе білу, әрі мүліктік жауапкершілікте болу.
Егер кәсіпкерлік өнімді өндіріп шығаруға бағытталған болса, онда ол өндірістік кәсіпкерлікке жатады, ал егер кәсіпкерлік сату және сатып алу процестерімен сипатталатын болса, онда ол коммерциялық кәсіпкерлік болып табылады. Егер қызмет көрсету құнды қағаздармен, валюта, ақшаны сатып алу және сатумен сипатталса, онда ол қаржылық кәсіпкерлік болып табылады. Соңғы жылдары кәсіпкерліктің консультативті түрі дамып келеді
Кәсіпорын құру мақсаттары
V Өнім шығаруды арттыру және сол арқылыпайдатабу.
V Еңбек етуге қабілетті адамдарды жұмыс орындарымен қамтамасыз ету.
V Өндіріске қосымша табиғи ресурстардыпайдалану.
V Ғылым мен техника жетістіктерін қолданып, жаңа өнеркәсіп өнімдерін шығару.
V Шағын кәсіпорындармен бірлесіп қызмет көрсету арқылы жеке қажеттіліктерді қанағаттандыру.
Жаңа кәсіпорынды құру және жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың көлемін кеңейту факторлары
V Қамтамасыз етілмегел сұраныстың орын алуы. Егер өнімге сұраныс болмаса, онда кәсіпорын тығырыққа тірелуі мүмкін, мұндай өнім өткізілмей, ал оның шығындары өтелмей қалады.
V Өнім өндіру үшін ресурстардың артықшылығы.
V Белгілі бір саладағы ғылым мен техниканың даму үрдісі.
Кәсіпорын құру тәртібі
Кәсіпорын құру туралы шешімнің қабылдануы және жарғы капиталының құрылуы:
V Жаңа кәсіпорын құру туралы шешімді капитал иесі қабылдайды.
V Жаңа кәсіпорын құрған кәсіпкердің діттеген идеясы, яғни кәсіпорынның мақсаты болуы қажет.
V Бастапқы капитал кәсіпорынды құру және ұйымдастыру, керекті шикізат пен материалды, құралдарды сатып алу, жұмыс күшін жалдау үшін қажет.
V Жарғы капиталының өсуі кәсіпорынның дамуына арналған пайдаға байланысты, кәсіпорынның құнды қағаздарын басып шығарып, сатуына байланыстыболуымүмкін.
Қосымша қаражатты қолдану кәсіпорындарға негізгі және айналым қорларын өсіріп, өнімнің көлемі мен сапасын
Есептеу:
V Істі бастау үшін қандай және қанша қаражат керек болады?
V Істі бастағаннан кейін түсетін пайданың мөлшері қандай?
Серіктерді іздеу - жұмыс істеп, қаражатынкәсіпкерлік іске салғысы келетін адамдарды табу.
Кәсіпорындарды басқару тетігін құрастыру - жұмыс жоспарын құру, орындауын бақылау, әрбір жұмысшының атқаратын қызметін анықтау және жұмыс орындарын бекіту.
Іс қағаздарын ресімдеу
VЖарғыда жарғы капиталының көлемі және олардың қандай келгені, кәсіпорын түрі, қай салада жұмыс істейтін, қоршаған ортаға, адам денсаулығына зияны жәнетағы басқа мәліметтер көрсетіледі
VКәсіпорын жарғысы - жаңа кәсіпорынның заңды тұлға екендігін, кәсіпорынның құрылу мақсаты мен принциптерін көрсететін, құрылтайшылар, олардың, мекенжайы, әрбір құрылтайшының ақшалай үлесін, кәсіпорынның ұйымдастыру құрылымын, оның басқарушы мүшелерінің, кәсіпорынның заңды тұлға ретіндегі құқыры мен міндеттерін белгілейтін негізгі құжат.
VКәсіпорын жарғысы құрылтайшылар тарапынан бекітіліп, арызбен бірге жергілікті әділет органдарында, кейін салық комитетінде тіркеліп. кәсіпорын өзінің мөр таңбасы болуына құқык; алады және банкте есепшот ашады.
Коммерциялық ұйымдар тек мынадай нысандарда болуы мүмкін:
- шаруашылық серіктестіктер;
- акционерлік қоғам;
- өндірістік кооператив;
- мемлекеттік кәсіпорын.
Коммерциялық емес ұйымдар мекеме, қоғамдық бірлестіктер, қоғамдық қор, тұтыну кооперативі, діни бірлестік нысандарында құрылады.
Шаруашылықсеріктестік. Жарғылық капиталы құрылтайшылардың (қатысушылардың) үлесіне (салымдарына) бөлінген коммерциялық ұйымшаруашылық серіктестік деп танылады. Құрылтайшылардың салымдары арқылы құрылған және өз қызметінің нәтижесінде шаруашылық кәсіпкерлікпен шығарған мүлкіне серіктестіктің мүлік құқығы болады. Серіктестіктер толық серіктестік, коммандиттік серіктестік, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, қосымша жауапкершілікті серіктестік нысандарында кұрылуы мүмкін.
Толықсеріктестік- мүлкі жеткіліксіз болған жағдайда қатысушылары серіктестік міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлкімен ортақ жауапкершілікте болады. Азамат бір ғана толық серіктестіктің қатысушысы бола алады.
Коммандиттік серіктестік — серіктестіктің міндеттері бойынша өзінің бүкіл мүлкімен қосымша жауап беретін, серіктестіктердің мүлкіне салған салымдардың жиынтығымен шектелетін бір немесе одан да көп қатысушыларды да қамтитын және серіктестіктің кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыруға қатыспайтын серіктестік болып танылады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС) деп бір немесе бірнеше адам құрған, жарғылықты капиталы құрылтай құжаттарымен белгіленген мөлшерде үлеске бөлінген серіктестікті атайды; жауапкершілігі шектеулі серіктестікке қатысушылар оның міндеттері бойынша жауап бермейді және серіктестіктің қызметіне байланысты заңдарға өздерінің қосқан салымдарының құны шегінде тәуекел етеді.
Қосымша жауапкершілікті серіктестік деп қатысушылары серіктестік міндеттемелері бойынша өздерінің жарғылық капиталға салымдарымен жауап беретін, ал бұл сомалар жеткіліксіз болған жағдайда өздеріне тиесілі мүлікпен оған өздері иеленген мөлшерде енгізген салымдар арқылы жауап беретін серіктестік танылады.
Акционерлік қоғам өзінің қызметін жүзеге асыру үшін қаражат тарту мақсатында акциялар шығаратын заңды тұлға болып танылады. Акционерлік қоғамның акционерлері заң актілерінде көзделгеннен басқа жағдайда оның міндеттері бойынша жауап бермейді және қоғамның қызметіне байланысты шығындарды өзіне тиесілі акциялар құнының шегінде көтереді.
Халықтық акционерлік қоғам деп өз капиталының мөлшері тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы Қазақстан Республикасының заңында белгіленген айлық есептік көрсеткіштің кемінде 1000000 еселенген мөлшеріндей болатын және акционерлерінің саны бес жүз және одан да көп болатын қоғам танылады.
Өндірістік кооператив- азаматтардың бірлескен көәіпкерлік қызметі үшін мүшелік негізінде олардың өз еңбегі мен қатысуына және өндірістік кооператив мүшелерінің мүліктік жарналарын бірлестіруіне негізделген ерікті бірлестік. Кооператив мүшелері екеуден кем болмауы керек. Өндірістік кооперативтің мүшелері кооператив міндеттемелері бойынша өндірістік кооператив туралы заңда көзделген мөлшер мен тәртіп бойынша қосымша (жәрдем беру) жауаптылық таболады.
Мемлекеттік кәcіпорын. Мемлекеттік кәсіпорындарға жататындар:
- шаруашылық құқығына негізделген;
- жедел басқару құқығына негізделген (қазыналық кәсіпорын) кәсіпорындар.
Коммерциялық емес ұйымдар кәсіпорындары. Оларғамекемелер, қоғамдық бірлестіктер, қоғамдық қорлар, тұтыну кооперативтері, діни бірлестіктер, заңды тұлғалардың қауымдастық (одан) нысандарындағы бірлестіктері жатады.
Шаруашылық субъектілері кооперация бойынша былай жіктеледі:
- өндіріс кооперативтері;
- тұтыну кооперативтері;
- жауапкершілігі шектеулі серіктестік;
- діни берлестіктер;
- акционерлік қоғамдар.
Шаруашылық субъектілері интеграция бойынша былай жіктеледі:
- шаруашылық қауымдастықтар;
- холдингтік компаниялар;
- консорциумдар;
- концерндер;
- корпорация;
- кәсіпкерлік одағы.
2- Кәсіпорын жұмысының рентабельділігі. Өзінің динамикалылығымен сипатталатын нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайымен байланысты сан алуан шешімдер қабылдауға тура келеді. Кәсіпорын жұмысының тиімділік дәрежесін бағалау үшін алынатын нәтиже (жиынтық табыс, пайда) шығындармен немесе қолданылатын ресурстармен салыстырылады. Пайданы шығындармен салыстыру рентабельділікті немесе рентабельділік нормасын білдіреді.
Шаруашылық субъектісінің өндірістік қызметін бағалау көсеткіші болып сату рентабельділігі табылады. Ол өнім, жұмыс және қызметке сұраным деңгейін, сонымен қатар шаруашылық субъектісінің тауарлық ассортименті мен тауарлық стратегиясын қаншалықты дұрыс анықталғанын көрсетеді. Сату рентабельділігі пайызбен көрсетілген өнімді сатудан түскен түсімнің шамасына пайданың қатынасын сипаттайды.
Рентабельділік – салыстырушылық қасиеті бар, тиісінше әр түрлі шаруашылық субъектілерін салыстыру кезінде қолданылатын салыстырмалы көрсеткіш. Өндіріс және өнім рентабельділігі болады. Рентабельділік кәсіпорынның өндірісітік-шаруашылық қызметінің экономикалық тиімділігін, яғни пайдалылығын бағалау өлшемі болып саналады.
Кәсіпорын өнімінің бірнеше түрін өндіруі мүмкін. Жеке өнімдердің рентабельділігінің өнімнің жалпы рентабельділігіне ықпалын анықтау үшін:
Сату көлеміндегі әрбір өнім түрінің үлес салмағын;
Рентабельділіктің жеке көрсеткіштерін;
Жеке өнімдердің рентабельділігінің оның орташа шамасына ықпал ету шамасын анықтау қажет.
Капитал рентабельділігі кәсіпорын қаражатының әрбір салынған теңгесінен пайда шамасын сипаттайды.
Капитал рентабельділігінің негізгі көрсеткіштері болып мыналар табылады:
Активтер рентабельділігі;
Ағымдағы активтер рентабельділігі;
Инвестициялар рентабельділігі;
Меншікті капитал рентабельділігі.
Мүлік рентабельділігі = кәсіпорын қарамағындағы пайда / активтердің орташа шамасы
Бұл көрсеткіш пайданың қанша бірлігі қаражат тарту көзіне байланыссыз активтер құны бірлігінен алынғандығын көрсетеді.
Кәсіпорын қарамағындағы пайда деп таза пайдаға жататын салықтарды төлегеннен және шығындарды өтегеннен кейін қалатын пайданы айтады.
R ағымдағы активтер = кәсіпорын қарамағындағы пайда / ағымдағы активтердің орташа шамасы.
Акционерлік қоғам құқығында жұмыс істейтін кәсіпорындар үшін салынған капитал табыстылығы дәрежесін бағалаудың негізгі көрсеткіші ретінде меншікті капитал көздеріне таза пайда (Пт), баланстық (Пб) немесе кәсіпорынның қарамағындағы пайданы (Пкәс.) жатқызу алынады.
R меншікті капитал = Пб , (Пт) немесе Пкәс. / меншікті қаражат көздері
Бұл көрсеткіш меншікті қаражаттың бір теңгесіне пайда шамасын сипаттайды. Меншікті капитал рентабельділігі коэффиценті биржадағы акция бағамын бағалауда маңызды рөл атқарады.
Барлық активтер мен меншікті капитал ренабельділігі көрсеткіштердің арасындағы айырмашылық қаржыландырудың сыртқы көздерін тартумен түсіндіріледі. Егер заемдық қаражат осы заемдық капиталға пайыздарды төлеуден жоғары пайда әкелетін болса, онда айырмашылық меншікті капиталды қайтаруды жоғарылату үшін қолданылуы мүмкін. Егер активтер рентабельділігі заемдық қаражатқа төленетін пайыздан кем болса, онда тартылған қаражаттың кәсіпорын қызметіне ықпал теріс бағалануы керек.
Rинв = [Пб / ( НҚорт + АҚН )]100%,
мұндағы НҚ орт– негізгі өндірістік қорлардың орташа жылдық құны, теңге;
АҚН – айналым қорларының нормативті, теңге.
Сатылған өнімнің рентабельділігі мына формуламен анықталады:
Rө = Пө / Өқ *100%.
Рентабельділікті арттыру резервтері: өндіріс көлемі мен өнім сатуды арттыру есебінен, баланстық пайданың өзгеру нәтижесінде, ортақ рентабельдік деңгейінің өзгеруі нәтижесінде, өнімнің өзіндік құнының деңгейінің өзгеруі нәтижесінде орын алады ( сызба, «Кәсіпорын жұмысының рентабельділігі»).
Өндіріс көлемі мен өнімді сату көлемінің артуы есебінен пайданың артуы мына формуламен анықталады:
∆П = (Q1 / Q0 -1) Пбө ,
мұндағы Q1 , Q0 – есепті және базисті кезеңдегі өнім сату көлемі, теңге;
Пбө– базисті мерзімде өнім өткізуден тапқан пайда.
Баланстық пайданың өзгерісі нәтижетінде жалпы рентабельділік деңгейінің өсуі (кемуі) келесі формуламен анықталады:
∆Rж = [(Пб1 – Пб0) / Қ1 + АҚН1 )]100%,
Жалпы рентабельділік деңгейі өзгеруінің нәтижесінде пайданың артуы (кемуі) мына формуламен анықталады:
∆П = (R1 –R0 ) / (Қ1 + АҚН1 )
Өнімнің өзіндік құны деңгейінің өзгеруі нәтижесінде пайданың артуы (кемуі) мына формуламен анықталады:
∆П = Ө1 – (Ө0 Jq ) / 100.
мұндағы Jq – өнім өндірісінің көлемі индексі.
Өзгермелі шығын мен маржиналды пайдалану коэффициенттерді есептеу:
өнім бірлігінің бағасы – 125 тг.
өзгермелі шығынның бірлігі – 75 тг.
Осы мәліметтерді қолданып (КӨШ) ж\е (КМП) есептеу керек
КӨШ – өзгермелі шығын коэффициенті
КМП – маржиналды пайдалану коэффициенті
КӨШ – 75:125 = 0,6
КМП – (125-75): 125 = 50:125 = 0,4
0,6 + 0,4 = 1,0
Жауабы : 1,0
№ 3 билет 1-Заңды тұлға және оның ерекшеліктері
Анықтамасы: заңды тұлға деп ұйымды (кесіпорынды) айтады, ол:
-меншікті мүлігі бар, дербес балансы және белгілі шоты болады;
√міндеттері бойында өз мүлкімен жауапкершілікте болады, бұл несие берушілерге құқық кепілдігін қамтамасызетеді;
√ өз атынан қызметтін, барлық түрімен айналысуға құқығы бар: жалға алу, сатыпалу, сату, т.б.;__
√ заңды тұлға ретінде сотқа талап-арыз беруші және жауапкер болуына заңды құқығы бар.
Заңды тұлғаның ерекшеліктері:
√жекеленген мүліктің болуы
√мүмкеттері бойынша өз мүлкімен жауап бере білу
√шаруашылық айналымына өз атынан қатыса алуы
√сотта, төрелік сотта талап-арыз беруші және жауапкер болу мүмкіндігі бар
Коммерциялық ұйымдағы заңды тұлғаның фирмалық атауы болуы керек. Фирманын атауы белгілі төртіппен тіркелген болса, заңды тұлға оны тек қана өзі пайдалануға құқығы бар.
Заңды тұлғаларды (кәсіпорындарды) жіктеу себебі:
√салық тиістілігі
√көлемі
√мамандандыру деңгейі және біртектес өнімді өндіру көлемі
√өндірісті ұйымдастыру тәсілдері және оны механикаландыружәне автоматтандыру деңгейі
√Ұйымдық - құқықтық нысандары
2- Бағаның экономикалық санат ретіндегі мәні мен функциялары. Нарықтық қатынастар жағдайында кез келген коммерциялық ұйым үшін бағаның рөлі бірден артады. Бұл жағдай көптеген себептерге байланысты. Баға деңгейіне байланысты: коммерциялық ұйымның пайда шамасы, ұйымның бәсекеге қабілеттілігі және оның өнімі, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы. Тиімді баға саясатын таңдау қарапайым іс емес және маркетингтік қызмет құруды талап етеді. Баға экономикалық санат ретінде бірқатар қызмет атқарады.
Баға еліміздің және жеке алынған шаруашылық субъектісі үшін жалпы экономикасының дамуында маңызды рөл атқарады.
Кәсіпорын бекітетін өнімнің баға деңгейі көбінесе кәсіпорынның алдағы уақытқа және перспективаға қандай мақсаттар қоюына байланысты. Тәжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның мынадай баға стратегиялары кең таралған:
Қалыпты рентабельділік кезіндегі нарықтағы тұрақты жағдайдың сақталуы;
Нарықтан «қаймағын алу» жолымен пайданың үстінен пайда табу;
Бәсекелестіктердің ығысуы;
Нарық жағдайында өмір сүрушілікті қамтамасыз ету және банкроттылықты болдырмау;
Нарыққа жаңа өнім енгізу;
Сапа көрсеткіштері бойынша лидерлікті жеңіп алу және т.б.
Баға саясатын таңдап алу кәсіпорын қызметі басымдылығын бағалауға негізделген. Әрбір баға стратегиясы оң және теріс сипаттамалар жиынтығынан тұрады. Сондықтан, мысалы, олардың біреуін таңдап алу басқасының артықшылығын теріске шығаруға алып келеді.Нәтижесінде нақты бағалау әдетте баға белгілеудің аралас стратегиясына, кәсіпорынның қызметінің бағыт алуына әкеледі.
Әрбір фирма өзінің өніміне бастапқы баға белгілеудің нақты, реттелген әдістемесін қолдануы керек. Нақты анықталған баға саясатының болмауы кәсіпорынның әртүрлі қызметтерінің осы салада шешімдерді қабылдауында түсінбеушілік тудырады, осы шешімдердің келіспеушілігене алып келуіде мүмкін. Тәжірибе жүзінде баға стратегиясының көптеген сериялары бар:
Жоғары баға стратегиясы алғашында өндірістің жоғары шығындарын сатуды, сонан кейін барып олардың төмендеуін қарастырады. Бұл потенттермен қорғалған жаңа тауарларға қатысты. Ұқсас стратегия ағымдағы сұранымның жоғарғы деңгейі жағдайында мүмкін болады.
Төмен баға стратегиясы немесе нарыққа «ену» стратегиясы. Бұл сатып алушылар бағаның төмендеуіне және сұранымды арттыруға тез назар аударған кезде өндірістің үлкен көлемімен және сұранымның жоғары икемділігімен нарықта тиімді болатын сұранымды реттеу мақсатында жасалады. Фирма жаппай өндіріс есебінен бағаның төмен деңгейін ұстанады.
Сараланған баға стратегиясы барлық мүмкін болатын жеңілдіктерге сәйкес және әртүрлі нарықтар, олардың сегменттері мен сатып алушылар үшін бағаның орташа деңгейі үстемелер бекітуде байқалады.
Жеңілдік берілген баға стратегиясы – фирма қызығушылық танытатын сатып алушыларға жеңілдік баға мен тауар ұсына отырып, олармен жұмыс жасауға бағытталған.
Икемдік баға стратегиясы. Бағалар сатып алушылардың мүмкіндіктеріне, олардың сатып алу қуатына байланысты қойылады.
Тұрақты, стандартты, өзгеріссіз баға стратегиялары.
Орташаланбаған баға стратегиясы кезінде сатып алушы тауарды 100 долл. емес, 99,99 долл. сатып алады. Бұл жағдайда сатып алушы осы бағаларды төмен баға ретінде немесе фирма бағаны неғұрлым дәл есеп жүргізу негізінде бекітілгенін қарастырады.
Жаппай сатып алу бағасының стратегиясы.
Баға деңгейінің тауардың сапасымен тығыз байланыс стратегиясы және т.б.
Кәсіпорындағы баға қою процесін келесі негізгі кезеңдермен көрсетуге болады:
Баға белгілеу мақсатын бекіту;
Өнімнің нақты бір түріне сұраныс деңгейін анықтау;
Өндіріс шығындарын бағалау және өнімге бағаны реттеу дәрежесі;
Бәсекелестер бағасы мен тауарларын талдау;
Өнімнің бағасына қосымша факторлардың әсерін есептеу;
Соңғы бағаны бекіту.
Баға жүйесін белгілі бір белгілерге сәйкес жіктеу қабылданған. Қамтамасыз етілетін айналыс сипаты бойынша:
Көтерме;
Сатып алу;
Бөлшек;
Құрылыс өніміне;
Тұрғындарға қызмет көрсету бағалары мен тарифтері;
Айналым саласындағы үстемелер;
Жүк және жолаушы көлігі тарифтері
3. Кәсіпорын негізгі өнімін 520 мың тг, өнеркәсіптегі қызметін-48 мың тг көлемінде жоспарлаған. Жартылай фабрикаттың құны жоспарлы мерзімде 50 мың тг, оның ішінде 50% - өзінің жеке өндірісіне арналған. Аяқталып бітпегент өндіріс мерзімнің соңында көлемі 38 мың тг көбейді. Дайын өнімнің бастапқы мерзімде қоймадағы қалдығы 80 мың тг, мерзімнің соңында 30 мың тг болды. Кәсіпорындағы сатылған жалпы және таза өнімді анықтау керек, егер материалдық шығын құны тауарлы өнімнің 55% құрғанда.
1. Т.ө. = 520 + 48+ (50х0,5) = 593 мың.тг.
2.Со = 593+80-30=643 мың.тг.
3.Но = 593+80+(-30)+38=681 мың.тг.
4.То = 593 – [(593х55): 100%]=266,85
Ауылшаруашылығы
Құрылыстық
Салаға қатысы бойынша
Ұжымдық
Кооперративтік
Жеке
Мемлекеттік
Меншік нысандарынабайланысты
№ 4 билет 1-Қазақстан Республикасындағы кәсіпорындардың жіктелуі
Байланыс

Басқа салалар
Көліктікккк
Өнеркәсіптік
Тұрмыстық қызмет көрсету


Ұйымдық нысандарына байланысты


Шаруашылық серіктестік

Мемлекет
Акционерлік
Өндірістік шаруашылық


Толық серіктестік
Сенім серіктестігі
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік
Қосымша жауапкершілікті серіктестік

Жұмысшылар санына байланысты


Шағын
Орташа
Ірі

2- Баға жүйесі және олардың әр түрлі белгілері бойынша жіктелуі. Баға жүйесі деп әр түрлі бағалардың өзара қатынасы байланыстарын сипаттауды айтамыз. Бағалардың өзара байланысы жеке кәсіпорындардың өндірістері мен салалары, өндіріс шығындарын құрудың біркелкі процесімен және басқа да факторлар байланыстылығымен шартталған. Сондықтан, бір бағаның жоғарылауы және төмендеуі басқа баға деңгейлерінде өзгеріс тудыруы мүмкін
Баға – тауар құнының ақшалай көрінісі. Баға жүйесі әр түрлі бағалардың өзара байланысымен және өзара қатынасымен сипатталады.
Бағаның экономикалық санат ретіндегі қызметтері
Бағаның есеп қызметі өнімді шығарып өткізу үшін қоғамдық қажетті еңбек шығындарын көрсетеді;
Үлестірілім қызметі экономика салаларының арасындағы ұлттық табысты мемлекеттік баға белгілеу арқылы қайта үлестіруін көрсетеді;
Сұраныс пен ұсынысты баланстау қызметі баға арқылы өндіріс пен тұтынудың, ұсыныс пен сұраныстың арасындағы байланысты көрсетеді;
Өндірісті ұтымды орналастыру қызметі – капиталдың экономикалық жоғары пайдасы бар секторына капиталдың құйылу механизмі;
Бағаның ынталандыру қызметі – кейбір жағдайларда бағаны ҒТП ынталандырады, өнімнің сапасын жақсартып, өнімнің шығуын және сұраныстың көлемін көбейтеді.
Бағаның жітелуі:
Қызмет ету айналымының сипаты бойынша:
Көтерме бағалар;
Сатып алу бағалары;
Құрылыс өнімдерінің бағалары;
Жүк және жолаушылар көлігінің тарифі;
Төлемді қызметтің тарифтері;
Сыртқа сауда айналымының қызмет ету бағалары.
Реттеу саласына байнысты:
Бос бағалар;
Келісімшарттық бағалар;
Нарықты бөлшектей және толық монополиялау жағдайындағы бағалар;
Реттелетін бағалар – мемлекеттің бақылауымен белгіленетін бағалар.
Қызмет қылу аймағына байланысты:
Біріңғай немесе белдеулік;
Аймақтық.
Бағаның әсер ету уақытына байланысты:
Тұрақты;
Ағымды;
Маусымдық;
Өзгермелі.
3.Резиналы қоспаны өндіруге кететін электроэнергияның жалпы құнын анықтау керек, жылдық қуаты – 2000 мың теңге. Берілгені: 1 тонна резиналы қоспаға кететін шығын мөлшері – 30,92 кВт.сағ, электроэнергияның бағасы – 3,2 теңге
30,92 кВт х 3,2 = 98,944
98,944 х 2000 =197,888 тг.
Жауабы: 197,888 тг.
№ 5 билет 1- Кәсіпкерліктің негізгі ұғымдары
Кәсіпкерлік - меншік түрлеріне қарамастан, азаматтар мен заңды тұлғалардың тауарларға (жұмыска, қызметке) сұранысын қанағаттандыру аркылы таза табыс табуға бағытталған, жекеменшікке (жеке кәсіпкерлік) не меншіктік касіпорынды шаруашылыкбасқару құкығына (мемлекеттік кәсіпкерлік) негізделген ынталықызметі. Кәсіпкерлік кызмет кәсіпкердің атынан, оның тәуекел етуімен және мүліктік жауапкершілігімен жүзеге асырылады.
Ерекшеліктері:
V Кәсіпкерлік -кәсіпорын басшылары мен мамандардың, коммерциялық және қаржылық ұйымдардың, шаруашылық қызметінің негізгі ерекшелігі.
V Кәсіпкерлер өз тауарларын әрқашан сата алатындығына сенімді бола алмайды, себебі бұл тауарды басқалар да өндіріп сатуы мүмкін, сондықтан олар әркашан тәуекелге барады. Мұндай жағдай кәсіпкерді әрқашан ізденуге итермелейді.
V Кәсіпкерлік бұл жаңа бір нәрсені құру болса, кәсіпкер - бұған өз күшін салып, тәуекел етіп, нәтижесінде табыс тауып, қанағаттанатын адам.
Кәсіпкерліктің негізгі ерекшеліктері:
VШаруашылық субъектілердің, дербестігі мен тәуелсіздігі. Әр кәсіпкер
құқықтық нормалар шеңберінде өз еркімен шешім қабылдауға құқылы.
V Экономикалық қызығушылық
V Кәсіпкердің басты мақсаты -таза табыс табу. Бұл мақсат кәсіпкердің қоғамдық мақсаттарды орындауын қамтамасыз етеді.
V Шаруашылық тәуекел және жауапкершілік.Қандай да бір болжанған жағдайда анықсыздық пен тәуекел мүмкін болады.
Кәсіпкерлік субъектілері:
Жеке адамдар
Құрылтайшылар қоғамдары
Өндіріс саласындағы кәсіпкерліктің мақсаты:
V Өнімге (қызмет көрсетуге) сұранысты анықтау және қарастыру.
V Оны қажетті сапада өнім өндіру және сату арқылы қанағаттандыру.
Қаржылық
Консультативтік
Өндірістік
Коммерциялық
Кәсіпкерліктің түрлері

Инновациялық
Саудалық
Толық басшылық
Банкілік

Әкімшілік
Сақтандыру
Саудалық-сатып алу
Ғылыми-техникалық

Қаржылық басшылық
Аудиторлық
Саудалық-делдалдық
Тауарлар өндіру

Лизингтік
Сауда биржалары
Қызмет көрсету

Өндірістік қызметті тұтыну
Өндірістік тауарларды тұтыну
Қаржы биржалары
Мамандандырылған технология
Ақпараттық технология
Өндіріс
Маркетинг

2- Өнімнің өзіндік құнын қандай шығындар құрайды? Кез келген кәсіпорын өзінің өнімін өндірмес бұрын, қандай табыс тауып, пайда
Өнімнің өзіндік құны (жұмыс, қызмет) – бұл өнім өндірісіне қажетті кәсіпорынның жалақы және материалдық-техникалық құралдар шығындарының ақшалай нысанда көрсетілген шығындары.
Өнімнің өзіндік құны – кәсіпорынның тиімді шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштерінің бірі, сонымен қатар экономикалық ынталандыру қорын құруда қолданылатын қор құрушы көрсеткіштердің бірі. Өнімнің өзіндік құны бойынша кәсіпорынның және оның бөлімшелерінің жұмысын бағалайды. Ол кәсіпорынның қызметін талдау, күрделі салымдардың және жаңа техниканың экономикалық тиімділігін анықтау, жабдықтардың сапасы мен сенімділігін арттыру шаралары, сонымен бірге өндірістік күштерді енгізу және орналастыру туралы мәселелерді шешу кезінде кеңінен қолданылады.
Өнімнің өзіндік құнын кеміту – өндіріс өсуінің резерві, жинақтардың артуы. Өнімнің өзіндік құны деңгейі өндіріс деп еңбекті ұйымдастыру, өнім бірлігіне еңбек, материалдық және ақшалай шығындарды жоспарлау және нормалауға байланысты болады. Осыған сәйкес бұл көрсеткіш – материалдық ресурстар мен жұмыс күші, негізгі және айналым құралдары, шаруашылық басқару деңгейін пайдалану дәрежесін сипаттайтын көрсеткіш.
Өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар келесі элементтер бойынша олардың экономикалық мазмұнына сәйкес топтастырылады:
• материалдық шығындар (қайтарылатын қалдықтар құнын шегергеннен кейін);
• жалақы шығындары;
• жалақыдан аударымдар;
• үстеме шығындар.
Материалдық шығындар құрамында келесідей құндар көрсетіледі:
• өндірілетін өнімнің негізін құрайтын басқа жақтан алынған шикізат және материалдар;
•қалыпты технологиялық процесті қамту үшін қолданылатын сатып алынатын материалдар;
• басқа кәсіпорындар орындайтын өндірістік сипаттағы жұмыстармен қызметтер;
• табиғи шикізаттарды пайдаланумен байланысты шығындар;
• басқа жақтан алынған әр түрлі отын түрлері;
• барлық түрдегі сатып алынатын энергия;
• табиғи жетіспеушілік нормасышегіндегі зиян және т.б.
Материалдық ресурстар шығындарынан қайтарылағанқалдықтар құны шегеріледі.
«Жалақы шығындары» элементінде өндірістік нәтижелepiүшін жұмысшылар мен қызметкерлерге сыйақылар, ынталандырушы төлемдер, соныменқатар негізгі қызметке қатысты кәсіпорынның штатына өнбейтін жұмысшылар жалақыларының шығындарын қосқан-кәсіпорынның негізгі өндірістік персоналы жалақыларына шығындар көрсетіледі.
«Жалақыдан аударымдар» элементінде ҚР заңнамасынасәйкес әлеуметтік салықты есептеу көрсетіледі.Әлеуметтік салықтыңсалық салу объектісі болып салық салуғажатпайтынтөлемдерді қоспағанда, материалдық, әлеуметтік игілік немесе басқа да материалдық игілік түрінде жұмыс берушілер ұсынатын табыстарды қосқандағы, жұмысшыларға ақшалай және заттайнысандатөленетін жұмыс берушінің шығындары табылады.
«Үстеме шығындар» элементінде өндірісті басқарумен және қызмет көрсетумен байланысты шығындар көрсетеді, олар кешенді сипатта болады, олардың құрамында шығындардың барлық элементтері, сонымен қатар заңнамаға сәйкес жүргізілетін олардың активті бөлігінің амортизациясын қоса алғанда, тәртіппен бекітілетін нормалаp және негізгі өндірістік қорлардың баланстық құнына байланысты есептелетін толық қалпына келтіругежасалатын амортизациялық аударымдар сомасы болады. Мұнда машиналар, жабдықтар мен көлік құралдары бойынша амортизация есептеу олардың барлық құнының өндіріс және айналым шығындарына толық жатқызылуы шарты кезінде олардың қызмет ету мерзімі еткеннен кейін ғана амортизация есептеу тоқтатылады.
Кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметін және негізделген баға белгілеуді басқару үшін өнім бірлігіне жұмсалған шығындарды, яғни оның өзіндік құнын калькуляциялай білу керек. Калькуляция деп бұйымның немесе жартылай фабрикаттың бірлігінің, өнімнің жеке бір түрінің өндірісі не өзіндік құны шығындарын есептеу объектісі бойынша барлық өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін есептеме жүргізуді айтамыз.
Жүргізу уақыты бойынша калькуляция алдын ала және кезекті болып бөлінеді.
Алдын ала калькуляция өнім өндірілгенге дейін құрылады және оны өндіруге жұмсалған ең аз қажетті шығындарды сипаттайды. Оларға жоспарлық, сметалық (жобалық) және нормативтік кальку ляциялар жатады.
Кезекті калькуляция өнім өндірілгеннен кейін бухгалтерлік есеп мәліметтері бойынша құрылады. Олар нақты шығындарды көрсетеді. Осындай калькуляцияға нақты (есептік) калькуляция жатады.
Үлгі калькуляция шығындарын топтастыруды мынадай баптар бойынша қосады:
• шикізат және материалдар;
• қайтарылатын қалдықтар (шегеріледі);
• технологиялық мақсаттарға жұмсалатын отын және энергия;
• өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақылары;
• өндірістік жұмысшылардың қосымша жалақылары;
• еқбекақыдан аударымдар;
• өндірісті дайындау және игеру шығындары;
• үстеме шығындар;
• өндіруден болған зияндар. Жиыны – өндірістік өзіндік құн. Шығындардың пайда болу орнын өндіріс процесіндегірөліне байланыстыесепке алу, талдау және жоспарлау мақсаты үшін өнімнің өзіндік құнының бірнеше түрі болады (сызба, «Өнімнің өзіндік құны»).
Өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар
№ материалдық шығындар (қайтарылатын қалдыктардық құнын шегеру) шикізат және негізгі материалдар оның ішінде сатып алынатын материалдар, отын және энергия бағасы және тез тозатын заттар.
1 жалақы шығындары негізгі өндіріс персоналы және т.б. негізгі қызметтерді атқарушылардың жалақысынан шығындар.
2 жалақыдан аударымдар зейнетақы қорына аударым, әлеуметтік салық.
3 негізгі қорлардыңамортизациясы негізгі қорлар бойынша есеп мерімінің аударымдары
4 өзге де шығындар пайызбойыншатөлем, материалдық емесактивтердіқтозуы, қызмет сапарышығындары, жарнамашығындары,кадрлардыдаярлаушығындары және т.б.
3.Өнімді сатудан түскен пайданы анықтау. Егер тауарды, өнімді сатудан алынған табыс (СТ) – 8000 тг., ал сатылған өнімнің өзіндік құны (СӨҚ) – 6250 тг., онда сатудан түскен пайда (СТП) қанша?
СТП = СТ – СӨҚ
8000 – 6250 = 1750 тг. құрайды
Жаубы : 1750 тг.
№ 6 билет 1-Қаржылық
Консультативтік
Өндірістік
Коммерциялық
Кәсіпкерліктің түрлері

Инновациялық
Саудалық
Толық басшылық
Банкілік

Әкімшілік
Сақтандыру
Саудалық-сатып алу
Ғылыми-техникалық

Қаржылық басшылық
Аудиторлық
Саудалық-делдалдық
Тауарлар өндіру

Лизингтік
Сауда биржалары
Қызмет көрсету

Өндірістік тауарларды тұтыну
Өндірістік қызметті тұтыну
Қаржы биржалары
Мамандандырылған технология
Ақпараттық технология
Өндіріс
Маркетинг

2.) Ұйымның өндірістік және ұйымдық құрылымы. Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы деп жасалған келісімшарттардың негізінде дайындалған және кәсіпорында тиісті орган бекіткен, шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша ғылыми негізделген жоспарлы тапсырманы айтады.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы мынадай тараулардан тұрады:
1. Шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
2. Шығарылатын өнімніңсапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
3. Мамандандыру және кооперация бойыншажоспар. Өндірістік бағдарламаныдайындауүшін маркетингтік зерттеулер нәтижелері, тапсырысберу портфелі, өндірістік қуатттардың болуыжәне кәсіпорындағы ресурстар негіз болып табылады.
Өндірістік бағдарлама былай есептеледі:
• тұтынушылармен келісе отырып, жоспарланған жылдағы өнімнің барлықассортименті мен номенклатурасы бекітіледі;
• жоспарланған жылдың соңына кәсіпорын қоймасындағы және жолдағы дайын өнім қорларының нормативтері, сонымен қатар жоспарланатын кезеңнің басына күтілетін қорлардың қажетті өзгеруі есептеледі;
• аяқталмаған өндірістіқ нормативтік денгейі және оның жоспарланған кезеңдегі қажетті өзгерістері анықталады.
Өндірістік бағдарламаны дайындау кезінде жұмыстын тапсырылған көлемін көрсету әдістері мен өлшем бірліктерін дұрыс таңдау маңызды орын алады. Осы мақсаттар үшін заттай, еңбек және құндық өлшегіштер қолданылады.
Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады. Алайда, заттай өлшегіштерді пайдаланған кезде сипаты бойынша әр түрлі заттай көрсеткіштерді жалпылау мүмкін емес.
Өндіріс көлемінін, еңбек өлшегіштері, ереже бойынша, норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштермен сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндың өлшегіштері жалпылауыш сипатқа ие және кәсіпорынның жоспарларының барлықтарауларын байланыстыруда әмбебап болып
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы-жоспарланған мерзімде өнім меңгеру жоспары. Кәсіпорынның даму жоспары негізінде, мемлекеттік тапсырма, тұтынушылармен шаруашылық келісімдер негізінде, өндірістік қуатты есептеу негізінде өндірілетін өнімнің номенклатурасы, көлемі және шығару мерзімі анықталады.

Таза өнімнің көлемі тауар өнімінің көлемнен материалдық шығындар мен негізгі қорлардын тозуын (амортизациясын) алып тастау арқылы анықталады:
Тазаө - Тө -Мш+Ан.қ., мұндағы:
Мш- материалдық шығын;
Ан.қ. - негізгі қорлардыңтозуы.
Жиынтық өнім көлемі орындауға көзделген жұмыстың немесе тұтынушының орналасу орнына тәуелсіз орындалған өнімнің дайындығы дәрежесіне байланысты жалпы көлемі:
Жө = Тө + (Ас –Аб) + (Ис – Иб)
Белгіленген жұмыс көлемінін өлшем бірліктері

Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады (кг, л, дана).
Өндіріс көлемінің еңбек өлшегіштері ереже бойынша норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштерге сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндық өлшегіштері жалпылама сипатка ие және кесіпорының жоспарларының барлық тарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады. Оларда тауардың, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.

Тауарлы өнімнің көлемі (Тө)-дайын ошмніц (Тд), жартылай фабрикаттардың (Tжф), сыртқа жұмсалған жұмыстар (Тс), меншікті өндірістік негізгі қорларының құны:
Тө = Тд + Тс + Tжф +Қ

Сатылған өнім көлемі жоспарланған мерзімде берілген және төленетін тауарлар құны: тауар өнімі (Тө), жоспарлы мерзімніңбасы мен аяғындағы өткізілмей қалған өнім
(Өқал.к.б. – Өқал.к.с.):
Р = Тө + Өқал.к.б. – Өқал.к.с.

Жылына зауытта 160 мың тонна өнім өндірілді. Өнімнің бір данасының еңбек сыйымдылығы 55 адам – сағат. барлық өнімді өндіруге кеткен уақыт шығыны қаншаға тең (мың адам – сағат)?
160000 х 55 =8800
жауабы: 8800 мың адам-сағат
№7 билет
1. Ұйымның өндірістік және ұйымдық құрылымы. Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы деп жасалған келісімшарттардың негізінде дайындалған және кәсіпорында тиісті орган бекіткен, шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша ғылыми негізделген жоспарлы тапсырманы айтады.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы мынадай тараулардан тұрады:
1. Шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
2. Шығарылатын өнімніңсапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
3. Мамандандыру және кооперация бойыншажоспар. Өндірістік бағдарламаныдайындауүшін маркетингтік зерттеулер нәтижелері, тапсырысберу портфелі, өндірістік қуатттардың болуыжәне кәсіпорындағы ресурстар негіз болып табылады.
Өндірістік бағдарлама былай есептеледі:
• тұтынушылармен келісе отырып, жоспарланған жылдағы өнімнің барлықассортименті мен номенклатурасы бекітіледі;
• жоспарланған жылдың соңына кәсіпорын қоймасындағы және жолдағы дайын өнім қорларының нормативтері, сонымен қатар жоспарланатын кезеңнің басына күтілетін қорлардың қажетті өзгеруі есептеледі;
• аяқталмаған өндірістіқ нормативтік денгейі және оның жоспарланған кезеңдегі қажетті өзгерістері анықталады.
Өндірістік бағдарламаны дайындау кезінде жұмыстын тапсырылған көлемін көрсету әдістері мен өлшем бірліктерін дұрыс таңдау маңызды орын алады. Осы мақсаттар үшін заттай, еңбек және құндық өлшегіштер қолданылады.
Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады. Алайда, заттай өлшегіштерді пайдаланған кезде сипаты бойынша әр түрлі заттай көрсеткіштерді жалпылау мүмкін емес.
Өндіріс көлемінін, еңбек өлшегіштері, ереже бойынша, норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштермен сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндың өлшегіштері жалпылауыш сипатқа ие және кәсіпорынның жоспарларының барлықтарауларын байланыстыруда әмбебап болып
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы-жоспарланған мерзімде өнім меңгеру жоспары. Кәсіпорынның даму жоспары негізінде, мемлекеттік тапсырма, тұтынушылармен шаруашылық келісімдер негізінде, өндірістік қуатты есептеу негізінде өндірілетін өнімнің номенклатурасы, көлемі және шығару мерзімі анықталады.

Белгіленген жұмыс көлемінін өлшем бірліктері

Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады (кг, л, дана).
Өндіріс көлемінің еңбек өлшегіштері ереже бойынша норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштерге сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндық өлшегіштері жалпылама сипатка ие және кесіпорының жоспарларының барлық тарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады. Оларда тауардың, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.

Тауарлы өнімнің көлемі (Тө)-дайын ошмніц (Тд), жартылай фабрикаттардың (Tжф), сыртқа жұмсалған жұмыстар (Тс), меншікті өндірістік негізгі қорларының құны:
Тө = Тд + Тс + Tжф +Қ
Жиынтық өнім көлемі орындауға көзделген жұмыстың немесе тұтынушының орналасу орнына тәуелсіз орындалған өнімнің дайындығы дәрежесіне байланысты жалпы көлемі:
Жө = Тө + (Ас –Аб) + (Ис – Иб)

Сатылған өнім көлемі жоспарланған мерзімде берілген және төленетін тауарлар құны: тауар өнімі (Тө), жоспарлы мерзімніңбасы мен аяғындағы өткізілмей қалған өнім
(Өқал.к.б. – Өқал.к.с.):
Р = Тө + Өқал.к.б. – Өқал.к.с.
Таза өнімнің көлемі тауар өнімінің көлемнен материалдық шығындар мен негізгі қорлардын тозуын (амортизациясын) алып тастау арқылы анықталады:
Тазаө - Тө -Мш+Ан.қ., мұндағы:
Мш- материалдық шығын;
Ан.қ. - негізгі қорлардыңтозуы.

2)Ұйымдарда қолданылатын еңбек нормалары. Еңбекті нормалау – еңбек шығындары бекітіліп, оның нәтижелері анықталатын, әр түрлі санаттағы жұмысшылардың еңбек кооперациялары, олардың жұмыс орындары бойынша орналасуы жүзеге асырылатын экономикалық қызметтің маңызды түрі.
Кәсіпорында еңбекті нормалау – еңбекті және жалақыны дұрыс ұйымдастыру негізі, ол прогрессивті, техникалық негізделген нормалар базасында құрылуы керек. Еңбек нормасы уақыттың нақты шығындары салыстырылатын қандай да бір жұмысты орындау үшін қажетті жұмыс уақыты шығынның құрылымы мен шамасын анықтайды. Еңбек нормасының барлық түрлерінің негізі болып уақыт нормасы табылады, оның көмегімен еңбекті ұйымдастыру және жоспарлау мақсаты үшін басқа нормалар есептелінеді: өнімділік нормасы, қызмет көрсету нормасы, сан нормасы, басқарушылық нормасы, нормаланған тапсырма
Еңбекті нормалау – экономикалық қызметтің негізгі түрі, оның көмегімен еңбек шығыны, нәтижелері анықталып, әртүрлі санаттағы жұмыскерлер еңбегінің кооперациясы, жұмыс орындарын ан Уақыт нормасы (Ну) – бір немесе бір топ жұмысшылардың жоғары тәжірбиесін қолданғандағы белгілі белгілі бір жұмысты орындау үшін қажетті жұмыс уақыты.ықтау жүзеге асады.
Өндіру нормасы (Нө) - бір немесе бір топ жұмысшылардың белгілі жағдайда уақыт бірлігінде даярлайтын өнімнің саны:
Н6 =Та/НуҚызмет көрсету нормасы (Нқ) – бір немесе бір топ жұмысшының қызмет еткенде, құрал-жабдықтың анықталып бекітілген саны (жұмыс орны, алаңның шаршы метрі):
Нқ= Та/ Ну.қТа- ауысымдық уақыт қоры;
Жұмысшылар сан нормасы – тапсырманы орындау үшін қажетті жұмысшылар саны:
Нс= Ж/ Ну.қНу.қ-бірқұралдыңқызмететууақыты.Ж – қызмет етілетін дананың, өндіріс ауданының жалпы саны
Нормалық тапсырма – бір жұмысшы немесе бір топ жұмысшы белгілі бір мерзімде орындайтын жұмыстың бекітілген көлемі.
4 разряд жұмысшысы 1 айда 23 күн жұмыс істеді. 4 разрядтың сағаттық тарифтік мөлшерлемесі 68 теңгеге тең. Ауысым ұзақтылығы 8 сағат, еңбек шарты – орташа. Жұмысшының айлық жалақысын анықтаңыз.
68 х 8 =544
544 х 23 = 12512 тг.
Жауабы: 12512
№ 8 билет
1. Ұйымның қызметін жоспарлау және болжау. Кәсіпорынның қызмет ету тиімділігі көптеген жағдайлармен анықталады. Олардың ішінде: сураныс және ұсыныс, онтайлы технологияны таңдау және өндірісті ұйымдастыру уақытылы және ұтымды ресурстық қамтамасыз ету, негізгі және айналым капиталдарының мөлшері, өнімді сату ныспандарымен әдестері және т.б . ескере отырып, «нені, қанша, қандай сапада және қай уақытта өнім өндіру және қызмет көрсету керектігін» бекіту дұрыстығы.Жоспарлау және болжау кәсіпорынды басқарудың маңызды құрамдас бөліктері болып табыладжы,оларсыз кәсіпорынның жемісті жұмыс істеуі мүмкін емес.
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның тиімді қызметі айтарлықтай дәрежеде оларды өздерінің дамуының алыстағы және жақындағы даму перспективасын қаншалықты дұрыс болжай алатындығына.яғни, болжау – бұл болашақ жағдайды ғылыми негізде көре білу немесе статистикалық, экономикадық және әлеуметтік мәлеметтер негізінде құбылыстарды көру. Демек, нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның тиімді қызметі кәсіпорынның даму жоспарын, өндірістік бағдарламарды, дамудың әлеуметтік – экономикалық болжауларын дайындағанда ғана мүмкін болады.
Көптеген алдынғы қатарлы өнеркәсіптік елдердің компанияларын тәжірибесі көрсетіп, отырғандай, нарық жағдайындағы катаң бәсеке кезінде шаруашылық – өндірістік қыөзметі жоспарлау олардың өмір сүруінің, экономикалық өсіунің және гүлдеуінің маңызды шарты болып табылады.
Жоспарлау және болжау мынаған мүмкіндік береді:
Кәсіпорынның болашақ даму перспективасын болжау;
Кәсіпорынның барлық ресурстарын неғұрлым ұтымды пайдалану,
Банкроттық тәуекеліне бармау;
Кәсіпорфында ғылыми – техникалық саясаты неғұрлым мақсатты бағытта және тиімді жүргізу;
Шығарылатын өнімді уақытында жанарту және модернизациялау, нарық контьютурасына сәйкес оның сапасын айрттыру;
Өндіріс тиімділігін арттыру және кәсіпорынның қаржылық жағдайын жақсарту.
Бірақ болжау мен жоспарлау осы қызметтерді атқару үшін олар ғылыми қағ,идалармен әдістер бойынша құралу керек.
Жоспарлау түрлері: Қамту дәрежесі бойынша:
Шаруашылық субъектісінің барлық қызмет саласын қамтитың жалпы жоспары;
Қызметтіңбелгілі бір саласын қамтитын жеке жоспарлау.
Жоспарлау мазмұны бойынша:
Статегиялық жоспарлау (жаңа мүмкіндіктерді іздеу);
Тактикалыұқ жоспарлау( белгілі бір алғышарттарды құру);
Жедел жоспарлау (мүмкіндіктерді жүзеге асыру
Жоспарлаумәні бойынша:
Мақсатты жоспарлау (мақсаттарды анықтау)
Құралдарды жоспарлау ( материялдық ресурстар, жабдықтар,қаржылар, ақпараттар);
Бағдарламалық жоспарлау (өндіріс және сату бағдарламаларын жоспарлау);
Іс – әрекеттерді жоспарлау ( арнайы сатулар, көп деңгейлі маркетинг).
Қызмет ету салалары бойынша;
Өндірісті жоспарлау,
Сатуды жоспарлау;
Қызметкерді жоспарлау;
Кеңейтілген жалпы жоспарлау.
Мерзімі бойынша:
Ағымдағыжоспарлау;
Қысқа мерзімді жоспарлау,
Орта мерзімді жоспарлау;
Ұзақ мерзімді жоспарлау;
Жоспарлаудың өзгеру мүмкіндігібойынша:
Қатан жоспарлау;
Икемді жоспарлау.
Жоспарлау әдістері:
Баланстық – халық шарашылығы деңгейінде кеңінен пайдаланылатын баланстын мынадай түрлері құрылады:Материялдық, еңбек және қаржылық
Нормативтік әді, оның мәні –жоспарлау кезінде кәсіпорын ресурстарын пайдаланунормалары мен нормативтерінің бүкіл жүйесі қолданылады.
Бағдарламалық – мақсатты әдіс,көбінесе ҒТП жоспарлау кезінде қолданылады.
Техника – экономикалық факторлар бойынша жоспарлау әдісі, көбінесе кәсіп орының өндіріс шығындары мен өнімін сату,кәсіорының өндіріс шығындары менөнімін сату, кәсіпорынның экономикалық және әлеуметтік даму жоспарының өндірістік бағдарламасы мен басқада тауарларын жоспарлау кезінде қолдаенылады
2)жалақының әр түрлі нысандары мен жүйесі. Әрбір жұмысшының тарифтік мөлшерлемесі белгілі болғандығы ұжымдық жалақы нысаны кезінде орташа тарифтік мөлшерлеме жұмысшылардың санымен өлшенетін тарифтік мөлшерлеменің орта арифметикалық шамасы ретінде анықталады.
Жалақының екі негізгі нысаны болады: мерзімді және кесімді (дана бойынша).
Жалақының мерзімді нысаны мынадай жағдайларда:
өндірістік процесс қатаң регламенттелге болса;
жұмысшының атқаратын қызметі технологиялық процестің барысын қадағалау болса;
өнім өндірісін арттыру ақауға немесе оның сапасының нашарлауына әкеп соғатын болса;
өндірістің ағымдық және конвейерлік типтері қатаң белгіленген ырғақпен қызмет етсе, қолданылады;
Кесімді жалақы:
нақты жұмысшыға тікелей байланысты сандық көрсеткіштер болса;
орындалған жұмыстар көлемінің нақты есебі мүмкін болса;
нақты учаскенің жұмысшылары орындалатын жұмыстың өнімділігі мен көлемін арттыра алса;
еңбектің техникалық нормалануы мүмкіндігі бар болса, қолданылады.
Кесімді жалақы өнім сапасы мен жабдықтарға қызмет көрсетудің нашарлауына, технологиялық режимдер мен қауіпсіздік техникасының бұзылуына, шикізаттар мен материалдарды шектен тыс көп қолдануға әкеліп соқтыратын болса, оны пайдалануға ұсыныс жасалмайды.
Номиналды жалақы – белгілі мерзімде жұмыскердің еңбегіне есептеліп төленетін төлемақы. Нақты жалақы – номиналды жалақыға сатып алатын тауардың көлемі. Нақтылы еңбекақы номиналды жалақының «сатып алу қабілеті».
Өнім бірлігін өндірудегі (сатудағы) пайдасын анықтау. Тұтынушының тапсырысы бойынша, кәсіпорын өнімді 7000 теңгеге сатты. (Бі = Б тапсырыс бойынша). Өзіндік құны 6000 тг. (Өі = Ө тапсырыс). Қаралған мысалда пайда Пі?
Пі = Бі – Өі
7000-6000 = 1000 тг.
Жауабы: пайда – 1000 тг.
№ 9 билет
1. Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы деп жасалған келісімшарттардың негізінде дайындалған және кәсіпорында тиісті орган бекіткен, шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша ғылыми негізделген жоспарлы тапсырманы айтады.
Өндірістік бағдарламаны дайындау кезінде жұмыстын тапсырылған көлемін көрсету әдістері мен өлшем бірліктерін дұрыс таңдау маңызды орын алады. Осы мақсаттар үшін заттай, еңбек және құндық өлшегіштер қолданылады.
Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады. Алайда, заттай өлшегіштерді пайдаланған кезде сипаты бойынша әр түрлі заттай көрсеткіштерді жалпылау мүмкін емес.
Өндіріс көлемінін, еңбек өлшегіштері, ереже бойынша, норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштермен сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндың өлшегіштері жалпылауыш сипатқа ие және кәсіпорынның жоспарларының барлықтарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады.Оларда тауарлық, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.
Тауарлы өнім көлемі басқа жақка сатуға арналған барлықөнімнің құндарын қосу жолымен анықталады:
Тө = Тд + Тк + Тжф+Қ
мұндағы Тд- басқа жаққа сатуға арналған дайын өнімнің (жұмыс, қызмет) құны;
Тк- кәсіпорынға күрделі құрылыс және өнеркәсіптік емес шаруашылық қажеттіліктері үшін дайын өнім құны;
Тжф- басқа жаққа сатуға арналған көмекші және қосалқы шаруашылық өнімдері және өзі шығарған жартыл ай фабрикаттар құны;
Қ— меншікті өндірістің негізгі қорларының құны.
Жиынтық өнім көлемі - орындауға көзделген жұмыстың немесе тұтынушының орналасу орнына тәуелсіз орындалған өнімнің дайындығы дәрежесіне байланысты жалпы көлемі:
Жө –Тө + (Ас –Аб) + (Ис –Иб),
мұндағы Ас, Аб- тиісінше кезең соңына және сәйкесінше басына аяқталмаған өндіріс құны;
Ис, Иб- тиісінше кезең соңына және басына арнайы инструменттер, жартылай фабрикаттар, меншікті дайындалымдағы жасақтар құны.
Сатылған өнім көлемі кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметі нәтижелері бағаланатын негізгі көрсеткіштердің бірі болып саналады:
Сө = Тө + (Өқал.к.б. – Өқал.к.с.) + (Өсақ.к.б. – Өсақ.к.с.)
мұндағы Өқал.к.б., Өқал.к.с. -тиісінше кезеңнің басына және соңына сатылмаған өнім қалдықтары құны;
Өсақ.к.б. ,Өсақ.к.с. -тиісінше кезеңніңбасына және соңына сатып алушыда қоймада сақтаулы тұрған өнім құны.
Таза өнім көлемі тауарлы өнімнен (кәсіпорынның көтерме бағаларымен) осы бағадағы (яғни жоспарды дайындау кезінде қабылданған) материалдық шығындарды, сонымен қатар негізгі қорлар амортизациясы сомаларын алып тастау арқылы анықталады. Таза өнім көрсеткішін қолдану өнімді қайтадан санауды болдырмайды, сонымен қатар еңбек өнімділігі, қор қайтарымдылығы және т.б. маңызды сапалы көрсеткіштерді орындау бойынша кәсіпорын ұжымының күш-жігерін нақты анықтауға мүмкіндік береді.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасын негіздеу үшін өндірістік қуаттылық есептері болуы керек.
Белгіленген жұмыс көлемінін өлшем бірліктері :
-Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады (кг, л, дана).
-Өндіріс көлемінің еңбек өлшегіштері ереже бойынша норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштерге сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
-Өндіріс көлемінің құндық өлшегіштері жалпылама сипатка ие және кесіпорының жоспарларының барлық тарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады. Оларда тауардың, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі

2)жалақының әр түрлі нысандары мен жүйесі. Әрбір жұмысшының тарифтік мөлшерлемесі белгілі болғандығы ұжымдық жалақы нысаны кезінде орташа тарифтік мөлшерлеме жұмысшылардың санымен өлшенетін тарифтік мөлшерлеменің орта арифметикалық шамасы ретінде анықталады.
Жалақының екі негізгі нысаны болады: мерзімді және кесімді (дана бойынша).
Жалақының мерзімді нысаны мынадай жағдайларда:
өндірістік процесс қатаң регламенттелге болса;
жұмысшының атқаратын қызметі технологиялық процестің барысын қадағалау болса;
өнім өндірісін арттыру ақауға немесе оның сапасының нашарлауына әкеп соғатын болса;
өндірістің ағымдық және конвейерлік типтері қатаң белгіленген ырғақпен қызмет етсе, қолданылады;
Кесімді жалақы:
нақты жұмысшыға тікелей байланысты сандық көрсеткіштер болса;
орындалған жұмыстар көлемінің нақты есебі мүмкін болса;
нақты учаскенің жұмысшылары орындалатын жұмыстың өнімділігі мен көлемін арттыра алса;
еңбектің техникалық нормалануы мүмкіндігі бар болса, қолданылады.
Кесімді жалақы өнім сапасы мен жабдықтарға қызмет көрсетудің нашарлауына, технологиялық режимдер мен қауіпсіздік техникасының бұзылуына, шикізаттар мен материалдарды шектен тыс көп қолдануға әкеліп соқтыратын болса, оны пайдалануға ұсыныс жасалмайды.
Номиналды жалақы – белгілі мерзімде жұмыскердің еңбегіне есептеліп төленетін төлемақы. Нақты жалақы – номиналды жалақыға сатып алатын тауардың көлемі. Нақтылы еңбекақы номиналды жалақының «сатып алу қабілеті».
Гольван элементтері өндірісіндегі агломерат массасын дайындайтын 5 раряд жұмысшысы 1айда 40 тонна масса өңдеді. Ауысымдық өнімділік мөлшері – 2000 кг.масса, күндік тарифтік мөлшерлеме - 720 теңгеге тең. Жұмысшының айлық жалақысын анықтаңыз.
40 х 720 = 28800
28800: 2 = 14400
Жауабы: 14400
№ 10 билет
1) Жоспарлау қағидалары мен әдістерін меңгеру Кәсіпорынның қызмет ету тиімділігі көптеген жағдайлармен анықталады. Олардың ішінде: сураныс және ұсыныс, онтайлы технологияны таңдау және өндірісті ұйымдастыру уақытылы және ұтымды ресурстық қамтамасыз ету, негізгі және айналым капиталдарының мөлшері, өнімді сату ныспандарымен әдестері және т.б . ескере отырып, «нені, қанша, қандай сапада және қай уақытта өнім өндіру және қызмет көрсету керектігін» бекіту дұрыстығы.Жоспарлау және болжау кәсіпорынды басқарудың маңызды құрамдас бөліктері болып табыладжы,оларсыз кәсіпорынның жемісті жұмыс істеуі мүмкін емес.
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның тиімді қызметі айтарлықтай дәрежеде оларды өздерінің дамуының алыстағы және жақындағы даму перспективасын қаншалықты дұрыс болжай алатындығына.яғни, болжау – бұл болашақ жағдайды ғлыми негізде көре білу немесе статистикалық, экономикадық және әлеуметтік мәлеметтер негізінде құбылыстарды көру. Демек, нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның тиімді қызметі кәсіпорынның даму жоспарын, өндірістік бағдарламарды, дамудың әлеуметтік – экономикалық болжауларын дайындағанда ғана мүмкін болады.
Көптеген алдынғы қатарлы өнеркәсіптік елдердің компанияларын тәжірибесі көрсетіп, отырғандай, нарық жағдайындағы катаң бәсеке кезінде шаруашылық – өндірістік қыөзметі жоспарлау олардың өмір сүруінің, экономикалық өсіунің және гүлдеуінің маңызды шарты болып табылады.
Жоспарлау және болжау мынаған мүмкіндік береді:
Кәсіпорынның болашақ даму перспективасын болжау;
Кәсіпорынның барлық ресурстарын неғұрлым ұтымды пайдалану,
Банкроттық тәуекеліне бармау;
Кәсіпорфында ғылыми – техникалық саясаты неғұрлым мақсатты бағытта және тиімді жүргізу;
Шығарылатын өнімді уақытында жанарту және модернизациялау, нарық контьютурасына сәйкес оның сапасын айрттыру;
Өндіріс тиімділігін арттыру және кәсіпорынның қаржылық жағдайын жақсарту.
Бірақ болжау мен жоспарлау осы қызметтерді атқару үшін олар ғылыми қағ,идалармен әдістер бойынша құралу керек.
Жоспарлау процесінде негізгі теориялық ережелерге сүйені керек, оларға келесілер жатады: жоспарлау үздіксіздігі ғылымилығы, кәсіпорынның барлық ресурстарын ұтымды пайдалану бағытын ұстану, алдыңғы қатарлы буындар қағидалары және оларды жүзеге асырыудың алғы шарттары, өзара байланыс және үйлестіру қағидасы.
Кәсіпорында жоспарлаудың әртүрлі әдістері қолданылады:
Баланстық – халық шаруашалығы деңгейінде кенінен пайдаланылатын баланстың келесі түрлері құрылады:
Материалдық (отын, электр энергиясы жабдықтар балансы және т.б.) ;
Еңбек(жұмыс күші балансы);
Қаржылық (ақшалай табыстармен шығыстар балансы, бүхгалтерлық баланс, кассалық жоспар және т.б);
Нормативтік әдіс – оның мәні жоспарлау кезінде кәсіпорын ресурстарын пайдалану нормаларымен мативтеріни бүкіл жүйесі қолданылады( шикі зат және материалдар нормасы, еңбек сыйымдылығы, адамдар тізімі нормасы , өнімділік және қызмет көрсету нормасы машиналар мен жабтықтарды пайдалану нормасы, өндірістік процесты ұйымдастыру норматив, өндірістік цикль ұзақтылығы, шикізат, материалдар , отын және аяқталмаған өндіріс қоры);
Бұл әдіс прогрессивті нормативтік базаны, яғни нормалар мен нормативтерді, жәаңа техникамен технологияны енгізуді, сонымен қатар еңбек өндірісін ұйымдастыруды жетілдіруді жоспарланған шаралар арқылы қарастырған кезде жемісті түрде қолданылады.
Бағдарламалық – мақсатты әдіс, көбінесе ҒТП жоспарлау кезінде қолданылады, ол мына шараларды іске асыруға мүмкіндік береді:
Кісіпорынның ресурстары маңызды ғылыми - техникалық бағдармаларды орындауға;
Жалпы, жоспарлауды қамтамасыз ету - идеядан өндіріске енгізуге дейін;
Ғылыми – техникадық бағдарламаны жүзеге асыруды кәсіпорынның экономикалық және әлеуметтік даму жоспарымен байланытыру.
Техника – экономикалық фаторлар бойынша жоспарлау әдісі, көбінесе кәсіпорынның өндіріс шығындары мен өнім сату , кісіпорынның экономикалық және әлеуметтік даму жоспарының өндіріс бағдарламасымен басқа да тауарларын жоспаралау кезінде қолданылады:
Жоспарлаудың бұл әдісі кезінде мына факторлар есепке алынады:
Техникалық (жаңа техникамен техналонияларды енгізу, кәсіпорынды техникамен қайта жарыақтандаруды және қайта құру т.б.);
Өндірісті ұйымдастыру және өндірілетін өнім номенклатурасы мен ассортиментін жетілдіру;
Инфляция;
Кәсіпорынмен және өндіріс ерекшеліктерімен байланысты ерекше факторлар.
Бұл әдіс өндірістік бағдарламаны,еңбек және кадарлар блйыншажоспарды, өндіоісшығындары мен өнімді сату бойынша щығындар доспарын дайындау кезінде қолданылады.
Әдетте, жоспарлау кезіндекәсіпорындабір әдіс қана емес, олардың бүкіл кешені қолданылады.
Тәжірбе жүзінде стратегиялық, ұзақмерзімді, қысқа мерзімді, сонымен қатар ағымдағы жоспарлау қолданылады.
Болашақ комерциялық шаралардың барлық негізгіаспектілері жазылаты, фирманың мәселелері талданатын және оларды шешу әдісі көрсетілетін құжат бизнес –жоспар болып табылады.
Дұрыс құралған бизнес – жоспар мыңандай сұрақтарға жауап береді: қандай да бір істі қолға алудын керегі бар ма, әлдежоқ па? Белгілібір жоьалар мен шараларды жан – жақты негіздеуге, мақсаттарға қол жеткізу үшін мінез – құлықсратегиясы мен тактикасын өзгертуге, жобалар меншараларды жүзеге асырудың қаржылық нәтижелерің атқаруға мүмкіндік береді. Ол несие және шетел инвестицияларын алуда манызды рөлатқаруы мүмкін. Бизнес – жоспарсыз шетел инвестицияларыналу мүмкінемес.
Жоспарлаутәжірбесі бизнес –жоспардың бірнеше түрлерін бөліп қарастырады. Бизнес – жоспардың 4 түрі бар:
Шаруашылықсубъектісінің ішкібизнес – жоспары.
Айналым құралдарын толвқтыру мақсатында несие алу үшін қажет бизнес жоспар.
Инвестициялық бизнес – жоспар.
Қаржылық сауықтырудың бизнес – жоспары (санация).
Бизнес – жоспар әрқашан әлдекімгеарналған болады. Ол әріптес, инвестор,жоғары тұрған басшылық немесе мемлекттік басқару органдары болуы мүмкін, сондықтан кез – келген жағдайда бизнес –жоспары оның кімге бағытталған туралы қызығушылықтар есепке алыну керек.
2) Өзінің динамикалылығымен сипатталатын нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайымен байланысты сан алуан шешімдер қабылдауға тура келеді. Кәсіпорын жұмысының тиімділік дәрежесін бағалау үшін алынатын нәтиже (жиынтық табыс, пайда) шығындармен немесе қолданылатын ресурстармен салыстырылады. Пайданы шығындармен салыстыру рентабельділікті немесе рентабельділік нормасын білдіреді.
Шаруашылық субъектісінің өндірістік қызметін бағалау көсеткіші болып сату рентабельділігі табылады. Ол өнім, жұмыс және қызметке сұраным деңгейін, сонымен қатар шаруашылық субъектісінің тауарлық ассортименті мен тауарлық стратегиясын қаншалықты дұрыс анықталғанын көрсетеді. Сату рентабельділігі пайызбен көрсетілген өнімді сатудан түскен түсімнің шамасына пайданың қатынасын сипаттайды.
Рентабельділік – салыстырушылық қасиеті бар, тиісінше әр түрлі шаруашылық субъектілерін салыстыру кезінде қолданылатын салыстырмалы көрсеткіш. Өндіріс және өнім рентабельділігі болады. Рентабельділік кәсіпорынның өндірісітік-шаруашылық қызметінің экономикалық тиімділігін, яғни пайдалылығын бағалау өлшемі болып саналады.
Кәсіпорын өнімінің бірнеше түрін өндіруі мүмкін. Жеке өнімдердің рентабельділігінің өнімнің жалпы рентабельділігіне ықпалын анықтау үшін:
Сату көлеміндегі әрбір өнім түрінің үлес салмағын;
Рентабельділіктің жеке көрсеткіштерін;
Жеке өнімдердің рентабельділігінің оның орташа шамасына ықпал ету шамасын анықтау қажет.
Капитал рентабельділігі кәсіпорын қаражатының әрбір салынған теңгесінен пайда шамасын сипаттайды.
Капитал рентабельділігінің негізгі көрсеткіштері болып мыналар табылады:
Активтер рентабельділігі;
Ағымдағы активтер рентабельділігі;
Инвестициялар рентабельділігі;
Меншікті капитал рентабельділігі.
Мүлік рентабельділігі = кәсіпорын қарамағындағы пайда / активтердің орташа шамасы
Бұл көрсеткіш пайданың қанша бірлігі қаражат тарту көзіне байланыссыз активтер құны бірлігінен алынғандығын көрсетеді.
Кәсіпорын қарамағындағы пайда деп таза пайдаға жататын салықтарды төлегеннен және шығындарды өтегеннен кейін қалатын пайданы айтады.
R ағымдағы активтер = кәсіпорын қарамағындағы пайда / ағымдағы активтердің орташа шамасы.
Акционерлік қоғам құқығында жұмыс істейтін кәсіпорындар үшін салынған капитал табыстылығы дәрежесін бағалаудың негізгі көрсеткіші ретінде меншікті капитал көздеріне таза пайда (Пт), баланстық (Пб) немесе кәсіпорынның қарамағындағы пайданы (Пкәс.) жатқызу алынады.
R меншікті капитал = Пб , (Пт) немесе Пкәс. / меншікті қаражат көздері
Бұл көрсеткіш меншікті қаражаттың бір теңгесіне пайда шамасын сипаттайды. Меншікті капитал рентабельділігі коэффиценті биржадағы акция бағамын бағалауда маңызды рөл атқарады.
Барлық активтер мен меншікті капитал ренабельділігі көрсеткіштердің арасындағы айырмашылық қаржыландырудың сыртқы көздерін тартумен түсіндіріледі. Егер заемдық қаражат осы заемдық капиталға пайыздарды төлеуден жоғары пайда әкелетін болса, онда айырмашылық меншікті капиталды қайтаруды жоғарылату үшін қолданылуы мүмкін. Егер активтер рентабельділігі заемдық қаражатқа төленетін пайыздан кем болса, онда тартылған қаражаттың кәсіпорын қызметіне ықпал теріс бағалануы керек.
Rинв = [Пб / ( НҚорт + АҚН )]100%,
мұндағы НҚ орт– негізгі өндірістік қорлардың орташа жылдық құны, теңге;
АҚН – айналым қорларының нормативті, теңге.
Сатылған өнімнің рентабельділігі мына формуламен анықталады:
Rө = Пө / Өқ *100%.
Рентабельділікті арттыру резервтері: өндіріс көлемі мен өнім сатуды арттыру есебінен, баланстық пайданың өзгеру нәтижесінде, ортақ рентабельдік деңгейінің өзгеруі нәтижесінде, өнімнің өзіндік құнының деңгейінің өзгеруі нәтижесінде орын алады ( сызба, «Кәсіпорын жұмысының рентабельділігі»).
Өндіріс көлемі мен өнімді сату көлемінің артуы есебінен пайданың артуы мына формуламен анықталады:
∆П = (Q1 / Q0 -1) Пбө ,
мұндағы Q1 , Q0 – есепті және базисті кезеңдегі өнім сату көлемі, теңге;
Пбө– базисті мерзімде өнім өткізуден тапқан пайда.
Баланстық пайданың өзгерісі нәтижетінде жалпы рентабельділік деңгейінің өсуі (кемуі) келесі формуламен анықталады:
∆Rж = [(Пб1 – Пб0) / Қ1 + АҚН1 )]100%,
Жалпы рентабельділік деңгейі өзгеруінің нәтижесінде пайданың артуы (кемуі) мына формуламен анықталады:
∆П = (R1 –R0 ) / (Қ1 + АҚН1 )
Өнімнің өзіндік құны деңгейінің өзгеруі нәтижесінде пайданың артуы (кемуі) мына формуламен анықталады:
∆П = Ө1 – (Ө0 Jq ) / 10
Өнім бірлігінің рентабельділігі.
Тұтынушының тапсырысы бойынша 500 дана кітапты сатудан (Пі = П тапсырыс бойынша) 1000 тг. құрды. Өнімнің рентабельділігін есептеу керек, егер оның өзіндік құны (Өі = Ө тапсырыс бойынша) – 5000 тг. құрды.
Р таб.б. = П т.б./Ө т.б. х 100
Р таб.б. = 1000/5000 х 100 = 20,00%
жауабы: 20,00%
№ 11 билет
1. Бизнес-жоспар — кәсіпорынның алдына қойған экон. мақсаты мен оны жүзеге асыру жолдары, міндеттері мен әдіс-тәсілдері баяндалған құжат. Бизнес жасау үшін нарықтық орта жан-жақты зерттеледі. Нарықтық ортаның ағымдағы жағдайы, болуы мүмкін өзгерістер мен кедергілер, жобаны іске асырудан түсетін табыс мөлшері, т.б. нақты көрсетіледі. Бизнес-жоспар, көбінесе, банктен кредит алу және оның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Меншік иесінің қатысуымен кәсіпорынның стратегиялық дамуының бағыт-бағдары анықталады, осы арқылы жобаның тиімділігі мен қажеттілігі айқындалады.
Бизнес – жоспарының үлгілі құрлымы
Атаулы ( бірнеше) бет – фирма туралы мәлімет, жобаның құңы, қаржының қажеттідігі.
Кіріспе бөлім – жобаның келешегін негіздеу, инвестицияның қажеттілігі.
Өндіріс саласындағы жағдайды талдау – сату қарқыны, бағаның құрылу үрдісі, бәсекелестердің сипаиттамалары, тұтынушылардың сипатамалар, ғылым мен техникалық, әлеуметтік факторлардың әсері.
Жобаның мазмұны – фирманың негізгі мақсаттары, өнімнің сипаттамасы, патенттін қорғалуы, фирманың сипаттамсы , оның жобаны жүзеге асыруға дайындығы, жобаның күрделі салымды есептегендегі жалпы құны.
Маркетинг жоспары - жобаны жүзеге асыру жолында нарықты зерттеудегі жинақты бағдарлама:өткізілетің өнімнің асортиментің және жалпы көлемін анықтау, өнімнің өмірлік кезендерден өтуін ескере отыры, жетілдіру бағытын, өнімін сыртқы түрін, безендірілуін анықтау; баға саясаты, өткізу бағыты, оны ынталандыру; жарнама науқанын, сервисін, маркетингтік бақылау жүйесін жоспарлау.
Өндірістік жоспарлау – бұл тараудың мақсаты фирманың қажетті сапада және көлемде тауар өндіре алатының дәлелдеу.
Ұйымдастырушылық жоспары – ұйымдық – құқындатуы нысандар сипаты, басқаруды ұйымдастыру құрылымы, басшылар құрамының мінездемесі, жұмысшылармен жұмысы, басқарудың материялдық – техникалық қамтамасыз етілуі, кәсіпорының мекен – жайы.
Тәуекелді бағалау -жобаны жүзеге асыруды қиндату мүмкін мәселелерді көрсету, ескерту шараларын анықтау, қолайсыз жағдай болған кезде,әрекет жасау тәртібін анықтау.
Қаржылық жоспар - табыспен шығынның ерікті балансы, жылдың аяғында әдеттегі нысанындағы балансы, қаражат көздері және оны қолдану бойынша жоспар.
Қосымшалар – дайындық кезінде қолданылатын құжаттар.
Жоспарлау түрлері:
Қамту дәрежесі бойынша:
Шаруашылық субъектісінің барлық қызмет саласын қамтитың жалпы жоспары;
Қызметтіңбелгілі бір саласын қамтитын жеке жоспарлау.
Жоспарлау мазмұны бойынша:
Статегиялық жоспарлау (жаңа мүмкіндіктерді іздеу);
Тактикалыұқ жоспарлау( белгілі бір алғышарттарды құру);
Жедел жоспарлау (мүмкіндіктерді жүзеге асыру
Жоспарлаумәні бойынша:
Мақсатты жоспарлау (мақсаттарды анықтау)
Құралдарды жоспарлау ( материялдық ресурстар, жабдықтар,қаржылар, ақпараттар);
Бағдарламалық жоспарлау (өндіріс және сату бағдарламаларын жоспарлау);
Іс – әрекеттерді жоспарлау ( арнайы сатулар, көп деңгейлі маркетинг).
Қызмет ету салалары бойынша;
Өндірісті жоспарлау,
Сатуды жоспарлау;
Қызметкерді жоспарлау;
Кеңейтілген жалпы жоспарлау.
Мерзімі бойынша:
Ағымдағыжоспарлау;
Қысқа мерзімді жоспарлау,
Орта мерзімді жоспарлау;
Ұзақ мерзімді жоспарлау;
Жоспарлаудың өзгеру мүмкіндігібойынша:
Қатан жоспарлау;
Икемді жоспарлау.
2) Ұйымның өндірістік бағдарламасының мәні. Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы деп жасалған келісімшарттардың негізінде дайындалған және кәсіпорында тиісті орган бекіткен, шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша ғылыми негізделген жоспарлы тапсырманы айтады.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы мынадай тараулардан тұрады:
1. Шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
2. Шығарылатын өнімніңсапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
3. Мамандандыру және кооперация бойыншажоспар. Өндірістік бағдарламаныдайындауүшін маркетингтік зерттеулер нәтижелері, тапсырысберу портфелі, өндірістік қуатттардың болуыжәне кәсіпорындағы ресурстар негіз болып табылады.
Өндірістік бағдарлама былай есептеледі:
• тұтынушылармен келісе отырып, жоспарланған жылдағы өнімнің барлықассортименті мен номенклатурасы бекітіледі;
• жоспарланған жылдың соңына кәсіпорын қоймасындағы және жолдағы дайын өнім қорларының нормативтері, сонымен қатар жоспарланатын кезеңнің басына күтілетін қорлардың қажетті өзгеруі есептеледі;
• аяқталмаған өндірістіқ нормативтік денгейі және оның жоспарланған кезеңдегі қажетті өзгерістері анықталады.
Өндірістік бағдарламаны дайындау кезінде жұмыстын тапсырылған көлемін көрсету әдістері мен өлшем бірліктерін дұрыс таңдау маңызды орын алады. Осы мақсаттар үшін заттай, еңбек және құндық өлшегіштер қолданылады.
Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады. Алайда, заттай өлшегіштерді пайдаланған кезде сипаты бойынша әр түрлі заттай көрсеткіштерді жалпылау мүмкін емес.
Өндіріс көлемінін, еңбек өлшегіштері, ереже бойынша, норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштермен сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндың өлшегіштері жалпылауыш сипатқа ие және кәсіпорынның жоспарларының барлықтарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады.Оларда тауарлық, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы-жоспарланған мерзімде өнім меңгеру жоспары. Кәсіпорынның даму жоспары негізінде, мемлекеттік тапсырма, тұтынушылармен шаруашылық келісімдер негізінде, өндірістік қуатты есептеу негізінде өндірілетін өнімнің номенклатурасы, көлемі және шығару мерзімі анықталады.
Белгіленген жұмыс көлемінін өлшем бірліктері:
-Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады (кг, л, дана).
-Өндіріс көлемінің еңбек өлшегіштері ереже бойынша норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштерге сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
-Өндіріс көлемінің құндық өлшегіштері жалпылама сипатка ие және кесіпорының жоспарларының барлық тарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады. Оларда тауардың, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.
3.Еңбек өнімділігі.
Жер жүзіндегі 500 өнеркәсіп серіктестіктерінің статистикалық қаншасының мәліметі бойынша келесі көрсеткіштерден көруге болады. Салыстырмалы бағада және жағдайда өндірілген өнім көлемі жылына 10 млрд. АҚШ долларын құрып, өнеркәсіп –өндірістегі Орташа тізімдегі қызмететушілер саны – 50 мың адам болған. Осы мәліметті қолдана отырып еңбек өнімділігін есептеу керек.
ЕӨ = Төс/ӨӨҚс.
ЕӨ = 10000000/50000 = 200000
АҚШ долларына тең көрінеді
Жауабы: 200000
№ 12 билет
К
Ә
С
І
П
К
Е
Р
Л
І
К
Т
І
Ж
І
К
Т
Е
У
1. Мақсаты мен түрі бойынша
Ұйымның нысандары мен түрлері
Меншік нысандарына байланысты
V Концерн - қатысу жүйесі бойыншаорындалатынкөпсалалыакционерлік қоғам. Концерн әртүрлі компаниялардың акционерлік бақылау пакетіне ие болады.
V Синдикат - бәсекені жою үшін бір саланың кәсіпкерлерінен құрылған өнім өткізу бірлестігі.
V Ассоциацияларэкономикалық тәуелсіз кәсіпорындар мен ұжымдарға жатады. Ассоциациялардық негізгі мақсаты -ғылыми-техникалық, өндірістік, экономикалық, әлеуметтік мәселеләрді бірігіп шешу.
V Консорциум - кәсіпкерлердің ірі қаржылық операцияларды өткізу үшін құрған бірлестігі.
V Картель - бір саладағы кәсіпорындардың баға, қызмет көрсету, өнім өндіру және т.б. бойыншаөзара келісуі.
Консультативтік кәсіпкерлік
Коммерциялық кәсіпкерлік
Ұйымдық-құқықтық нысандарынабайланысты
V Қоғамдар азаматтардың немесезаңды тұлғалардың қоғамдасуы нәтижесінде шаруашылық қызметінің іске асуы үшін құрылады. Акционерлік коғамдардық керекті мөлшерде бағалы қағаздар - акцияларды шығарып, қаржы қаражатын тарту мүмкінді бар.
V Кооперативті кәсіпорындар бірлескен өндіріс не басқа шаруашылық қызмет үшін бір топ тұлғадан құралады.
Жеке.Жеке кәсіпкерлікте мекшік жеке тұлғаның иелігінде болады.
Ұжымдық. Ұжымдық меншікте меншік бір мезгілде бірнеше субъектілерге тиесілі болады, әрқайсысының қатысу үлесінін, анықталуымен немесе үлесінің анықталмауымен сипатталады. Ұжымдық меншікті иелену, қолдану және пайдаланубарлық меншік иелерінің келісімі бойыншажүзегеасырылады.
Меншік иелену санына байланысты
Өндірістік кәсіпкерлік
Қаржылық кәсіпкерлік
Меншік нысандарына байланысты
Муниципалдық кәсіпорындарды жергілікті билік орны құрады
Мемлекеттік кәсіпорындарды жергілікті билік орны құрады
Жеке меншік кәсіпорын азаматтардың меншігіне негізделген

V Шаруашылық серіктестіктер - кәсіпкердің қызметін іске асыру үшін бірлескен адамдар одағы.

2. Ұйымның өндірістік бағдарламасының мәні. Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы деп жасалған келісімшарттардың негізінде дайындалған және кәсіпорында тиісті орган бекіткен, шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша ғылыми негізделген жоспарлы тапсырманы айтады.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы мынадай тараулардан тұрады:
1. Шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
2. Шығарылатын өнімніңсапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
3. Мамандандыру және кооперация бойыншажоспар. Өндірістік бағдарламаныдайындауүшін маркетингтік зерттеулер нәтижелері, тапсырысберу портфелі, өндірістік қуатттардың болуыжәне кәсіпорындағы ресурстар негіз болып табылады.
Өндірістік бағдарлама былай есептеледі:
• тұтынушылармен келісе отырып, жоспарланған жылдағы өнімнің барлықассортименті мен номенклатурасы бекітіледі;
• жоспарланған жылдың соңына кәсіпорын қоймасындағы және жолдағы дайын өнім қорларының нормативтері, сонымен қатар жоспарланатын кезеңнің басына күтілетін қорлардың қажетті өзгеруі есептеледі;
• аяқталмаған өндірістіқ нормативтік денгейі және оның жоспарланған кезеңдегі қажетті өзгерістері анықталады.
Өндірістік бағдарламаны дайындау кезінде жұмыстын тапсырылған көлемін көрсету әдістері мен өлшем бірліктерін дұрыс таңдау маңызды орын алады. Осы мақсаттар үшін заттай, еңбек және құндық өлшегіштер қолданылады.
Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады. Алайда, заттай өлшегіштерді пайдаланған кезде сипаты бойынша әр түрлі заттай көрсеткіштерді жалпылау мүмкін емес.
Өндіріс көлемінін, еңбек өлшегіштері, ереже бойынша, норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштермен сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндың өлшегіштері жалпылауыш сипатқа ие және кәсіпорынның жоспарларының барлықтарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады.Оларда тауарлық, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы-жоспарланған мерзімде өнім меңгеру жоспары. Кәсіпорынның даму жоспары негізінде, мемлекеттік тапсырма, тұтынушылармен шаруашылық келісімдер негізінде, өндірістік қуатты есептеу негізінде өндірілетін өнімнің номенклатурасы, көлемі және шығару мерзімі анықталады.
Белгіленген жұмыс көлемінін өлшем бірліктері:
-Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады (кг, л, дана).
-Өндіріс көлемінің еңбек өлшегіштері ереже бойынша норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштерге сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
-Өндіріс көлемінің құндық өлшегіштері жалпылама сипатка ие және кесіпорының жоспарларының барлық тарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады. Оларда тауардың, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.
Есеп жылында зауыт 200 млн теңге сомасына өнім өндірді. Бір жұмысшының еңбек өнімділігі – 0,2 млн теңгеге тең. Есеп жылындағы жұмысшылар саны қаншаға тең болады?
200: 0,2 = 1000
Жауабы:1000 адам
№ 13 Билет.
1. Кәсіпорынның баға саясаты және оны жүзеге асыру әдістері
Баға – тауар құнының ақшалай көрінісі. Баға жүйесі әр түрлі бағалардың өзара байланысымен және өзара қатынасымен сипатталады.


Бағаның жітелуі
Бағаның экономикалық санат ретіндегі қызметтері

Қызмет ету айналымының сипаты бойынша:
Көтерме бағалар;
Сатып алу бағалары;
Құрылыс өнімдерінің бағалары;
Жүк және жолаушылар көлігінің тарифі;
Төлемді қызметтің тарифтері;
Сыртқа сауда айналымының қызмет ету бағалары.
Реттеу саласына байнысты:
Бос бағалар;
Келісімшарттық бағалар;
Нарықты бөлшектей және толық монополиялау жағдайындағы бағалар;
Реттелетін бағалар – мемлекеттің бақылауымен белгіленетін бағалар.
Қызмет қылу аймағына байланысты:
Біріңғай немесе белдеулік;
Аймақтық.
Бағаның әсер ету уақытына байланысты:
Тұрақты;
Ағымды;
Маусымдық;
Өзгермелі.

Бағаның есеп қызметі өнімді шығарып өткізу үшін қоғамдық қажетті еңбек шығындарын көрсетеді;
Үлестірілім қызметі экономика салаларының арасындағы ұлттық табысты мемлекеттік баға белгілеу арқылы қайта үлестіруін көрсетеді;
Сұраныс пен ұсынысты баланстау қызметі баға арқылы өндіріс пен тұтынудың, ұсыныс пен сұраныстың арасындағы байланысты көрсетеді;
Өндірісті ұтымды орналастыру қызметі – капиталдың экономикалық жоғары пайдасы бар секторына капиталдың құйылу механизмі;
Бағаның ынталандыру қызметі – кейбір жағдайларда бағаны ҒТП ынталандырады, өнімнің сапасын жақсартып, өнімнің шығуын және сұраныстың көлемін көбейтеді.

Бөлшек бағаның құрамы
Сауда үстеме бағалары
Делдал ұйымдардың үстеме бағалары
Қосылған құн салығы
Акциз
Кәсіпорын пайдасы
Өнімнің өзіндік құны

Бөлшек баға
Нарықтық көтерме бағасы
Кәсіпорынның өткізу бағасы

Әр түрлі нарық модельдері жағдайында бағаның белгіленуі
Сипатталу ерекшеліктері Нарық түрі
Таза бәсеке Монополистік бәсеке Олигополия Таза монополия
Базистік баға Нарықта құрылады Тауар топтарына байланысты Құпия келісім негізінде құрылады Болмайды
Базалық бағаны түзету болмайды Бәсеке деңгейіне сай реттеледі Болмайды Болмайды
Экономикалық талдау аймағы Өндірісте құрылған баға бойынша оптимизациялау Сату бағасының аралығын іздеу Орта шағын деңгей және ықтималды пайда Орта шығын деңгейі және дұрыс пайда
Мемлекеттік реттеу Болмайды болмайды Монополияға қарсы заңдар (комитеттер) Монополияға қарсы заңдар (комитеттер)
Баға белгілеу әдісін таңдау
Баға белгілеу мақсаттарын қою
Бағаға әсер ететін, кәсіпорынға қатысы бар сыртқы факторларды анықтау
Баға белгілеу процесінің кезеңдері
Бағалық стратегияны құрастыру
Бағаның нарықтық түзетулер (бағалық саясат)
Бағаның құрылуын жағымсыз сыртқы әсерден сақтандыру


Бағалар
Баға белгілеуге әсер ететін сыртқы факторлар
Тауардың қозғалысы каналдарының қатысулары
тұтынушылар
Нарықтық орта



Мемлекет

2) Инвестициялар–біздіңэкономика үшін тың түсінік. Орталықтандырылған жоспарлы экономика жүйесінде "күрделі салымдар" түсінігі қолданылды. "Инвестициялар" түсінігі - "күрделі салымдарға" қарағанда кең үғым. Инвестициялартікелей және портфельдік инвестиция лардан тұрады. Мемлекеттік инвестициялық саясат, біріншіден, құрылымдық саясат алғышарттары мен маңызды бағыттарын жүзеге асыруға бағытталған, онда негізгі өндірістік және экспорттық әлеует
Инвестицияларды әр түрлі белгілері бойыншажіктеуге болады. Жіктеудің негізгі белгісі болып тікелей жөне портфельдік инвестицияларнегізінде капитал салу объектісі табылады.
Тікедей инвестициялар - пайда табу мақсатында тауар өндірісімен және қызмет көрсетумен байланысты нақты активтерге кез келген салымдар жатады. Бұл -өндірістік және өндірістік емес мақсаттағы көсіпорынның негізгі қорларын арттыруға бағытталған салымдар. Тікелей инвестициялар негізгі қорларды жаңадан салу, кеңейту, техникалық қайта жарақтандыру немесе әрекет етуші кәсіпорындарды жаңарту жолымен жүзеге асырылады.
Портфельдік инвестициялар пайда табу мақсатында бағалы қағаздар нысанында активтерді алуды сипаттайды. Бұл - бағалы қағаздар портфелін құруға бағытталған салымдар.
Инвестициялау кезеңі бойынша бір жылға дейінгі кезеңге капитал салуды сипаттайтын қысқа мерзімді инвестициялар, бір жылдан асатын кезең ішінде фирмамен табыс алуды қамтамасыз ететін жобаларды жүзеге асыруда ақша қаражаттарын салуды білдіретін ұзаң мерзімді инвестициялар деп бөлінеді.
Кәсіпорындардың инвестициялық процеске қатысу сипаты бойынша тікелей және тікелей емес инвестициялар болады. Тікелей инвестициялар жағдайында фирма-инвестордың капитал салымы объектілерін таңдауға тікелей қатысуы түсіндіріледі. Тікелей емес инвестициялар инвестициялау объектісін таңдау процесіне делдалдардың қатысуын білдіреді. Бұл, ең алдымен, бағалы қағаздарға инвестициялар.
Тәуекел бойынша: агрессивті - пайданың жоғары тәуекелі, төмен жойылушылық, бағалы қағаздарға салым қарызы өседі; қалыпты - қалыпты тәуекел, жеткілікті жойылушылық және пайда, бағалы қағаздарға салымдар қарызы тұрақты және баяу өседі, консервативті –еңтөменгі тәуекел, жоғары сенімділік және жойылушылық, бағалы қағаздардың төмен айналымдылығы, бағалы қағаздарға салымдар қарызы өспейді, портфель мемлекеттік бағалы қағаздардан тұрады.
Күрделі салымдарды пайдалану тиімділігі айтарлықтай шамада олардың кұрылымына байланысты болады. Күрделі салымдар құрылымының келесідей түрлері бар: экономикалық, технологиялық, ұдайы өндірістік, салалын, тіршірлік және аумақтық.
Күрделі салымдардың экономикалық құрылымы олардың маңсаттылығын білдіреді: өндірістік жөне өндірістік емес саладағы тікелей инвестициялар. Өндірістік және өндірістік емес маңсаттағы объектілер арасын дағы экономика саласындағы арақатынасы шамамен 3/1 құрайды.
Күрделі салымдардың технологиялыц құрылымы -бұл жабдыңтарға, құрылыс-монтаждық жүмыстарға жұмсалатын шығындар арақатынасы. Осы құрылым күрделі салымдарды шығындар түрлері бойынша белуге, яғни оларды активті және пассивті бөліктерге белуге мүмкіндік береді.
Күрделі салымдардың ұдайы өндірістік құрылымы -жаңартуға, техникамен қайта жарақтандыру мен әрекет етуші кәсіпорындарды кеңейтуге және жаңа кәсіпорындар салуға жұмсалатын шығындар арақатынасы. Ол негізгі қорларды шығаруды қалпына келтіруге және оларды жинақтау шығындары арасындағы арақатынасты сипаттайды.
Күрделі салымдардың салалыңқұрылымы - халық шаруашылығы бойынша шығындардың пайыздық арақатынасы. Құрылымның бұл түрі күрделі салымдар айналысы қарқынына байланысты.
Күрделі салымдардың тіршілік құрылымы әр түрлі салалардағы күрделі салымдар айналысын уақыты бойынша анықтайды. Күрделі салымдардың айналымдылығының қысқа мерзімдері өндірісті қайта жарақтандыруды жылдамдатуды қамтамасыз етеді.
Күрделі салымдардың аумақтық құрылымы — аумақтар бойынша шығындардың пайыздың арақатынасы. Барынша беру өндірістік күштерді орналастыруды жетілдіру, жекелеген облыстарда шаруашыльгқты кешенді дамыту, жалпы мемлекеттік және салалық қызығушылықтарды ұтымды үйлестіру жолымен қамтамасыз етіледі.
Инвестициялық қызмет кәсіпорындардың есебінен жүзеге асырылуы мүмкін: меншікті қаржы ресурстары, инвестордың қарыз қаражаты, концерн, ассоциациялардың орталықтандырылған инвестициялық қорларынан қайта тарату тәртібімен түсетін ақша қаражаты; ҚР мемлекеттік бюджетінен және сәйкес бюджеттен тыс қорлардан инвестициялық ассигнованиялар; шетел инвесторлары қаражаты.
Инвестициялық қызмет субъектілері болып инвесторлар, тапсырыс берушілер, жұмысты орындаушылар, инвестициялық қызмет объектілерін пайдаланушылар табылады, сонымен қатар жабдықтаушылар, әр түрлі кәсіпкерлік ұйымдар — банктік, сақтандыру және делдалдық болуы мүмкін. Инвестициялың қызмет субъектілері ретінде заңды және жеке тұлғалар, оның ішінде шетелдіктер, сонымен қатар мемлекеттік және халықаралық ұйымдар бола алады. Инвестициялық қызметтің басты субъектісі болып инвестиция түрінде меншікті, қарыздық және тартылған қаражат нысанында салымдарды жүзеге асыратын инвестор табылады, Инвесторлар ретінде заңды және жеке тұлғалар; біріккен қызмет туралы келісімшарт негізінде құрылған және заңды тұлға мөртебесі жоқ ұйымдар; мемлекеттік органдар; өзін-өзі басқару органдары; кәсіпкерлік қызметтің шетелдік субъектілері таныла алады .
Инвесторлар жүзеге асыратын негізгі шаруашылық қызметтің бағыттылығын ескере отырып, оларды жеке жэне институционалды инвесторлар деп бөледі. Жеке инвестор - бұл негізгі өндірістік-шаруашылық қызметті дамыту үшін инвестиция нысанында қаражат салатын жеке және заңды түлғалар. Институционалдыинвестор – бұл жеке инвесторлардың қаражатын аккумуляциялайтын және инвестициялық қызметті жүзеге асыратын қаржы делдалы. Институционалды инвесторлар ретінде ереже бойынша бағалы қағаздармен әрекеттерді жүзеге асыратын инвестициялық компаниялар, инвестициялық қорлар қызмет атқарады.
Инвесторлар көздеген инвестициялау мақсатына байланысты стратегиялық және портфельдік инвесторлар болады. Стратегиялық инвестор инвестицияларды жүзеге асыра отырып, өзінің алдына басқа бір кәсіпорынды нақты басқару маңыздылығын алу үшін оның жарғылық капиталының басыңқы үлесін немесе акциялардың бақылау пакетін алу маңсатын қояды. Портфельдік инвестор ағымдағы пайда немесе капитал өсімін алу мақсатында инвестициялау объектілеріне қаражатты инвестициялауды жүзеге асырады.
Барлың инвесторлардың кез келген нысанда инвестициялыққызметті жүзеге асырудағы қүқықтары тең: инвестициялау объектілерін иелену, пайдалану және бас-қару; инвестиция бағыттары мен мөлшерін өздері дербес анықтау; келісімшарт, яғни бөсекелестік негізде инвес-тициялық қызметтің басқа субъектілерін жұмылдыру; инвестицияланатын қаражаттың мақсатты қолданылуына бақылауды жүзеге асыру; бірлескен инвестициялауды жүзеге асыру үшін басқа инвесторлар қаражатымен менщікті және тартылған ңаражатты біріктіру.
Инвестициялың қызметтің келесі субъектісі - тапсырыс берушілер. Тапсырыс берушілілер, олар: инвесторлар, сонымен қатар инвестициялық қызметтің басқа субъектілерінің кәсіпкерлік қызметіне араласпай, инвестициялың жобаларды жүзеге асыратын заңды және жеке түлғалар.
Тапсырыс берушілермен жасалған келісімшарт немесе мемлекеттік келісім негізінде жұмыс жасайтын заңды және жеке түлғалар мердігерлер болып табылады. ҚР-ның заңнамаларына сөйкес мердігерлердің міндетті түрде лицензиялауға жататын қызмет түрлерін жүзеге асыруға лицензиялары болуы керек.
Инвестициялық қызмет объектілерін пайдаланушыларға инвесторлар, сонымен қатар басқа да заңды және жеке тұлғалар, оның ішінде шетелдік, мемлекеттік органдар және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер, халықаралық бірлестіктер мен ұйымдар жатады.
Фирманың даму тиімділігі инвестициялық жобаларды оңтайлы таңдауға байланысты. Инвестициялық шешімдерді оңтайландыру әдісі олардан неғұрлым тиімдісін дайындауға мүмкіндік береді. Инвестициялық жобаларды экономикалың бағалау деп дайындамалардың мақсатты бағыттылығын анықтауды және өмірде жүзеге асырылуын айтады.
Инвестициялық жобалардың тиімділігін бағалау нақты инвестицияларды басқару процесіндегі мақызды кезеңдердің бірі болып саналады. Осындай бағалаудың қаншалықты сапалы орындалғандығы кәсіпкерлік қызмет үшін нақты инвестициялық жобаның қалыптылығы туралы соңғы шешім қабылдау дұрыстығына байланысты.
Кәсіпорындарда әр түрлі уақыттарда туындайтын шығындар мен табыстарды салыстыру қажет. Сондықтан инвестициялық жобаны талдау кезінде аңшаның уақыт бойынша құны түсінігін ескерген жөн. Экономикалық талдауда ағымдағы және болашақ құнды өлшеу үшін арнайы әдіс қолданылады, бұл әдіс дисконттау әдісі деп аталады. Дисконттау - бұл болашақ табыстар мен шығындардың ағымдағы құнын алу мақсатында дисконт мөлшерлемесі (ставка) негізінде табыстар мен шығындар ағынын бір-біріне келтіру.
Инвестициялық жобаларды бағалау мына көрсеткіштер негізінде жүзеге асырылады:
• Таза дисконттық табыс (ТДТ);
• Табыстылық индексі (ТИ);
• Табыстылықтың ішкі нормасы (ТІН);
• Жұмыс мерзімі (ЖМ)
3. Қорқайтарымдылық.
Кәсіпорын жыл бойы салыстырмалы бағаға және жағдайға (ЖӨ) 198000 мың тг-ге өнім өндірді, ал осы мерзімдегі Орта жылдық негізгі қордың құны (НӨҚ орт) сол мезгілде – 180000 мың тг.болды. Қорқайтарымдылығын есептеу керек.
Қ.қай = НӨ/НӨҚ орт х 100
Қ.қай =198000/180000 х 100 = 1,10 тг.
Жауабы: 1,10
Яғни негізгі өндіріс қорының бір теңгесі салыстырылса және жағдайдағы бағада өнімнің 1 теңге 10 тиын әкелгенін байқаймыз
№ 14 Билет
1. Жұмыс күші – адамның табиғи және ақыл-ой қабілеттерінің жиынтығы, оның еңбекке қабілеті. Нарықтық қатынастар жағдайында «еңбекке қабілеттілік» жұмыс күшін тауарға айналдырады. Кәсіпорындарды жұмыс күшімен қамту нарығында қалыптасқан қатынастар позициясынан қарастырылу керек.
Жалақы, біріншеден, жалданған жұмысшының табыс элементі, ол тиесілі еңбек ресурсына меншік құқығын жүзеге асыру нысаны болып табылады. Екіншіден, жұмыс берушіге қатысты жалақы өндірістің бір факторы ретінде қолданылатын еңбектің сатылып алынған ресурсына төлем, өндіріс шығындары элементтерінің бірі болып саналады. Еңбек үлесінің шамасы мен алынатын ақша қаражатының сомасы (төлемақы) арасындағы оңтайлы қатынасты қамтамасыз ету үшін еңбеккке ақы төлеуді ұйымдастыру үш қажетті элементтен тұруы керек:
еңбек сапасын бағалау және еңбек қызметінің шарттары мезанизмі (тарифтік жүйе, келісімдер жүйесі және т.б);
сыйақы алу шарты болып табылатын еңбектің қажетті шығындарын бағалау механизмі;
еңбек үлесі, оның тиімділігі, еңбек сапасы, ұжымдық табысқа қатысу шарасы, төленетін ақша қаражаты сомасы арасында байланыс орнату механизмі.
Көбінесе жалақы жұмсалған еңбек сапасымен және санымен анықталады, бірақ еңбек сұранысы мен ұсынысы; қалыптасқан нақты нарық конъюнктурасы; аумақтық мәселелер; заңдық нормалар және т.б. нарықтық факторлар айтарлықтай маңызды рөл атқарады.
Жалақының тарифтік және тарифтік емес жүйелері бар.
Тарифтік жүйе – еңбектің күрделілігі мен жағдайына, еліміздің жеке салалары мен аудандарының ерекшеліктерніе және халық шаруашылығының маңыздылығына байлданысты жұмысшылардың әр түрлі топтарының жалақыларының саралануы мен реттелуі жүзеге асырылатын мемлекеттік нормативтер жиынтығы. Тарифтік жүйенің негізгі элементтерніе бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы, тарифтік тор, тарифтік мөлшерлемелер, тарифтік коэффициенттер жатады.
Бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамасы жұмысшыларды тарификациялауға, жұмысты разрядтар бойынша және жұмысшыларды кәсіптері мен разрядтары бойынша жіктеуге арналған. Онда жұмысшының білуі керекті және істей алуы тиісті жұмыстың әр алуан түрлерінің өндірістік сипаттамалары болады.
Тарифтік мөлшерлеме (ставка) уақыт бірлігіне жұмысшы жалақысының мөлшерін анықтайды (сағат, ауысым, ай).
Тарифтік тор жұмысшылардың біліктілігіне байланысты жалақыға қатыстылығын бекітуге арналған. Әрбәр разрядқа осы разрядтың тарифтік мөлшерлемесінің бірінші разряд мөлшерлемесінен қаншалықты жоғары екендігін көрсететін белгілі бір тарифтік коэффициенттер берілген.
Әрбір жұмысшының тарифтік мөлшерлемесі белгілі болғандығы ұжымдық жалақы нысаны кезінде орташа тарифтік мөлшерлеме жұмысшылардың санымен өлшенетін тарифтік мөлшерлеменің орта арифметикалық шамасы ретінде анықталады.
Жалақының екі негізгі нысаны болады: мерзімді және кесімді (дана бойынша).
Жалақының мерзімді нысаны мынадай жағдайларда:
өндірістік процесс қатаң регламенттелге болса;
жұмысшының атқаратын қызметі технологиялық процестің барысын қадағалау болса;
өнім өндірісін арттыру ақауға немесе оның сапасының нашарлауына әкеп соғатын болса;
өндірістің ағымдық және конвейерлік типтері қатаң белгіленген ырғақпен қызмет етсе, қолданылады;
Кесімді жалақы:
нақты жұмысшыға тікелей байланысты сандық көрсеткіштер болса;
орындалған жұмыстар көлемінің нақты есебі мүмкін болса;
нақты учаскенің жұмысшылары орындалатын жұмыстың өнімділігі мен көлемін арттыра алса;
еңбектің техникалық нормалануы мүмкіндігі бар болса, қолданылады.
Кесімді жалақы өнім сапасы мен жабдықтарға қызмет көрсетудің нашарлауына, технологиялық режимдер мен қауіпсіздік техникасының бұзылуына, шикізаттар мен материалдарды шектен тыс көп қолдануға әкеліп соқтыратын болса, оны пайдалануға ұсыныс жасалмайды.
Тарифтік емес жүйе негізі болып еңбек ұжымының әрбір мүшесіне бекітілетін және оның нақты еңбек қайтарымын сипаттайтын біліктілік деңгейі табылады.
Жұмысшының біліктілік деңгейі нақты жалақы, тарифтік жалақы бойынша анықталады және тарифтік мөлшерлемемен есептеледі.
Кейбір кәсіпорындарда біліктілік деңгейі жұмысшының өткен кезеңге нақты жалақысының кәсіпорында қалыптасқан жалақының ең төменгі деңгейіне бөлуімен анықталады.
Біліктілік деңгейі негізінде, сонымен қатар кәсібі әр түрлі жұмысшылардың біліктілік талаптарына сәйкес кәсіпорынның барлық жұмысшылары белгілі бір біліктілік топтары бойынша бөлінеді. Уақыт өте келе, кейбір жұмысшылардың біліктілік деңгейі өзгеруі мүмкін.
Жалақы кәсіпорынның ұйымдық-құқықтық нысанына, еңбекті және өндірісті ұйымдастыру қағидаларына, ұжымдағы әлеуметтік-психологиялық климатқа және т.б байланысты қалыптасады.
2. Бизнес-жоспар — кәсіпорынның алдына қойған экон. мақсаты мен оны жүзеге асыру жолдары, міндеттері мен әдіс-тәсілдері баяндалған құжат. Бизнес жасау үшін нарықтық орта жан-жақты зерттеледі. Нарықтық ортаның ағымдағы жағдайы, болуы мүмкін өзгерістер мен кедергілер, жобаны іске асырудан түсетін табыс мөлшері, т.б. нақты көрсетіледі. Бизнес-жоспар, көбінесе, банктен кредит алу және оның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Меншік иесінің қатысуымен кәсіпорынның стратегиялық дамуының бағыт-бағдары анықталады, осы арқылы жобаның тиімділігі мен қажеттілігі айқындалады.
Бизнес – жоспарының үлгілі құрлымы
Атаулы ( бірнеше) бет – фирма туралы мәлімет, жобаның құңы, қаржының қажеттідігі.
Кіріспе бөлім – жобаның келешегін негіздеу, инвестицияның қажеттілігі.
Өндіріс саласындағы жағдайды талдау – сату қарқыны, бағаның құрылу үрдісі, бәсекелестердің сипаиттамалары, тұтынушылардың сипатамалар, ғылым мен техникалық, әлеуметтік факторлардың әсері.
Жобаның мазмұны – фирманың негізгі мақсаттары, өнімнің сипаттамасы, патенттін қорғалуы, фирманың сипаттамсы , оның жобаны жүзеге асыруға дайындығы, жобаның күрделі салымды есептегендегі жалпы құны.
Маркетинг жоспары - жобаны жүзеге асыру жолында нарықты зерттеудегі жинақты бағдарлама:өткізілетің өнімнің асортиментің және жалпы көлемін анықтау, өнімнің өмірлік кезендерден өтуін ескере отыры, жетілдіру бағытын, өнімін сыртқы түрін, безендірілуін анықтау; баға саясаты, өткізу бағыты, оны ынталандыру; жарнама науқанын, сервисін, маркетингтік бақылау жүйесін жоспарлау.
Өндірістік жоспарлау – бұл тараудың мақсаты фирманың қажетті сапада және көлемде тауар өндіре алатының дәлелдеу.
Ұйымдастырушылық жоспары – ұйымдық – құқындатуы нысандар сипаты, басқаруды ұйымдастыру құрылымы, басшылар құрамының мінездемесі, жұмысшылармен жұмысы, басқарудың материялдық – техникалық қамтамасыз етілуі, кәсіпорының мекен – жайы.
Тәуекелді бағалау -жобаны жүзеге асыруды қиндату мүмкін мәселелерді көрсету, ескерту шараларын анықтау, қолайсыз жағдай болған кезде,әрекет жасау тәртібін анықтау.
Қаржылық жоспар - табыспен шығынның ерікті балансы, жылдың аяғында әдеттегі нысанындағы балансы, қаражат көздері және оны қолдану бойынша жоспар.
Қосымшалар – дайындық кезінде қолданылатын құжаттар.
Жоспарлау түрлері:
Қамту дәрежесі бойынша:
Шаруашылық субъектісінің барлық қызмет саласын қамтитың жалпы жоспары;
Қызметтіңбелгілі бір саласын қамтитын жеке жоспарлау.
Жоспарлау мазмұны бойынша:
Статегиялық жоспарлау (жаңа мүмкіндіктерді іздеу);
Тактикалыұқ жоспарлау( белгілі бір алғышарттарды құру);
Жедел жоспарлау (мүмкіндіктерді жүзеге асыру
Жоспарлаумәні бойынша:
Мақсатты жоспарлау (мақсаттарды анықтау)
Құралдарды жоспарлау ( материялдық ресурстар, жабдықтар,қаржылар, ақпараттар);
Бағдарламалық жоспарлау (өндіріс және сату бағдарламаларын жоспарлау);
Іс – әрекеттерді жоспарлау ( арнайы сатулар, көп деңгейлі маркетинг).
Қызмет ету салалары бойынша;
Өндірісті жоспарлау,
Сатуды жоспарлау;
Қызметкерді жоспарлау;
Кеңейтілген жалпы жоспарлау.
Мерзімі бойынша:
Ағымдағыжоспарлау;
Қысқа мерзімді жоспарлау,
Орта мерзімді жоспарлау;
Ұзақ мерзімді жоспарлау;
Жоспарлаудың өзгеру мүмкіндігібойынша:
Қатан жоспарлау;
Икемді жоспарлау.
Зауыт жылына 4000 тонна өнім өндіріледі. Өнім бірлігінің толық өзіндік құны 250 теңге, көтерме бағасы 400 теңге. Өнімді өткізуден түскен табысты анықтаңыздар (мың теңге).
4000 т.өнім х 250 тг. =1000000
4000 т.өнім х 400 тг. = 1600000
1600000-1000000 = 600
Жауабы : 600 мың тг
№ 15 билет
1. Инвестиция түрлері жәнеинвестициялық жобаның тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер. Инвестициялар–біздіңэкономика үшін тың түсінік. Орталықтандырылған жоспарлы экономика жүйесінде "күрделі салымдар" түсінігі қолданылды. "Инвестициялар" түсінігі - "күрделі салымдарға" қарағанда кең үғым. Инвестициялартікелей және портфельдік инвестиция лардан тұрады. Мемлекеттік инвестициялық саясат, біріншіден, құрылымдық саясат алғышарттары мен маңызды бағыттарын жүзеге асыруға бағытталған, онда негізгі өндірістік және экспорттық әлеует қарастырылған және оны қолдау шаруашылықты дамытудың негізі болыптабылады (сызба, "Инвестиция түрлері").
Инвестицияларды әр түрлі белгілері бойыншажіктеуге болады. Жіктеудің негізгі белгісі болып тікелей жөне портфельдік инвестицияларнегізінде капитал салу объектісі табылады.
Тікедей инвестициялар - пайда табу мақсатында тауар өндірісімен және қызмет көрсетумен байланысты нақты активтерге кез келген салымдар жатады. Бұл -өндірістік және өндірістік емес мақсаттағы көсіпорынның негізгі қорларын арттыруға бағытталған салымдар. Тікелей инвестициялар негізгі қорларды жаңадан салу, кеңейту, техникалық қайта жарақтандыру немесе әрекет етуші кәсіпорындарды жаңарту жолымен жүзеге асырылады.
Портфельдік инвестициялар пайда табу мақсатында бағалы қағаздар нысанында активтерді алуды сипаттайды. Бұл - бағалы қағаздар портфелін құруға бағытталған салымдар.
Инвестициялау кезеңі бойынша бір жылға дейінгі кезеңге капитал салуды сипаттайтын қысқа мерзімді инвестициялар, бір жылдан асатын кезең ішінде фирмамен табыс алуды қамтамасыз ететін жобаларды жүзеге асыруда ақша қаражаттарын салуды білдіретін ұзаң мерзімді инвестициялар деп бөлінеді.
Кәсіпорындардың инвестициялық процеске қатысу сипаты бойынша тікелей және тікелей емес инвестициялар болады. Тікелей инвестициялар жағдайында фирма-инвестордың капитал салымы объектілерін таңдауға тікелей қатысуы түсіндіріледі.
Кәсіпорынның инвестициялық қызметі. Инвестиция түрлері және инвестициялық жобаның тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер
Инвестициялар –
кәсіпорын капиталын жаңарту немесе толықтыруға арналған жұмсалымдары, яғни кәсіпкерлік қызметтің нәтижесінде пайда (табыс) табу мақсатымен немесеәлеуметтік тиімділікке жұмсалған мүліктік және теориялық құндылықтардың барлық түрлері, капиталдың ел ішіндегі жәнешетелдегі ұзақ мерзімді жұмсалымы.
Нақты инвестициялар - тауар өндіру және қызмет көрсетуден пайда табу үшін қаражаттың нақтылы активтерге жұмсалымы.
Қаржы инвестициялары мемлекеттен, басқа да кәсіпорындардан, инвестициялық қорлардан бағалы қағаздар мен акцияларды сатып алуға бағытталған.
Венчурлік инвестициялар – бұл тәуекелді жұмсалымдар. Олар
акциялардың жаңа кәсіпорындарға немесежоғары қауіп-қатерменбайланыстыбизнестің жаңа саласында қызмет атқаратын кәсіпорындарға жұмсалымын көрсетеді.
Аннуитет - тұрақты уақыт аралығында салымшыға белгілі табыс әкелетін инвестициялар.

Инвестициялық жобалардың негізгі қызықтыру белгілері
Белгілер Мазмұны
1- белгі Жобаның прогрессивтілігі (техникалық және инженерлік).
2 - белгі Ішкі және сыртқы нарықтағы бәсеке қабілеті.
3 - белгі Өнімді өткізу нарығының сыйымдылығы.
4-белгі Өндірісті шикізат ресурстарымен және басқа факторлармен қамтамасыз ету сенімділігі.
5 -белгі Инвестициялың кезеңнің ұзақтылығы.
6 - белгі Объектінің экономикалық және қаржылық көрсеткіштері.
2) Кәсіпорынның айналым капиталы. Айналым капиталы деп қалыпты шаруашылық қызметі кезінде негізгі капиталға қарағанда салыстырмалы мерзімдерде өз нысандарын ауыстыратын кәсіпорын мүлкінің (активтерінің) бөлігі аталады.Өнім өндірісі және сатылуына салынатын айналым капиталы толығымен тұтынылады және тауар бағасы арқылы цикл аяқталғаннан кейін бірден орны толтырылады. Айналым капиталы өзінің құнын бір жылдың ішінде өнімге ауыстырады (қорларды алу сәтінен бастап, өнімді сатудан ақшаның түсу сәтіне дейін) .
Есеп тәжірибесінде «айналым капиталы» түсінігі «айналым құралдары » ұғымына тең келеді.
Айналым құралдары өндірістік айналым қорларынан және айналыс қорларынан тұрады.
Кәсіпорынның өндірістік айналым қорлары үш бөлімнен тұрады:
Өндірістік қорлар – өндірістік процеске жіберу үшін дайындалған еңбек заттары;
Аяқталмаған өндіріс және меншікті дайындаудағы жартылай фабрикаттар-өндіріс процессіне түскенеңбек заттары ;
Болашақ кезең шығындары- нақты кезеңде өндірілетін жаңа өнімді дайындау және меңгеру шығындарынан тұратын айналым қорларының заттық емес элементтері (мысалы, өнімнің жаңа түрлерінің конструкциясы және технологиясын дайындау шығындары, жабдықтарды қайта қою шығындары және т.б.).
Айналым қорларына қоймадағы дайын өнім, жолдағы тауарлар, ақша қаражаты және өнім тұтынушылардың есеп айырысудағы қаражаттары, оның ішінде дебиторлық қарыз жатады.
Айналым қорларының жеке элементтері немесе олардың құрамдас бөліктері арасындағы арақатынас (%-бен) айналым қорлары құрылымы деп аталады.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы айтарлықтай дәрежеде айналым құралдарының пайдалану құрылымы мен деңгейіне тәуелді болып келед. Материалдық ресурстарды пайдалану деңгейі мынадай көрсеткіштерді сипаттайды: материал сыйымдылығы және материал қайтарымдылығы; өнімнің электр сыйымдылығы және энергия сыйымдылығы; материалдық ресурстарды пайдалану коэфиценті және шығындары және т.б.
Кәсіпорынның айналым капиталы
Айналым қаражаты - өнімді өндіру және өткізу процесі үзіліссіз болуын қамтамасыз ету үшін қолданылатын өндірістік айналым қорлары мен айналыс қорларының қаражат жиынтығы.

Ерекшеліктері

Айналыс қорларыбұл кәсіпорынның дайын өнімнің босалқы қоры,босатылған бірақ төленбеген ьауарлар, кассадағы және шоттағы ақша қаражаты. Айналым қорлары таурдың айналыс процесіне қызмет көрсетумен байланысты.
Өндірістік айналым қорлары-деп еңбекзатын айтады(шикізат, негізгі материалдар, көмекші миериалдар, қосымша бөлшектер және т.б). Өндірістік айналым қорлары өндірісте өзінің табиғи нысанында толығымен өнімді дайындау процесінде қолданылады. Олар өзінің құнын өндірілетін өнімге көшіреді.
V Өндірістік айналым қорларымен айналыс қорлорының қозғалысы бірдей сипатталып, біртұтас процесті құрады. Бұл өндірістік айналым қорлары менайналыс қорларының бірыңғай түсінікті - айналым қорларыдегенді білдіреді.
V Өндірістік кезеңнің аяқталуымен айналымқаражатының құны өнімді өткізуден тапқан табыстыңқұрамында қайтарылады. Кәсіпорынқаражатының үзіліссіз ауыспалы айналымы өндіру процесінәрдайым жаңартып отыру мүмкіндігін туғызады.


Айналымқаражатыныңқызметі - материалдық құндылықтардысатып алу, өндіру және өткізу сатыларындағы ауыспалыайналымдағы есеп айырысу қызметін көрсетуден тұрады.

Қаражаттыңауыспалыайналым сатылары


V Қаражаттыңауыспалыайналымыныңақшалайсатысы дайындық болып табылады. Ол айналыс аясына өтіп, ақшалайқаражатөндіріс қалдықтарынысанына ауысады(тикізат, материалдарсатыпалынады).


V Өндіру сатысынақтылы өндіріс процесін көрсетеді. Бұл сатыда қолданылатын өндіріс қалдықтарын авансылау, жалақы шығындарын қосымша авансылау жасалып, негізгі қорлардың құны өндірілген өнімгекөшеді. Ауыспалыайналымдың өндіру сатысыдайын өнім шығарумен аяқталып, өнімді өткізу сатысыбасталады.

V Ауыспалы айналымның тауарлы сатысында еңбек өнімі сол көлемде авансылана береді (өндіру сатысындағыдай). Өндірілген өнім тауарлынысаннан ақшалай нысанға ауысып, авансыланғанқаражатқалпына келеді. Табыстанқалған сомасы ақшалайжинақталуды құрайды, айналым қорларын кеңейтуге арналған бөлігі келесі айналым цикліне қатысады.
Cатудан түскен табыс жылына 200 млн теңгені құрайды, ал айналым қаражаттарының орташа жылдық қалдығы 20 млн теңге. Айналым қаражаттарының айналым коэффициенті неге тең?
Ка = Сө/Оқ
200/20 = 10
Жауабы: 10
№16 билет 1- Айналым құралдарының мәні. Кез келген коммерциялық ұйым айналым құралдарынсыз қызмет ете алмайды.Олардың болуы кез келген өндірістік процестің ажырымас атрибуты болып табылады ( сызба, «Кәсіпорыннығ айналым капиталы»).
Айналым капиталы деп қалыпты шаруашылық қызметі кезінде негізгі капиталға қарағанда салыстырмалы мерзімдерде өз нысандарын ауыстыратын кәсіпорын мүлкінің (активтерінің) бөлігі аталады.Өнім өндірісі және сатылуына салынатын айналым капиталы толығымен тұтынылады және тауар бағасы арқылы цикл аяқталғаннан кейін бірден орны толтырылады. Айналым капиталы өзінің құнын бір жылдың ішінде өнімге ауыстырады (қорларды алу сәтінен бастап, өнімді сатудан ақшаның түсу сәтіне дейін) .
Есеп тәжірибесінде «айналым капиталы» түсінігі «айналым құралдары » ұғымына тең келеді.
Айналым құралдары өндірістік айналым қорларынан және айналыс қорларынан тұрады.
Кәсіпорынның өндірістік айналым қорлары үш бөлімнен тұрады:
Өндірістік қорлар – өндірістік процеске жіберу үшін дайындалған еңбек заттары;
Аяқталмаған өндіріс және меншікті дайындаудағы жартылай фабрикаттар-өндіріс процессіне түскенеңбек заттары ;
Болашақ кезең шығындары- нақты кезеңде өндірілетін жаңа өнімді дайындау және меңгеру шығындарынан тұратын айналым қорларының заттық емес элементтері (мысалы, өнімнің жаңа түрлерінің конструкциясы және технологиясын дайындау шығындары, жабдықтарды қайта қою шығындары және т.б.).
Айналым қорларына қоймадағы дайын өнім, жолдағы тауарлар, ақша қаражаты және өнім тұтынушылардың есеп айырысудағы қаражаттары, оның ішінде дебиторлық қарыз жатады.
Айналым қорларының жеке элементтері немесе олардың құрамдас бөліктері арасындағы арақатынас (%-бен) айналым қорлары құрылымы деп аталады.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы айтарлықтай дәрежеде айналым құралдарының пайдалану құрылымы мен деңгейіне тәуелді болып келед. Материалдық ресурстарды пайдалану деңгейі мынадай көрсеткіштерді сипаттайды: материал сыйымдылығы және материал қайтарымдылығы; өнімнің электр сыйымдылығы және энергия сыйымдылығы; материалдық ресурстарды пайдалану коэфиценті және шығындары және т.б.
Барлық бар айналым құралдарының пайдаланылу көрсеткіштері болып табылатындар: есепті кезеңге айналым құралдарымен орындалған айналыс санымен өлшенетін айналыс жылдамдығын сипаттайтын айналымдылық коэффиценті:
Ка=Cө/ ОҚ ,
мұндағы Ка - айналымдылық коэффициенті, ОҚ – айналым құралдарының орташа қалдығы, теңге; Сө – сатылған өнім көлемі.
Бір айналыс үшін қажетті күн санымен өлшенетін айналыс уақытын сипаттайтын бір айналыстың ұзақтығы:
Т=Скүн / Ка ,
мұндағы Т – құнмен есептелетін бір айналыстың ұзақтығы , Скүн – кезеңдегі күн саны (360,90).
Сатылған өнімнің 1 теңгесіне жұмсалған айналым құралдры сомасын сипапаттайтын айналымдылық коэффицентіне кері шама ретіндегі айналым құралдарының жүктемесі:
Кж=ОҚ / Cө,
Мұндағы Кж - айналым құралдары жүктемесі коэффиценті ( сызба, «Өндірістік цикл бойындағы айналым құралдары айналысы», «Айналым құралдары айналымының сатылары»).
Айтарлықтай шамада материалдық ресурстарды пайдалану деңгейі кәсіпорындағы нормативтік база жағдайымен анықталады.Нормативтік база – бұл материалдық ресурстарды жоспарлау және шығындалуын талдау үшін кәсіпорында қолданылатын нормалар мен нормативтердің брлық жиынтығы.Айналым құралдары нормалануы деп кәсіпорында айналым құралдары шамаларының минималды, бірақ жеткілікті (өндірістікпроцестің қалыпты жүруі үшін) шамасын анықтау процесі аталады.Нормаланатын айналым құралдарына шикізат, материалдар, аяқталмаған өндірістің қажетті өндірістікқорлары, болашақ кезең шығындарына салымдар құрылатын айналым құралдарына айналым саласында қызмет ететін ақша қаражаты, негізгі элементтер болып табылатын жөнелтілген тауарлар, есеп айырысу, жүктердің қозғалысы жылдамдығы мен нысандары ерекшеліктерінен келіп келіп шығатын дебиторлық қарыздағы және басқа есеп айырысулардағы қаражат; ақша қаражаты, бағалы қағаздарға қысқа мерзімді қаржылық салымдар жатады. Нарықтық қатнастарға көшкенде, кәсіпорындар мен айналым құралдарының нормативтерін ешкім бекітпейді және ешкім бақыламайды.Алайда бұл нарық жағдайында кәсіпорындар өздері айналым құралдары нормативтерін бекітіп, бақыласын дегенді білдірмейді.Айналым құралдарының жалпы нормативі жеке норматимтер сомпларынан тұрады (Нжалпы):
Нжалпы= Нө.қ+ На.ө+ Нд.ө +Нб.ш ,
Мұндағы Нө.қ – өндірістік қорлар нормативі;
Н а.ө– аяқталмаған өндіріс нормативі;
Н д.ө– дайын өнім нормативі;
Н б.ш– болашақ шығындар нормативі.
Өндірістік қорлар нормативі ағымдағы қорлар нормативінен, дайындық, сақтандыру және көлік қорлары нормативтерінен тұрады.
Аяқталмаған өндіріс нормативі мына формула бойынша анықталуы мүмкін:
На.ө = V * Tц* Kш ,
Мұндағы V - өндірістік өзіндік құн бойынша өнім өндірудің жоспарлы көлемі;
Тц – өндірістік цикл ұзақтығы:
Кш – шығындардың өсу коэффиценті.
Кәсіпорындарда өнімді тең көлемде шығару мен шығындардың өсу коэффицентін ( Кш) келесі формула арқылы анықтауға болады:
Кш =( а + 0,5 в ) / а + в,
Мұндағы а - өндіріс процесі басында бір уақытта жасалған шығындар;
в- дайын өнімді өндіру аяқталғанға дейінгі кезекті шығындар.
Дайын өнім қорлрындағы айналым құралдары нормативін мына формула бойынша анықтауға болады( Нд.ө.):
Нд.ө= Ө тәу.(Тп +Тқ.р.),
Мұндағы Өтәу. - өндірістік өзіндік құн бойынша дайын өнімді тәуліктік өндіру;
Тп - тұтынушыға дйын өнімді жөнелту үшін партияларды құруға қажетті уақыт . күн;
Тқ.р - тұтынушыға жүкті жөнелтуге құжаттарды ресімдеу үшін қажетті уақыт , күн.
Кәсіпорында айналым құралдары нормалануы және бекітілген нормативтерге бақылау жасау - жалпы кәсіпорынды басқарудағы маңызды көрсеткіштердің бірі. Әсіресе , бұл мәселе орта және ірі кәсіпорындар үшін көкейкесті болып табылады.
2- Негізгі қорлардың табиғи және моральдық тозуы. Негізгі қорлар–материалдық өндіріс саласында да, бейөндірістік салада да заттай нысанда ұзақ уақыт бойына жұмыс істейтін және өзінің құнын тозуына қарай бөліктер бойынша жоғалтатын материалдық-заттай құндылықтардың жиынтығы. Негізгі қорларға үймереттер, ғимараттар, беріліс қондырғылары, жұмыс және күш машиналары мен жабдықтар, өлшеуіш және реттеуіш приборлар мен құрылғылар, өндірістік, шаруашылық құрал-саймандар мен керек-жарақтар, жегіндік және өнімдік мал, көп жылдық екпе ағаш, т.б. жатады. Өндірістік және бейөндірістік Негізгі қорларға бөлінеді. Ақшалай тұлғадағы Негізгі қорлар “Негізгі құрал-жабдық” деп аталады. “Негізгі құрал-жабдық” термині көбінесе бухгалтерлік есепте қолданылады, басқа жағдайларда “Негізгі қорлар” термині пайдаланылады.
Негізгі қорларды бағалау - негізгі қорлардың құнын анықтау тәсілі. Негізгі қорлардың серпінін, шамасын, құрылымын, құрамын, тозуын есептеу үшін қолданылады; тозымпұлды (амортизацияны), өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік құнын және тиімділікті есептеу үшін қажет. Есеп пен талдау практикасында оның бірнеше түрлері қолданылады. Бухгалтерлік есеп пен есептемеде негізгі қорлар теңгерімдік құн (бастапқы немесе қалпына келтіру құны) бойынша көрсетіледі. Бастапқы құнда негізгі қорларды дайындауға (салуға) немесе сатып алуға, тасымалдауға, құрылыс құрастырым жұмыстарына жұмсалған нақты шығын қамтылады. Қалпына келтіру құны негізгі қорларды қазіргі кезең жағдайында және осы кезендегі баға бойынша өндіру құны. Ол жұмыс істеп тұрған негізгі қорларды олардың нақты жай-күйі мен сапалық тозуын ескере отырып қайта бағалау жолымен айқындалады. Негізгі қорлар пайдаланылу барысында бірте-бірте тозады, осы факторды есептеу үшін қалдықтық құн көрсеткіші қолданылады, бұл көрсеткіш негізгі қорлардың теңгерімдік санының және толық қалпына келтіруге арналған тозымпұл аларын басшылыққа ала отырып есептелетін тозу сомасының шығын айырмамен айқындалады.
Негізгі қорларды жою - негізгі қорлардың тозуы, белгіленген пайдалану Мерзімінің салдарынан одан әрі пайдалануға жарамсыз болуымен байланысты кәсіпорын (бірлестік, фирма, компания, т. б.) Теңгерімінен алу және есептен шығару. Апат пен дүлей (өрт, су і, т. б.) салдарынан жойылған, сапалық түрғыдан ескірген және конструкциясы жетілдірілмеген жабдық пен машиналар да жұмысқа жарамайтын болса, сатуға келмейтін қалпына келтіру (жаңғырту) техникалық жағынан мүмкін емес немесе экономикалық тұрғыда тиімсіз болса, азып-тозған немесе құрылыс салу кезінде бұзылған үймереттер мен ғимараттар да бухгалтерлік теңгерімнің есебінен шығарылуга тиіс.
Негізгі қорлардың тозуы - өндіріс процесіне қатысатын негізгі қорлардың тұтыну барысында және табиғи күштердің әсерінен тұтыну құнын жоғалтуы. Әрбір кәсіпорында негізгі қорлардың табиғи және моральдық тозуы басқарылу керек. Басқарудың негізгі мақсаты - шектен тыстабиғи және моральдық тозуды болдырмау, әсіресе олардың активті бөлігінің тозуы кәсіпорындарды тиімсіз экономикалық нәтижелерге душар етуі мүмкін. Бұл процесс белгілі негізгі қорлардың ұдайы жаңғыртылу саясатымен басқарылады.
Табиғи тозу - еңбек құралдарының алғашқы қалпын жоғалтуы.
Негізгі қорлардың табиғи тозу дәрежесіне әсер етуфакторлары
Негізгі қорлардың алғашқы сапасы.
Қолдану дәрежесі.
Негізгі қорлар қолдану ортасының агрессивтілігі.
Қызметкерлердің мамандық дәрежесі.
Моралъдық тозу (құнсыздану) - еңбек қорларының құнсыздануы, табиғи тозуына жетпей, қолдану мерзімінен бұрын құнын жоғалтуы.
Моральдық тозу нысандары
Моральдық тозудың бірінші нысаны деп қазіргі заман жағдайында машиналардың ұдайы қайта өндірілуінің нәтижесінде машиналардыңқұнсыздануын айтады.
Моральдық тозудың бірінші нысаны деп қазіргі заман жағдайында машиналардың ұдайы қайта өндірілуінің нәтижесінде машиналардыңқұнсыздануын айтады.
Амортизация - негізгі қорлардың тозуы салдарынан оның құндылығының бірте-бірте төмендеуі, сондай-ақ негізгі қорларды жаңарту үшін, қаражатты қорландыру мақсатымен, осы қорлар құныныңөндірілгенөнімге бірте-бірте көшуі. Амортизацияның ақшалай сипаты амортизациялық аударымдар болып табылады.
ЕХРО-2017 көрмесінің «Болашақтың энергиясы» тақырыбы ең үздік әлемдік энергия сақтау технологиясын, күн, жел, теңіз, мұхит және термалды су тәрізді бүгінде бар баламалы энергия көздерін пайдалануда жаңа әзірлемелер мен технологияны пайдалануға мүмкіндік береді. Астана осы саладағы ең үздік әлемдік әзірлемелер мен трендтер көрсету үшін тиімді алаңға айналуы мүмкін. Көрме сондай-ақ елдің өндірістік қуаты мен ғылыми базасын технологиялық жаңғырту және экономиканы жүйелі әртараптандыру үшін қуатты серпін береді.
Мұндай ауқымды іс-шараны өткізу шағын және орта бизнестің дамуына елеулі серпін береді. Көрме елорданың көрмелер объектілері құрылысы мен инфрақұрылымына едәуір жеке меншік инвестицияны тартуға мүмкіндік туғызады.
Қорсиымдылық. Кәсіпорында жыл бойы шығарылған өнімнің көлемі салыстырмалы ж/е жағдайдағы бағада (ЖӨ) 198000 мың тг.өнім өндірді, ол осы мезгілдегі орта жылдық негізгі қордың құны (НӨҚ орт) сол мезгілде – 180000 мың тг. құрды. Қорсиымдылықты есептеу керек.
Қс = НОҚ орт/ НӨ х 100
Қс = 180000/198000 х 100 = 0,91 тг.
Жауабы: 0,91 тг.
Егерде өнім бірлігінің өзіндік құны 500 теңгені құраса, өнім бірлігінің бағасы 1000 теңгеге тең болса, 200 мың тонна өнімді өткізуден түскен табысты анықтау керек.
500 х 200 = 100000
1000 х 200 = 200000
200000 – 100000 = 100000
Жауабы: 100000
№ 18 билет 1-Ұлттық экономика жүйесіндегі кәсіпорын.
Күнделікті экономикалықөмірде адамдар арасындағы қатынастар әркашанда белгілі экономикалық жүйе ретінде қызмет жасайды. Экономикалық жүйе - бұл қоғамның белгілі бір тұтастығын, экономикалық құрылымын құрайтын өзара байланысты экономикалық әлементтердің жиынтығы; экономикалық игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну процессіндегі қатынастардың бірлігі.
Қоғамның экономикалык жүйесі шағын экономикалық жүйелерден тұрады: үй шаруашылықтары мен кәсіпорындар
Үй шаруашылықтары дегеніміз отбасы шеңберіндегі ресурстар иелері мен тұтынушыларды көрсететін шағын жүйе.
Фирма (кәсіпорын) дегеніміз шеңберінде қажетті ресурстарды пайдаланып, экономикалык игіліктер мен қызметтерді өндірстін шағын жүйе.
Кез-келген экономикалықжүйеге өзініңұлттық қызмет атқару механизмі тән болады. Ол «шаруашылық механизмі»деген түсінікпен айтылады және өндірісті ұйымдастыру түрлері мен оны басқару құрылымынан тұрады. Шаруашылықмеханизмінің сипаты мен құрылымы өндірістің шеңбері мен салаларының және қоғамдық өндіріс құрылымының ерекшеліктеріне байланысты болады.
Экономикалық жүйелерді зерттеу мен классификациялаудың әртүрлі көзқарастары бар. Олар:
1. Маркс теориясы;
2. У.Ростоу теориясы;
3. Д. Белл теориясы.
1. К.Маркс теориясы бойынша экономикалықжүйенің басты элементтері болып өндірістік күштер мен өндірістік қатынастар саналады.
Өндірістік күштер - өндірісті қамтамасыз ететін заттык, энергетикалық, тұлғалық және басқа факторлар. Өндірістік күштерді үш топқа бөлуге болады:
1. Табиғи - табиғи ресурстар;
2. Қоғамдық - құрал-жабдықтар, шикізаттар мен материалдар;
3. Жалпы - ақпарат, білім және т.б.
Өндірістік қатынастар деп өнімдер мен қызметтерді өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну кезіндегі адамдардың тұрақтанған байланыстары мен өзара іс-әрекеттерін айтамыз. Өндірістік күштер мен өндірістік қатынастар қоғамның экономикалық іргетасын құрайды. Бұдан елдің саяси, идеологиялық және басқа құрылымдары, яғни қондырғы тәуелді болады.
Қоғамдық-экономикалық формацияны экономикалык іргетас пен қондырғы құрайды және ол бес түрлі кезеңдерден тұрады:
1. алғашқы кауымдық;
2. құл иеленушілік;
3. феодалдық;
4. капиталистік;
5. коммунистік.
2. У.Ростоу - америкалық әлеуметтанушы және саяси қайраткер. Олэкономикалықөсу сатыларының теориясын ашты: кез-келген елдіңэкономикалықжүйесін экономикалықөсудің тізбектеліп бірін-бірі ауыстырып отыратын алты сатысының біріне жатқызуға болады. Олардың ауысуының негізі болып техника мен өндірістің даму процесстері саналады. Бұл сатылар:
1. Дәстүрлі қоғам;
2. Өтпелі қоғам;
3. Шешімді қозғалыс сатысы;
4. Индустриалдық қоғам;
5. Жаппай тұтыну қоғамы;
6. Өмір сапасын іздестіру қоғамы.
3. Д.Белл - америкалық әлеуметтанушы, ол өзінің теориясында қоғамның үш құрауышын бөліп көрсетеді:
1. әлеуметтік құрылым;
2. мемлекеттік кұрылым;
3. мәдениет.
Д.Белл теориясы қоғам дамуының үш негізгі кезеңін анықтайды: индустриалдыққа дейінгі қоғам, индустриалдыққоғам, постиндустриалдық қоғам.
Индустриалдыққа дейінгі қоғам дамымаған өндірістік күштермен, табиғатқа күн көрістің қайнар көзі деп қарау қажеттілігімен ерекшеленеді.
1 .Өндіріс құралдарының түрі - еңбектің қол қарулары;
2. Жетекші сектор - ауыл шаруашылығы;
3. Себептік байланыс түрі - дәстүрлер мен сыртқы экономикалық еңбекке мәжбурлеу;
4. "Қоғамдық" адамныңтүрі-дәстүрлі"патриархалдық " адам.
Индустриалдық (экономикалық) қоғам машина, өнер-кәсіптік өндіріс негізінде құрылады.
1. Өндіріс құралдарының түрі - машина;
2. Жетекші сектор - индустрия;
3. Себептік байланыс түрі -материалдық (ақшалай) ынталандыру;
4. "коғамдық" адамныңтүрі - "'экономикалық" адам.
Постиндустриалдық (кейінгі экономикалық) қоғам ауырлық центрі тауарлар өндірісінен қызметтер көрсету өндірісіне ауысуымен; ғылым мен жаңалық енгізулердің, сондай-ақ мамандардық жоғарғы деңгейдегі маңыздылығымен ерекшеленеді.
1. Өндіріс құралдарының түрі - информатика;
2. Жетекші сектор - ғылым;
3. Себептік байланыс түрі - шығармашылық;
4. "коғамдық" адамның түрі — әлеуметтік-ізденімпаз "әлеуметтік адам ".
Экономикалық жүйенің түрлері
Әр түрлі экономикалықжүйелер негізгі экономикалықсұрактарды өздігінше шешеді. Әлемдік экономикалықәдебиеттердеэкономикалықжүйені топтау кең таралған екі фактор негізінде жүргізіледі:
1. Меншік түрлері бойынша;
2. Экономиканы ұйымдастыру түрлері бойынша. Осындай әдістер негізінде экономикалықжүйелердітөмендегідей түрлерге бөледі:
а) дәстүрлі экономика;
ә) әкімшілдік-әміршілдік экономика;
б) еркін бәсекелестік (таза капитализм) нарыктық экономика;
в) қазіргі нарықтық экономика (қазіргі капитализм) немесе аралас экономика.
Дәстүрлі жүйеде (дәстүрлі қоғамда) экономикалықтәртіптің барлық нормалары, тіпті өндірістің сандық параметрлері мен нақты игіліктерді бөлуге дейін, тұрақты өзгеріссіз болады. Олар экономикалықсубъектінің белгілі бір бөлігі сияқты болады. Дәстүрлі қоғамға жаңа мүше кірген кезде экономикалықтәртіптердің нормалары мен ережелері оған қоршаған ортаның қуатты идеологиялық, соның ішінде дін әсері арқылы белгіленеді. Ресурстарды, қызметтердің түрін және тағамдарды өндіріп, пайдалануда осы жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін дәстүрлердің рөлі өте зор. Дәстүрлі экономиканың осы жетістігі ең басты кемшілік болып табылады, себебі экономикалык тәртіптің нормасы мен ережелерінің өзгеруіне патриархалдық жүйе әрдайым өте көп қарсылық жасайды. Сондықтан, қандай да болмасын техникалық, экономикалык және әлеуметтік дамуда жетістіктер енгізу өте қиын.
Дамушы мемлекеттердің көбіне дәстүрлі жүйе сипаттас, оның негізгі белгілері төмендегідей болады:
- өндіру, бөлу және айырбастау салт-дәстүр, діни наным-сенімге негізделеді;
- әлеуметтік-экономикалық тоқырау сезіледі, техникалық прогресс шектеледі, игіліктер әр кезде бірдей болады;
- еңбек өнімділігі төмен, жұмыссыздық деңгейі жоғары болады;
- үлкен сыртқы қарыз.
Әкімшілдік-әміршілдік жуйе патриархалдық қоғамдағыдай экономикалықсубъектілерге қатаң экономикалықтәртіптер тағайындалмайды, бірақ идеологиялық қысым әлі де күшті. Экономикалықтәртіптің ережелері мен параметрлерінжәне игіліктерді келістірімді түрде орналастыруды басқару жүйелері анықтайды.
Әкімшіл экономиканық белгілері:
1. Өндіріс факторларына қоғамдық меншік;
2. Шаруашылық прблемаларды бірігін шешу;
3. Бәсекелестік пен өндірушілерді ынталандырудың нарықтық жүйесі болмайды.
Баскару жүйесі негізінен үкімет болады. Бұл жүйенің басты кемшілігі: сырттай басқару тарапынан өз қол астындағылардың экономикалықбелсенділігін марапаттаудың болмауы және экономикалықсубъектілердің қызметтеріне сырттан шектеу қойылуы болып табылады. Бұл жүйеде "өндірген нәрсені сатып алу" принципі қолданылады. Тұтынушыда таңдау мүмкіндігі болмайды. Бұндай жүйе КСРО-да және әлемдегі социалистік жүйе мемлекеттерінде қолданылды.
Нарықтық жүйеде экономикалык тәртіптің нормалары сатып алушылар менсатушылардың өзара қарым-қатынасы негізінде қалыптасады.
Бұлбіріншіден, қызметжәнебәсекекезінде экономикалық іс-әрекеттердің параметрлері мен ережелерін өзгсрту жолымен экономикалық даму мүмкіншілігін, ал екіншіден, осындай даму кезінде жеке меншікті пайдалану арқылы экономикалықсубъектілердің жеке мүдделерінің мүмкіншілігін қамтама-сыз студі бірікгіреді. Осьтныц нэтижесіндс экономикалык субъектілердің әркайсысының өзінше атқаратын қызметтерін бәріне бірдей міндетті құқық нормасымен шектейтін, бірақ өзіндік ынталану мен экономикалықбелсенділікті барынша жоғарылатуды қамтамасыз ететін бәріне бірдей жалпы ережелерге бағынады.
Бұл кезде жеке қызметтің өз еркінше кеңейтілуіне байланысты экономикалықіс-әрекеттің жалпы тәртіптілігі мен уақыт шектеулілігі елеулі түрдеөседі. Сондықтан әлсіз экономикалықшешімдерсәтсіздікке әкеліпсоқтыруымүмкін. Экономикалықсубъектілердің қызметгері мен игіліктерді орналастыру барысындағы үйлестіру рөлін экономикада нарық механизмі атқарады, соның ішінде баға жүйесінің маңызы зор.
Көптеген индустриалды дамыған мемлекеттердің экономикасы жоғарыда аталған жүйелер элементтерінің жиынтығын құрайды. Негізгі орын орталықтанған шешімдерге және сол мемлекеттің тәжірибесі мен дәстүріне негізделген нарыққа беріледі. Қазіргі нарықтық экономика аралас экономика түрінде кездеседі.
Аралас нарықтық экономика дегеніміз не? Американ экономисі Пол Самуэльсон былай деген: "Аралас экономика - экономикалықөмір нашарлағанда оны жалпылай сауықтыру барысындағы нақты алып жүйе болып табылады", әрі қарай ол: "Аралас экономика - бұл нарыктық, әміршілдік, дәстүрлік әлементтері болатын экономика" - дейді.
2.) Мақсаты мен түрі бойынша
Ұйымның нысандары мен түрлері
К
Ә
С
І
П
К
Е
Р
Л
І
К
Т
І
Ж
І
К
Т
Е
У
Меншік нысандарына байланысты
V Концерн - қатысу жүйесі бойыншаорындалатынкөпсалалыакционерлік қоғам. Концерн әртүрлі компаниялардың акционерлік бақылау пакетіне ие болады.
V Ассоциацияларэкономикалық тәуелсіз кәсіпорындар мен ұжымдарға жатады. Ассоциациялардық негізгі мақсаты -ғылыми-техникалық, өндірістік, экономикалық, әлеуметтік мәселеләрді бірігіп шешу.
Консультативтік кәсіпкерлік
Коммерциялық кәсіпкерлік
V Шаруашылық серіктестіктер - кәсіпкердің қызметін іске асыру үшін бірлескен адамдар одағы.
V Қоғамдар азаматтардың немесезаңды тұлғалардың қоғамдасуы нәтижесінде шаруашылық қызметінің іске асуы үшін құрылады. Акционерлік коғамдардық керекті мөлшерде бағалы қағаздар - акцияларды шығарып, қаржы қаражатын тарту мүмкінді бар.
V Кооперативті кәсіпорындар бірлескен өндіріс не басқа шаруашылық қызмет үшін бір топ тұлғадан құралады.
Жеке.Жеке кәсіпкерлікте мекшік жеке тұлғаның иелігінде болады.
Ұжымдық. Ұжымдық меншікте меншік бір мезгілде бірнеше субъектілерге тиесілі болады, әрқайсысының қатысу үлесінін, анықталуымен немесе үлесінің анықталмауымен сипатталады. Ұжымдық меншікті иелену, қолдану және пайдаланубарлық меншік иелерінің келісімі бойыншажүзегеасырылады.
Меншік иелену санына байланысты
Өндірістік кәсіпкерлік
Қаржылық кәсіпкерлік
Меншік нысандарына байланысты
Муниципалдық кәсіпорындарды жергілікті билік орны құрады
Мемлекеттік кәсіпорындарды жергілікті билік орны құрады
Жеке меншік кәсіпорын азаматтардың меншігіне негізделген

Ұйымдық-құқықтық нысандарынабайланысты

V Синдикат - бәсекені жою үшін бір саланың кәсіпкерлерінен құрылған өнім өткізу бірлестігі.

V Консорциум - кәсіпкерлердің ірі қаржылық операцияларды өткізу үшін құрған бірлестігі.

V Картель - бір саладағы кәсіпорындардың баға, қызмет көрсету, өнім өндіру және т.б. бойыншаөзара келісуі.

Кәсіпорында жыл бойы жұмысшылардың Орта тізімдегі саны 600 адам. Жыл бойы өз еркімен 37 адам жұмыстан кетті, еңбек тәртібін бұзғаны үшін 5 адам жұмыстан шығарылды, 11 адам зейнетке шықты, басқа жұмыс орындарына 13 адам кетті, кәсіпорынның басқа бөлімшелеріне және басқа жұмысқа 30 адамды ауыстырды.
Осы мәліметтерді қолдана отырып анықтау:
1. Кадрлардың кету коэффициентің %
2. Кадрлардың тұрақсыздық коэффициентің %
1. (37 + 5 + 11 + 13): 600 = 0,11%
2. (37 + 5): 600 = 0,07%
№19 билет 1- Кәсіпкерлікті ұйымдастыру түрлері
Нарықтық экономикада тауарлар мен қызметтерді өндіру және оларды нарықта сату фирмалар мен кәсіпорындар арқылы жүзеге асырылады.
Бұл айтылғандарды әрі қарай түсіну үшін кәсіпорын (өндірістік бірліктер), фирмалар және өндірістік салалар түсініктеріне тоқтап өтейік.
Кәсіпорын–бұл тауарлар мен қызметтерді болу және өндіруде бір немесе бірнеше функцияларды орындайтын материалдық құрылым, мысалы зауыт немесе фабрика, ферма, шахта, көтерме сауда дүкені, қойма және т.т.
Фирма –бұл осындай кәсіпорындарды иеленіп, оны басқаратын кәсіпкерлік құрылым. Көпшілік фирмалар тек қана бір кәсіпорынды басқарады, дегенмен басқару шеңберінде бірнеше кәсіпорын болатын фирмалар да аз емес.
Сала –бұлбірдей немесебіртектес тауарларөндіретінфирмалартобы.Фирмалардың ұйымдастырылу құрылымы әртүрлі және кей уақытта өте күрделі болады. Фирманың оптималдықкөлеміне өндірістің саласы, технология, фирманың бірігу дәрежесі әсер етеді. Құрамында бірнеше кәсіпорын болатын фирмалар ұйымдастыру құрылымы бойынша көлденең, тік және конгломерат түрінде біріккен болып бөлінеді.
Көлденең бірігулер (интеграция) бір функцияны орындайтын кәсіпорындардан тұрады. Мысалы, Coca-Cola компаниясының қою кәсіпорындары және Wal-Mart компаниясыныңжекедүкендері; Қазақстанда «Пятерочка», «Ramstore», «Арзан» сияқты бөлшек сауда дүкендерінің ірі желілері.
Тік бірігулер кезінде фирмада кәсіпорындар тобы құрылады, олардың әрқайсысында белгілі функция немесе өндірістік процесстің стадиясы орындалады. Мысалы, Shell мұнай компаниялары мұнай қазба байлықтарына, мұнай тазалаушы және өңдеу зауыттарына, бензинді бөлшектеп сатуға мамандандырылған жанармай бекеттерінің желілеріне иелік етеді. Қазақстанда «Испат Кармет» монополиясын мысалға келтіруге болады, себебі оның меншігінде қазақстан Магниткасының домна пештерінен басқа көмір шахталары, электр станциялары, кокс пештері, қою цехтері және т.б. бар.
Конгломераттар әртүрлі салада қызмет атқаратын және әртүрлі өнім өндіретін кәсіпорындардан құралады. Мысалы, Pfizer рецептімен сатылатын дәрілер (Lipitor, Viagra) өндіріп қана қоймайды, сонымен қатар сағыздар (Trident, Dentyne), жөтелден мұз кәмпиттер (Halls), ащы кәмпиттер (Clorets, Certs) және антациттер (Rolaids) өндіреді. Мысалы, Қазақстанда қаржы-өндірістік топтар «Тұран-Әлем», «Қазкоммерцбанк», «Халық Банк» тек банк бизнесімен шұғылданып қана қоймайды, сонымен қатар олардың құрамында сақтандыру, зейнетақы және лизингтік компаниялары, сондай-ақ басқа кәсіпорындар желісі де бар. Бұндай компаниялар каржы топтары немесе конгломераттар деп аталады.
Мемлекеттік шаруашылықтың кәсіпкерлік секторы көптеген фирмалардан тұрады, олар белгілі экономикалық мақсатқа жету үшін сапалық жағынан біріктіріледі. Фирма нарықтық экономиканың негізгі экономикалық агенті. Бір немесе бірнеше кәсіпорындардан тұратын, пайда табу үшін тауарлар мен қызметтер өндіретін және оларды өндіру үшін керекті ресурстар пайдаланатын ұйымды фирма деп атайды. Фирмаларды жіктеу үшін әр түрлі көрсеткіштер қолданылады, олардың маңыздысына меншіктің түрлері мен фирманың көлемі жатады.
Меншіктің түріне сәйкес фирмалардыңнемесе кәсіпкерліктің үш түрі анықталады:
- жеке кәсіпкерлік;
- серіктестік;
- корпорация (акционерлік қоғам).
Фирмалар жеке, ұжымдық, мемлекеттік меншігіндеболады.
Жеке кәсіпорын бір адамға немссе отбасыға тәуелді, олар бүкіл фирманың міндеттемелеріне өзінің мүлігімен жауапты болады. Бұндай фирманың басшысы өзінің күш-жігеріне, қабілетіне сеніп, өз бетімен қызмет жүргізіп, табыс көреді. Жеке кәсіпорынның иелік етушісі сонымен бірге менеджер қызметін атқарады. Оның мүлігі мен жауапкершілігінде шек болмайды. Сонымен қоса, ол бүкіл фирманы сатуға, басқа адамға беруге құқығы бар.
Жеке бизнестің артықшылықтары:
- Құрылым қарапайымдылығы;
- Меншік иесі барлық пайданы иемденеді;
- Шешімдер қабылдаудағы еркіндігі;
Жеке кәсіпкер заңды тұлға бола алмайды, сондықтан ол тек табыс салығын төлейді, корпорацияға белгіленген салық төлемейді.
Кемшіліктері:
- Қаржылық жәнематериалдықресурстардыңтапшылығы;
- Дамыған ішкі өндірістік және басқару функцияларының болмауы;
- Шектелмеген жауапкершілік.
Бизнестіңаса кең тараған бұл түрі ұсақ дүкендерге, қызмет сферасына, фермаларға, заңгерлік қызметтерге тән болады.
Серіктестік - бұл бірнешс тұлғалардың қатысуымен құрылған фирма. Серіктестердің құқықтарына сәйкес олардыңәрқайсысы бір-бірінің жұмысына нәтижелі бақылау орната алады. Бұл заңды тұлға емес, сондықтан табыс салығын ғана төлейді және фирманың барлық қарыздарына шексіз жауапкершілік артады. Серіктестік интеллектуалдық ортада көптеп кездеседі, мысалы көркемөнерде, медицинада, құқықтық жағдайда, т.с.с. Брокерлік кеңселер, аудиторлық фирмалар, қызмет корсету сферасының мекемелері және т.б. көбінесе серіктестіктер түріндеұйымдастырылады.
Артықшылыктары:
- Еңбек бөлінісін және мамандануды кеңінен қолдануға болады;
- Ұйымдастырылуы жеңіл;
- Қаржы мәселелерін шешуге мүмкіншіліктер көпболады;
- Жаңа идеяларды іске асыру мүмкіндігі болады.
Кемшіліктері:
Қосымша капиталды іске тарту мүмкіншілігі шектелген;
Фирма мүшелерінің барлығы бірдей іс-әрекет мақсаттарын жетіле түсінбеуі;
Фирма табыстары мен шығыстарындағы бірге тапқан мүліктерді бөлудегі әр адамның үлес салмағын анықтаудың қиындығы;
-Шектелмеген жауапкершілік;
Функцияларды бөлісу негізінде, серіктестер арасында түсінбеушілік болуы мүмкін;
Жаңа технологияға, ғылым мен техниканың жетістіктерін енгізуге көзқарастардың әртүрлі болуы;
Істен бір серіктестің шығуы фирманың жұмысы тоқтап қалуына себепші болуы мүмкін.
Корпорация - заңды тұлға болып есептелетін фирма. Олресурстар сатыпалаалады, активтер иелене алады, өнімдер өндіріп, оны сата алады, қарыз алады, несиелер бере алады, сотта іс қозғаушы және жауап беруші бола алады, сондай-ақ басқа бизнестің түрлері орындайтын функциялардың бәрін де орындай алады. Бұлда әрбір меншік иесініңқатысу деңгейі оның бұл іске қосқан үлесімен анықталады. Корпорацияның бағалы қағаздарын сатып алу негізінде жеке тұлғалар осы корпорацияның белгілі бөліктерінің меншік иелері бола бастайды. Бағалы кағаздар нарығы арқылы көптеген адамдарға қаржы көздерін жинақтауға мүмкіншілік береді. Мұндай корпорациялардың басым көпшілігін жалдамалы менеджерлер басқарады.
Терең мамандану, ғылыми-техникалық прогресстің жетістіктерін енгізу, шығарылатын өнімнің ассортиментіүнемі көбейту корпорацияның тиімділігінің өсуіне әкеледі.
Корпорация - кәсіпорындардың ерекше түрі. Корпорация меншігін иеленудегі қүқықтар акцияларға сәйкес бөлшектерге бөлінеді, сондықтан корпорацияның иелері -акцияларды ұстаушы, ал корпорацияныңөзі - акционерлік қоғам деп аталады. Корпорацияныңтабыстарына корпорация салығы салынады.
Акция - иеленушінің акционерлік капиталда үлесі бар екендігін және сол бойынша осы үлеске қатысты капиталдан түскен табыстың белгілі бір көлемін ала алатындығын куәландыратын құнды қағаз.
Акция сатылатын және сатылып алынатын баға акция бағамыдепаталады. Акция иеленуші қолындағы акцияларынсатып, сатыпалыпнемесебанккеорналастыраалатындықтан, оләруақытта дивиденд пен банк пайызынсалыстырыпотырады. Сондықтан акция бағамы дивиденд пен банк пайызыныңкөлеміне тікелей байланыстыболады.
Акция бағамы акционерлік қоғамның мекеме иелері алатын мекемелік табысқа да қатысты болады. Мекемелік табыс акция бағамының құны мен шын мәнінде акционерлік кәсіпкерлікке салынған капитал көлемі арасындағы айырмашылықты көрсетеді.
Акциялар атаулы (белгіленген) және талап етушіге арналған болуы мүмкін. Бірінші жағдайда акция иелерінің ауысуы акционерлік қоғамда тіркеліп отырады, осылайша әрбір қоғам өз қатысушылары жөнінде хабардар болады. Талап етушіге арналған акциялар жағдайында бір иеленушіден екіншісіне еркін әрі ешқандай да тіркеуден өтпей-ақ ауыса береді.
Дивиденд алуына байланысты акциялар ерекшеленген және қарапайым болып бөлінеді. Ерекшеленген акциялар дивидендтібірінші кезекте алуға құқык береді. Дегенмен, бұндай акция түрлері өз иеленушілеріне акционерлік жиналыстарда дауыс беру құқығын бермейді.
Қарапайым акциялар өз иеленушілеріне ерекшеленген акциялар иеленушілерінен кейін қалған дивидендті иелену құқығын береді. Сонымен қатар, акционерлік жиналыстарда дауыс беру құқығын береді: "1 акционер - 1 дауыс".
Ашық акционерлік қоғам (ААҚ) деп қатысушылары басқа қатысушыларының рұқсатынсыз өз акцияларын сата алатын акционерлік қоғамды атайды. Бұндай АҚ-дар шығаратын акцияларының заңға қайшы келмейтіндей кез келген жолмен сатыла берілуіне рұқсат береді. Ашык акционерлік қоғам жыл сайын бухгалтерлік баланс, табыс және шығын көлемі жөнінде жылдық есеп беріп отыруы тиіс.
Жабық акционерлік қоғам (ЖАҚ) деп акциялары тек өз мекемесі ішінде ғана үлестірілетін акционерлік қоғамды атайды.
АҚ-ның жарлығы оның мекемелік құжаты болып есептеледі.
АҚ-ның акционерлер жиналысы оның жоғарғы басқару органы болып саналады.
Корпорациялардың артықшылықтары:
Акциялар мен облигацияларды сатып, ақша капиталын іске тартудың шексіз мүмкіндігі;
Үлкен қаржы көздерінің мобилизациялануы;
Қаражаттың бір саладан екінші салаға тез ауыса алуы;
Акционерлер жауапкершіліктерінің шектеулілігі;
Иелену және басқару қызметтерінің бөлінуі. Акционерлер құқықтарының заттық және жеке құқыққа бөлінуі. Жеке құқыққа акционерлік қоғамның істерін басқаруға қатынасаалу құкығы жатады. Мүліктік құқыққа дивиденд алу және фирма жойылған жағдайда оның мүліктері құнының бір бөлігін алу құқығы жатады.
Корпорациялардың кемшіліктері:
Салықтың екі рет салынуы. Акционерлерге төленетін дивидендтерге, біріншіден, корпорациядан түскен пайда ретіндесалықсалынады, кейін пайданың үлкенбөлігі ретінде мемлекет тарапынан салық алынады.
Экономикалық бейәрекеттердің, қылмыс жасауға қолайлы мүмкіндіктердіңмол болуы;
Меншіктену мен бақылау қызметтерінің бөлінуі. Акция иемденушілер барынша көп дивиденд алуға ынталы болады, ал менеджерлер оны азайтып, ақшаны айналысқа жіберугетырысады.
Бүкіл акциялары немесе акциялардың көп бөлігі мемлекет қолында болса, олар мемлекеттік фирмалар деп аталады.
Көлеміне байланысты кәсіпорындар үлкен, орта және шағын болып үшке бөлінеді. Бөліну келесі көрсеткіштерге сүйенеді: өңдіріс көлемі мен жұмыс істейтін адамдардыңсаны.
Қазіргі дамыған елдерде шағын бизнес шаруашылықтың ең үлкен секторын құрайды. Бұнда барлық жұмыспен қамтылғандардың жартысынан көбі еңбек етеді.
Шағын бизнестің ең маңызды принцнптері:
- халықтыңөмір сүру деңгейі төмен топтары үшін тауарлар мен кызметтер өндіру;
- капиталдың көп құйылымын қажет етпейтін өндірісті дамыту;
- әртүрлі аймақтардағы өмір деңгейін көтеру;
- тұрғындардыңқаржыларын өндіріске тарту;
- жұмыс орындарын ашу.
Шағын бизнестіңәлеуметтік-экономикалық маңызы зор, ол орта бизнестің дамуына түрткі болады, ал орта бизнесмемлекеттің тұрақтылық гаранты болады. Шағын бизнестіңең көптараған түрлері: франчайзинг және венчурлік кәсіпкерлік.
Франчайзинг - келісім шарттар жасау арқылы үлкен фирмалардың маркасын, атын пайдалануға, керекті құрал-жабдықтармен қамтылуға, сату нүктелерінде жұмыс істеуге құқық алатын кішігірім фирмалар. Шағын фирмалар ірі компаниялардың өнімдерін бөлшек саудада сатушы қызметтерін атқарады. Франчайзинг екі жаққа да тиімді, өйткені шағын фирмалар несиелерді, сату аймақтарын ірі өндірушілерден алады, ал ірі өндірушілер өз тауарларын сатуда қаражатын үнемдейді.
Венчурлік фирма - жаңа тауарларды өндіру мақсатында жұмыс істейтін коммерциялық ұйым. Олардың бизнесі жаңа тауарлар болып табылады, сондықтан венчурлік фирманың жұмысы тәуекелдікпен байланысты, өйткені олардың ойлап тапқан тауары нарықтың талғамдарына сай келмеуі де мүмкін. Сондықтан венчурлік фирмалар өнімнің бір түрін жасауды тезірек аяқтап, тауарлардыңбасқа жаңа түрлерін ойлап тауып, оны құрастыруға тез көшуге тырысады.
2)Ұйымды құру мақсаттары, тәртібі. Мақсаттары:
-Өнім шығаруды арттыру және сол арқылыпайдатабу.
-Еңбек етуге қабілетті адамдарды жұмыс орындарымен қамтамасыз ету.
-Өндіріске қосымша табиғи ресурстардыпайдалану.
-Ғылым мен техника жетістіктерін қолданып, жаңа өнеркәсіп өнімдерін шығару.
-Шағын кәсіпорындармен бірлесіп қызмет көрсету арқылы жеке қажеттіліктерді қанағаттандыру.
Жаңа кәсіпорынды құру және жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың көлемін кеңейту факторлары:
-Қамтамасыз етілмегел сұраныстың орын алуы. Егер өнімге сұраныс болмаса, онда кәсіпорын тығырыққа тірелуі мүмкін, мұндай өнім өткізілмей, ал оның шығындары өтелмей қалады.
-Өнім өндіру үшін ресурстардың артықшылығы.
- Белгілі бір саладағы ғылым мен техниканың даму үрдісі.
Кәсіпорын құру тәртібі:
-Кәсіпорын құру туралы шешімнің қабылдануы және жарғы капиталының құрылуы
-Жаңа кәсіпорын құру туралы шешімді капитал иесі қабылдайды.
-Жаңа кәсіпорын құрған кәсіпкердің діттеген идеясы, яғни кәсіпорынның мақсаты болуы қажет.
-Бастапқы капитал кәсіпорынды құру және ұйымдастыру, керекті шикізат пен материалды, құралдарды сатып алу, жұмыс күшін жалдау үшін қажет.
-Жарғы капиталының өсуі кәсіпорынның дамуына арналған пайдаға байланысты, кәсіпорынның құнды қағаздарын басып шығарып, сатуына байланыстыболуымүмкін.
-Қосымша қаражатты қолдану кәсіпорындарға негізгі және айналым қорларын өсіріп, өнімнің көлемі мен сапасын
Есептеу:-Істі бастау үшін қандай және қанша қаражат керек болады?
-Істі бастағаннан кейін түсетін пайданың мөлшері қандай?
Серіктерді іздеу - жұмыс істеп, қаражатынкәсіпкерлік іске салғысы келетін адамдарды табу.
Кәсіпорындарды басқару тетігін құрастыру - жұмыс жоспарын құру, орындауын бақылау, әрбір жұмысшының атқаратын қызметін анықтау және жұмыс орындарын бекіту.
Іс қағаздарын ресімдеу:
Кәсіпорын жарғысы - жаңа кәсіпорынның заңды тұлға екендігін, кәсіпорынның құрылу мақсаты мен принциптерін көрсететін, құрылтайшылар, олардың, мекенжайы, әрбір құрылтайшының ақшалай үлесін, кәсіпорынның ұйымдастыру құрылымын, оның басқарушы мүшелерінің, кәсіпорынның заңды тұлға ретіндегі құқыры мен міндеттерін белгілейтін негізгі құжат.
Жарғыда жарғы капиталының көлемі және олардың қандай келгені, кәсіпорын түрі, қай салада жұмыс істейтін, қоршаған ортаға, адам денсаулығына зияны және тағы басқа мәліметтер көрсетіледі
Кәсіпорын жарғысы құрылтайшылар тарапынан бекітіліп, арызбен бірге жергілікті әділет органдарында, кейін салық комитетінде тіркеліп. кәсіпорын өзінің мөр таңбасы болуына құқык; алады және банкте есепшот ашад
Кәсіпорынның табысын анықтаңыз. Кәсіпорынның сатқан өнімінің көлемі – 256000 мың теңге. Сатылған өнімнің толық өзіндік құны – 230000 мың теңге. Қосалқы шаруашылық 20 мың теңге сомасында табыс әкелді, ал тұрғын- коммуналдық шаруашылығына – 7 мың теңге табыс әкелді, сонымен бірге кәсіпорын 10 мың теңге сомасында айыппұл төленді.
1. 230000 + 7000 = 237000
2.237000 – 10000 = 227000
3. 256000-227000 = 29000
Жауабы : 29000 мың тг
№ 20 билет
1). Мақсаты мен түрі бойынша
Кәсіпкерліктің нысандары мен түрлері
К
Ә
С
І
П
К
Е
Р
Л
І
К
Т
І
Ж
І
К
Т
Е
У
Меншік нысандарына байланысты
V Концерн - қатысу жүйесі бойыншаорындалатынкөпсалалыакционерлік қоғам. Концерн әртүрлі компаниялардың акционерлік бақылау пакетіне ие болады.
V Синдикат - бәсекені жою үшін бір саланың кәсіпкерлерінен құрылған өнім өткізу бірлестігі.
V Ассоциацияларэкономикалық тәуелсіз кәсіпорындар мен ұжымдарға жатады. Ассоциациялардық негізгі мақсаты -ғылыми-техникалық, өндірістік, экономикалық, әлеуметтік мәселеләрді бірігіп шешу.
V Консорциум - кәсіпкерлердің ірі қаржылық операцияларды өткізу үшін құрған бірлестігі.
V Картель - бір саладағы кәсіпорындардың баға, қызмет көрсету, өнім өндіру және т.б. бойыншаөзара келісуі.
Консультативтік кәсіпкерлік
Коммерциялық кәсіпкерлік
Ұйымдық-құқықтық нысандарынабайланысты
V Шаруашылық серіктестіктер - кәсіпкердің қызметін іске асыру үшін бірлескен адамдар одағы.
V Қоғамдар азаматтардың немесезаңды тұлғалардың қоғамдасуы нәтижесінде шаруашылық қызметінің іске асуы үшін құрылады. Акционерлік коғамдардық керекті мөлшерде бағалы қағаздар - акцияларды шығарып, қаржы қаражатын тарту мүмкінді бар.
V Кооперативті кәсіпорындар бірлескен өндіріс не басқа шаруашылық қызмет үшін бір топ тұлғадан құралады.
Жеке.Жеке кәсіпкерлікте мекшік жеке тұлғаның иелігінде болады.
Ұжымдық. Ұжымдық меншікте меншік бір мезгілде бірнеше субъектілерге тиесілі болады, әрқайсысының қатысу үлесінін, анықталуымен немесе үлесінің анықталмауымен сипатталады. Ұжымдық меншікті иелену, қолдану және пайдаланубарлық меншік иелерінің келісімі бойыншажүзегеасырылады.
Меншік иелену санына байланысты
Өндірістік кәсіпкерлік
Қаржылық кәсіпкерлік
Меншік нысандарына байланысты
Муниципалдық кәсіпорындарды жергілікті билік орны құрады
Мемлекеттік кәсіпорындарды жергілікті билік орны құрады
Жеке меншік кәсіпорын азаматтардың меншігіне негізделген

2.) Ұйымның өндірістік және ұйымдық құрылымы. Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы деп жасалған келісімшарттардың негізінде дайындалған және кәсіпорында тиісті орган бекіткен, шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша ғылыми негізделген жоспарлы тапсырманы айтады.
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы мынадай тараулардан тұрады:
1. Шығарылатын өнімнің көлемі, номенклатурасы, ассортименті және сапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
2. Шығарылатын өнімніңсапасы бойынша жоспарлы тапсырма.
3. Мамандандыру және кооперация бойыншажоспар. Өндірістік бағдарламаныдайындауүшін маркетингтік зерттеулер нәтижелері, тапсырысберу портфелі, өндірістік қуатттардың болуыжәне кәсіпорындағы ресурстар негіз болып табылады.
Өндірістік бағдарлама былай есептеледі:
• тұтынушылармен келісе отырып, жоспарланған жылдағы өнімнің барлықассортименті мен номенклатурасы бекітіледі;
• жоспарланған жылдың соңына кәсіпорын қоймасындағы және жолдағы дайын өнім қорларының нормативтері, сонымен қатар жоспарланатын кезеңнің басына күтілетін қорлардың қажетті өзгеруі есептеледі;
• аяқталмаған өндірістіқ нормативтік денгейі және оның жоспарланған кезеңдегі қажетті өзгерістері анықталады.
Өндірістік бағдарламаны дайындау кезінде жұмыстын тапсырылған көлемін көрсету әдістері мен өлшем бірліктерін дұрыс таңдау маңызды орын алады. Осы мақсаттар үшін заттай, еңбек және құндық өлшегіштер қолданылады.
Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады. Алайда, заттай өлшегіштерді пайдаланған кезде сипаты бойынша әр түрлі заттай көрсеткіштерді жалпылау мүмкін емес.
Өндіріс көлемінін, еңбек өлшегіштері, ереже бойынша, норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштермен сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндың өлшегіштері жалпылауыш сипатқа ие және кәсіпорынның жоспарларының барлықтарауларын байланыстыруда әмбебап болып
Кәсіпорынның өндірістік бағдарламасы-жоспарланған мерзімде өнім меңгеру жоспары. Кәсіпорынның даму жоспары негізінде, мемлекеттік тапсырма, тұтынушылармен шаруашылық келісімдер негізінде, өндірістік қуатты есептеу негізінде өндірілетін өнімнің номенклатурасы, көлемі және шығару мерзімі анықталады.

Белгіленген жұмыс көлемінін өлшем бірліктері

Заттай өлшегіштер қандай да бір көрсеткіштердің сандық және сапалық сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді және кәсіпорынның жұмысшы күшіне, шикізат, отын, электр энергиясы, жабдықтар, өндіріс алаңдарына қажеттіліктерін анықтау үшін бастапқы шама ретінде болады (кг, л, дана).
Өндіріс көлемінің еңбек өлшегіштері ереже бойынша норма-сағатпен көрсетіледі және заттай өлшегіштерге сәйкес еңбек өнімділігін, өнімділік нормасын және т.б. анықтау үшін қолданылады.
Өндіріс көлемінің құндық өлшегіштері жалпылама сипатка ие және кесіпорының жоспарларының барлық тарауларын байланыстыруда әмбебап болып саналады. Оларда тауардың, жиынтық, сатылатын және таза өнім есептеледі.


Тауарлы өнімнің көлемі (Тө)-дайын ошмніц (Тд), жартылай фабрикаттардың (Tжф), сыртқа жұмсалған жұмыстар (Тс), меншікті өндірістік негізгі қорларының құны:
Тө = Тд + Тс + Tжф +Қ
Жиынтық өнім көлемі орындауға көзделген жұмыстың немесе тұтынушының орналасу орнына тәуелсіз орындалған өнімнің дайындығы дәрежесіне байланысты жалпы көлемі:
Жө = Тө + (Ас –Аб) + (Ис – Иб)

Сатылған өнім көлемі жоспарланған мерзімде берілген және төленетін тауарлар құны: тауар өнімі (Тө), жоспарлы мерзімніңбасы мен аяғындағы өткізілмей қалған өнім
(Өқал.к.б. – Өқал.к.с.):
Р = Тө + Өқал.к.б. – Өқал.к.с.
Таза өнімнің көлемі тауар өнімінің көлемнен материалдық шығындар мен негізгі қорлардын тозуын (амортизациясын) алып тастау арқылы анықталады:
Тазаө - Тө -Мш+Ан.қ., мұндағы:
Мш- материалдық шығын;
Ан.қ. - негізгі қорлардыңтозуы.

3.Өзгермелі шығын мен маржиналды пайдалану коэффициенттерді есептеу:
өнім бірлігінің бағасы – 125 тг.
өзгермелі шығынның бірлігі – 75 тг.
Осы мәліметтерді қолданып (КӨШ) ж\е (КМП) есептеу керек
КӨШ – өзгермелі шығын коэффициенті
КМП – маржиналды пайдалану коэффициенті
КӨШ – 75:125 = 0,6
КМП – (125-75): 125 = 50:125 = 0,4
0,6 + 0,4 = 1,0
Жауабы : 1,0
№21 билет 1- Кәсіпорын және кәсіпкерлік. Кәсіпорын экономикасы.
Экономика - өнімді өндіруде қоғам шектеулі ресурстарды қалай қолданып, өнімді өзара қалай бөлісетінін оқытатын ғылым. Экономикалық өсудің барлық мәселелері қажеттіліктерді қанағаттандыруға жұмсалатын ресурстармен байланысты. Бұның шешімдері екі негізгі экономикалық аксиомаларда көрініс табады.
Бірінші аксиома - қоғам қажеттіліктері шексіз және олардың толығымен қанағаттандырылуы мүмкін емес.
Екіншісі — тауарлар мен қызмет көрсету өндірісіне қажетті ресурстар шектеулі және сирек.
Сонымен, өндіріс үнемі өспелі қажеттіліктердің шексіздігі мен ресурстардың шектеулі аймағында жүзеге асырылады.
Ресурстардың шектеулілігі қоғамда төрт іргелі сұрақтарды тудырады:
"Не өндіреміз? " - қандай игілік өндіреміз және қандай мөлшерде?
"Қалай өндіреміз? " - қандай ресурстарды және қандай технологияны пайдаланамыз?
"Кім үшін өндіреміз?" - өндірілген тауарларды кім тұтынады?
"Осытауарлар мен қызметтердің айырбасын жүйе қалай іскеасырады?"
Қандай тауарлар мен қызметгерді өндіру керек? Өнімдер мен ресурстардың бағалары нарықтарда бәсеке жағдайында қалыптасатын болғандықтан бұл сұрақ фирма үшін басты мәселе болады. Фирмалар пайдаларын барынша арттыруға, ал шығындарын мейлінше төмендетуге ұмтылатыны белгілі, сондықтан пайда әкелетін тауарлар мен қызметтер өндіріледі, ал шығынға ұшырататын тауарлар мен қызметтер шығарылмайды.
Тауарлар мен қызметтерді қалай өндіреміз? Нарықтық жүйе ресурстарды тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыратын тауарлар өндірісі бар салаларға бағыттайды. Себебі бұл салалар бәсекелестік күресте жеңіп шыққан және ресурстар үшін төлей алады. Ал салада тауарларды тек қана түсімділігі жоғары фирмалар өндіреді, себебі олар бәсекелестікте шыңдалып, салада жұмыс істеп тұр. Олар тауарларды өндіру барысында экономикалықтиімді өндіріс тәсілдердін таңдайды. Мысалы, құны 150 теңгеге тең Атауарын өндірудің3 түрлі технологиясы бар деп ұйғарайық.\
Өндірілгел тауарларды кім тұтынады? Нарық жүйесі өндірілген тауарларды бөлу мәселесін екі тәсілмен шешеді: а) біріншісі тепе-теңдік бағаның реттеу қызметі; ә)тұтынушылардың ақшалай табысы.
Өндірілген тауарлар мен қызметтерді айырбастауды жүйе қалай іске асырады? Нарықтық жүйе өзгермелі болады: тұтынушылардыңталғамы, технология және ұсынылатынресурстар құрамы уақыт өткен сайын өзгеріп отырады. Бүгінгі күннің таңдауына сәйкес келетін тауарларды өндірудегі технологиялар ескіреді, тиімсіз бола бастайды. Осыған байланысты экономика әрдайым нарыққұрылымының келесі элементтерін ескеріп отырады:
1) Ресурстap бағаларының басқару қызметі;
2) Техникалықпрогрессті марапаттау;
3) Капитал қорлануы.
Кәсіпорын экономикасы осы мәселені жеке кәсіпорындар қалай шешетінін оқытады.
Кәсіпорын экономикасының мән-мағынасын оқып білу - кәсіпорынды коммерциялық ұйым ретінде танып білу, оның негізгі өндірістік қорларын, айналымқаражатын, жұмыс күшін, инвестицияларын, олардың өзара байланысын, өзара қарым-қатынасы мен қолдану жолдарын жетілдіруін үйрену.
Кәсіпорын экономикасы - бұл өндіріс факторларының жиынтысы; яғни өндірістік емес факторлардың, айналым қорларының, дайын өнімдердің, ақша қаражаттарының, бағалы қағаздардың, меншікті мүліктер қорының, өнімді өткізу немесеқызмет көрсету арқылы алынған (пайда немесетабыстардың жиынтығы.
Ел экономикасындағы кәсіпорынның мәні:
Нарықтық экономика жағдайында экономикалық қызметтің орталығы экономиканың негізгі бөлімі - кәсіпорындарға ауысады.
Кәсіпорында шығатын өнімнің көлемі, түрі, жеткізушілер мен сатып алушыларды таңдау, бағаны қалыптастыру, ресурстарды тиімді қолдану, кадрларды пайдалану, жоғары сапалы техника мен технологияны қолдану меселелері шешіледі.
Кәсіпорын жұмысының тиімділігі өндірістің мынадай ұйымдастыру нысандарын таңдап алуына байланысты: шоғырландырған, мамандандырылған, кооперацияланған, құрамдастырылған.
2) Бизнес-жоспар — кәсіпорынның алдына қойған экон. мақсаты мен оны жүзеге асыру жолдары, міндеттері мен әдіс-тәсілдері баяндалған құжат. Бизнес жасау үшін нарықтық орта жан-жақты зерттеледі. Нарықтық ортаның ағымдағы жағдайы, болуы мүмкін өзгерістер мен кедергілер, жобаны іске асырудан түсетін табыс мөлшері, т.б. нақты көрсетіледі. Бизнес-жоспар, көбінесе, банктен кредит алу және оның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Меншік иесінің қатысуымен кәсіпорынның стратегиялық дамуының бағыт-бағдары анықталады, осы арқылы жобаның тиімділігі мен қажеттілігі айқындалады.
Бизнес – жоспарының үлгілі құрлымы
Атаулы ( бірнеше) бет – фирма туралы мәлімет, жобаның құңы, қаржының қажеттідігі.
Кіріспе бөлім – жобаның келешегін негіздеу, инвестицияның қажеттілігі.
Өндіріс саласындағы жағдайды талдау – сату қарқыны, бағаның құрылу үрдісі, бәсекелестердің сипаиттамалары, тұтынушылардың сипатамалар, ғылым мен техникалық, әлеуметтік факторлардың әсері.
Жобаның мазмұны – фирманың негізгі мақсаттары, өнімнің сипаттамасы, патенттін қорғалуы, фирманың сипаттамсы , оның жобаны жүзеге асыруға дайындығы, жобаның күрделі салымды есептегендегі жалпы құны.
Маркетинг жоспары - жобаны жүзеге асыру жолында нарықты зерттеудегі жинақты бағдарлама:өткізілетің өнімнің асортиментің және жалпы көлемін анықтау, өнімнің өмірлік кезендерден өтуін ескере отыры, жетілдіру бағытын, өнімін сыртқы түрін, безендірілуін анықтау; баға саясаты, өткізу бағыты, оны ынталандыру; жарнама науқанын, сервисін, маркетингтік бақылау жүйесін жоспарлау.
Өндірістік жоспарлау – бұл тараудың мақсаты фирманың қажетті сапада және көлемде тауар өндіре алатының дәлелдеу.
Ұйымдастырушылық жоспары – ұйымдық – құқындатуы нысандар сипаты, басқаруды ұйымдастыру құрылымы, басшылар құрамының мінездемесі, жұмысшылармен жұмысы, басқарудың материялдық – техникалық қамтамасыз етілуі, кәсіпорының мекен – жайы.
Тәуекелді бағалау -жобаны жүзеге асыруды қиндату мүмкін мәселелерді көрсету, ескерту шараларын анықтау, қолайсыз жағдай болған кезде,әрекет жасау тәртібін анықтау.
Қаржылық жоспар - табыспен шығынның ерікті балансы, жылдың аяғында әдеттегі нысанындағы балансы, қаражат көздері және оны қолдану бойынша жоспар.
Қосымшалар – дайындық кезінде қолданылатын құжаттар.
Жоспарлау түрлері:
Қамту дәрежесі бойынша:
Шаруашылық субъектісінің барлық қызмет саласын қамтитың жалпы жоспары;
Қызметтіңбелгілі бір саласын қамтитын жеке жоспарлау.
Жоспарлау мазмұны бойынша:
Статегиялық жоспарлау (жаңа мүмкіндіктерді іздеу);
Тактикалыұқ жоспарлау( белгілі бір алғышарттарды құру);
Жедел жоспарлау (мүмкіндіктерді жүзеге асыру
Жоспарлаумәні бойынша:
Мақсатты жоспарлау (мақсаттарды анықтау)
Құралдарды жоспарлау ( материялдық ресурстар, жабдықтар,қаржылар, ақпараттар);
Бағдарламалық жоспарлау (өндіріс және сату бағдарламаларын жоспарлау);
Іс – әрекеттерді жоспарлау ( арнайы сатулар, көп деңгейлі маркетинг).
Қызмет ету салалары бойынша;
Өндірісті жоспарлау,
Сатуды жоспарлау;
Қызметкерді жоспарлау;
Кеңейтілген жалпы жоспарлау.
Мерзімі бойынша:
Ағымдағыжоспарлау;
Қысқа мерзімді жоспарлау,
Орта мерзімді жоспарлау;
Ұзақ мерзімді жоспарлау;
Жоспарлаудың өзгеру мүмкіндігібойынша:
Қатан жоспарлау;
Икемді жоспарлау.

Кәсіпорын негізгі өнімін 520 мың тг, өнеркәсіптегі қызметін-48 мың тг көлемінде жоспарлаған. Жартылай фабрикаттың құны жоспарлы мерзімде 50 мың тг, оның ішінде 50% - өзінің жеке өндірісіне арналған. Аяқталып бітпегент өндіріс мерзімнің соңында көлемі 38 мың тг көбейді. Дайын өнімнің бастапқы мерзімде қоймадағы қалдығы 80 мың тг, мерзімнің соңында 30 мың тг болды. Кәсіпорындағы сатылған жалпы және таза өнімді анықтау керек, егер материалдық шығын құны тауарлы өнімнің 55% құрғанда.
1. Т.ө. = 520 + 48+ (50х0,5) = 593 мың.тг.
2.Со = 593+80-30=643 мың.тг.
3.Но = 593+80+(-30)+38=681 мың.тг.
4.То = 593 – [(593х55): 100%]=266,85
№ 22 билет 1- Кәсіпкерлікті іске асыру нысандары, кәсіпкерлік ережесі және кәсіпкерлік капиталы.
Кәсіпкерлік ережесі: ең аз тәуекелмен табыс табу. Бұл нарыктық экономикада сұраныс пен ұсыныстың тез өзгеріп, істің сәтті аяқталуының күмәнді болуына байланысты. Кәсіпкерліктің негізгі белгілері: тәуекел, тез өзгеріс, серпінділік. Кәсіпкер бір орында тұрмай, әрқашан ізденісте болады. Кәсіпкер бәсекені ұту үшін, өндіру тәсілін жетілдіріп, тауардың бағасын, сапасын өзгерістерге сай құбылтып қолданады.
Кәсіпкерлікті іске асыру жолдары:
Кәсіпорын басшысының меншік атынан қызмет етуі
Ерекшеліктері:
V Меншікті қолдану келісімшарт арқылы, олардың өзара міндеттері анықталуымен іске асырылады.
V Мүлікті меншіктенуші келісімшартқа отырғаннан кейін, кәсіпкердің ісіне араласуға құқығы жоқ.
Меншік иесі өзінің өндірістік мүмкіндігі мен және мүдіктік жауапкершілігі мен (жеке дара жұмыс қызметі) қызметке араласады
Кәсіпкердің саудаға, қаржы немесе зияткерлік еңбек саласына салған капиталы өндіріске капиталы мөлшерінде табыс әкеледі. Бірақ оның мағынасы ашылуы үшін онда нақты құндылықтар мен түскен пайда көрсетіліп, оған қажетті эаттарды толығымен сатып алу мүмкіншілігі болу керек.
Меншік – өте күрделі және көп қырлы құрылым. "Меншік" ұғымы - әрбір экономикалық жүйенің іргетасы болып табылады. Ол тарихи түрде адаммен, қоғаммен біргепайда болады, ал алғашқыда бұл ұғым жермен байланыстырылды. Сондықтан да меншік адамның дайын өнімдерге, жергеемес, оның табиғи жәнеөндіріс жағдайларына қатынасын байқатады. Мұнда адам өндіруші ретінде және өндіріс құрал-жабдығын иеленуші ретінде көрсетіледі (жер - қоғамдық өндірістің басты құралы). Материалдық игіліктерді өндіру нәтижесінің арқасында адамдарға өндіріс нәтижесін иелену мүмкіндігі ашылады.
Меншік - қоғамдық қатынастар жүйесінің негізі болады. Ол формасын эволюциялық, революциялық екі жолмен өзгертеді және элеуметтік топтардың қоғамдағы орнын анықтайды. Меншіктің барлық формалары өзара байланысты болады және ол тарихи дамудың нәтижесі болып табылады.
Өткен дәуірдегі ойшылдар экономикалық меншіктің мәні мен мазмұнын қарастыруда ерекше қадам жасады. Физиократтар мектебінің негізін қалаушы француз экономисі Франсуа Кенэ (1694-1774 жж.) "Экономикалық кесте" (1758) деген еңбегінде меншікті көбейту процессіндееңбек өнімділігі рөлінің басымдығын көрсеткен. Әуелден физиократ болған ол, еңбекшінің егін шаруашылығында басымдығын қолдан, оны барлық байлық нен әл-ахуалдыңқайнар көзі деп санаған.
Меншіктің пайда болу табиғатына зор үлес қоскан классикалық экономикалық ғылым өкілдері: Уильям Петти, Давид Рикардо және Адам Смит болды. Олар алғашқы peтқоғамның тапқа бөлінуін көрсетті (жалдамалы жұмысшы, капиталист және жер иеленуші).
Батыстың қазіргі экономикалық мектебінің өкілдері американдық экономистер - Рональд Коуз (1910 ж.) және Армен Алчиан (1914 ж.) меншік теориясына үлкен үлес қосты. Бұл теория кейінірек Й. Барцель, Г. Демеец, Д. Нарт, Р. Познер жәнебасқалардың еңбектерінде өзінің жалғасын тапты.
Экономикалық мағынада меншіктің құрамына келесі элементтер кіреді:
а) материалдық игіліктерді меншіктеу (өндіріс құралдарын және өндіріс нәтижелерін);
ә) мүлікті шаруашылықта қолдану;
б) экономикалық табыс алу.
Меншіктің занды құқығы Римдік құқыктың дәстүрлі терминдерімен анықталады:
Иемдену - заңға негізделіп өз шаруашылығында нақты бір мүлікке иеболу мүмкіндігі;
Пайдалану - берілген мүлікті заңға негізделіп тұтыну мүмкіндігі;
Басқару - заңға негізделіп мүліктің тағдырын анықтау мүмкіндігі.
Меншікті экономикалық тұрғыдан қарастырғанда иемдену категориясымен байланысты. Иемдену - адамның оны қоршаған ортамен жалпыға ортақ әмбебап байланысы, адамның мүлікпен кез-келген өзара әрекеттесу қатынасы.
Иемдену - адамдардың заттарға өз меншігі сияқты қатысын орнататын, олардың арасындағы экономикалық байланыс. Мысалы, егер бір адам «мына автокөлік менікі» десе, онда ол осы сөздермен қалыптасқан, шаруашылық байланыстарын сипаттайды (кім иемденеді, ал кім иелік ете алмайды).
Иемдену қарама-қарсы қатынастың - айырудың, бейтараптандырудың туындауына алып келеді. Қоғамның белгілі-бір бөлігі өндіріс құралдарының бәрін басып алып, ал қалған бөлігінде өмір сүрудің ешқандай қайнар көзіқалмаса, онда осындай жағдай туындайды.Немесе белгілі-бір адамдардың жасап шығарған өнімдерін басқа адамдар ешқандай ақы төлемей иемденсе, онда да бейтараптандыру пайда болады. Мысалы, феодалдар мен басыбайлы шаруалар арасындағы ара қатынастар осындай болған деп айтуга болады.
Меншік иемдену процессі сияқты пайдалану, иелену және билеу деген сөздерге түсінік береді. Меншіктеудің ең төменгі формасы пайдалану болып табылады. Пайдалану - мүліктен қысқа уақытта пайдалы қасиеттерді алумен синатталады. Пайдалану шаруашылық механизмі арқылы іске асырылады, яғни жұмыскер немесеұжым жұмыс уақыты кезіндеғaнa өндірістсгі мүлікке қатысы болады.
Иелену - мүліктен ұзақ уақыт аралығында пайдалы қасиеттердің жиынтығын алумен сипатталады (меншік объектісін жою немесеайыруға жол берілмейді). Иеленуші шын мәнінде меншік объектісін қолданудағы меншік иесінің дәнекершісі болыптабылады. Кейбір уақытта өндіріс құралдарын иемденушілер құру, жасау қызметтерімен өздері айналыспайды: олар басқа іскер адамдарға өздерінің мүліктерін шаруашылықмақсаттарында белгілі шарттармен қолдануға мүмкіндік береді. Бұл кезде меншік иесі мен кәсіпкердің арасында мүлікті шаруашылық мақсатында қолдану қатынастары орнатылады. Кәсіпкер баска адамның меншігіндегі затты уақытша иелену мен пайдалануға нақты мүмкіндікалады. Басқа адамдардың меншігін шаруашылықта пайдаланудағы қатынастарға мысал келтірсек: жалға беруді айтуға болады. Жалға беру - бір адамның мүлігін екінші адамға белгіленген ақымен уақытша пайдалануға беру туралы келісім.
Егер меншік экономикалық түсім әкелетін болса, яғни оның иесі табыс алатын болса, онда меншік экономикалық түрде сатылады дейміз. Ол пайда, салық, сан түрлі төлемдер болуы мүмкін, мысалы жал төлемі.
Меншіктеудің жоғарғы формасы билік ету болып есептеледі. Бұл жерде еңбекші мен меншік иесі бір тұлға болып есептеледі. Меншік иесі барлық құқыққа ие болады, соның ішінде иеліктен шығаруға да құқығы бар.
2) Негізгі қорлардың табиғи және моральдық тозуы.Негізгі қорларды жою - негізгі қорлардың тозуы, белгіленген пайдалану Мерзімінің салдарынан одан әрі пайдалануға жарамсыз болуымен байланысты кәсіпорын (бірлестік, фирма, компания, т. б.) Теңгерімінен алу және есептен шығару. Апат пен дүлей (өрт, су і, т. б.) салдарынан жойылған, сапалық түрғыдан ескірген және конструкциясы жетілдірілмеген жабдық пен машиналар да жұмысқа жарамайтын болса, сатуға келмейтін қалпына келтіру (жаңғырту) техникалық жағынан мүмкін емес немесе экономикалық тұрғыда тиімсіз болса, азып-тозған немесе құрылыс салу кезінде бұзылған үймереттер мен ғимараттар да бухгалтерлік теңгерімнің есебінен шығарылуга тиіс.
Амортизация - негізгі қорлардың тозуы салдарынан оның құндылығының бірте-бірте төмендеуі, сондай-ақ негізгі қорларды жаңарту үшін, қаражатты қорландыру мақсатымен, осы қорлар құныныңөндірілгенөнімге бірте-бірте көшуі. Амортизацияның ақшалай сипаты амортизациялық аударымдар болып табылады.
Негізгі қорлардың табиғи және моральдық тозуы
Моральдық тозудың бірінші нысаны деп қазіргі заман жағдайында машиналардың ұдайы қайта өндірілуінің нәтижесінде машиналардыңқұнсыздануын айтады.
Моральдықтозунысандары
Моралъдық тозу (құнсыздану) - еңбек қорларының құнсыздануы, табиғи тозуына жетпей, қолдану мерзімінен бұрын құнын жоғалтуы.
Қызметкерлердің мамандық дәрежесі.
Негізгі қорлар қолдану ортасының агрессивтілігі.
Қолдану дәрежесі.
Негізгі қорлардың алғашқы сапасы.
Негізгі қорлардың табиғи тозу дәрежесіне әсер етуфакторлары
Табиғи тозу - еңбек құралдарының алғашқы қалпын жоғалтуы.
Негізгі қорлардың тозуы - өндіріс процесіне қатысатын негізгі қорлардың тұтыну барысында және табиғи күштердің әсерінен тұтыну құнын жоғалтуы. Әрбір кәсіпорында негізгі қорлардың табиғи және моральдық тозуы басқарылу керек. Басқарудың негізгі мақсаты - шектен тыстабиғи және моральдық тозуды болдырмау, әсіресе олардың активті бөлігінің тозуы кәсіпорындарды тиімсіз экономикалық нәтижелерге душар етуі мүмкін. Бұл процесс белгілі негізгі қорлардың ұдайы жаңғыртылу саясатымен басқарылады.

Моральдық тозудың екікші нысаны - техникалық прогреске байланысты жетілдірілген машиналардық пайда болуы, табиғи қалпына және өндірісте пайдаланудережесіне қарамастан, ескіріп құнсыздануы.

Резиналы қоспаны өндіруге кететін электроэнергияның жалпы құнын анықтау керек, жылдық қуаты – 2000 мың теңге. Берілгені: 1 тонна резиналы қоспаға кететін шығын мөлшері – 30,92 кВт.сағ, электроэнергияның бағасы – 3,2 теңге
30,92 кВт х 3,2 = 98,944
98,944 х 2000 =197,888 тг.
Жауабы: 197,888 тг.
№ 23 билет
1. Негізгі қорлар және олардың қолданылуы
Негізгі қорлар кәсіпорын мүлкінің және оның айналымнан тыс активтерінің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Негізгі қорларды (құралдар) әр түрлі белгілері бойынша жіктеуге болады. Объектілерге құқықтардың болуына байланысты, өндірістік процеске қатысу дәрежесі (активті және пассивті) бойынша, өндірістік мақсаттылықтардың біркелкілігі және натуралдық заттай белгілерге байланысты (ғимарат, құрылыс-үй жайлары, берілгі құрылғылары, машиналар мен жабдықтар, көлік құралдары, өндірістік және шаруашылық инвентарь) (сызба, "Кәсіпорынның негізгі капиталы").
Негізгі қорлардың экономикалық мазмұн ерекшелігі оларды бағалаудың бірнеше түрлерін пайдалану қажеттілігін тудырады. Бухгалтерлік есепте негізгі құралдардың бастапқы, ағымдағы, баланстық құны, сату құны, жойылу құны және амортизацияланатын құны болады.
Негізгі қорлардық бастапқы құны (Қ1) сатып алуға, орнатуға, дайындауға кеткен шығындар болып табылады.
Қайта өндіру (қапына келтіру) құны объектілерді қалпына келтіру кезінде бағалануың көрсетеді. Ол екі түрлі жолмен бағалануы мүмкін: қайта есептеу коэффициенттерін қолдану арқылы және нарықтық бағаларды қолдану арқылы тура қайта есептеу.
Қалдық құны - бұл дайын өнімге әлі аударылмаған құнын көрсетеді.
Жойылу құны - негізгі қорлардың қызмет ету мерзімі аяқталғаннан кейінгі құны.
Нарықтық қатынастар жағдайында негізгі құралдарды ұдайы өндіру саласында саясат маңызды рөл атқарады, өйткені ол негізгі қорлардың сандық және сапалық жағдайын анықтайды. Негізгі қорлардың ұдайы өндіріс процесін неғүрлым егжей-тегжейлі талдау үшін келесі көрсеткіштерді пайдалануға болады: негізгі қорларды жаңарту коэффициенті, еңбектің қор қуаттылығы, еңбектің техникалық қуаттылығы және т.б.
Кәсіпорында қор қайтарылымдылығы негізгі қорларды пайдаланудың жалпылама көрсеткіші болып табылады. Ол негізгі өндірістік қорлардың 1 теңгесіне келетін өндірілген өнім көлемін көрсетеді
Қор қайтарымдылығының кері көрсеткіші болып өнімнің қор сыйымдылығы табылады. Қор сыйымдылығы өнім бірлігін өндіруге қажетті негізгі өндірістік қорлардың құнын сипаттайды,
Негізгі капитал - ұзақ кезең бойына қызмет ететін материалдық-заттай құндылықтардың негізгі қаржыларының ақшалай бағалануы

Негізгі қорлар

Өндірістік негізгі қорлар - өндіріс процесіне қатысатын еңбек құралдары (машина, құрал жабдықтар және т.б.), өндіріс процесіне қолайлы жағдай жасайтын қорлар (ғимараттар, құрылыстар, электр желілері және т.б.) және еңбек заттарын сақтау мен тасымалдау қорлары жатады. Бейөндірістік негізгі қорлар - бұл негізгі қорлар өндіріс процесіне қатысы жоқ, бірақ кәсіпорын қарамағындағы негізгі қорлар (балабақшалар, асханалар және т.б.).
К
Ә
С
І
П
К
Е
Р
Л
І
К
Т
І
Ж
І
К
Т
Е
У

Негізгі қорлар

Заттайбелгілерібойынша
Өндіріс процесінде қолдану дәрежесіне байланысты

ғимараттар;
құрылыстар;
жөнелту құралдары;
машина мен құралдар;
тасымалдау құралдары;
құрал-саймандар;
өндірістік және шаруашылық түгендеме (инвентарь);
жүмыс малы;
көпжылдық өсімдіктер.

Активті бөлшек (машиналар, құралдар) өндіріске, өнімнің сапасы мен санына тура әсерін тигізеді. Пассивті элементер өндіріс процесіне қолайлы жағдай жасайды.

Негізгі қорлардың тозуы

Табиғи және моральдық;
Амортизация;
Негізгі қорларды толық қалпына келтіру үшін қаражатты қорландыру;
Оларды күрделі салым арқылы ауыстыру.

2- Кәсіпорынның айналым қорлары мен құралдары
Кез келген коммерциялық ұйым айналым құралдарынсыз қызмет ете алмайды.Олардың болуы кез келген өндірістік процестің ажырымас атрибуты болып табылады ( сызба, «Кәсіпорыннығ айналым капиталы»).
Айналым капиталы деп қалыпты шаруашылық қызметі кезінде негізгі капиталға қарағанда салыстырмалы мерзімдерде өз нысандарын ауыстыратын кәсіпорын мүлкінің (активтерінің) бөлігі аталады.Өнім өндірісі және сатылуына салынатын айналым капиталы толығымен тұтынылады және тауар бағасы арқылы цикл аяқталғаннан кейін бірден орны толтырылады. Айналым капиталы өзінің құнын бір жылдың ішінде өнімге ауыстырады (қорларды алу сәтінен бастап, өнімді сатудан ақшаның түсу сәтіне дейін) .
Есеп тәжірибесінде «айналым капиталы» түсінігі «айналым құралдары » ұғымына тең келеді.
Айналым құралдары өндірістік айналым қорларынан және айналыс қорларынан тұрады.
Кәсіпорынның өндірістік айналым қорлары үш бөлімнен тұрады:
Өндірістік қорлар – өндірістік процеске жіберу үшін дайындалған еңбек заттары;
Аяқталмаған өндіріс және меншікті дайындаудағы жартылай фабрикаттар-өндіріс процессіне түскенеңбек заттары ;
Болашақ кезең шығындары- нақты кезеңде өндірілетін жаңа өнімді дайындау және меңгеру шығындарынан тұратын айналым қорларының заттық емес элементтері (мысалы, өнімнің жаңа түрлерінің конструкциясы және технологиясын дайындау шығындары, жабдықтарды қайта қою шығындары және т.б.).
Айналым қорларына қоймадағы дайын өнім, жолдағы тауарлар, ақша қаражаты және өнім тұтынушылардың есеп айырысудағы қаражаттары, оның ішінде дебиторлық қарыз жатады.
Айналым қорларының жеке элементтері немесе олардың құрамдас бөліктері арасындағы арақатынас (%-бен) айналым қорлары құрылымы деп аталады.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы айтарлықтай дәрежеде айналым құралдарының пайдалану құрылымы мен деңгейіне тәуелді болып келед. Материалдық ресурстарды пайдалану деңгейі мынадай көрсеткіштерді сипаттайды: материал сыйымдылығы және материал қайтарымдылығы; өнімнің электр сыйымдылығы және энергия сыйымдылығы; материалдық ресурстарды пайдалану коэфиценті және шығындары және т.б.
Барлық бар айналым құралдарының пайдаланылу көрсеткіштері болып табылатындар: есепті кезеңге айналым құралдарымен орындалған айналыс санымен өлшенетін айналыс жылдамдығын сипаттайтын айналымдылық коэффиценті:
Ка=Cө/ ОҚ ,
мұндағы Ка - айналымдылық коэффициенті, ОҚ – айналым құралдарының орташа қалдығы, теңге; Сө – сатылған өнім көлемі.
Бір айналыс үшін қажетті күн санымен өлшенетін айналыс уақытын сипаттайтын бір айналыстың ұзақтығы:
Т=Скүн / Ка ,
мұндағы Т – құнмен есептелетін бір айналыстың ұзақтығы , Скүн – кезеңдегі күн саны (360,90).
Сатылған өнімнің 1 теңгесіне жұмсалған айналым құралдры сомасын сипапаттайтын айналымдылық коэффицентіне кері шама ретіндегі айналым құралдарының жүктемесі:
Кж=ОҚ / Cө,
Мұндағы Кж - айналым құралдары жүктемесі коэффиценті ( сызба, «Өндірістік цикл бойындағы айналым құралдары айналысы», «Айналым құралдары айналымының сатылары»).
Айтарлықтай шамада материалдық ресурстарды пайдалану деңгейі кәсіпорындағы нормативтік база жағдайымен анықталады.Нормативтік база – бұл материалдық ресурстарды жоспарлау және шығындалуын талдау үшін кәсіпорында қолданылатын нормалар мен нормативтердің брлық жиынтығы.Айналым құралдары нормалануы деп кәсіпорында айналым құралдары шамаларының минималды, бірақ жеткілікті (өндірістікпроцестің қалыпты жүруі үшін) шамасын анықтау процесі аталады.Нормаланатын айналым құралдарына шикізат, материалдар, аяқталмаған өндірістің қажетті өндірістікқорлары, болашақ кезең шығындарына салымдар құрылатын айналым құралдарына айналым саласында қызмет ететін ақша қаражаты, негізгі элементтер болып табылатын жөнелтілген тауарлар, есеп айырысу, жүктердің қозғалысы жылдамдығы мен нысандары ерекшеліктерінен келіп келіп шығатын дебиторлық қарыздағы және басқа есеп айырысулардағы қаражат; ақша қаражаты, бағалы қағаздарға қысқа мерзімді қаржылық салымдар жатады. Нарықтық қатнастарға көшкенде, кәсіпорындар мен айналым құралдарының нормативтерін ешкім бекітпейді және ешкім бақыламайды.Алайда бұл нарық жағдайында кәсіпорындар өздері айналым құралдары нормативтерін бекітіп, бақыласын дегенді білдірмейді.Айналым құралдарының жалпы нормативі жеке норматимтер сомпларынан тұрады (Нжалпы):
Нжалпы= Нө.қ+ На.ө+ Нд.ө +Нб.ш ,
Мұндағы Нө.қ – өндірістік қорлар нормативі;
Н а.ө– аяқталмаған өндіріс нормативі;
Н д.ө– дайын өнім нормативі;
Н б.ш– болашақ шығындар нормативі.
Өндірістік қорлар нормативі ағымдағы қорлар нормативінен, дайындық, сақтандыру және көлік қорлары нормативтерінен тұрады.
Аяқталмаған өндіріс нормативі мына формула бойынша анықталуы мүмкін:
На.ө = V * Tц* Kш ,
Мұндағы V - өндірістік өзіндік құн бойынша өнім өндірудің жоспарлы көлемі;
Тц – өндірістік цикл ұзақтығы:
Кш – шығындардың өсу коэффиценті.
Кәсіпорындарда өнімді тең көлемде шығару мен шығындардың өсу коэффицентін ( Кш) келесі формула арқылы анықтауға болады:
Кш =( а + 0,5 в ) / а + в,
Мұндағы а - өндіріс процесі басында бір уақытта жасалған шығындар;
в- дайын өнімді өндіру аяқталғанға дейінгі кезекті шығындар.
Дайын өнім қорлрындағы айналым құралдары нормативін мына формула бойынша анықтауға болады( Нд.ө.):
Нд.ө= Ө тәу.(Тп +Тқ.р.),
Мұндағы Өтәу. - өндірістік өзіндік құн бойынша дайын өнімді тәуліктік өндіру;
Тп - тұтынушыға дйын өнімді жөнелту үшін партияларды құруға қажетті уақыт . күн;
Тқ.р - тұтынушыға жүкті жөнелтуге құжаттарды ресімдеу үшін қажетті уақыт , күн.
Кәсіпорында айналым құралдары нормалануы және бекітілген нормативтерге бақылау жасау - жалпы кәсіпорынды басқарудағы маңызды көрсеткіштердің бірі. Әсіресе , бұл мәселе орта және ірі кәсіпорындар үшін көкейкесті болып
17 қаңтарда Қазақстан Республикасы Парламентінің қос палатасының депутаттарының, шетел дипломатиясы өкілдерінің, үкімет басшыларының және қалың жұртшылықтың қатысуымен өткен отырыста Ел басы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев биылғы Қазақстан халқына «Қазақстан жолы-2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жолдауында «Қазақстан-2050» Стратегиясын ұтымды орындауды, оның басым мақсаттарына жемісті қол жеткізу жолындағы негізгі көрсеткіштерді белгілеп берді.
Кезекті жолдауда мемлекетіміздің дамуының барлық бағыттарына назар аударылып, алдағы уақытқа міндеттер белгіленді.
Жолдауда Елбасы «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асырудың негізгі екі кезеңіне тоқталды. 1-ші кезеңі – 2030 жылға дейінгі индустриялық даму; 2-ші кезеңі -2030-2050 жылдар аралығындағы ғылыми инновация мен «жасыл экономика» қағидаларына негізделген.
Бұл күндері әлемде дамығандықтың іргелі көрсеткіштерін Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше мемлекеттер көрсетіп отыр. Оған әлемдік ішкі жалпы өнімнің 60 пайыздан астамын өндіретін 34 ел Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) кіреді. кіруге тағы 6 ел – Бразилия, Қытай, Үндістан, Индонезия, Ресей және Оңтүстік Африка Республикасы үміткер болып отыр. Ұйымға мүше барлық елдер терең жаңғыру жолынан өтті, инвестицияның, еңбек өнімділігінің, шағын және орта бизнесті дамытудың, халық өмірі стандарттарының жоғары көрсеткіштеріне ие болып отыр.
Мен жер жүзінің дамыған 30 мемлекеттің қатарына кіру жолындағы базалық бағдар ретінде Қазақстанда ЭЫДҰ-ның бірқатар қағидаттары мен стандарттарын енгізу жөнінде міндет қойдым, - деді Президент.
Қазақстан Президенті экономикада, инновациялық дамуда, әлеуметтік-мәдени іс-шаралар мен ғылыми ізденістерде басқаларға үлгі болуға тиісті Астана, Алматы, Шымкент және Ақтөбе сияқты қалалардың өркендеуіне арнайы тоқталып өтті. Шындығында үлкен қалалар аймақтарда инновациялық дамудың ортасына айналуы тиіс.
Үлкен қалалардағы көлік мәселесі, әлеуметтік жағдайы төмен жандарды қолдау, оларға қамқорлық көрсету қарқынды даму жолына түскен ел үшін міндетті қағида.
ЕХРО-2017 көрмесінің «Болашақтың энергиясы» тақырыбы ең үздік әлемдік энергия сақтау технологиясын, күн, жел, теңіз, мұхит және термалды су тәрізді бүгінде бар баламалы энергия көздерін пайдалануда жаңа әзірлемелер мен технологияны пайдалануға мүмкіндік береді. Астана осы саладағы ең үздік әлемдік әзірлемелер мен трендтер көрсету үшін тиімді алаңға айналуы мүмкін. Көрме сондай-ақ елдің өндірістік қуаты мен ғылыми базасын технологиялық жаңғырту және экономиканы жүйелі әртараптандыру үшін қуатты серпін береді.
Мұндай ауқымды іс-шараны өткізу шағын және орта бизнестің дамуына елеулі серпін береді. Көрме елорданың көрмелер объектілері құрылысы мен инфрақұрылымына едәуір жеке меншік инвестицияны тартуға мүмкіндік туғызады.
Әлемдік тәжірибе шағын және орта бизнестің экономикадағы рөлі бағалауға клмейтіндей жоғары екнің көрсетіп отыр. Ал мемлекет өмірінің барлық салаларына әсерін тигізеді: жұмысшылар саны бойынша, өндірілетін тауарларының көлемі бойынша, орындайтын жұмыстары мен көрсететін қызметтері бойынша жекелеген елдерде шағын және орта бизнес субъектілері маңызды рөль ойнайды. Экономика үшін шағын кәсіпорындардың толықтай қызметі оның икемділігінартырытын маңызды сұрақтар болып табылады. Тіпті, шағын және орта бизнестіңдаму деңгейіне байланысты, мамандар елдердің өзгермелі экономикалық жағдайға бейімделу мүмкіндіктерін жталдайды. Қазақстан үшін шағын бизнестің қалыптасуы жоғары дамыған қоғамға, жоғары дамыған экономикаға өтетің көпір болуы қажет. Қиыншылықтар мен сәтсіздіктерге қарамастан шағын және орта бизнес даму үстінде, экономиклық, әлеуметтік, ғылыми-технологиялық мәселелерді щеще отырып қарқын алуда. Шағын және орта бизнесті дамыту келесі мәселелерді шешеді:-қоғамның және халықтың қажеттіліктерін жақсы қанағаттандыруға мүмкіндік береті, өркениетті бәсекелестік нарықтық қатынастардың қалыптасуы;
-ассортименттің кеңеюі мен тауарлар мен қызметтердің сапасының артуы. Тұтынушылардың қажеттілігін қанағаттандыруға ұмтылу арқылы, шағын бизнес қызмет көрсету мен өнім сапасының артуына мүмкіндік туғызады;
-тауарлар мен қызметтердің нақты бір тұтынушыларға жақындауы;
-экономиканың құрылымдық өзгеруіне әсер ету. Шағын кәсіпкерлік экономикаға өтімділік, икемділік береді;
-өндірісті дамытуға халықтың өз ақшаларын тартуы. Шағын кәсіпорын иегерлері өз істеріне өз ақшаларын үлкен қызығушылықпен салады;
-қосымша жұмыс орындарының ашылуы, жұмыссыздық деңгейінің қысқаруы;
-адамдардың шығармашылық мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға, дарындарының ашылуына, әр түрлі қолөнердің дамуына ықпал етеді;
-еңбек қызметіне ірі кәсіпорындар белгілі – бір шектеу қоятын халықтың жекелеген топтарын (үй жұмысымен айналысушылар, зейнеткерлер, мүгедектер, оқып жатқан адамдар) тарту;
-меншік иелері, кәсіпкерлер, басқарушылардың әлеуметтік қатарларының қалыптасуы;
-ғылыми-техникалық дамуды жандандыру;
-жергілікті шикізат қайнары ірі кәсіпорындар қалдықтары қолдану және игеру;
- ірі кәсіпорындарға комплетелетін бұйымдарды дайындау және жеткізу жолымен, көмекші және қызмет көрсету өндірісін құру арқылы әсер ету;
- арендаға алу немесе сатып алу арқылы төмен рентабельді және тоқыраудағы кәсіпорындардан мемлекетті босату;
23.Өнімді сатудан түскен пайданы анықтау. Егер тауарды, өнімді сатудан алынған табыс (СТ) – 8000 тг., ал сатылған өнімнің өзіндік құны (СӨҚ) – 6250 тг., онда сатудан түскен пайда (СТП) қанша?
СТП = СТ – СӨҚ
8000 – 6250 = 1750 тг. құрайды
Жаубы : 1750 тг.
24.Жылына зауытта 160 мың тонна өнім өндірілді. Өнімнің бір данасының еңбек сыйымдылығы 55 адам – сағат. барлық өнімді өндіруге кеткен уақыт шығыны қаншаға тең (мың адам – сағат)?
160000 х 55 =8800
жауабы: 8800 мың адам-сағат
25.4 разряд жұмысшысы 1 айда 23 күн жұмыс істеді. 4 разрядтың сағаттық тарифтік мөлшерлемесі 68 теңгеге тең. Ауысым ұзақтылығы 8 сағат, еңбек шарты – орташа. Жұмысшының айлық жалақысын анықтаңыз.
68 х 8 =544
544 х 23 = 12512 тг.
Жауабы: 12512
№26 билет 1- Кәсіпорынның қызмет ету мақсаттары
Экономиканың дамуының барлық даму сатыларындағы негізгі тізбек кәсіпорын болып табылады.Өйткені кәсіпорында жұмыскердің өндіріс құралдары мен тікелей байланысы анық көрінеді. Жеке өнеркәсіптік кәсіпорын дегеніміз - өндірістік-техникалық бірлігі бар,ұйымдастыру-әкімшілік және шаруашылық тұрғыда тәуелсіз өндірістік бірлік болып табылады. Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпкерді ең басты тұлға деп тану керек.Кәсіпкердің статусы,кәсіпорын мемлекеттік тіркеуден өткеннен кейін ғана бекітіледі.
Кәсіпорын деп, жеке кәсіпкер немесе кәсіпкерлердің бірлестігі құрған,қоғамдық тұтынушылықты қанағаттандыру және пайда табу мақсатымен өнім өндіретін,жұмыс атқаратын,қызмет көрсететін жеке шаруашылық субъектісі.
Кәсіпкерліктің негізгі мақсаты-пайда табу,бірақ жетілген нарықтық қатынастар жоғарыда айтылған екі мақсаттың үйлесімді болуын талап етеді.Әрине,бизнес-кәсіпкерлердің экономикалық ісі, олардың үлкен көлемде пайда түсіру өнері мен мүмкіндігі,тиімділіктің жоғары болуын қамтамасыз етуі деген мағананы білдіреді.Сонымен қатар,нарықты эканомика жағдайындағы бизнестің дамуы тұтыну нарығының тауар мен қызмет түрлері және оның толығуына әсер етеді,экономикалық құрылымдық дамуын жандандырады,ғылыми-техникалық жетістіктердің енгізілуіне себепші болумен бірге, өндірістің тиімділігінің жан-жақты жоғарылауына ықпал жасайды.
Кәсіпорынды құру алдында, кез келген кәсіпкердің және кәсіпкерлер тобының алдында нақты белгіленген мақсаты болуы керек. Бұл мақсат-өз өніміне немесе қызметіне бірқалыпты тапсырыстың болуымен бекітілуі керек. Шығарылатын өнім немесе көрсетілетін қызмет қажетті материалдық ресурстармен қамтамасыз етілуі керек. Одан кейін жаңа істі бастау барысында өз капиталының әр уақытта толықтыруын қамтамасыз ету жағдайларын ойластырған жөн. Осы барлық мәселелерді негізгі құжат кәсіпкерлік бизнес-жоспарда нақты әрі толық көрсеткен жөн.
Қазіргі заманғы кәсіпкердің ең басты маңызды қасиеті- тез өзгеретін жағдайларға бейімді болуы.Ол үшін өзі таңдаған іс жасайтын ортаны кәсіпкер жан-жақты меңгере білуі керек. Кәсіпкер көздеген мақсатына сай алдыға ұмтылушылығымен, кез келген сәтсіздікке ұшыраған жағдайда оған төтеп беретін жігерлілігіне сай өз тарапынан болатын олқылықтардың орнын толтыруда жіберілген қателіктерге сын көзбен қарай алатындай болған жөн,сонымен қатар одан қалай шығудың жолын қарастыра алатындай табандылығы болуы керек.Кәсіпкер өз ісіндегі ортақ әріптестерінің сенімді болуын ойластыруы тиіс.Бәсекелестік күреске дайын болуы қажет.
Қазіргі заманғы кәсіпорынды ұйымдастыру – күрделі жұмыстарды талап ететін құрылым.Нарықты экономика жағдайы бойынша өндірістік кәсіпорынды ұйымдастыруда төменде көрсетілген үш негізгі бағыттың маңыздылығы жоғары болады:
1)өндірістің ғылыми ұйымдастырылуы;
2)еңбектің ғылыми ұйымдастырылуы;
3)басқарудың ғылыми ұйымдастырылуы.
1.Өндірістің ғылыми ұйымдастырылуы–кәсіпорындағы тиімді техника- технологиялық жүйенің жасалуын мақсат тұтады.Бұл – өндірістік қондырғы мен технологияның сенімді және тиімді қызмет етуі, жұмыскерлердің техникалық ұйымдастырушылық өзара байланысының реттелуі болып табылады.
2.Еңбектің ғылыми ұйымдастырылуы – ұжымдағы бір қалыпты дұрыс еңбек қарым- қатынастарын құру. Оның ішіне жоғары өнімділікке, творчестволық еңбекке тиімді қажетті жағдайлардың, іс-шараларының жүйесі кіреді.Бірақ еңбекті ғылыми ұйымдастырудың мүмкіндіктері кәсіпорынның техника-технологиялық жағдайымен, оның қаржылық экономикалық активімен шектелген – басқаша айтқанда сол активтердің көлеміне байланысты.
3.Басқарудың ғылыми ұйымдастырылуы – кәсіпорынның материалдық жағынан және еңбек жүйесіне дұрыс бағыт алуына әсер етуін қамтамасыз ететін техникалық,экономикалық және әлеуметтік құралдар.Олар технологиялық,экономикалық тиімділіктің қанағаттанарлық деңгейіне жетуіне керекті екі жүйенің үйлесуіне ықпалын тигізеді.
Кез келген кәсіпкерлік акция адамдар арасындағы өзара байланысты ұйымдастыру үшін керек.Ол неғұрлым тыңғылықты жаңадан жасалып, ыңғайлы түрде реттелсе, солғұрлым шығарылған шығындарды экономикалық тұрғыда ұтымдылық жағынан пайдалылы етіп қайтаруға болады.
2- Кәсіпорынның өндірістік және ұйымдық құрылымы.
Өндіріс – бұл адамдардың табиғи заттарға әсер ете отырып, материалдық және рухани игіліктреді өндіру процесі.
Игіліктер – қажеттіліктерді қанағаттандыратыни заттарды айтамыз. Өндіріс үш элементтің: адам еңбегі, еңбек заты, еңбек құралдарының өзара әрекеті арқасында жүзеге асырылады. Оларды еңбек процесінің қарапайым моменті деп атайды.
Еңбек - бұл адамдардың материалдық рухани игіліктер өздерімен қызмет көрсетуіне байланысты мақсатты нәтижелі қызметі.
Еңбек заты – адамның дайын өнім өндіру мақсатында өз еңбегі арқылы әсер ететін зат.
Еңбек құралдары – бұл адамдардың еңбек затына әсер ететін қаруы.
Өндіріс құрал жабдықтары - қандай да бір тауарды өндіруге қажет еңбек заттары мен құралдарымен жиынтығы.
Игіліктер өндірісі біріншіден адам мен табиғаттың қарым-қатынасын, екіншіден өз шаруашылық қызметтері барысындағы адамдардың өзара қарым-қатынастарын бейнелейді. Өзара қарым-қатынастың бірінші типін өндіргіш күштер деп, ал екіншісін экономикалық қарым-қатынастар деп аталады.
Өндіргіш күштер – қоғамның өндірісінің жеке және заттық факторларының өзара әрекеті адам мен табиғат қатынасының шешуші белсенді элементтері.
Экономикалық қатынастар – адамдар арасында қызметтер мен материалды рухани игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну процесі барысында пайда болатын қатынастар. Бір жыл бойы өндірілетін адамдардың шаруашылық қызметтің нәтижесі қоғамдық өнім болып табылады. Өзінің қозғалысында 4 сатыдан тұрады. Олар - өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну.
Өндіріс – пайдалы өнім шығару процесі. Бұл бастапқы саты. Оның қоғам-ң өнімнің қозғалыстағы орнына қарай экономистер әртүрлі бағыттар ұсынады. Біреулер бұл саты шешуші мағынаға ие дейді.
Бөлу - өндірілген өнімдегі әр адамның үлесін анықтауды білдіреді.
Айырбас – бұл бір өнімнің басқа өнімге айырбастау процесі.
Тұтыну – адамның қажеттіліктерін өтеуі үшін өндірілген игілектерді қолдануы. Тұтыну өнімді пайдаланудың тәмәмданушысы болып табылады.
Тұтыну екі сипатта - өндірістік және өндірістік емес болады.
Өндірістік емес тұтыну- жеке және қоғамдық болып екіге бөлінеді.
Жеке тұтыну- бұл адамдардың тамаққа, киімге, білім, демалысқа және т.б. қажеттіліктерін қанағаттандыру.
Қоғамдық тұтыну- қоғамның ғылымға, мәдениетке, білімге, басқаруға және т.б. қажеттіліктерін қанағаттандыру.
Өнімдерді тұтынған кезде олар оң мағынада жойылады. Яғни, оларды ұдайы өндіріп тұру қажет. Ұдайы өндіріс бұл өндіріс процесінің қайталануы. Ұдайы өндірістің жай және ұлғаймалы түрлері бар.
Жай ұдайы өндіріс- өндіріс процесінің бұрынғы ауқымында қайталануы. Ал ұлғаймалы ұдайы өндіріс – ұлғаймалы мөлшерде өндірістің жаңартылып отыруы. Қоғамдық өнімнің барлық өтетін төрт сатысы немесе кезеңдері өзара тығыз байланысады және қоғамдық өндірісті құрайды. Қоғамдық өндірістің әрекет етуінің маңызды көрсеткіші оның тиімділігі. Бұл оның шығындарына қатынасымен анықталады.
Қоғамның әлеуметтік құрылысы- әлеуметтік заңдарға, яғни жұмыс істейтін азаматтар, жұмыссыздар, әртүрлі себептерге байланысты жұмыс істеуге мүмкіндігі жоқ адамдардың жайдайын реттейтін құқықтық нормалар жиынтығына негізделеді. Әлеуметтік заңнан елдегі зейнетақы, жәрдемақы төлеу, мүгедектерге, аурулармен басқа да еңбекке жарамысз халыққа қызмет көрсетуді көздейтін әлеуметтік сақтандыру жағдайы тәуелді. Табиғи ортаға табиғи және еңбек ресурстары мен басқа да өмір сүру жағдайлары жатады:
а) табиғат берген сыйлары табиғи ресурстарды құрайды. Әлемде іс жүзінде барлық табиғи ресурстарға аса бай елдер: Ресей, Қазақстан, АҚШ, Қытай мемлекеттері жатады. Көптеген елдер өзінің экономикалық қызметін ресурстарының табиғи шектелмегендігі жағдайында жүзеге асырады. Өз кезегінде шікізат материалдары қоғамдық өндіріске тартылып және онда сан мәрте өңделген соң ғана экономикалық ресурстарға айналады. Қазіргі заманғы өнеркәсіп 75%-ке дейін зор көлемде шикізатты жұмсайды. Табиғи ортаның екінші маңызды элементі еңбек ресурстары. Олардың материалдық немесе өндірістік сфераларда қамтылған белгілі экономикалық белсенді халықты құрайды. Батыстың дамыған елдерінде бұл барлық еңбек ресурстарының 70%-не, ал дамушы елдерде 45-55%-не тең.
Нарықтық экономикада тауарлар мен қызметтерді өндіру және оларды нарықта сату фирмалар мен кәсіпорындар арқылы жүзеге асырылады.
Бұл айтылғандарды әрі қарай түсіну үшін кәсіпорын (өндірістік бірліктер), фирмалар және өндірістік салалар түсініктеріне тоқтап өтейік.
Кәсіпорын–бұл тауарлар мен қызметтерді болу және өндіруде бір немесе бірнеше функцияларды орындайтын материалдық құрылым, мысалы зауыт немесе фабрика, ферма, шахта, көтерме сауда дүкені, қойма және т.т.
Фирма –бұл осындай кәсіпорындарды иеленіп, оны басқаратын кәсіпкерлік құрылым. Көпшілік фирмалар тек қана бір кәсіпорынды басқарады, дегенмен басқару шеңберінде бірнеше кәсіпорын болатын фирмалар да аз емес.
Сала –бұлбірдей немесе біртектес тауарла рөндіретін фирмалартобы.Фирмалардың ұйымдастырылу құрылымы әртүрлі және кей уақытта өте күрделі болады. Фирманың оптималдықкөлеміне өндірістің саласы, технология, фирманың бірігу дәрежесі әсер етеді. Құрамында бірнеше кәсіпорын болатын фирмалар ұйымдастыру құрылымы бойынша көлденең, тік және конгломерат түрінде біріккен болып бөлінеді.
Өнім бірлігін өндірудегі (сатудағы) пайдасын анықтау. Тұтынушының тапсырысы бойынша, кәсіпорын өнімді 7000 теңгеге сатты. (Бі = Б тапсырыс бойынша). Өзіндік құны 6000 тг. (Өі = Ө тапсырыс). Қаралған мысалда пайда Пі?
Пі = Бі – Өі
7000-6000 = 1000 тг.
Жауабы: пайда – 1000 тг.
№ 27 билет 1 Кәсіпорынның негізгі капиталы. -Болашақта белгілі бір тауарлар мен қызметтер түрін пайдалану - өндіріс процесінде анық бір мөлшердегі ұзақ уақытпайдаланатын ресурстар қоры болуын қажет етеді, яғни капитал болуы керек.
Капитал - экономикалық теорияның негізгі және біршама күрделі категорияларының бірі. Теориялық тұрғыдан да,практикалық тұрғыдан да капитал түсім ұғымымен тікелейбұнда капиталдың барлық ғылыми түсіндірмелерінде көріністапқан. Капитал авансталады, яғни ол толығымен таусылмай, иеленушінің қолына түсім ретіндегі пайда болып қайтакелуі үшін айналымға түседі. Бірақ бұл тұрғыда экономикамектептерінің ойлары ұштаспайды, яғни олар капиталдыңтабиғаты жөнінде әртүрлі тұжырымдар айтқан.
Капиталдың кең тараған анықтамаларының бірінде капитал - ежелгі өндірілген құндылық (manufactured goods) деп танылады. Сонымен, физиократтар құрал-саймандар мен шикізатты капитал деп есептеген. А.Смит оны жинақталганеңбек деп түсіндірген. Д.Рикардо капиталға "Капитал -тамақтан, киімнен, құрал-жабдықтардан, шикізат материалдарынан, машиналардан тұратын, өндірісте еңбектііске қосу үшін қолданылатын мемлекет байлығының бірбөлігі" деген анықтама берген.
Өзінің алдындағы тұжырымдаушылардан айырмашылығы: К.Маркс капиталды әлеуметтік сипаттағы категория ретінде қарастырады. Ол капиталды түсім әкелетін, өзіндік өсімі бар құн деп бағалайды. Өзіндік өсімі бар құн ретінде ол тек жалға алынған жұмысшылардың еңбегін бағалайды. Сондықтан, К.Маркстің пайымдауы бойынша, капитал -заттық емес, когамдық қатынастардың белгілі бір типі болып саналатын арнайы экономикалық категория.
Бүгінгі таңдағы батыстың экономика ғылымдарында капитал - өндірісте қолданылатын, материалды, ақшалай және интеллектуалды құралдар құндарының қосындысы болып
есептеледі. Экономикалық теорияда:
Нақты (физикалық, өндірістік) капитал - өндірістің әр түрлі фазаларында қолданылатын және адам еңбегінің өнімділігін ұлғайтатын материалды қажеттіліктер жиынтығы. Дәлірек айтқанда, физикалық капитал ғимарат, жабдықтамалар, машина сынды ұзақ мерзімді қолданыста болатын нақты активтерден тұратын негізгі капиталдан және өндірістің әрбір шоғырына жұмсалатын шикізат, негізгі және қосымша еңбек материалдарынан тұратын айналым капита лынан тұрады.
Қаржы (ақшалай) капиталы - ақшалай қажеттіліктердіңжиынтығы және құнды қағаздардың ақшалай көрініс табуы.
Адам капиталы - білім алу, тәрбие, еңбек нанымдары сынды "өндірістердің" нәтижесін білдіреді. Білім алуғажұмсалған шығын иеленушіге бірқалыпты түсім, жоғарытөлемақы, қызық та болашағы зор жұмыс және әлеуметтікдәрежесінің ұлғаюы сынды капитал қалыптастырушы инвестиция ретінде бағаланады.
Сонымен, капитал ұғымына ұзақ уақыт пайдаланатынматериалдық және материалдық емес объектілерді: машиналар, ғимараттар, құрылыстар, көліктер, құрал-жабдықтар,шикізат қоры, жартылай фабрикаттар, патенттер, «ноу-хау»және т.б. кіргізеді.
Капитал заттық формада өндіріс құралдарында көрінісберсе, ал өндіріс құралдарына салынатын капитал инвестиция түрінде көрініс береді.
Капиталға деген көзқарастар әртүрлі, бірақ олардыбіріктіретін бір нәрсе бар. Ол капиталдың - табыс әкелугеқабілеттілігі. Қорыта келгенде, капитал - тұрақты табысәкелетін құндылық.
Капитал нарығы - бұл өндіріс факторлары нарығыныңмаңызды құраушы бөлігі: ақша қүралдарын шоғырландыратын және қайта бөліп отыратын, негізгі капиталдың қозғалысын қамтамасыз ететін, табысты мейлінше арттыратын, экономикалық қатынастарды демеп отыратын және капиталғасұраныс пен ұсыныс пайда болатын сфера.
Капиталға сұраныстың субъектілері ретінде шаруашылық жүргізуші субъектілер, яғни бизнес, кәсіпкерлер, мемлекет саналады. Капиталдың сұранысқа ие болуының бастысебебі, оның өз иесіне пайда әкелетіндігі болып табылады.
Капиталга сұраныс ақшаға сұранысты емес, инвестициялық құралдарға сұранысты жорамалдайды, сондықтанкапитал мұндай жағдайда тек қаржыландыру түрінде ғанаемес, сонымен қатар материалдық және материалдық емес күрделі құрылыс немесе өндіріс кұралдары түрінде болуымүмкін.
Капиталға сұраныстың конфигурациясы өндірістің басқафакторларына сұраныс секілді. Тұтынушылардың капиталғасұраныс қисығы кемімелі (абцисса осіне жақындайтынинвестициялық құралдар көлемі) қисық сызық түрінде көріністабады. Капиталға сұраныс капиталдың шекті өнімділігініңазаю заңдылығына бағынады, сондықтан капиталдың табыстылық деңгейі инвестициялық құралдардың өсуіне (капиталдыңкөбеюіне) байланысты азаяды.
Сырттай қарағанда капиталға сұраныс ақшаның белгілібір сомасына деген сұраныс сияқты болып көрінеді. Бірақакшаға сұраныс пен ақшалай формадағы капиталға сұранысекеуі екі түрлі нәрсе. Бизнес инвестициялық құралдарға сұраныс жасайды, себебі өндіргіш қорлар, физикалықформадағы капиталды (құрал-жабдық т.б.) сатып алу үшінбелгілі бір ақша сомасы қажет болады. Үй шаруашылықтарыүшін де (халық) ақша қажет, бірақ бұл сұраныстың табиғатыбасқаша, оның кәсіпкерлік қызметпен байланысы жоқ.Осылайша, капиталдың таза өнімділік қабілеті инвестициялыққұралдардың өсуіне байланысты азая береді.
Капитал ұсынысының субъектілері болып үй шаруашылықтарының қаражаттары, жеке қаражаттар, қүқықтық білім құралдары және де мемлекеттің қаражаттары саналады.
Капитал ұсынысының қисыгы баска да өндіріс факторларының ұсыныс қисығына ұқсас және өспелі қисықсызық болады. Инвестициялық қаражаттар берілгенде үйшаруашылықтары ақша қаражатгарын жеке бизнес немесеөндіріс мақсатында пайдалану мүмкіндігін қолдан жіберіпалады, сондықтан неғұрлым ақша қаражаттары инвестиция түрінде берілсе, соғүрлым қолдан жіберіліп алынғанмүмкіндіктер мен пайдаланылмаған мүмкіндіктер шығыныкөп бола түседі.
Капиталды құру мен кеңейту үшін салынатын қажеттіақша мөлшері - инвестициялар деп аталады. Инвестициялау-капитал қорының құрылу немесе толығу процесі. Әдетте инвестициялау процесі дегенде осы жылдағы жаңа капиталдыңағымы айтылады.
Инвестицияныңжалпы және таза түрлері бар. Жалпыинвестиция - капитал қорыныңжалпыөсімі. Жалпыинвестициялар капитал қорын өсіруге, кеңейтуге бағытталғаншығындар мен тозығы жеткен капиталдарды ауыстыруғакететін шығындардың қосындысына тең болады. Амортизация - тозған негізгі капиталдыауыстыру процесі. Таза инвестициялар - ауыстыруға кететін қаржыларды шығарыптастағаннан кейін қалған жалпыинвестициялар:
Жалпыинвестициялар - амортизация = Таза инвестициялар
Егер жалпы инвестициялар амортизациядан артып түссе,онда таза инвестициялар оң шама болады (капитал қорынөсірудеорын алады, өндіріс кеңейеді). Егер жалпы инвестициялар амортизациядан аз болса, онда таза инвестициялартеріс шама болады, яғни бар капиталдың өзі "желіне бастайды". Ең соңында егер жалпы инвестициялар амортизацияғатең болса, онда капитал қоры бұрынғы қалпында қалады,өндірістің де сол ауқымда (қарапайым ұдайы өндіріс) қалуыорын алады.
2- Кәсіпорын табысын құру және тарату ерекшеліктері.
Қаржылық ресурстар иелігіне алынған жағдайда кәсіпорын қызметі қаржылық ресурстар мен капиталдың үлкен маңыздылығы барысында нақты тәжірибелік мәнге ие болады. Бірінші кезекте – өнім сатудан түсім нысанындағы қаржылық ресурстар. Өнім сатудан түскен түсім деп сатып алушыға жөнелтілген өнім үшін кәсіпорынның есеп айырысу шотына түскен ақша қаражатын атаймыз.
Өзгермелі жағдайларға байланысты басқару мәселелерін анықтау үшін бәсеке қабілеттілігін сақтау үшін кәсіпорын қызметінің барлық салаларындағы қызметін талдау қажет. Кәсіпорын қызметінің соңғы, қорытынды нәтижесі болып оның негізгі және негізгі емес қызметінен табыстар табылады. Кәсіпорынның жиынтық табысына түсім, тауарлар мен қызметтерді сатудан, жұмыс орындаудан түсетін ақша қаражаты, мүліктік құндылықтарды сатудан түскен ақша қаражаты,ақшаны несиеге беруден алынған пайыздар және басқа да ақшалай және материалдық түсімдер жатады.
Кәсіпорын нарықтық қатынастар жағдайында барынша пайда табуға тырыспаса да, өзінің тауарлары мен қызметтерін сату нарығындағы позициясын тұрақты ұстауға мүмкіндік беретін пайда көлемін алуға, сонымен қатар бәсеке жағдайында өз өндірісін серпінді дамытуға күш салу керек. Соның нәтижесінде пайда табу көздері мен оларды пайдалану әдістерін іздестіре білу қарастырылады.
Нарықтық қатынастар жағдайында әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, пайда алудың үш негізгі көзі бар:
Бірінші көзі кәсіпорынның қандай да бір өнім өндіру бойынша монополиялық жағдайы есебінен құрылады.
Екінші көзі өндірістік және кәсіпкерлік қызметпен байланысты. Мұнда бәрі де тиісті маркетингті жүргізуге келіп тіреледі. Пайданың шамасы өнім өндіру бойынша кәсіпорынның өндірістік бағыттылығын дұрыс таңдауына, өз тауарлары мен қызмет көрсетулерін сатудың бәсекеге қабілетті жағдайларын құруға, өндіріс шығындарын төмендету құрылымына байланысты.
Үшінші көзі кәсіпорынның инновациялық қызметінен туындайды. Өндірілетін өнімнің үнемі жаңартылып отыруы, оның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету, сату көлемінің өсуі және пайда массасының артуын қарастырады.
«Таза табыс» түсінігі жиі қолданылады, ол жалпы, жиынтық табыстар және материалдық ресурс шығындары арасындағы айырма ретінде анықталады. Одан да тар мағынада табыс пайдамен байланысты болып келеді. «Табыс» сөзінің қандай мағынада қолданылып тұрғанын түсіндіру үшін оған қосылатын түсіндірме сөздермен бірге қарастыру қажет.
Баланстық (жиынтық) және таза (қалдық) табыс түрлері болады. Баланстық табыс үш ірі элементтен тұрады: өнім сату, жұмыс орындау, қызмет көрсетуден алынатын пайда (зиян); негізгі құралдар, олардың басқа да шығыны, кәсіпорынның басқа мүліктерін сатудан түскен пайда (зиян); сатудан тыс әрекеттерден түсетін қаржылық нәтижелер. Таза пайда баланстық табыстан салық, аударымдар, айыппұлдар және басқа да бірінші кезекті төлемдерді алу жолымен анықталады.Табыстың құрылуы және таралуы ҚР нарықтық экономикасы қағидаларымен және заңдармен жүзеге асырылады (сызба, «Табыстың құрылуы және пайдаланылуы»).
Тарату объектісі кәсіпорынның баланстық табысы болып табылады. Оның таратылуы деп пайданың бюджетке бағытталуы және баптар бойынша кәсіпорында пайдалану түсіндіріледі. Кәсіпорын қарамағында қалатын пайданың шығындану бағыттарын және оны пайдалану баптары құрылымын анықтау кәсіпорын құзырында болады.
Пайданы тарату қағидаларын былайша құруға болады:
Кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық және қаржылық қызмет нәтижесінде алынатын, мемлекет пен шаруашылық субъектісі ретінде кәсіпорын арасында таратылатын пайда.
Мемлекетке пайда әкелетін бюджеттік мөлшерлемелер негізсіз мүмкін емес (салықтар мен алымдар түрінде түседі)
Кәсіпорын қарамағында қалатын пайданың шамасы салықтарды төлегеннен кейін оның өндіріс көлемін арттырудағы және өндірістік-шаруашылық және қаржылық қызметі нәтижесін жақсартудағы қызығушылығын төмендетпеуі керек.
Кәсіпорын қарамағында қалатын ең бірінші оның келешектегі дамуын қамтамасыз ететін жинаққа бағытталады, ал қалған бөлігі тұтынуға бағытталады.
Кәсіпорында таратуға арналған таза пайда, яғни салықтар мен басқада міндетті төлемдерді төлегеннен кейін кәсіпорынның қарамағында қалатын пайда болады.
Кәсіпорын жұмысының жоғары нәтижелеріне қол жеткізу пайданы құру, тарату және пайдалану процестерін басқаруды ұсынады. Басқару пайданы талдау, оны жоспарлау және пайданы арттыру мүмкіндіктерін үнемі іздестіріп отырудан тұрады.
Сатудан түскен пайданы басқару:
Едәуір мөлшерде пайда әкелетін бизнес түрін нақты анықтау;
Алынатын пайда массасының артуын қамтамасыз ететін айналым құралдарының айналымдылығын арттыру;
Кәсіпорын мүлкіне салынған қаражатты ұтымды пайдалану.
Баланстық пайданы басқару:
Бар қайнар көздер бойынша табыстар максимизациясы;
Баланстық пайданың құрылу көздерінің номенклатурасын кеңейту.
Салық салатын пайданы басқару қолданыстағы заңнамаларға сәйкес салық салынатын пайданың шамасын кемітетін және кәсіпорын иелігіндегі пайданың артуын қамтамасыз ететін салық салу жеңілдіктерін кеңінен пайдалануды ұсынады.
Таза пайданы басқару шаруашылық жүргізудің нақты жағдайларына сәйкес пайданы тарату қағидаларын анықтауды ұсынады. Таза пайданы тарату – бұл инвестициялық, техникалық және дивидендтік саясат мәселелері.
Пайданы басқару – бұл пайданы пайдаланудың негізгі бағыттарын анықтау, шаруашылық субъектісінің алдағы және жеке перспективаларын болжау.
Экономикалық талдау – кәсіпорынның қаржылық ресурстарын жоспарлауға және болжауға, олардың тиімді пайдалануына бағытталған жұмыстың маңызды кезеңі.
Қаржылық нәтижелерді талдау мақсаттарына мыналар жатады:
Баластық және таза пайда көрсеткіштері динамикасын бағалау;
Баланстық табысты құрудың құрамдас элементтерін игеру;
Пайдаға әсер ететін факторлардың ықпалы және әсер етуін өлшеу;
Рентабельділік көрсеткіштерін анықтау;
Пайданың өсу резервтерін, оларды шоғырландыру әдістерін анықтау және бағалау.
Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерін құрастыру
Кәсіпорынның жалпы табысы – өнімді өткізіп, материалдық шығындарды шегергендегі кіріс, кәсіпорынның таза өнім нысанын көрсетеді, өзіне жалақыны және пайданы қосады.
Жалпы табыс
Материалдық шығындар Жалақы Пайда
Өндірісшығындары (өзіндік құн) Таза табыс
Өткізу көлемі
Гольван элементтері өндірісіндегі агломерат массасын дайындайтын 5 раряд жұмысшысы 1айда 40 тонна масса өңдеді. Ауысымдық өнімділік мөлшері – 2000 кг.масса, күндік тарифтік мөлшерлеме - 720 теңгеге тең. Жұмысшының айлық жалақысын анықтаңыз.
40 х 720 = 28800
28800: 2 = 14400
Жауабы: 14400
№ 28 билет 1- Кәсіпорын жұмысының рентабельділігі. Өзінің динамикалылығымен сипатталатын нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайымен байланысты сан алуан шешімдер қабылдауға тура келеді. Кәсіпорын жұмысының тиімділік дәрежесін бағалау үшін алынатын нәтиже (жиынтық табыс, пайда) шығындармен немесе қолданылатын ресурстармен салыстырылады. Пайданы шығындармен салыстыру рентабельділікті немесе рентабельділік нормасын білдіреді.
Шаруашылық субъектісінің өндірістік қызметін бағалау көсеткіші болып сату рентабельділігі табылады. Ол өнім, жұмыс және қызметке сұраным деңгейін, сонымен қатар шаруашылық субъектісінің тауарлық ассортименті мен тауарлық стратегиясын қаншалықты дұрыс анықталғанын көрсетеді. Сату рентабельділігі пайызбен көрсетілген өнімді сатудан түскен түсімнің шамасына пайданың қатынасын сипаттайды.
Рентабельділік – салыстырушылық қасиеті бар, тиісінше әр түрлі шаруашылық субъектілерін салыстыру кезінде қолданылатын салыстырмалы көрсеткіш. Өндіріс және өнім рентабельділігі болады. Рентабельділік кәсіпорынның өндірісітік-шаруашылық қызметінің экономикалық тиімділігін, яғни пайдалылығын бағалау өлшемі болып саналады.
Кәсіпорын өнімінің бірнеше түрін өндіруі мүмкін. Жеке өнімдердің рентабельділігінің өнімнің жалпы рентабельділігіне ықпалын анықтау үшін:
Сату көлеміндегі әрбір өнім түрінің үлес салмағын;
Рентабельділіктің жеке көрсеткіштерін;
Жеке өнімдердің рентабельділігінің оның орташа шамасына ықпал ету шамасын анықтау қажет.
Капитал рентабельділігі кәсіпорын қаражатының әрбір салынған теңгесінен пайда шамасын сипаттайды.
Капитал рентабельділігінің негізгі көрсеткіштері болып мыналар табылады:
Активтер рентабельділігі;
Ағымдағы активтер рентабельділігі;
Инвестициялар рентабельділігі;
Меншікті капитал рентабельділігі.
Мүлік рентабельділігі = кәсіпорын қарамағындағы пайда / активтердің орташа шамасы
Бұл көрсеткіш пайданың қанша бірлігі қаражат тарту көзіне байланыссыз активтер құны бірлігінен алынғандығын көрсетеді.
Кәсіпорын қарамағындағы пайда деп таза пайдаға жататын салықтарды төлегеннен және шығындарды өтегеннен кейін қалатын пайданы айтады.
R ағымдағы активтер = кәсіпорын қарамағындағы пайда / ағымдағы активтердің орташа шамасы.
Акционерлік қоғам құқығында жұмыс істейтін кәсіпорындар үшін салынған капитал табыстылығы дәрежесін бағалаудың негізгі көрсеткіші ретінде меншікті капитал көздеріне таза пайда (Пт), баланстық (Пб) немесе кәсіпорынның қарамағындағы пайданы (Пкәс.) жатқызу алынады.
R меншікті капитал = Пб , (Пт) немесе Пкәс. / меншікті қаражат көздері
Бұл көрсеткіш меншікті қаражаттың бір теңгесіне пайда шамасын сипаттайды. Меншікті капитал рентабельділігі коэффиценті биржадағы акция бағамын бағалауда маңызды рөл атқарады.
Барлық активтер мен меншікті капитал ренабельділігі көрсеткіштердің арасындағы айырмашылық қаржыландырудың сыртқы көздерін тартумен түсіндіріледі. Егер заемдық қаражат осы заемдық капиталға пайыздарды төлеуден жоғары пайда әкелетін болса, онда айырмашылық меншікті капиталды қайтаруды жоғарылату үшін қолданылуы мүмкін. Егер активтер рентабельділігі заемдық қаражатқа төленетін пайыздан кем болса, онда тартылған қаражаттың кәсіпорын қызметіне ықпал теріс бағалануы керек.
Rинв = [Пб / ( НҚорт + АҚН )]100%,
мұндағы НҚ орт– негізгі өндірістік қорлардың орташа жылдық құны, теңге;
АҚН – айналым қорларының нормативті, теңге.
Сатылған өнімнің рентабельділігі мына формуламен анықталады:
Rө = Пө / Өқ *100%.
Рентабельділікті арттыру резервтері: өндіріс көлемі мен өнім сатуды арттыру есебінен, баланстық пайданың өзгеру нәтижесінде, ортақ рентабельдік деңгейінің өзгеруі нәтижесінде, өнімнің өзіндік құнының деңгейінің өзгеруі нәтижесінде орын алады ( сызба, «Кәсіпорын жұмысының рентабельділігі»).
Өндіріс көлемі мен өнімді сату көлемінің артуы есебінен пайданың артуы мына формуламен анықталады:
∆П = (Q1 / Q0 -1) Пбө ,
мұндағы Q1 , Q0 – есепті және базисті кезеңдегі өнім сату көлемі, теңге;
Пбө– базисті мерзімде өнім өткізуден тапқан пайда.
Баланстық пайданың өзгерісі нәтижетінде жалпы рентабельділік деңгейінің өсуі (кемуі) келесі формуламен анықталады:
∆Rж = [(Пб1 – Пб0) / Қ1 + АҚН1 )]100%,
Жалпы рентабельділік деңгейі өзгеруінің нәтижесінде пайданың артуы (кемуі) мына формуламен анықталады:
∆П = (R1 –R0 ) / (Қ1 + АҚН1 )
Өнімнің өзіндік құны деңгейінің өзгеруі нәтижесінде пайданың артуы (кемуі) мына формуламен анықталады:
∆П = Ө1 – (Ө0 Jq ) / 100.
мұндағы Jq – өнім өндірісінің көлемі индексі.
2- Кәсіпорынның баға саясаты және оны жүзеге асыру әдістері. Нарықтық қатынастар жағдайында кез келген коммерциялық ұйым үшін бағаның рөлі бірден артады. Бұл жағдай көптеген себептерге байланысты. Баға деңгейіне байланысты: коммерциялық ұйымның пайда шамасы, ұйымның бәсекеге қабілеттілігі және оның өнімі, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы. Тиімді баға саясатын таңдау қарапайым іс емес және маркетингтік қызмет құруды талап етеді. Баға экономикалық санат ретінде бірқатар қызмет атқарады.
Баға еліміздің және жеке алынған шаруашылық субъектісі үшін жалпы экономикасының дамуында маңызды рөл атқарады.
Кәсіпорын бекітетін өнімнің баға деңгейі көбінесе кәсіпорынның алдағы уақытқа және перспективаға қандай мақсаттар қоюына байланысты. Тәжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның мынадай баға стратегиялары кең таралған:
Қалыпты рентабельділік кезіндегі нарықтағы тұрақты жағдайдың сақталуы;
Нарықтан «қаймағын алу» жолымен пайданың үстінен пайда табу;
Бәсекелестіктердің ығысуы;
Нарық жағдайында өмір сүрушілікті қамтамасыз ету және банкроттылықты болдырмау;
Нарыққа жаңа өнім енгізу;
Сапа көрсеткіштері бойынша лидерлікті жеңіп алу және т.б.
Баға саясатын таңдап алу кәсіпорын қызметі басымдылығын бағалауға негізделген. Әрбір баға стратегиясы оң және теріс сипаттамалар жиынтығынан тұрады. Сондықтан, мысалы, олардың біреуін таңдап алу басқасының артықшылығын теріске шығаруға алып келеді.Нәтижесінде нақты бағалау әдетте баға белгілеудің аралас стратегиясына, кәсіпорынның қызметінің бағыт алуына әкеледі.
Әрбір фирма өзінің өніміне бастапқы баға белгілеудің нақты, реттелген әдістемесін қолдануы керек. Нақты анықталған баға саясатының болмауы кәсіпорынның әртүрлі қызметтерінің осы салада шешімдерді қабылдауында түсінбеушілік тудырады, осы шешімдердің келіспеушілігене алып келуіде мүмкін. Тәжірибе жүзінде баға стратегиясының көптеген сериялары бар:
Жоғары баға стратегиясы алғашында өндірістің жоғары шығындарын сатуды, сонан кейін барып олардың төмендеуін қарастырады. Бұл потенттермен қорғалған жаңа тауарларға қатысты. Ұқсас стратегия ағымдағы сұранымның жоғарғы деңгейі жағдайында мүмкін болады.
Төмен баға стратегиясы немесе нарыққа «ену» стратегиясы. Бұл сатып алушылар бағаның төмендеуіне және сұранымды арттыруға тез назар аударған кезде өндірістің үлкен көлемімен және сұранымның жоғары икемділігімен нарықта тиімді болатын сұранымды реттеу мақсатында жасалады. Фирма жаппай өндіріс есебінен бағаның төмен деңгейін ұстанады.
Сараланған баға стратегиясы барлық мүмкін болатын жеңілдіктерге сәйкес және әртүрлі нарықтар, олардың сегменттері мен сатып алушылар үшін бағаның орташа деңгейі үстемелер бекітуде байқалады.
Жеңілдік берілген баға стратегиясы – фирма қызығушылық танытатын сатып алушыларға жеңілдік баға мен тауар ұсына отырып, олармен жұмыс жасауға бағытталған.
Икемдік баға стратегиясы. Бағалар сатып алушылардың мүмкіндіктеріне, олардың сатып алу қуатына байланысты қойылады.
Тұрақты, стандартты, өзгеріссіз баға стратегиялары.
Орташаланбаған баға стратегиясы кезінде сатып алушы тауарды 100 долл. емес, 99,99 долл. сатып алады. Бұл жағдайда сатып алушы осы бағаларды төмен баға ретінде немесе фирма бағаны неғұрлым дәл есеп жүргізу негізінде бекітілгенін қарастырады.
Жаппай сатып алу бағасының стратегиясы.
Баға деңгейінің тауардың сапасымен тығыз байланыс стратегиясы және т.б.
Кәсіпорындағы баға қою процесін келесі негізгі кезеңдермен көрсетуге болады:
Баға белгілеу мақсатын бекіту;
Өнімнің нақты бір түріне сұраныс деңгейін анықтау;
Өндіріс шығындарын бағалау және өнімге бағаны реттеу дәрежесі;
Бәсекелестер бағасы мен тауарларын талдау;
Өнімнің бағасына қосымша факторлардың әсерін есептеу;
Соңғы бағаны бекіту.
Баға жүйесін белгілі бір белгілерге сәйкес жіктеу қабылданған. Қамтамасыз етілетін айналыс сипаты бойынша:
Көтерме;
Сатып алу;
Бөлшек;
Құрылыс өніміне;
Тұрғындарға қызмет көрсету бағалары мен тарифтері;
Айналым саласындағы үстемелер;
Жүк және жолаушы көлігі тарифтері.
Кәсіпорынның көтерме бағасын өзіндік құн бойынша есептелген рентабельділік коэффициенті арқылы есептеп анықтауға болады (R0).
Zk. = Өт (1+ Rө)
Rө = (Rөқ *ОҚ) / (Өт *q)
Өт – өнімнің толық өзіндік құны;
Rөқ – өндірісік қорлардың рентабельділік коэффициенті.
Өнеркәсіптің көтерме (босату) бағасы – кәсіпорындар мен тұтынушы-ұйымдардың өндіруші-кәсіпорындарға немесе сауда ұйымдарына өнімін төлейтін баға.
3.Өнім бірлігінің рентабельділігі.
Тұтынушының тапсырысы бойынша 500 дана кітапты сатудан (Пі = П тапсырыс бойынша) 1000 тг. құрды. Өнімнің рентабельділігін есептеу керек, егер оның өзіндік құны (Өі = Ө тапсырыс бойынша) – 5000 тг. құрды.
Р таб.б. = П т.б./Ө т.б. х 100
Р таб.б. = 1000/5000 х 100 = 20,00%
жауабы: 20,00%
№ 29 билет
1
2) Кәсіпкер кәсіпорынның өндірістік және ұйымдастырушылық құрылымын білуі қажет. Өндірістік құрылымын өндірістік емес және өндірістік салалардан тұрады. Негізгілері болып өндірістік процеске тура және жанама түрде қатысатын өндірістік бөлімшелер табылады. Өндірістің мазмұны мынадай жайттардан тұратын еңбек қызметін анықтайды:
˙ мақсатты жұмыс немесе еңбектің өзі;
˙ еңбек заты, яғни адам мен еңбекке бағытталған барлық заттар;˙
˙ еңбек құралдары (адам еңбек заттарының көмегімен жасайтын машиналар, жабдықтар, құралдар).
Қазіргі заманғы өндіріс қоршаған ортаға зиянды барынша азайту шарты жағдайында, негізгі мазмұны өндірісті автоматтандыру болып табылатын ғылыми-техникалық революция кезінде дамиды, сондықтан кәсіпорынның өндірістік және ұйымдастырушылық құрылымына техникалық жабдықталу дәрежесі, мамандандырылу деңгейі, өндірістің кең ауқымдылығы әсер етеді. Өнеркәсіптік кәсіпорын өндірістік бөлімшелерден тұрады – цех, учаскелер, сонымен қатар қызмет көрсетуші шаруашылықтар , басқару органдары, кәсіпорын қызметкерлері мен олардың отбасы мүшелері қажеттіліктерін қанағаттандыратын ұйымдар мен мекемелер.
Өндірістік бөлімшелер кешені, кәсіпорынды басқару және қызметкерлерге қызмет көрсету ұйымдары, олардың саны, олардың арасындағы өзара байланыстар мен қатынастар нысаны кәсіпорынның өндірістік құрылымын құрайды.
Кәсіпорынның ұтымды өндірістік құрылымының құрылуы мынадай тәртіппен жүзеге асырылады:
Vөнімнің шығарылуын қамтамасыз ететін мөлшердегі олардың қуаттылығы, кәсіпорын цехтары мен учаскелерінің саны бекітіледі;
Vәрбір цех пен қойма үшін алаң есептеліп, олардың кәсіпорынның бас жоспарында орналастырылуы анықталады;
Vкәсіпорынның ішіндегі көлік байланыстары, қажетті сыртқы коммуникациялар жоспарланады;
Vөндірістік процесс барысында еңбек заттарының неғұрлымқысқа маршруттары көзделеді;
Өндірістік бөлімшелерге кәсіпорынның шығарылған негізгі өніміне бақылау мен зерттеулер жүргізілетін цехтар, учаскелер жатады. Мұнда басқа жақтан алынатын комплектілейтін бұйымдар, материалдар мен жартылай фабрикаттар, эксплуатация процесінде бұйымдарды жөндеуге қажетті қосалқы бөлшекте, технологиялық және басқа да мақсаттарға қолданылатын өнімнің әр түрі жасалады.
Қызметкерлерге қызмет көрсетуші бөлімшелер кәсіпорынның барлық құрылымдық бөлімшелерінің қалыпты қызметін қамтасыз ететін бөлімшелер болып табылады. Оларға тұрғын-үй коммуналдық бөлімдер, асханалар, буфеттер, балалар бақшасы, санаторийлер, пансионаттар, демалыс орындары, профилакторийлер, медициналық-санитарлық бөлімдер, ерікті спорт қоғамдары, техникалық қоғам бөлімдері, өндірістік біліктілікті, жұмысшылардың, мамандар мен басшылардың мәдени деңгейін арттыру бойынша техникалық оқыту бөлімдері мен оқу орындары жатады.
Ірі кәсіпорында (орташа) цехтарды ереже бойынша төрт топқа бөледі: негізгі, көмекші, жанама және қосалқы цехтар.
Негізгі цехтарда сатуға арналған өнім өндіру әрекеттері орындалады. Негізгі цехтар, әдетте, дайындау, өңдеу және жинауға бөлінеді. Дайындауға – құю, ұсталық-штампылық, ұсталық-пресстік цехтар; өңдеуге - механикалық өңдеу, ағаш өңдеу, термикалық, гальваникалық, тетіктер мен желілерді алғашқы және декоративті сырлау-бояу цехтары; жинауға – бұйымдарды жинау цехтары, оларды сырлау, қосалқы бөлшектермен және алынатын жабдықтармен жиынтықтау цехтары жатады.
Көмекші немесе қызмет көрсетуші цехтар: аспаптық, стандартты емес жабдықтар, модельдік, жөндеу, энергетикалық, көлік цехтары.
Жанама цехтар: пайдаланылатын қалдықтарды қайта өңдеу және қалдықтарды пайдалану, ұсақ-түйек цехтары.
Қосалқы цехтар:өнімді буып-түю үшін бұйымдар дайындайды, оны пайдалану бойынша нұсқаулық басады.
Осы цехтардан басқа әрбір кәсіпорында өнеркәсіптік емес шаруашылыққа қызмет көрсететін цехтар, қызметтер мен бөлімдер болуы мүмкін ( коммуналдық, мәдени-тұрмыстық, тұрғын-үй және т.б.).
Зауыттардың құрылымында қойма шаруашылығы, тазалау құрылыс-жайлары және коммуникация белгілі бір орын алады. Кәсіпорынның өндірістік құрылымында конструкторлық және технологиялық бөлімшелер маңызды рөл атқарады. Оларда жаңа бұйымдар дайындалып, экспериминталды және тәжірбиелік-конструкторлық жұмыстар жүргізіледі.
Өнеркәсіптік кәсіпорындардың өндірістік құрылымының үш типі белгілі: заттық, технологиялық және аралас (заттық-технологиялық).
Заттық құрылым кезінде кәсіпорынның негізгі цехтары, олардың учаскелері өнімнің немесе оның тетіктерінің дайындалу белгісі бойынша құрылады. Автомобиль зауытының негізгі цехтары заттай құрылымға мысал бола алады, оған қозғалтқыш, шасси, беріліс қораптарын, кузовтар дайындау цехтары жатады.
Технологиялық құрылым нақты технологиялық ерекшелікті білдіреді, мысалы, құю, механикалық, жинау цехтарының болуы.
Аралас ( заттай-технологиялық) құрылым бір ғана кәсіпорында заттай және технологиялық қағидалар бойынша ұйымдастырылған негізгі цехтарды сипаттайды. Мысалы, машина жасау жаппай өндірісті кәсіпорындарында дайындау цехтары, әдетте, технологиялық құрылым бойынша, ал механикалық жинау заттық құрылым бойынша ұйымдастырылады.Осындай құрылымы бар кәсіпорындар машина жасау, жеңіл өнеркәсіп (аяқкиім, тігін және т.б.) , жиһаз және т.б. салаларда болуы мүмкін.
Өндірісті ұйымдастыру типтері деп өнеркәсіптік кәсіпорынның ұйымдастырылу ерекшеліктері мен техникалық деңгейінің кешенді сипатталуын айтады. Өндірістің үш типіп ажыратуға болады: жеке-дара, сериялық, жаппай.
Өндірістің жеке-дара типі шектелген тұтынудың әр түрлі және тұрақсыз номенклатуралы өнімінің даналап шығарылуын қарастырады. Жеке-дара өндірістің әр түрлілігі болып жеке өндіріс табылады, мысалы, ғарыш объектілерін дайындау.
Сериялық өндіріс шығарылуы ұзақ уақыт бойы қайталанатын ұқсас өнімдердің кең номенклатурасын бір уақытта сериялап дайындауды қарастырады. Сериялық өнім шығару мыслына мотор жасау зауытттары жатады. Бір уақытта дайындалатын бұйымдар санына байланысты сериялық өндіріс аз сериялы, орташа сериялы және ірі сериялы өндіріс болып бөлінеді.
Жаппай өндіріс үздіксіздігімен және ұқсас өнімдердің шектелген номенклатурасын ұзақ уақыт бойы көп мөлшерде дайындаумен түсіндіріледі. Жаппай өнім шығару кәсіпорындарына, мысалы, сағат зауыттары, тігін және тоқыма фабрикалары және т.б.жатады. Жаппай өндірістің тікелей шарты болып тетіктер, желілер мен агреттарды стандарттау мен қалыптандырудың жоғары деңгейі табылады.
Өндірістік құрылымды жетілдірудің негізгі жолдары:
Vкәсіпорындар мен цехтардың іріленуі және қайта іріленуі;
Vцехтарды құрудың неғұрлым дамыған қағидасын іздестіру және жүзеге асыру;
Vнегізгі, көмекші және қызмет көрсету цехтары арасындағы ұтымды арақатынасты қадағалау;
V кәсіпорында жоспарлау ұтымдылығы бойынша тұрақты жұмыс;
V кәсіпорынның барлық цехтары арасындаға тепе-теңдікті қамтамасыз ету;
V нарықтық экономика жағдайында өндірістік бағыттың тез өзгеруі, мамандықтардың жетілдірілуі;
V өндіріс комбинациясының дамуы;
V қалыптандыру мен стандарттау нәтижесінде конструктивті-технологиялық ұқсас өнімдерге қол жеткізу (сызба, «Кәсіпорынның өндірістік және ұйымдастырушылық құрылымы»).
3. Еңбек өнімділігі.
Жер жүзіндегі 500 өнеркәсіп серіктестіктерінің статистикалық қаншасының мәліметі бойынша келесі көрсеткіштерден көруге болады. Салыстырмалы бағада және жағдайда өндірілген өнім көлемі жылына 10 млрд. АҚШ долларын құрып, өнеркәсіп –өндірістегі Орташа тізімдегі қызмететушілер саны – 50 мың адам болған. Осы мәліметті қолдана отырып еңбек өнімділігін есептеу керек.
ЕӨ = Төс/ӨӨҚс.
ЕӨ = 10000000/50000 = 200000
АҚШ долларына тең көрінеді
Жауабы: 200000
№ 30 билет 1-Кәсіпкерліктің негізгі ұғымдары
Кәсіпкерлік - меншік түрлеріне қарамастан, азаматтар мен заңды тұлғалардың тауарларға (жұмыска, қызметке) сұранысын қанағаттандыру аркылы таза табыс табуға бағытталған, жекеменшікке (жеке кәсіпкерлік) не меншіктік касіпорынды шаруашылыкбасқару құкығына (мемлекеттік кәсіпкерлік) негізделген ынталықызметі. Кәсіпкерлік кызмет кәсіпкердің атынан, оның тәуекел етуімен және мүліктік жауапкершілігімен жүзеге асырылады.
Ерекшеліктері:
V Кәсіпкерлік -кәсіпорын басшылары мен мамандардың, коммерциялық және қаржылық ұйымдардың, шаруашылық қызметінің негізгі ерекшелігі.
V Кәсіпкерлер өз тауарларын әрқашан сата алатындығына сенімді бола алмайды, себебі бұл тауарды басқалар да өндіріп сатуы мүмкін, сондықтан олар әркашан тәуекелге барады. Мұндай жағдай кәсіпкерді әрқашан ізденуге итермелейді.
V Кәсіпкерлік бұл жаңа бір нәрсені құру болса, кәсіпкер - бұған өз күшін салып, тәуекел етіп, нәтижесінде табыс тауып, қанағаттанатын адам.
Кәсіпкерліктің негізгі ерекшеліктері:
VШаруашылық субъектілердің, дербестігі мен тәуелсіздігі. Әр кәсіпкер
құқықтық нормалар шеңберінде өз еркімен шешім қабылдауға құқылы.
V Экономикалық қызығушылық
V Кәсіпкердің басты мақсаты -таза табыс табу. Бұл мақсат кәсіпкердің қоғамдық мақсаттарды орындауын қамтамасыз етеді.
V Шаруашылық тәуекел және жауапкершілік.Қандай да бір болжанған жағдайда анықсыздық пен тәуекел мүмкін болады.
Кәсіпкерлік субъектілері:
Жеке адамдар
Құрылтайшылар қоғамдары
Өндіріс саласындағы кәсіпкерліктің мақсаты:
V Өнімге (қызмет көрсетуге) сұранысты анықтау және қарастыру.
V Оны қажетті сапада өнім өндіру және сату арқылы қанағаттандыру.
Нарықтық экономикада тауарлар мен қызметтерді өндіру және оларды нарықта сату фирмалар мен кәсіпорындар арқылы жүзеге асырылады.
Бұл айтылғандарды әрі қарай түсіну үшін кәсіпорын (өндірістік бірліктер), фирмалар және өндірістік салалар түсініктеріне тоқтап өтейік.
Кәсіпорын–бұл тауарлар мен қызметтерді болу және өндіруде бір немесе бірнеше функцияларды орындайтын материалдық құрылым, мысалы зауыт немесе фабрика, ферма, шахта, көтерме сауда дүкені, қойма және т.т.
Фирма –бұл осындай кәсіпорындарды иеленіп, оны басқаратын кәсіпкерлік құрылым. Көпшілік фирмалар тек қана бір кәсіпорынды басқарады, дегенмен басқару шеңберінде бірнеше кәсіпорын болатын фирмалар да аз емес.
Сала –бұлбірдей немесебіртектес тауарларөндіретінфирмалартобы.Фирмалардың ұйымдастырылу құрылымы әртүрлі және кей уақытта өте күрделі болады. Фирманың оптималдықкөлеміне өндірістің саласы, технология, фирманың бірігу дәрежесі әсер етеді. Құрамында бірнеше кәсіпорын болатын фирмалар ұйымдастыру құрылымы бойынша көлденең, тік және конгломерат түрінде біріккен болып бөлінеді.
Конгломераттар әртүрлі салада қызмет атқаратын және әртүрлі өнім өндіретін кәсіпорындардан құралады. Мысалы, Pfizer рецептімен сатылатын дәрілер (Lipitor, Viagra) өндіріп қана қоймайды, сонымен қатар сағыздар (Trident, Dentyne), жөтелден мұз кәмпиттер (Halls), ащы кәмпиттер (Clorets, Certs) және антациттер (Rolaids) өндіреді. Мысалы, Қазақстанда қаржы-өндірістік топтар «Тұран-Әлем», «Қазкоммерцбанк», «Халық Банк» тек банк бизнесімен шұғылданып қана қоймайды, сонымен қатар олардың құрамында сақтандыру, зейнетақы және лизингтік компаниялары, сондай-ақ басқа кәсіпорындар желісі де бар. Бұндай компаниялар каржы топтары немесе конгломераттар деп аталады.
Мемлекеттік шаруашылықтың кәсіпкерлік секторы көптеген фирмалардан тұрады, олар белгілі экономикалық мақсатқа жету үшін сапалық жағынан біріктіріледі. Фирма нарықтық экономиканың негізгі экономикалық агенті. Бір немесе бірнеше кәсіпорындардан тұратын, пайда табу үшін тауарлар мен қызметтер өндіретін және оларды өндіру үшін керекті ресурстар пайдаланатын ұйымды фирма деп атайды. Фирмаларды жіктеу үшін әр түрлі көрсеткіштер қолданылады, олардың маңыздысына меншіктің түрлері мен фирманың көлемі жатады.
Меншіктің түріне сәйкес фирмалардыңнемесе кәсіпкерліктің үш түрі анықталады:
- жеке кәсіпкерлік;
- серіктестік;
- корпорация (акционерлік қоғам).
Фирмалар жеке, ұжымдық, мемлекеттік меншігіндеболады.
Жеке кәсіпорын бір адамға немссе отбасыға тәуелді, олар бүкіл фирманың міндеттемелеріне өзінің мүлігімен жауапты болады. Бұндай фирманың басшысы өзінің күш-жігеріне, қабілетіне сеніп, өз бетімен қызмет жүргізіп, табыс көреді. Жеке кәсіпорынның иелік етушісі сонымен бірге менеджер қызметін атқарады. Оның мүлігі мен жауапкершілігінде шек болмайды. Сонымен қоса, ол бүкіл фирманы сатуға, басқа адамға беруге құқығы бар.
Жеке бизнестің артықшылықтары:
- Құрылым қарапайымдылығы;
- Меншік иесі барлық пайданы иемденеді;
- Шешімдер қабылдаудағы еркіндігі;
Жеке кәсіпкер заңды тұлға бола алмайды, сондықтан ол тек табыс салығын төлейді, корпорацияға белгіленген салық төлемейді.
Кемшіліктері:
- Қаржылық жәнематериалдықресурстардыңтапшылығы;
- Дамыған ішкі өндірістік және басқару функцияларының болмауы;
- Шектелмеген жауапкершілік.
Бизнестіңаса кең тараған бұл түрі ұсақ дүкендерге, қызмет сферасына, фермаларға, заңгерлік қызметтерге тән болады.
Серіктестік - бұл бірнешс тұлғалардың қатысуымен құрылған фирма. Серіктестердің құқықтарына сәйкес олардыңәрқайсысы бір-бірінің жұмысына нәтижелі бақылау орната алады. Бұл заңды тұлға емес, сондықтан табыс салығын ғана төлейді және фирманың барлық қарыздарына шексіз жауапкершілік артады. Серіктестік интеллектуалдық ортада көптеп кездеседі, мысалы көркемөнерде, медицинада, құқықтық жағдайда, т.с.с. Брокерлік кеңселер, аудиторлық фирмалар, қызмет корсету сферасының мекемелері және т.б. көбінесе серіктестіктер түріндеұйымдастырылады.
Артықшылыктары:
- Еңбек бөлінісін және мамандануды кеңінен қолдануға болады;
- Ұйымдастырылуы жеңіл;
- Қаржы мәселелерін шешуге мүмкіншіліктер көпболады;
- Жаңа идеяларды іске асыру мүмкіндігі болады.
Кемшіліктері:
Қосымша капиталды іске тарту мүмкіншілігі шектелген;
Фирма мүшелерінің барлығы бірдей іс-әрекет мақсаттарын жетіле түсінбеуі;
Фирма табыстары мен шығыстарындағы бірге тапқан мүліктерді бөлудегі әр адамның үлес салмағын анықтаудың қиындығы;
-Шектелмеген жауапкершілік;
Функцияларды бөлісу негізінде, серіктестер арасында түсінбеушілік болуы мүмкін;
Жаңа технологияға, ғылым мен техниканың жетістіктерін енгізуге көзқарастардың әртүрлі болуы;
Істен бір серіктестің шығуы фирманың жұмысы тоқтап қалуына себепші болуы мүмкін.
Корпорация - заңды тұлға болып есептелетін фирма. Олресурстар сатыпалаалады, активтер иелене алады, өнімдер өндіріп, оны сата алады, қарыз алады, несиелер бере алады, сотта іс қозғаушы және жауап беруші бола алады, сондай-ақ басқа бизнестің түрлері орындайтын функциялардың бәрін де орындай алады. Бұлда әрбір меншік иесініңқатысу деңгейі оның бұл іске қосқан үлесімен анықталады. Корпорацияның бағалы қағаздарын сатып алу негізінде жеке тұлғалар осы корпорацияның белгілі бөліктерінің меншік иелері бола бастайды. Бағалы кағаздар нарығы арқылы көптеген адамдарға қаржы көздерін жинақтауға мүмкіншілік береді. Мұндай корпорациялардың басым көпшілігін жалдамалы менеджерлер басқарады.
Терең мамандану, ғылыми-техникалық прогресстің жетістіктерін енгізу, шығарылатын өнімнің ассортиментіүнемі көбейту корпорацияның тиімділігінің өсуіне әкеледі.
Корпорация - кәсіпорындардың ерекше түрі. Корпорация меншігін иеленудегі қүқықтар акцияларға сәйкес бөлшектерге бөлінеді, сондықтан корпорацияның иелері -акцияларды ұстаушы, ал корпорацияныңөзі - акционерлік қоғам деп аталады. Корпорацияныңтабыстарына корпорация салығы салынады.
Акция - иеленушінің акционерлік капиталда үлесі бар екендігін және сол бойынша осы үлеске қатысты капиталдан түскен табыстың белгілі бір көлемін ала алатындығын куәландыратын құнды қағаз.
Мысалы, қатысушылары 100 млн. ақша бірлігіне сай көлемде қаржы жинап, акционерлік қоғам құрды делік, сөйтіп оны 100 мың үлеске бөлсін. Бұл жағдайда бір акцияның атаулы кұны - 100 млн. ақша бірлігі : 100 мың үлес = 1 мың ақша бірлігі. Сонымен, егер акционер 100 мыңнан 1 бөлігін иеленетін болса, онда бұл акционердің кәсіпорындағы басқа да катысушыларға үлестірілуге тиісті барлық түскен табыстың 100 мыңнан 1 белігіне ие бола алатын құқығын көрсетеді. Акцияныңатаулы және баланстыққұны болады. Акциядан түсетін пайда дивиденд деп аталады.
Акция бағамы = Дивиденд / Банк пайызы • 100%.
Ашық акционерлік қоғам (ААҚ) деп қатысушылары басқа қатысушыларының рұқсатынсыз өз акцияларын сата алатын акционерлік қоғамды атайды. Бұндай АҚ-дар шығаратын акцияларының заңға қайшы келмейтіндей кез келген жолмен сатыла берілуіне рұқсат береді. Ашык акционерлік қоғам жыл сайын бухгалтерлік баланс, табыс және шығын көлемі жөнінде жылдық есеп беріп отыруы тиіс.
Жабық акционерлік қоғам (ЖАҚ) деп акциялары тек өз мекемесі ішінде ғана үлестірілетін акционерлік қоғамды атайды.
АҚ-ның жарлығы оның мекемелік құжаты болып есептеледі.
АҚ-ның акционерлер жиналысы оның жоғарғы басқару органы болып саналады.
Корпорациялардың артықшылықтары:
Акциялар мен облигацияларды сатып, ақша капиталын іске тартудың шексіз мүмкіндігі;
Үлкен қаржы көздерінің мобилизациялануы;
Қаражаттың бір саладан екінші салаға тез ауыса алуы;
Акционерлер жауапкершіліктерінің шектеулілігі;
Иелену және басқару қызметтерінің бөлінуі. Акционерлер құқықтарының заттық және жеке құқыққа бөлінуі. Жеке құқыққа акционерлік қоғамның істерін басқаруға қатынасаалу құкығы жатады. Мүліктік құқыққа дивиденд алу және фирма жойылған жағдайда оның мүліктері құнының бір бөлігін алу құқығы жатады.
Корпорациялардың кемшіліктері:
Салықтың екі рет салынуы. Акционерлерге төленетін дивидендтерге, біріншіден, корпорациядан түскен пайда ретіндесалықсалынады, кейін пайданың үлкенбөлігі ретінде мемлекет тарапынан салық алынады.
Экономикалық бейәрекеттердің, қылмыс жасауға қолайлы мүмкіндіктердіңмол болуы;
Меншіктену мен бақылау қызметтерінің бөлінуі. Акция иемденушілер барынша көп дивиденд алуға ынталы болады, ал менеджерлер оны азайтып, ақшаны айналысқа жіберугетырысады.
Бүкіл акциялары немесе акциялардың көп бөлігі мемлекет қолында болса, олар мемлекеттік фирмалар деп аталады.
Көлеміне байланысты кәсіпорындар үлкен, орта және шағын болып үшке бөлінеді. Бөліну келесі көрсеткіштерге сүйенеді: өңдіріс көлемі мен жұмыс істейтін адамдардыңсаны.
Қазіргі дамыған елдерде шағын бизнес шаруашылықтың ең үлкен секторын құрайды. Бұнда барлық жұмыспен қамтылғандардың жартысынан көбі еңбек етеді.
Шағын бизнестің ең маңызды принцнптері:
- халықтыңөмір сүру деңгейі төмен топтары үшін тауарлар мен кызметтер өндіру;
- капиталдың көп құйылымын қажет етпейтін өндірісті дамыту;
- әртүрлі аймақтардағы өмір деңгейін көтеру;
- тұрғындардыңқаржыларын өндіріске тарту;
- жұмыс орындарын ашу.
Шағын бизнестіңәлеуметтік-экономикалық маңызы зор, ол орта бизнестің дамуына түрткі болады, ал орта бизнесмемлекеттің тұрақтылық гаранты болады. Шағын бизнестіңең көптараған түрлері: франчайзинг және венчурлік кәсіпкерлік.
Франчайзинг - келісім шарттар жасау арқылы үлкен фирмалардың маркасын, атын пайдалануға, керекті құрал-жабдықтармен қамтылуға, сату нүктелерінде жұмыс істеуге құқық алатын кішігірім фирмалар. Шағын фирмалар ірі компаниялардың өнімдерін бөлшек саудада сатушы қызметтерін атқарады. Франчайзинг екі жаққа да тиімді, өйткені шағын фирмалар несиелерді, сату аймақтарын ірі өндірушілерден алады, ал ірі өндірушілер өз тауарларын сатуда қаражатын үнемдейді.
Венчурлік фирма - жаңа тауарларды өндіру мақсатында жұмыс істейтін коммерциялық ұйым. Олардың бизнесі жаңа тауарлар болып табылады, сондықтан венчурлік фирманың жұмысы тәуекелдікпен байланысты, өйткені олардың ойлап тапқан тауары нарықтың талғамдарына сай келмеуі де мүмкін. Сондықтан венчурлік фирмалар өнімнің бір түрін жасауды тезірек аяқтап, тауарлардыңбасқа жаңа түрлерін ойлап тауып, оны құрастыруға тез көшуге тырысады.
2-Өнімнің өзіндік құнын қандай шығындар құрайды? Кез келген кәсіпорын өзінің өнімін өндірмес бұрын, қандай табыс тауып, пайда
Өнімнің өзіндік құны (жұмыс, қызмет) - бұл өнім өндірісіне қажетті кәсіпорынның жалақы және материалдық-техникалық құралдар шығындарының ақшалай нысанда көрсетілген шығындары.
Өнімнің өзіндік құны - кәсіпорынның тиімді шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштерінің бірі, сонымен қатар экономикалық ынталандыру қорын құруда қолданылатын қор құрушы көрсеткіштердің бірі. Өнімнің өзіндік құны бойынша кәсіпорынның және оның бөлімшелерінің жұмысын бағалайды. Ол кәсіпорынның қызметін талдау, күрделі салымдардың және жаңа техниканың экономикалық тиімділігін анықтау, жабдықтардың сапасы мен сенімділігін арттыру шаралары, сонымен бірге өндірістік күштерді енгізу және орналастыру туралы мәселелерді шешу кезінде кеңінен қолданылады.
Өнімнің өзіндік құнын кеміту - өндіріс өсуінің резерві, жинақтардың артуы. Өнімнің өзіндік құны деңгейі өндіріс деп еңбекті ұйымдастыру, өнім бірлігіне еңбек, материалдық және ақшалай шығындарды жоспарлау және нормалауға байланысты болады. Осыған сәйкес бұл көрсеткіш - материалдық ресурстар мен жұмыс күші, негізгі және айналым құралдары, шаруашылық басқару деңгейін пайдалану дәрежесін сипаттайтын көрсеткіш.
Өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар келесі элементтер бойынша олардың экономикалық мазмұнына сәйкес топтастырылады:
• материалдық шығындар (қайтарылатын қалдықтар құнын шегергеннен кейін);
• жалақы шығындары;
• жалақыдан аударымдар;
• үстеме шығындар.
Материалдық шығындар құрамында келесідей құндар көрсетіледі:
• өндірілетін өнімнің негізін құрайтын басқа жақтан алынған шикізат және материалдар;
•қалыпты технологиялық процесті қамту үшін қолданылатын сатып алынатын материалдар;
• басқа кәсіпорындар орындайтын өндірістік сипаттағы жұмыстармен қызметтер;
• табиғи шикізаттарды пайдаланумен байланысты шығындар;
• басқа жақтан алынған әр түрлі отын түрлері;
• барлық түрдегі сатып алынатын энергия;
• табиғи жетіспеушілік нормасышегіндегі зиян және т.б.
Материалдық ресурстар шығындарынан қайтарылағанқалдықтар құны шегеріледі.
"Жалақы шығындары" элементінде өндірістік нәтижелepiүшін жұмысшылар мен қызметкерлерге сыйақылар, ынталандырушы төлемдер, соныменқатар негізгі қызметке қатысты кәсіпорынның штатына өнбейтін жұмысшылар жалақыларының шығындарын қосқан-кәсіпорынның негізгі өндірістік персоналы жалақыларына шығындар көрсетіледі.
"Жалақыдан аударымдар" элементінде ҚР заңнамасынасәйкес әлеуметтік салықты есептеу көрсетіледі.Әлеуметтік салықтыңсалық салу объектісі болып салық салуғажатпайтынтөлемдерді қоспағанда, материалдық, әлеуметтік игілік немесе басқа да материалдық игілік түрінде жұмыс берушілер ұсынатын табыстарды қосқандағы, жұмысшыларға ақшалай және заттайнысандатөленетін жұмыс берушінің шығындары табылады.
"Үстеме шығындар" элементінде өндірісті басқарумен және қызмет көрсетумен байланысты шығындар көрсетеді, олар кешенді сипатта болады, олардың құрамында шығындардың барлық элементтері, сонымен қатар заңнамаға сәйкес жүргізілетін олардың активті бөлігінің амортизациясын қоса алғанда, тәртіппен бекітілетін нормалаp және негізгі өндірістік қорлардың баланстық құнына байланысты есептелетін толық қалпына келтіругежасалатын амортизациялық аударымдар сомасы болады. Мұнда машиналар, жабдықтар мен көлік құралдары бойынша амортизация есептеу олардың барлық құнының өндіріс және айналым шығындарына толық жатқызылуы шарты кезінде олардың қызмет ету мерзімі еткеннен кейін ғана амортизация есептеу тоқтатылады.
Кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметін және негізделген баға белгілеуді басқару үшін өнім бірлігіне жұмсалған шығындарды, яғни оның өзіндік құнын калькуляциялай білу керек. Калькуляция деп бұйымның немесе жартылай фабрикаттың бірлігінің, өнімнің жеке бір түрінің өндірісі не өзіндік құны шығындарын есептеу объектісі бойынша барлық өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін есептеме жүргізуді айтамыз.
Жүргізу уақыты бойынша калькуляция алдын ала және кезекті болып бөлінеді.
Алдын ала калькуляция өнім өндірілгенге дейін құрылады және оны өндіруге жұмсалған ең аз қажетті шығындарды сипаттайды. Оларға жоспарлық, сметалық (жобалық) және нормативтік кальку ляциялар жатады.
Кезекті калькуляция өнім өндірілгеннен кейін бухгалтерлік есеп мәліметтері бойынша құрылады. Олар нақты шығындарды көрсетеді. Осындай калькуляцияға нақты (есептік) калькуляция жатады.
Үлгі калькуляция шығындарын топтастыруды мынадай баптар бойынша қосады:
• шикізат және материалдар;
• қайтарылатын қалдықтар (шегеріледі);
• технологиялық мақсаттарға жұмсалатын отын және энергия;
• өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақылары;
• өндірістік жұмысшылардың қосымша жалақылары;
• еқбекақыдан аударымдар;
• өндірісті дайындау және игеру шығындары;
• үстеме шығындар;
• өндіруден болған зияндар. Жиыны - өндірістік өзіндік құн. Шығындардың пайда болу орнын өндіріс процесіндегірөліне байланыстыесепке алу, талдау және жоспарлау мақсаты үшін өнімнің өзіндік құнының бірнеше түрі болады (сызба, "Өнімнің өзіндік құны").
Өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар
№ материалдық шығындар (қайтарылатын қалдыктардық құнын шегеру) шикізат және негізгі материалдар оның ішінде сатып алынатын материалдар, отын және энергия бағасы және тез тозатын заттар.
1 жалақы шығындары негізгі өндіріс персоналы және т.б. негізгі қызметтерді атқарушылардың жалақысынан шығындар.
2 жалақыдан аударымдар зейнетақы қорына аударым, әлеуметтік салық.
3 негізгі қорлардыңамортизациясы негізгі қорлар бойынша есеп мерімінің аударымдары
4 өзге де шығындар пайызбойыншатөлем, материалдық емесактивтердіқтозуы, қызмет сапарышығындары, жарнамашығындары,кадрлардыдаярлаушығындары және т.б.
Қорқайтарымдылық.
Кәсіпорын жыл бойы салыстырмалы бағаға және жағдайға (ЖӨ) 198000 мың тг-ге өнім өндірді, ал осы мерзімдегі Орта жылдық негізгі қордың құны (НӨҚ орт) сол мезгілде – 180000 мың тг.болды. Қорқайтарымдылығын есептеу керек.
Қ.қай = НӨ/НӨҚ орт х 100
Қ.қай =198000/180000 х 100 = 1,10 тг.
Жауабы: 1,10
№ 17-2 Қогамдық ондірістің негіздері мен құрлымын қарастыру.
Өндіріс – бұл адамдардың табиғи заттарға әсер ете отырып, материалдық және рухани игіліктреді өндіру процесі.
Игіліктер – қажеттіліктерді қанағаттандыратыни заттарды айтамыз. Өндіріс үш элементтің: адам еңбегі, еңбек заты, еңбек құралдарының өзара әрекеті арқасында жүзеге асырылады. Оларды еңбек процесінің қарапайым моменті деп атайды.
Еңбек - бұл адамдардың материалдық рухани игіліктер өздерімен қызмет көрсетуіне байланысты мақсатты нәтижелі қызметі.
Еңбек заты – адамның дайын өнім өндіру мақсатында өз еңбегі арқылы әсер ететін зат.
Еңбек құралдары – бұл адамдардың еңбек затына әсер ететін қаруы.
Өндіріс құрал жабдықтары - қандай да бір тауарды өндіруге қажет еңбек заттары мен құралдарымен жиынтығы.
Игіліктер өндірісі біріншіден адам мен табиғаттың қарым-қатынасын, екіншіден өз шаруашылық қызметтері барысындағы адамдардың өзара қарым-қатынастарын бейнелейді. Өзара қарым-қатынастың бірінші типін өндіргіш күштер деп, ал екіншісін экономикалық қарым-қатынастар деп аталады.
Өндіргіш күштер – қоғамның өндірісінің жеке және заттық факторларының өзара әрекеті адам мен табиғат қатынасының шешуші белсенді элементтері.
Экономикалық қатынастар – адамдар арасында қызметтер мен материалды рухани игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну процесі барысында пайда болатын қатынастар. Бір жыл бойы өндірілетін адамдардың шаруашылық қызметтің нәтижесі қоғамдық өнім болып табылады. Өзінің қозғалысында 4 сатыдан тұрады. Олар - өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну.
Өндіріс – пайдалы өнім шығару процесі. Бұл бастапқы саты. Оның қоғам-ң өнімнің қозғалыстағы орнына қарай экономистер әртүрлі бағыттар ұсынады. Біреулер бұл саты шешуші мағынаға ие дейді.
Бөлу - өндірілген өнімдегі әр адамның үлесін анықтауды білдіреді.
Айырбас – бұл бір өнімнің басқа өнімге айырбастау процесі.
Тұтыну – адамның қажеттіліктерін өтеуі үшін өндірілген игілектерді қолдануы. Тұтыну өнімді пайдаланудың тәмәмданушысы болып табылады.
Тұтыну екі сипатта - өндірістік және өндірістік емес болады.
Өндірістік емес тұтыну- жеке және қоғамдық болып екіге бөлінеді.
Жеке тұтыну- бұл адамдардың тамаққа, киімге, білім, демалысқа және т.б. қажеттіліктерін қанағаттандыру.
Қоғамдық тұтыну- қоғамның ғылымға, мәдениетке, білімге, басқаруға және т.б. қажеттіліктерін қанағаттандыру.
Өнімдерді тұтынған кезде олар оң мағынада жойылады. Яғни, оларды ұдайы өндіріп тұру қажет. Ұдайы өндіріс бұл өндіріс процесінің қайталануы. Ұдайы өндірістің жай және ұлғаймалы түрлері бар.
Жай ұдайы өндіріс- өндіріс процесінің бұрынғы ауқымында қайталануы. Ал ұлғаймалы ұдайы өндіріс – ұлғаймалы мөлшерде өндірістің жаңартылып отыруы. Қоғамдық өнімнің барлық өтетін төрт сатысы немесе кезеңдері өзара тығыз байланысады және қоғамдық өндірісті құрайды. Қоғамдық өндірістің әрекет етуінің маңызды көрсеткіші оның тиімділігі. Бұл оның шығындарына қатынасымен анықталады.
Қоғамның әлеуметтік құрылысы- әлеуметтік заңдарға, яғни жұмыс істейтін азаматтар, жұмыссыздар, әртүрлі себептерге байланысты жұмыс істеуге мүмкіндігі жоқ адамдардың жайдайын реттейтін құқықтық нормалар жиынтығына негізделеді. Әлеуметтік заңнан елдегі зейнетақы, жәрдемақы төлеу, мүгедектерге, аурулармен басқа да еңбекке жарамысз халыққа қызмет көрсетуді көздейтін әлеуметтік сақтандыру жағдайы тәуелді. Табиғи ортаға табиғи және еңбек ресурстары мен басқа да өмір сүру жағдайлары жатады:
а) табиғат берген сыйлары табиғи ресурстарды құрайды. Әлемде іс жүзінде барлық табиғи ресурстарға аса бай елдер: Ресей, Қазақстан, АҚШ, Қытай мемлекеттері жатады. Көптеген елдер өзінің экономикалық қызметін ресурстарының табиғи шектелмегендігі жағдайында жүзеге асырады. Өз кезегінде шікізат материалдары қоғамдық өндіріске тартылып және онда сан мәрте өңделген соң ғана экономикалық ресурстарға айналады. Қазіргі заманғы өнеркәсіп 75%-ке дейін зор көлемде шикізатты жұмсайды. Табиғи ортаның екінші маңызды элементі еңбек ресурстары. Олардың материалдық немесе өндірістік сфераларда қамтылған белгілі экономикалық белсенді халықты құрайды. Батыстың дамыған елдерінде бұл барлық еңбек ресурстарының 70%-не, ал дамушы елдерде 45-55%-не тең.
4.2.Экономикалық жүйенің түрлері
Әр түрлі экономикалықжүйелер негізгі экономикалықсұрактарды өздігінше шешеді. Әлемдік экономикалықәдебиеттердеэкономикалықжүйені топтау кең таралған екі фактор негізінде жүргізіледі:
1. Меншік түрлері бойынша;
2. Экономиканы ұйымдастыру түрлері бойынша. Осындай әдістер негізінде экономикалықжүйелердітөмендегідей түрлерге бөледі:
а) дәстүрлі экономика;
ә) әкімшілдік-әміршілдік экономика;
б) еркін бәсекелестік (таза капитализм) нарыктық экономика;
в) қазіргі нарықтық экономика (қазіргі капитализм) немесе аралас экономика.
Дәстүрлі жүйеде (дәстүрлі қоғамда) экономикалықтәртіптің барлық нормалары, тіпті өндірістің сандық параметрлері мен нақты игіліктерді бөлуге дейін, тұрақты өзгеріссіз болады. Олар экономикалықсубъектінің белгілі бір бөлігі сияқты болады. Дәстүрлі қоғамға жаңа мүше кірген кезде экономикалықтәртіптердің нормалары мен ережелері оған қоршаған ортаның қуатты идеологиялық, соның ішінде дін әсері арқылы белгіленеді. Ресурстарды, қызметтердің түрін және тағамдарды өндіріп, пайдалануда осы жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін дәстүрлердің рөлі өте зор. Дәстүрлі экономиканың осы жетістігі ең басты кемшілік болып табылады, себебі экономикалык тәртіптің нормасы мен ережелерінің өзгеруіне патриархалдық жүйе әрдайым өте көп қарсылық жасайды. Сондықтан, қандай да болмасын техникалық, экономикалык және әлеуметтік дамуда жетістіктер енгізу өте қиын.
Дамушы мемлекеттердің көбіне дәстүрлі жүйе сипаттас, оның негізгі белгілері төмендегідей болады:
- өндіру, бөлу және айырбастау салт-дәстүр, діни наным-сенімге негізделеді;
- әлеуметтік-экономикалық тоқырау сезіледі, техникалық прогресс шектеледі, игіліктер әр кезде бірдей болады;
- еңбек өнімділігі төмен, жұмыссыздық деңгейі жоғары болады;
- үлкен сыртқы қарыз.
Әкімшілдік-әміршілдікжуйе патриархалдық қоғамдағыдай экономикалықсубъектілерге қатаң экономикалықтәртіптер тағайындалмайды, бірақ идеологиялық қысым әлі де күшті. Экономикалықтәртіптің ережелері мен параметрлерінжәне игіліктерді келістірімді түрде орналастыруды басқару жүйелері анықтайды.
Әкімшіл экономиканық белгілері:
1. Өндіріс факторларына қоғамдық меншік;
2. Шаруашылық прблемаларды бірігін шешу;
3. Бәсекелестік пен өндірушілерді ынталандырудың нарықтық жүйесі болмайды.
Баскару жүйесі негізінен үкімет болады. Бұл жүйенің басты кемшілігі: сырттай басқару тарапынан өз қол астындағылардың экономикалықбелсенділігін марапаттаудың болмауы және экономикалықсубъектілердің қызметтеріне сырттан шектеу қойылуы болып табылады. Бұл жүйеде "өндірген нәрсені сатып алу" принципі қолданылады. Тұтынушыда таңдау мүмкіндігі болмайды. Бұндай жүйе КСРО-да және әлемдегі социалистік жүйе мемлекеттерінде қолданылды.
"Тйзй" капитализм немесе еркін бәсекелестік мынадай ерекшеліктермен баяндалады:
1. өндіріс факторларына жеке меншік;
2. шаруашылыққызметін ұйымдастыру мен басқаруда нарықтық жүйені қолдану;
3. кәсіпкерлік еркіндік және таңдау принципін сақтау;
4. мейлінше аз шығын жасап, барынша жоғары пайда алуға ұмтылу;
5. бір өнімнің тұтынушысы мен өндірушісі көп болады және т.б.
Бұл жүйеде тұтынушы талғамы бірінші орынға қойылып, "сатылатын нәрсені ғана өндіру" принципі қолданылады.
Әрине, бұндай талаптардың бәріне бірдей сәйкес келетін жүйе болған жоқ. Бұл нарықтық жүйенің мінсіз түрі десек те болады. XIX ғасырдың бірінші жартысының капитализмі бұл жүйеге көбірек ұқсайды.
Нарықтық жүйеде экономикалык тәртіптің нормалары сатып алушылар менсатушылардың өзара қарым-қатынасы негізінде қалыптасады.
Бұлбіріншіден, қызметжәнебәсекекезінде экономикалық іс-әрекеттердің параметрлері мен ережелерін өзгсрту жолымен экономикалық даму мүмкіншілігін, ал екіншіден, осындай даму кезінде жеке меншікті пайдалану арқылы экономикалықсубъектілердің жеке мүдделерінің мүмкіншілігін қамтама-сыз студі бірікгіреді. Осьтныц нэтижесіндс экономикалык субъектілердің әркайсысының өзінше атқаратын қызметтерін бәріне бірдей міндетті құқық нормасымен шектейтін, бірақ өзіндік ынталану мен экономикалықбелсенділікті барынша жоғарылатуды қамтамасыз ететін бәріне бірдей жалпы ережелерге бағынады.
Бұл кезде жеке қызметтің өз еркінше кеңейтілуіне байланысты экономикалықіс-әрекеттің жалпы тәртіптілігі мен уақыт шектеулілігі елеулі түрдеөседі. Сондықтан әлсіз экономикалықшешімдерсәтсіздікке әкеліпсоқтыруымүмкін. Экономикалықсубъектілердің қызметгері мен игіліктерді орналастыру барысындағы үйлестіру рөлін экономикада нарық механизмі атқарады, соның ішінде баға жүйесінің маңызы зор.
Көптеген индустриалды дамыған мемлекеттердің экономикасы жоғарыда аталған жүйелер элементтерінің жиынтығын құрайды. Негізгі орын орталықтанған шешімдерге және сол мемлекеттің тәжірибесі мен дәстүріне негізделген нарыққа беріледі. Қазіргі нарықтық экономика аралас экономика түрінде кездеседі.
Аралас нарықтық экономика дегеніміз не? Американ экономисі Пол Самуэльсон былай деген: "Аралас экономика - экономикалықөмір нашарлағанда оны жалпылай сауықтыру барысындағы нақты алып жүйе болып табылады", әрі қарай ол: "Аралас экономика - бұл нарыктық, әміршілдік, дәстүрлік әлементтері болатын экономика" - дейді.
.

20-1 Монополия және оның түрлері
Бәсеке қандай дәрежеде жетілмеген болуы мүмкін? Онын еңқажетті моделі монополия болып табылады: онда жалғыз сатушы бүкіл салаға билік жүргізеді. «Монополист» сөзі гректің mono- жалғыз жәнеpolist- сатушы деген сөздерінен құралған. Ол берілген салада жалғыз өндіруші болып табылады, және де оған сәйкес субститут-тауарлар өндіретін салалар жоқ.
Бүгінгі таңда таза монополияны табу өте қиын. негізінде олар мемлекет тарапынан көрсетілген қолдампаздықтыңбелгілі бір түрінде ғана өмір сүреді. Мысалы, егер фармацевтикалықкомпания керемет дәрі ойлан тапса, ол осы препаратты монополиялық түрде бірнеше жыл сатуға мүмкіндік беретін патент алады. Монополияның тағы да бір жаркын моделі - су жәнеэнергиямен қамтамасыз ететін жергілікті коммуналды қызметтер. Мемлекеттік лицензиясыз қызмет атқаратын монополияның мысалы ретінде MicrosoftWindowsоперациялық жүйесінің өндірісін айтуға болады. Ол өзінің мононолиялық жағдайын желілік экономика көмегімен және өзінің қарсыластарына деген дөрекі (кей кездері заңсыз) әдістер арқылы қамтамасыз етеді.
Алайда монополистерге де шынайы қарсыластарын қарап жүруге тура келеді. Жоғарыда айтылған фармацевтикалық компанияныңқарсыластарының біреуі оның өзіндік дәрілік препаратына ұқсас өнім өндіруі ыктимал екенін байқауы мүмкін; онжылдықтар бұрын монополия болған телефондық компаниялар бүгінгі таңда ұялы байланыстың пайда болуымен соқтығысты; Билл Гейтс те басқа кішкентай ғана фирма Microsoftкомпаниясын монополиялық дәрежесінен айыратын ыңғайлы уақытты іздеп жүргенүрейленуі мүмкін. Ұзақ мерзімдебірде бір монополист өзініңнақтықарсыластарының шабуылынан толықтай сақтандырылмаған.
Енді монополияның түрлеріне тоқталайық:
1. Табиғи монополия - қоғамның өндірістік күштерінің дамуына технологиялық қажеттіліктер болғанша, өндірістіңжоғарғы деңгейде шоғырлануы нәтижесінде қалыптасады. Басқаша айтқанда, бұндай монополия жеке меншікте немесе құрамында орны толтырылмайтын, сирек өндіріс элементтері болатын (сирек металдар, ерекше қызмет көрсетулер, мысалы байланыстар, электр энергиясымен, жылумен, газбен, қамтамасыздандыру, көлік тасымалдау қызметі және т.т.) шаруашылық ұжымдарынын иелігінде болады. Тәжірибеде монополияның бұл түрі өндіріс саласы болып табылады, себебі нарықты түгелімен қамтамасыз ететін бір фирма болған жағдайда ғана ол ұзақ мерзімдегі орташа шығындарын ең төменгі деңгейге дейін азайта алады.
2. Жасанды монополия - келісімнің нәтижесінде немесе бәсекелестерді қыспаққа алу негізінде туындайды. Бұндай шартты атау монополиялық ұтым алу үшін құрылатын бірігулерді түсіндіреді.
3. Кездейсоқ монополия - шектеулі уақытта сұраныс ұсыныстан жоғары болатын жағдай, яғни нарықтық тауашаны іздеудің нәтижесі. Бұл монополия жасанды монополияға айналуы мүмкін, егер:
- экономиканыңқозғалысы нарыктың табиғи заңдарына бағынбаса;
- берілген экономикалықжағдай жасанды түрде бекітілді.
4. Жабық монополия - бәсекеден қорғалған: заңды шектеулермен, патенттік қорғаумен, авторлық құқықтар институтымен.
5. Ашық монополия - белгілі бір уақытта берілген тауарды өндіретін және сататын бір ғана фирма болатын және бәсекеден қорғайтын арнайы құжаттары мен заңды шектеулері болмайтын монополия. Бұндай жағдайда көбінесе нарыққа жаңа тауармен бірінші шығатын фирмалар болады.
6. Таза монополия - тауарды сататын тек қана бір сатушы болатын жағдай және басқа салаларда бұл тауардың жақын ауыстырушысы жоқ болады. Көбінесе бұл тәжірибеде кездеспейтін және теориялық мақсаттарда қолданылатын -нарықтың мінсіз, абстракты түрі.
7. Монополияныңтек қана ресурстар нарығында кездесетін түрі монопсония болып табылады. Монопсония - бұл нарықтағы бағаға ыкпалын тигізетін сатушылар емес сатыпалушылардың қабілеті болатын нарықтың түрі. Бұл нарықты өндіріс факторларының нарығын талдағанда қарастырамыз.
Шоғырлану (концентрация) мен орталықтандыру процесінде өндіріс масштабы өсуінің негізінде экономиканың монополиялануы келесі бағыттармен жүзеге асады:
1) Көлденеңинтеграция - бір өндіріс шеңберіндегі екі немесе одан да көп компаниялардың бірігуі.
2) Тік интеграция - бір технологиялық тізбекпен байланысқан өндірісі бар әр түрлі салалар компанияларының тіркестері.
3) Диверсификация - өзара технологиялық байланысы жок әртүрлі өндіріс салалары компанияларының тіркестері.
Бұл бағыттарға монополияның келесідей ұйымдастыру түрлері сәйкес келеді:
1) Картель- сату нарықтарын бөлшектеу мен өндірілген өнімдер квотасы туралы монополиялық келісімдер. Картель - монополиялык бірігулердіңқарапайым түрі. Келісімдер обьектілері: баға қалыптастыру, ықпал ету шеңберлері, сату шарттары, патенттерді пайдалану бола алады. Картельдер бір сала шеңберінде іс әрекет жасайды және антимонополиялық заңдылықтың бақылауына түседі. Картельдің мүшелері құқықтық, шаруашылық дербестігін сақтайды және өз қызметтерін картельдік келісім шартқа сәйкес жүргізіп отырадыбаға туралы, сату нарықтары, өндіріс көлемдері, патенттер айырбасы және т.т. Қазіргі уақытта ірі картель болып әлемнің 11 еліндегі 55 компаниясын біріктіріп отырған Халықаралық электротехникалықкартель есептеледі (Телефункен" "Сименс" "Хитачи" және т.б.).
2) Синдикат - өнімді бірігіп өткізуді (сатуды) ұйымдастыру мақсатында монополиялық бірігудің түрі, бұл кезде оған кіргендер коммерциялық өткізу дербестігінен айрылады, құқықтық және өндірістік іс-әрекеттер еркіндігін сақтап қалады. Синдикатта өнімді өткізу, тапсырыстарды бөлу орталықтан жүргізіледі. Қазіргі уакытта ең белгілі синдикат "Де бирс" болып саналады, бүкіл әлемдегі өңделмеген алмаздарды сату оныңқолында біріктірілген. Әлемнің көпшілік елдері осы синдикатпен жұмыс істеуге мәжбүр болып отыр.
3) Трест- бірлескен меншік және жалпы, біртұтас орталықтан өндірісті басқару мен тауарларды өткізу негізінде құрылатын монополиялықбірігулер. Трестке кірген кәсіпорындар өндірістік және коммерциялык дербестігінен айрылады. Трест пайдасы жеке кәсіпорындардың іскерлік қатыстарына сәйкес бөлінеді.
4) Концерн — біртұтас қаржылық орталығы бар көпсалалы кәсіпорындар жүйесі, бұнда әрбағыттағы технологияның жалпылығы шығарылған өнімнің көпфункционалды болуы болын табылады. Әдетте концерн құрамына өндірістік, транспорттық және сауда кәсіпорындарынан басқа қаржылық ұйымдар да кіреді: сақтандыру, зейнетақы қорлары, несие мекемелері және т.т. Концерн қатысушылары формальді түрде дербес болып қалады, бірақ компанияның біртұтас орталығымен бақыланады және басқарылады. Бұндай құрылым іштей қаржыландыру арқасында фирманың бәсеке қабілеттілігін арттырады. Өнімді концерн бөлімшелеріне сату ішкі тарифтік бағалармен жүргізіледі, ноу-хоу беру және т.т. Алғашқы кезде концерндер АҚШ пен Жапонияда кең тараған. Қазіргі кезде мұндай ұйымдастыру түрі әртүрлі елдердің ірі фирмаларының арасында кең тараған.
5) Пул — бұлар жобаларды пайдалану аймағында көп тараған. Пулдың қатысушылары патенттер мен лицеизияларды беру түрлері туралы өзаратиімді келісімдерге келеді. Пайда пұлға кіру кезінде анықталған квотаға сәйкес бөлінеді.
6) Холдинг - дербес кәсіпорындардың операцияларына бақылау жүргізу үшін олардың акцияларының бақылау пакетін иемденетін акционерлік компания. Нарықтық экономика жағдайында холдингтік компаниялар кең тараған.
7) Конгломерат - басты фирманың дәстүрлі қызмет шенберімен өндірістік және технологиялық байланысы жоқ ірі корпорациялардың салаға кіруіне негізделген бірлестіктер.
Таза монополияның құқықтық түрлеріне сондай-ақ патентер, лицензиялар, тауарлық белгілер және салада өндірілетінтауардыңжоғарғы құны жатады. Дәл осы айтылғандар моноиолияланған нарыққа бәсекелестердің кіруіне кедергі жасайтын тосқауылдар болады.
Патент - автордыңөзінің ойлап тапқан, жасаған тауарын (технологиясын) иемденугеерекше құқығын растайтын куәлік: егер фирманың технологиялық өндірістегі кез-келген бір тауарға патенті болса, онда патенттің мерзімі біткенше сол тауарды аталған фирмадан басқа фирмалар шығара алмайды. Әрине, патенттің иеленушісі өзінің технологияларын сатуға немесе қолданбауға да өзі құқылы. Тек қана балама (альтернативті) технологиялардың патенті монополиялық фирмаларға бәсеке бола алады.
Сонымен, патент жаңа тауарды немесе технологияны ойлап табушыға белгілі бір уақыт аралығында олардың өндірісіне бақылау жүргізуге ерекше кұқық береді. Үкімет ойлап табушының идеясын қорғауды қамтамасыз етеді.
Өндірістегі патенттік қорғауды жеңу үшін бәсекелес фирмалар патентталған технологияларды өзінің өндірісінде пайдалану құқығын сатып алуы керек немесе өзінің технологиясын ойлап табуы керек.
Авторлық құық- шығармалар авторларына өздерінің шығармаларын, өнімдерін сатуңа немесе баспадан шығаруға ерекше құкық береді. Авторлық құқык мыналарды бақылайды: шығарма авторының талабына, мүддесіне байланысты өнімді сату және тарату (кітап, музыкалық шығарма, ЭЕМ npoграммасы); ол автор өмірінің соңына дейін жарамды(автор өлімінен кейін оның мұрагерлерінің мүддесіне карай 25 жылға жарамды).
Тауарлық белгілер - мекемелер қолданатын арнайы символдар. Фирмаларлын тауарлық белгілерін тіркеу арқылы мемлекет оларды басқа фирмалардың қолданбауын бакылайды. Тауарлық белгілер фирманы, тауарды немесеқызметтерді танымал қылады.
Лицензия - бұл нормаға белгілі-бір қызметпен айналысуына, өнім өндіруіне немесе белгілі-бір орында қазба байлыктар өндіруінежәне т.б. берілетін құқық.
20-2 Еңбек нарығы және еңбекақы
Еңбек нарығы өндіріс факторлары нарығына жатады. Нарықтықэкономикада өндіріс факторларын осы факторларды иеленушілер, яғни үйшаруашылықтары ұсынып отырады. Көпшілік отбасыларындағы табыстың басты көзі - еңбек. Жеке тұлға өзінің еңбегі үшін еңбекақы алады, яғни еңбекақы - жалдамалы жұмысшының еңбегінің бағасы болады.
Еңбек нарығында экономикалыққатынастардың субьектілері болып, бір жағынан, кәсіпкерлер - ірі монополиялар, орташа жәнешағын бизнесмендер, мемлекет есептеледі. Ал, екінші жағынан - жеке қызметкерлер немесе олардыңкәсіподақтары болады.
Еңбек нарығында қалыптасатын баға еңбекақы мөлшерлемесі болып табылады, яғни жұмыс күнгі құнының ақшалай түрі болады. Еңбек нарығының конъюнктурасы бос жұмыс
орындары менжұмыссыз және жұмыс іздеп жүрген еңбекке жарамды азаматтардың арасындағы қатынаспен сипатталады.
Еңбекақы қарапайым жәнетүсінікті болып көрінеді. Жалдау туралы шартта жұмыскер кәсіпорында белгілі бір уақыт жұмыс істеуі керек, ал кәсіпкер оның еңбегі үшін белгілі-бір ақша сомасын төлеуге міндетті. Осылайша еңбекті сату және сатып алу мәмілесі жүргізіледі. Осыған орай, еңбекақы еңбектің (оны ерекшетауар деп қарасақ) ақшалай бағасы деп түсінеміз.
Түріне байланысты атаулы және нақты еңбекақы ажыратылады. Атаулы еңбекақы -жұмысшының еңбегі үшін алатын ақша түріндегі жалақысы. Нақты еңбекақы - жұмысшының салықтар мен басқа да төлемдерді төлегеннен кейінгі қалған атаулы жалақысына сатып ала алатын тауарлар мөлшері мен қызметтер саны:

мұндағы: WR- нақты еңбекақы;
WN- атаулы еңбекақы;
Р - тауарлар мен қызметтердіңбағасы.
Осыдан келіп мынандай сұрақ туындайды: еңбекті қандай шамамен төлеу керек?
Оны нарықтағы мәмілелерге қатысушылар әр түрлі шешеді. Жұмыс беруші сапалы жұмыс күшін жалдағысы келеді, ал жұмысшы өзінің жұмыс күшін кәсіпкерге белгілі уақытка ғана сатады. Жұмысшы, біріншіден кәсіпорында қалыпты уақыт пен еңбек жағдайын қамтамасыз етілуін қалайды; екіншіден оған еңбек күшін, яғни еңбекке қабілеттіліктің физикалық және рухани жиынтығын қайта кұруға мүмкіндік беретін барлық өмірлік игіліктерді сатыпалуға жететін еңбекақы керек. Басқаша айтқанда, қалыпты еңбекақы - жұмыс күшін үдемелі түрде қайта құруға және дамытуға қажетті өмірлік игіліктердің құнына тең болады.
Жұмыс күші туралы айтқанда, оның келесідей ерекшеліктерін ескерген жөн. Жұмыс күші - бұл өте ерекше тауар, тірі тауар. Басқа жай пайдалы тауарларға қарағанда жұмыс күші құныныңшамасы екі сандық шектеумен шектеледі. Төменгіфизиологиялықшектеу-төменгі деңгейдегі квалификациясы бар жұмысшының жұмысқа қабілеттілігін қалпына келтіруге жеткілікті игіліктер мен кызметтердің құнына тең болады. Жоғарғы шектеу - жоғарғы квалификациялық жұмыс күшін қалпына келтіругеқажетті әлеуметтік және мәдени игіліктер мен қызметтер кешенінің құнын құрайды.
Еңбекакының қалыптасуы жұмыс күшін қалпына келтірудің материалдық және әлеуметтік-мәдени жағдайларына байланысты болады. Осыған орай еңбекті марапаттау шамасыннақты әлеуметтік-экономикалық факторлар анықтайды:
- еңбекақы шамасы еңбек күшін қалпына келтіруге қажетті өмірлік игіліктер құнының шамасына тәуелді.
- еңбекақыныңөсуіне жұмыскердің білікгілігінің деңгейі өте маңызды әсер етеді.
- еңбекті марапаттау шамасына еңбек өнімділігінің деңгейі әсер етеді.
- еңбекақы шамасына көбінесе әр түрлі елдердегі экономикалық және әлеуметтік өмір жағдайларының дамуындағы ұлттық өзгешеліктер ықпал етеді.
Еңбекақы деңгейі бойынша батыс елдерінде ұзақ уақыт бойы АҚШ көшбасшы болып келді. Қазіргі уақытта жаңа тсхнологиялық революция дамыған елдердегі техникалық-экономикалық жағдайларды бірте-бірте теңестіріп келе жатыр. Біз қарастырған әлеуметтік-ұдайы өндіріс факторларынан басқа еңбекақыға нарықтық факторлар да біршама әсер етеді.
Бірінші нарыктық фактор - еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс. Еңбекті марапаттау сұраныс пен ұсыныс заңдарына сәйкес өзгеріп отырады. Еңбекті марапаттауға әсер ететін екінші нарықтық фактор - еңбек нарығындағы бәсеке және монополия.
№ 4 Қазақстандағы кәсіпорындардың жіктелуі.
С
А
Л
А
Д
А
Ғ
Ы
Е
Р
Е
К
Ш
Е
Л
І
К
Т
Е
Р
Б
О
Й
Ы
Н
Ш
А
Шикізатты пайдалану түріне байланысты
Кәсіпорындарды жіктеу
Қызмет көрсету ерекшеліктері бойынша
Дайын өнімнің мақсаты мен сипаты бойынша
√құрал-жабдықтарды өндіруші
√пайдалану өнімін өндіруші
Жыл бойы жұмыс істеу уақытына байланысты
√маусымды жұмыс істейтін кәсіпорындар
√жыл бойы жүмыс істейтін кәсіпорындары
Өндіріс процесін ұйымдастыру тәсіліне байланысты
Сірне тәсілінің артықшылығы
Партиялық тәсілдің артықшылығы
Жеке дара тәсілдің артықшылығы
көліктік
инвестициялық
Көлем ерекшелігіне байланысты
Ірі
Орташа
Шағын
қызмет көрсету
сауда
өнеркәсіптік
Мамандық бойынша біртектес өнімді өндіру көлемі бойынша
Мамандандырылған
диверсификацияланған
құрамдастырылған
√Үзіліссіз өндіріс процесімен
Техника мен технологияның ерекшелігі бойынша
√дискретті өндіріс процесімен
√өндірістегі механикалық процестердің артықшылығы
√өндірістегі химиялық процестердің артықшылығы
√ өндіру кәсіпорындары
√ өңдеу кәсіпорындары

№ 2 Кәсіпорын құру
V Шағын кәсіпорындармен бірлесіп қызмет көрсету арқылы жеке қажеттіліктерді қанағаттандыру.
V Ғылым мен техника жетістіктерін қолданып, жаңа өнеркәсіп өнімдерін шығару.
V Өндіріске қосымша табиғи ресурстардыпайдалану.
V Еңбек етуге қабілетті адамдарды жұмыс орындарымен қамтамасыз ету.
V Өнім шығаруды арттыру және сол арқылыпайдатабу.
V Белгілі бір саладағы ғылым мен техниканың даму үрдісі.
V Өнім өндіру үшін ресурстардың артықшылығы.
V Қамтамасыз етілмегел сұраныстың орын алуы. Егер өнімге сұраныс болмаса, онда кәсіпорын тығырыққа тірелуі мүмкін, мұндай өнім өткізілмей, ал оның шығындары өтелмей қалады.
Мақсаттары
Кәсіпорын құру
Жаңа кәсіпорынды құру және жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың көлемін кеңейту факторлары



№ 2 Кәсіпорын құру тәртібі
VЖарғыда жарғы капиталының көлемі және олардың қандай келгені, кәсіпорын түрі, қай салада жұмыс істейтін, қоршаған ортаға, адам денсаулығына зияны жәнетағы басқа мәліметтер көрсетіледі
Ерекшеліктері
Іс қағаздарын ресімдеу
Кәсіпорындарды басқару тетігін құрастыру - жұмыс жоспарын құру, орындауын бақылау, әрбір жұмысшының атқаратын қызметін анықтау және жұмыс орындарын бекіту.
Серіктерді іздеу - жұмыс істеп, қаражатынкәсіпкерлік іске салғысы келетін адамдарды табу.
V Істі бастағаннан кейін түсетін пайданың мөлшері қандай?
V Істі бастау үшін қандай және қанша қаражат керек болады?
Есептеу
V Жарғы капиталының өсуі кәсіпорынның дамуына арналған пайдаға байланысты, кәсіпорынның құнды қағаздарын басып шығарып, сатуына байланыстыболуымүмкін.
Қосымша қаражатты қолдану кәсіпорындарға негізгі және айналым қорларын өсіріп, өнімнің көлемі мен сапасын
V Бастапқы капитал кәсіпорынды құру және ұйымдастыру, керекті шикізат пен материалды, құралдарды сатып алу, жұмыс күшін жалдау үшін қажет.
V Жаңа кәсіпорын құрған кәсіпкердің діттеген идеясы, яғни кәсіпорынның мақсаты болуы қажет.
V Жаңа кәсіпорын құру туралы шешімді капитал иесі қабылдайды.
Ерекшеліктері
Кәсіпорын құру туралы шешімнің қабылдануы және жарғы капиталының құрылуы
Кәсіпорын құру тәртібі



VКәсіпорын жарғысы - жаңа кәсіпорынның заңды тұлға екендігін, кәсіпорынның құрылу мақсаты мен принциптерін көрсететін, құрылтайшылар, олардың, мекенжайы, әрбір құрылтайшының ақшалай үлесін, кәсіпорынның ұйымдастыру құрылымын, оның басқарушы мүшелерінің, кәсіпорынның заңды тұлға ретіндегі құқыры мен міндеттерін белгілейтін негізгі құжат.

VКәсіпорын жарғысы құрылтайшылар тарапынан бекітіліп, арызбен бірге жергілікті әділет органдарында, кейін салық комитетінде тіркеліп. кәсіпорын өзінің мөр таңбасы болуына құқык алады және банкте есепшот ашады.


Приложенные файлы

  • docx 26448207
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий