Емтихан жауаптары соц РАСПЕЧАТАТЬ


1-билет.
1.Алеуметтану гылым ретинде. Объектиси жане пани. Социология когам дамуынын зандарын да ашады жане оларды зерттейди. Осыган орай, социологияны алеуметтик жуйенин омир суруи мен дамуынын зандары туралы, сол зандардын субъектилеринин, ягни алеуметтик улкен жане киши топтардын гылымы ретинде сипаттауга болады. Социология пани жонинде галымдар арасында жузден аскан турли пикирлер бар. Оларды еки топпен багытка болуге болады: 1) гылымнын панин аныктауды, гылымнын тубирли угымын аныктаумен байланыстырып отырган галымдар. Мысалы, П.Сорокин социологиянын пани тек адамдардын озара катынасын, Н.Смелзер - алеуметтик катынастарды, В.Ядов -кауымдастыкты, Г.Осипов - алеуметтикти карастыру керек дейди; 2) социология панин оздеринин гылыми зерттеу жумысыньн накты корытындысымен байланыстырган галымдар. Мысалы Э.Дюркгейм - социология панине оз зерттеуинин натижеси болып табылатын -алеуметтик фактини, немис галымы М.Вебер - адамнын минез-кулкын, К.Маркс-алеуметтик жуйе куйиндеги когамды жане онын курылымдык элементтерин карастырган. Осы тургыдан караганда, социология панине мынандай аныктама беруге болады: социология - когамнын курылысы, омир суруи мен дамуынын жалпы жане ерекше алеуметтик зандылыктары жайлы жане сол зандылыктардын адамдар мен олардын бирлестиктер жане тутас когамнын омири мен озара карым-катынастарында иске асырудын жолдары, формалары мен адистери жайлы гылым.
2. Социология курылымы. Социология билиминин курылымы когамдык кубылыстар мен процесстер жониндеги акпараттардын жане гылыми тусиниктер мен угымдардын жай гана жиынтыгы емес. Бул курылым алеуметтик турли денгейдеги процесстерт туралы, жеке адамдар, алеуметтик топтар немесе бутин когам жониндеги озара байланысуан тусиниктер, угымдар, козкарастар, теориялар жуйеси ретинде байкалады.
Социологиялык тусиниктер мен гылыми билим, асиресе онын курылымы коп жагдайда бирнеше факторларга байланысты калыптасады, онын ишинде социология зерттейтин объектилер шенбери гылыми натижелер мен корытынды терендигинин ерекшелиги.
Социология билиминин курылым бастауы юолып когамга тутас алеуметтик организм ретинлеги билим шыгады. Бул когамдык катынастар жуйеси, олардыг мазмуны жане озара байланынысы туралы билим. Табигаттын жане когамдык катынастардын манин тусину, когамда бар алеуметтик субьектилердин озара арекетинин манин терен пайымдауга мумкиндик береди.Когам туралы билим, онын дамуынын обьективтик зандарын, когам омиринин негизги салалары жониндеги тусиникти жане олардын озара арекетин , материалдык, саяси жине рухани мадениетинин озара ыкпалы туралы билимди оз бойына жинап синирген.
Социология билиминин курылымына, социологиялык теориялар мен козкарастар корсететин когамдык аукымына орай жекелеген денгейлери болип айтуга болады:
Жалпы теориялык социология
Орта денгейдеги социология теориялары.Буган, маселен кала социологиясы, билим беру социологиясы, саясат социологиясы, т.б. жатады.
Накты социологиялык зерттеулер
Социология билиминин курылымын курайтын ол саясат социологияга жататын гылыми тусиниктер, козкарастар, теориялар. Мунда социологиянын назары саяси катынастар жуйесиндеги, асиресе окимет билиги катынастар жуйесиндеги когамнын ар турли алеуметтик топтарынын накты жагдайын аныктауга аударылады. Социолгия когамда журип жаткан саяси процесстерге накты ыкпал жасайды. Осы тургыдан турли саяси партиялар жане козгалыстардын кызмети, когамнын букил саяси жуйесинин омир суруи карастырылады.
3. Алеуметтик зерттеудин багдарламасы. Биздин аркайсысымыз ар турли денгейде радио тындаушысы, газет, журнал, гылыми адебиет окырманы ретинде бакылау алеуметтик зерттеулермен уштасады. Мумкин, адамнын ози де бул зерттеулерге респондент, ягни окылатын процестер мен кубылыстар жониндеги алгашкы акпарат кози ретинде тартылады. Бугинде жогары мектептин дипломы бар арбир адам осындай зерттеулерди уйымдастыра билуи керек. Берилген такырыптын максаты-бакылау алеу-к зерттеулердин адиснамасы мен адистемеси жонинде тусиник беру, негизги тусиниктер мен процедуралармен таныстыру, гылыми дуниетанымды кенейту, сондай-ак акикатты танып билудин меншикти моделин ондеуге пайдалы материал беру. Алеу-к зерттеудин касиби кабылдауларын, дагдыларын жане кабилеттерин ондеуге ис жузинде окып-уйренуди кушейту алеуметтануды инженерлик кызмет ретинде тусинуди калыптастыруда аса кажет болып табылады. Алеу-к зерттеудин накты тури оган койылган максат пен шарттардын сипатымен корсетиледи. Осыган сайкес алеу-к зерттеудин 3 турин ажыратады:
1) бакылаулык, 2) суреттемелик, 3) сараптамалык. Бакылаулык алеу-к зерттеу(пилотаждык) мазмуны бойынша шектелген максаттарды шешеди.Бакылаулык зерттеулер н/е кубылысты алдын ала зерттеуге арналган,проблема аз аукымда болгнда ол зат пен объект жонинде толык акпараттты аныктап береди, гипотезаны дурыстайды.Сараптамалык зерттеулер-окылатын кубылыстын элементтерин суреттеуге гана максат етип коймай, сондай-ак онын негизинде жаткан себептерди тусиндиру де максат еткен алеу-к аналищдин ен терендетилген тури, бакылау алеу-к зерттеулерде аркайсысында манызды процедура бар 3 негизги типти болип айтуга болады: дайындык сатысы(зерттеу багдарламасын ондеу), негизги (бакылау зерттеулерин жургизу), тамамдайтын(малиметтерди ондеу мен талдау, корытындылар мен нускауларды калыптастыру). Накты алеу-к зерттеулер-алеуметтану жане жаратылыстану гылымдарынын окилдери ишинен ерекшелеп туратын озиндик бир болиги. Бакылау
алеу-к адистерди менгеру зерттеушиден тек кана алеу-к пандерди гана емес, сондай-ак алеу-к философия, психология, асиресе математиканы, статистикалык адистерди, информатиканы билуден туратын байсалды касиби дайындыкты талап етеди. Бакылау алеуметтанымал жаратылыс мамандары болуы бекер емес (мысалы, Галилей, Лаплас). Алеу-к зерттеу жургизу ушин багдарлама жасалады. Багдарлама деп гылыми изденистин адистемелик жане адистеме шарттарын камтитын кужатты айтады. Багдарлама адистемелик, адистеме жане зерттеуди уйымдастыру тауарларынан турады.Адистемелик тарауда зерттелетин проблема жане онын тужырымы зерттеудин максаты аныкталады.
2-билет.
1.Алеуметтанудын адиси. Социологиялык зерттеулерде ыктималдыкты ириктеумен катар максаттылыкты улгиси колданылады. Ол ози тагы бирнеше турге болинеди: стихиялы, негизги колемдилик жане квоталык (улестик) тасилдери. Мунда ыктималдык теориясынын ережелери колданылмайды. 1) Ириктеудин стихиялы тасилин пошта аркылы кез келген басылымдардын окырмандарына, сол сиякты радио тындармандарына, телекорермендерге, интернетти пайдаланушыларга сурау откизуди айтуга болады. Бул жагдайларда алдын ала жауап берушилердин колеминин курылымын билу мумкин емес. Мунда жасалынатын зерттеу корытындысы тек кана осы суралгандар жиынтыгынын кезкарасы ретинде багалануы тиис. Себеби окилеттилик талабынын орындалмауы екиталай. Жауап беретиндер не колы бос зейнеткерлердин, не аса белсендилер, не такырып жониндеги билгирлер. Мамандар басым болып жеке пикирди билдирушилер ретинде алеуметтик топтардын баринин козкарасын бейнелей алмайды. Ар жиктин ишинде одан ари карай билими жанс табыс денгейи бойынша сурыптаганда акикаты толыгырак аныкталады.
Барлаушы зерттеулерде тандаудын негизги колемдик тасили колданылады. Бул адиспен тандалган бирликтин (бир ужым, бир мекеменин) басым копшилигине (60-70%) сурау жургизиледи.
2) Нактылы болгандыктан кенинен таралган адис - улестик ириктеу амалы болып табылады. Онын ен негизги талабы алдын ала зерттелетин жалпы жиынтыктын басты белгилери туралы статистикалык малиметтердин болуы кажет. Кобинесе басты белгилери торттен аспауы керек: билими, табысы, аумактык орналасуы, улты т.б. Ириктелген жиынтыкта осы белгилердин улеси болады.
Сойтип ен маныздысы, ириктелген жиынтыктын колемин аныктаганнан кейин, онын болшектеринин окилеттилик улесин камтамасыз ету. Бир жагынан, ириктелген жиынтык "статистикалык елеули" болуы тиис. Осы шарт орындалганда гана сенимди, ен анык акпаратты, алеуметтик деректерди жинау мумкин болады.
2. Когам , онын негизги белгилери. Алеуметтануда "когам" тусиниги негизги угымдарга жатады. Социология когам туралы жалпылама гылым ретинде адам когамы калай курылатынын, жуйе ретинде калай калыптасатынын жане кызметтену зандылыктарын зерттейди.
Когамнын ерекше озгешелиги онын озара байланыстарынын жогары удемели каркындылыгын сактауга жане удайы ондируге кабилетти болуы.
Когамнын ушинши ерекше белгисине озин-ози билеу мен жогары денгейдеги озин-ози реттеу жатады. Когам озин-ози билеуге коп кызметметтену аркылы жетеди.
Когамнын тортинши айырмашылык нышаны — онын улкен интеграциялык (кириктирушилик) пармени. Когам адамдардын ар жана урпагын алеуметтендиреди, оны калыптаскан катынастар жуйесине енгизеди, копшилик макулдаган молшерлер мен ережелерге багындырады.
3. Багдарламанын курылымы. Социологиялык зерттеулер жоспарлаудан басталады. Ол тубегейли кужат болып саналады. Жоспардын торт топка болинеди биринши кезенде зерттеуди талкылау мен бекиту тартиби белгиленеди. Ен алдымен: а) багдарламасы дайындалады; б) зерттеу курал-сайманы азирленеди; в) бастапкы малиметти жинайтын топты курады жане дайындайды; г) барлаушы зерттеу откизиледи; д) онын натижесинде курал-сайманпын кемшиликтерин тузетеди; е) курал-сайманды кобейтеди; ж) зерттеуге кажетти каржыландыру есеби дайындалады.
Екинши топка жоспарда белгиленетин барлык уйымдык жэне адистемелик жумыс турлери киреди;
Ушинши топка есептеу машинага бастапкы жинаган деректерди азирлеу тасилдери мен кимылдардын жиынтыгы жатады. Тортинши топка малиметтерди ондеп, алынган натижелерин сараптау жумыстарынын барлык турлери киреди. Корытындысында есеп жэне нускаулар жазылды.
Зерттеу багдарламасынын курылымы еки негизги боликтерден турады: 1. Тасилнамадык (методикалык) жане адистемелик. Осы екеуин жан-жакты, ари терен ойластырылганда гана зерттеу жогары сапалы денгейде жургизиледи. Зерттеудин тасилнамалык болигинде: 1) алеуметтик маселени тужырымдау мен негиздеу; 2) зерттеудин муддесин корсету; 3) объектиси мен такырыбын аныктау; 4) негизги угымдарды кисынды талдау; 5) жумыстык болжамдар мен максаттарды корытындылау жасалынады.
3-билет.
1. Алеуметтанудын когамдык жане гуманитарлык гылымдар жуйесиндеги орны жане ерекшелиги
Алеуметтик философия адамнын омир суруинин тупки себептеринин мэцги негиздерин дара тулгалардын алеуметтик озара кагынастарын аныктайтын, белгилейтин козгаушы кушин, кайнар козин тусиндируде жетекши кызмет аткарады. Дуниенин философиялык угынылуы шындыктын теориялык танымынын жогары турпаты ретинде гылыми билимнин ен дамыган уйым-дастыру тури болып табылады. Нак пэлсапа шенберинде билимди талдау мен тутастау (жинактау), жалпылау, карапайым кубы-лыстардан мазмунга жету, жеке деректерден онын жалпы дуниелик магынасын аныктау амалдары оз кемелине жетти. Алеуметтик омирди угыиуда пэлсапалык ойлауга жалпылык гана емес, тутастык, концептуалдык тэн. Ол социологияга караганда жалпылыгы кенирек теориялык жане тасилнамалык негиз жасайды. Когамнын
Манин тутас алып корсететин алеуметтик философия алеуметтануга когамнын жеке болшектерин осы тутастыкпен тыгыз байланыс-та карауга мумкиндик береди. Алеуметтану жалпы зандылыктарга суйенип, озинин мани мен объектисине сай накты алеуметтик байла-ныстар мен озара арекеттерин сипаттайтын зандар мен угымдарды зерттейди. Екинши жагынан, алеуметтану когамдык омирге накты талдау жасап берип, алеуметтик философиянын гылыми угымдары мен пандик мазмунын байытуга мумкиндик тугыза-ды. Акикат омиримен, тажирибемен, онын байланыстарын кенейту мен терендету аркылы кагидаларын далелдеп жане нактылап береди. Бирак бир-биримен тыгыз байланысы мен озара енуи олардын оздери гана айналысатын маселелерин ауыстырмаса керек.
Жалпы социология когамды тутас алып, бирынгай жуйе ретинде озгеше жане болинбейтин, бутин организм деп карайды. Ал жеке гуманитарлык пандер когамнын бир саласын - экономиканы, кукыкты, тарихты, психологияны, динди, саяси жуйени зерттейди. Алдымен тарихты караганымыз абзал. Тарих оз дамуы мен билими аркылы социологиянын калыптасуын камтамасыз етти. Тарихты жинайтын ар турли алеуметтик кубылысиар мен когамнын даму кезендери туралы накты маглуматтар жалпы социологиялык зандарды ашуга мумкиндик тугьгзады. Бирак бул зандардын ту-жырымын табиги гылымнын ози емес, социология гылымы жасайды. Жалпы алеуметтану тарихы корсеткен алеуметтик кубылыстын белгили туринин жалпы касиеттерин аныктап береди. Егер де тарихи деректермен окигаларды суреттесе, социология угымдарга суйенип жалпылайды жане тужырымдайды. Ал оны тарих оз панин терендеп корсетуге кайтадан пайдаланады.
2. Когамнын алеуметтик курлымы.Когамнын алеуметтик курылымы алеуметтик жуйенин болими жане еки компоненттен турады: алеуметтик байланыс жоне алеуметтик курам. Алеуметтик курам - алеуметтик курылымды курайтын элементтердин жиынтыгы. "структура" (курылым) термини - structura латын тилинеп алынган - ол, жалпы алганда, белгили бир заттын, кубылыстын элементтери арасындагы байланыстардын айтарлыктай бир тутастыгын билдиретин термин. Алеуметтик курылым - алеуметтик жуйедеги элементтердин туракты байланысы. Когамнын алеуметтик курылымынын негизи - белгили мартебеси бар жане белгили алеуметтик кызмет аткаратын жеке адамдар, ал жеке адамдар - мартебелик белгилерине сайкес топка биригеди. Алеуметтик курылым когамнын бирликтерге, тапка, тоща жикке болинуин корсетеди, адамдардын бир-биримен карым-катынасынын да коптеген критерияларына сайкес артурлилигин корсетеди. Алеуметтик курылымнын арбир элементи оз тарапынан, озинин байланыстарына карай курдели алеуметтик жуйе. Т.Парсонстын пикири бойынша когам жуйе есебинде томендеги кызметти караганда гана омир суреди: 1) когам озгерген жагдайга жане адамдардын оскен (ночросший) материалдык тилеги бейимделу кабилетине ие болуы керек, ишки ресурстарды тиимди уйымдастыруга жане болуге кабилетги болуы; 2) онын негизги максат жане миндет иске асыруга кабилетти болуы жане оларды иске асыратын процестерди коддауы; 3) жеке адамдардын кабылдаган жалпы нормалары мен кундылыктардын турактылыгын сактауы; 4) когамнын интеграциялау кабилетине, жана урпакты жуйеге тарту кабилетин иске асыруы. Алеуметтик курылым биздин омир шындыгымызды тусиндирудин негизи болып есептеледи. Арбир адамнын оз статусы бар, ягни алеуметтик орны бар, себеби олардын аркайсысы белгили "алеуметтик топка жатады. Олардын жыныс, жас, шыгу теги, билим колеми, касиби аткаратын кызмети, туратын жери, отбасылык этностык баскадай жагдайында байланысты солармен сипатталады. Сонымен бирге алеуметгик топтардын территориялык жане демографиялык сипаты болады.
3. Алеуметтик зерттеудин миндеттерин аныктау. Биздин аркайсысымыз ар турли денгейде радио тындаушысы, газет, журнал, гылыми адебиет окырманы ретинде бакылау алеуметтик зерттеулермен уштасады. Мумкин, адамнын ози де бул зерттеулерге респондент, ягни окылатын процестер мен кубылыстар жониндеги алгашкы акпарат кози ретинде тартылады. Бугинде жогары мектептин дипломы бар арбир адам осындай зерттеулерди уйымдастыра билуи керек. Берилген такырыптын максаты – бакылау алеуметтик зерттеулердин адиснамасы мен адистемеси жонинде тусиник беру, негизги тусиниктер мен процедуралармен таныстыру, гылыми дуниетанымды кенейту, сондай-ак акикатты танып билудин меншикти моделин ондеуге арналган пайдалы материал беру. Колемди суреттеу зерттеу изденистердин манызды элементи болып табылады. Ойткени, зерттеуши маселени аныктайды, оны терендетеди, максат-шарттарын аныктайды. Ен бастысы, ол: а)окылатынобъект курылымы; б) окылатын алеуметтик кубылыстар арасындагы байланыс сипаты; в) алеуметтик маселелерди шешуге болатын мумкин жагдайлар женинде негизделген тужырымдар - гипотеза коюга ози жол табады. Зерттеуди уйымдастыруда гипотеза роли оте манызды. Ол галымнын шыгармашылык изденисинин басты аспабы болып табылады. Гылыми гипотезаны макулдауга немесе одан бас тартуга умтылыс гылыми зерттеудин негизги мани, багыт-багдары болып табылады. Жорамалар издестирулер уйымдастырады, болип алады да, туурлаусыздарын шетке шыгарады. Жорамал зерттеу жумысынын корытындысын алдын ала аныктауы тиис. Жорамалсыз бари тусиникти болса, зерттеу жургизудин кажеттиги болмас сди. Жорамалга койылатын талаптар бар: анык тексеристен отетин, карама-кайшылыксыз болуы шарт. Гипотезаны бастапкы жане екиншилик деп боледи. Бастапкы гипотеза акпарат жиналганга дейин тужырымдамалады. Егер де ол зерттеу барысында жокка шыгарылатын болса, онда онын орнына екинши гипотеза усынылатын болады. Идея жорамал жок кезде зерттеу жаксы жагынан алганда суреттемелик болады да, жаман жагынан алганда гылыми магынасыз болады. Биздин жагдайда гипотезалар (сайкесинше контргипотезалар) келеси типти болын келеди: а) студенттерди материалды камыгу жагынак бастаушы фактор ата-аналармен материалды-каржылай байланыстар. Салдары: студенттин омир суру денгейи мемлекет болген каржымен емес, ата-ананын материалдык жагдайымен, жумыссыздыктын осуимен аныкталады т.с.с; б) студенттердин каржы-табыс табуы мен окуы факторлары арасындагы анык байланыстын болмауы.
4-билет.
1.Алеуметтанудын курылымы. Алеуметтанудагы эмпирия жане теория проблемалары. Казирги батыс социологиясы шартты турде еки тен емес боликтерге - эмпирикалык жане теориялык деп болинеди. Касиби социологтардын коп болиги бириншисимен айналысады. Бул боликтердин аркайсысынын табигаты, тарихи, динамикасы бар.
Эмпирикалык социологиянын негизин салушылар - Уильям Томас (1863-1947) пен Флориан Знанецкий (1882-1958). Зерттеу жургизетин уйымдарынын саны жагынан да, колданбалы салага багытталган студенттеринин саны жагынан да эмпирикалык социология негизинен университеттер мен академиялык институттарга шогырланган теориялык социологиядан асып тусти. Бирак дуниени тусинудеги манызы, саяси жане баска да багдарламалардын теориялык негиздемелерин калыптастыруда теориялык социологиянын асери эмпирикалык социологияга караганда алдекайда жогары.
XХ гасырдагы батыс теориялык социологиясы багыттарынын ишинде мыналарды атап откен жон: функционализм, курылымдык функционализм, конфликтология жане "орта денгей" теориясы. Бул парадигмалардын бирде биреуи сан кырлы алеуметтик омирге амбебап тусиник бере алмайды, бирак оз адистери призмасынын арасынан когамды тусинудин негизги маселелерин коруге мумкиндик береди.
2.Когамнын турлери жане кызмети.Устирт караганнын озинде казирги когамдардын ар алуандыгы байкалады. Когамдардын айырмасы анык (тили, катынаста болуы, мадениети, саяси курылысы жане т.т.), не онша анык емес (турактылык денгейи, алеуметтик тутастыкка биригу денгейи) болинеди. Когам аса курдели, коп денгейли курылым болгандыктан, мунда кандай да болсын амбебапты топтастыру мумкин емес. Коп таралган таптастыру бойынша когамдар дастурли жане индустриялды турлерине болинеди.
Биринши тарихи когамды олар аншылар мен жинаушылар когамы деп корсетти. Осындай когамдардын басым копшилиги кошпели турмыс калпында омир суреди, аншылыкпен айналысады.
Екинши когамнын турин олар бак осирушилик деп атады.
XVIII г.а. бастап онеркасиптик когамдардын негизин Улыбританиядагы индустриялык даму калады.
Когамдардын торт туринин озгешиликтерин (экономикалык, алеуметтик, саяси, туыскандык тургысынан) суреттеу алеуметтик институттардын озара байланысты екенин корсетуге, бир-биримен озгеше келисушиликте болатынын тусинуге мумкиндик береди. Ф. Теннистин "кауым" жане "когам" деген угымдары дастурли когам мен казирги когамнын айырмасын корсетеди
Казирги ен тараган таптастыруда (д. Белл, а. Турен, у. Ростоу, р. Арон жане баскалары) когамдарды дастурли жане онеркасиптик деп боледи. Дастурли когамга ауыл шаруашылык, экономика, коп козгалмайтын алеуметтик курылым, дастурге негизделген алеуметтик-мадени реттеушилик тан.
Индустриялды (онеркасиптик) когамдар тикелей гылыми техникалык дамудын денгейимен аныкталады. Казирги дуниедеги ен елеули тарихи озгеристер аграрлык дастурли когамдардан онеркасиптик когамдарга отумен байланысты.
3. Алеуметтик зерттеудин тасилдемеси мен тасилдери. Алеуметтану зерттеулеринде миллиондаган адамдардан жуздеиен адамдар объект ретинде алынады. Адамдар саны кобейген сайын барлыгына жаппай сурау откизу мумкин болмай калады. Сурау жургизетин адамдардын саны шектеули болады, ал олардын тиимди, сапалы жумыс откизуи ушин 5-6 адамды сураумен шектелу кажет. Ал негизгиси каржы мен уакыттын коп кететиндигине байланысты зерттелетин жиынтыкты ишинара тексеру мумкин болады. Зерттелетин жиынтыктын арнайы ириктеп алынатын болигин гана толык зерттеу кажет, ойткени оган уксас болатын азгана болигин ириктеу тасилин колданып алганымыз жеткиликти. Ишинара тексеру барлык жагынан утымды адис.Ириктеудин еки улгиси кен колданылады: ыктималдыкты жэне максапылыкты. Олардын аркайсысынын бирнеше турлери бар.Ириктеудин ыктималдыкты улгиси ыктимал деген тусиникпен байланысты. Ар нарсенин омирде болуы ыктимал. Ар окига кайталануы мумкин. Негурлым коп санды заттар, адамдар, турли кубылыстарга талдау жасалынса, онын уксас жактары, касиеттери согурлым кобирек кайталана береди.
Араластырудын негизги шарты оны мукият жасау кажет, сонда гана ар адам, ягни жалпы жиынтыктын болшеги ириктелген жиынтыкка тусуинин ыктималдыгы тен болуга барынша жакындайды. Бул кездейсок тасилдин ен карапайым тури.
Ал зерттелетин жалпы жиынтыктар кобинесе коп санмен аныкталатын болгандыктан, баска тасилдерди кенирек пайдаланады. Букил когамнын алеуметтик-кукыктык жагдайын ириктеудин механикалык тасили аркылы окылуы утымды.
Социолоииялык зерттеулерде ыктималдыкиы ириктеумен катар максаттылыкты улгиси колданылады. Ол ози тагы бирнеше турге болинеди: стихиялы, негизги колемдилик жане квоталык (улестик) тасилдери. Мунда ыктималдык теориясынын ережелери колданылмайды. 1) ириктеудин стихиялы тасилин пошта аркылы кез келген басылымдардын окырмандарына, сол сиякты радио тын-дармандарына, телекорермендерге, интернегги пайдаланушыларга сурау откизуди айтуга болады.
Барлаушы зерттеулерде тандаудын негизги колемдик тасили колданылады. Бул адиспен тандалган бирликтин (бир ужым, бир мекеменин) басым копшилигине (60-70%) сурау жургизиледи.
2) нактылы болгандыктан кенинен таралган адис - улестик ириктеу амалы болып табылады. Онын ен негизги талабы алдын ала зерттелетин жалпы жиынтыктын басты белгилери туралы статистикалык малиметтердин болуы кажет. Кобинесе басты белгилери торттен аспауы керек: билими, табысы, аумактык орналасуы, улты т.б. Ириктелген жиынтыкта осы белгилердин улеси болады.
5-билет.
1.Алеуметтану гылымынын реформа жолындагы роли. Коптеген елдерде манызды алеуметтик саяси озгеристер журип жатыр. Осы озгеристер агынынан КР да сырт калып отырган жок. Елимизде омирдин барлык жактарын терен реформалау журип жатыр. Егер де жургизилип жаткан реформалык озгеристер гылыми тургыда терен негизделсе, оны иске асыру жолдары жан-жакты жоспарланган болса, онда реформанын натижелери халык конилинен шыккан болар еди. Реформалау кызметинде Ш.Уалихановтын коскан улеси зор. Ол орыс когамында жургизиле бастаган реформаларды зерттей келе, онын казак даласына да игиликти асери бола ма деп умиттенеди. Сонымен катар ол казак когамында жургизилуге тиисти озгеристердин бири – сот реформасынын кандай багытта жургизилуи кажет екендиги туралы, саяси алеуметтик мани бар маселелерди котерди. Озинин “сот реформасы жайында хат” деген енбегинде саяси алеуметтик проблемаларды гылыми тургыдан терен талдайды. Ол “формализм мен бюрократизм кертартпалык токырауга себепши болды жане оган дейин кандай да болсын пайдалы когамдык иске кытай корганы сиякты тоскауыл жасап, халыктын жасампаз жигеринин талабы мен жиилеп, жана бетбурыс алган еркин агынды токтатты”,-деп корсете келип, Шокан казак даласында жургизилуге тиисти реформа, кандай да болсын озгеристер халыктын муддесине, онын материалдык муктажына сай келуи, ари сол когамнын улттык минез-кулкына сайкестендирилуи кажет деп корытты.
2. Алеуметтик стратификация. Когамнын турлише алеуметтик топтарга, кауымдастыктарга т.б. Жиктелуи батыстык социологияда кобинесе алеуметтик стратификация деген терминмен белгиленеди. Бул термин когам мушелеринин алеуметтик куйинин бирдей еместигин, олардын алеуметтик тенсиздигин билдиреди. Тенсиздиктин еки тури ажыратылады. Бириншиси - табиги тенсиздик. Олар табиги белгилер аркылы ерекшеленеди, маселен, адам жынысы, жасы, бойы, темпераменти, т.б. жатады. Ал алеуметтик тенсиздик - алеуметгик себеби бар кажеттилик, онын себептери алеуметтик факторлар аркылы белгиленеди. Кыскаша стратификация (алеуметтик жиктеу) дегенимиз - тартип, ол бойынша тенсиздик, улкен мумкиндикпен, бир урпактан екинши урпакка бериледи. Когамда ар турли (страттар) жиктер калыптасады. Алеуметтик курылымды когамдагы алатын орнына карай ажыратылатын алеуметтик топтардын жиынтыгы деп карай отырып, социологтар бул топтар бир-биринен калайша ажыратылады деген суракка жауап береди. Галымдар алеуметтик тенсиздиктин шьггуына ар турли тусиник береди. ХХ-шы гасырдын 40-жылдарында жасалган функционалдык багытынын окилдери алеуметтик стратификация ерекшелигинин себебин когамнын функциясынын болуинде деп тусиндиреди. Тенсиздиктин себеби когамда билик, тутынушы жане жумыс аткарушы кызметтеринин ролине байланысты. Мундай козкараста субъективти пикир калыптасады. Алеуметтик стратификация теориясы когамнын типтик дарежесин жане даму сатысын аныктайды. Марксизм когам дамуында бес турли формация - сатыны болип корсетеди: алгашкы кауымдык курылыс, кул иеленушилик когам, феодализм, капитализм жане коммунизм. Бул когамнын негизги - ондиристик катынастар.
3. Алеуметтик зерттеудин турлери. Зерттелетин затты, панди талдауда, койылатын максатына, онын терендиги, колеми мен курделилигинин сипатына сай алеуметтанулык зерттеулер уш турге болинеди: 1.Барлаушы. 2.Баяндаушы (суреттеуши). 3.Талдаушы (сараптаушы).
1.Барлаушы зерттелер олардын карапайым турине жатады. Мундагы койылатын, ари шешилетин максаттармагынасы жагынан шектеули келеди. Сондыктан зерттелетин жиынтык ози де аз гана колемде, багдарламасы карапайым, колданылатын куралдарынын колеми де шагын болады. Барлауша зерттеу аркылы терен жане колемди баяндаушы жане талдаушы зерттеулерге дайындык жасалынады.
2. Баяндаушы (суреттеуши) зерттеудин курделилиги биршама аса туседи. Максаттары мен мудделери бойынша бул зерттеу тажирибели деректерди жинау аркылы окылатын кубылыс, онын курылымдык болшектери туралы биртутас тусиник калыптастыруды коздейди. Зерттеуге арналган аспап барлау аркылы жетилдирилген жане толыктырылган турде колданылады. Багдарламасы соган лайыкты, колеми толыктау келеди. Зерттеу объектиси салыстырмалы турде улкен ар тектиликпен сипатталатын кауымдастыктар болады.
3.Талдаушы зерттеу ар турли алеуметтик кубылыстардын курылымдык болшектерин баяндаумен шектелмейди. Зерттеудин ен терен сараптаушы тури ретинде кубылыстар мен удеристердин тупки себептерин аныктауды коздейди. Егер баяндаушы зерттеудин барысында окылатын кубылыстардын сипаттамаларынын арасындагы байланыстарды тауып корсетсе, талдаушы зерттеуинде олардын, ягни ашылган байланыстардын себептилигинин сипатын аныктайды.
6-билет.
1.Алеуметтану панинин негизги категориялары. Гылымнын ишки логикасын, онын пани мен адистеринин сипатын ашатын, алеуметтик кубылыстар мен процестердиц манин танып билудин кереги -социологиянын категориялары жане зандары. Категориялар - алеуметтик болмысынын манди жактарын, касиет-белгилерин, курылымдык элементтерин бейнелендиретин негизги гылыми угымдар. Социологиянын ен негизги, мазмуны жагынан колемди категориясы "алеуметтик" угымы. Бул угым "алеуметтик жуйе", "алеуметтик курылым", "алеуметтик топ", "алеуметтик арекет", "алеуметтик минез-кулык" т.б. колемди угымдарды камтиды. "Алеуметтик кауымдастык" социологиянын негизги категорияларынын бири. Алеуметтик кауымдастык - бул, индивидтер мен кез келген адамдар топтарынын жай гана косындысы емес, керисинше ол туракты жане тутас алеуметтик тузилим, онын субъектилери ортак муддесимен бириккен жане озара бир-биримен арекетке туседи.
Алеуметтик кауымдастык адетте турли алеуметтик кауымдастыкка киретин жане оларда турли алеуметтик рол аткаратын индивидтин алеуметтик болмысынын букил турлери мен формаларын камтиды. Ол тулга мен когамнын озара байланысы мен озара арекетин жанама турде береди. Алеуметтик кауымдастык категориясы, социологиянын мани мен ерекшелигин тусину ушин оте манызды кубылыстар мен процестердин субъективтик кызмет жагын айырыкша болип корсетеди.
Алеуметтик кауыйдастыктарды озинин типи жагынан кенистик - мезгилдик масштабтагы (мысалы, адамдардын алемдик кауымдастыгы жане олардын мемлекеттик кауымдастыгы; ар турли масштабтагы коныстын кауымдастыктар; социодемографиялык кауымдастыктар) жане олардын мудделеринин мазмунымен биригетин тип (мысалы, алеуметтик - таптын, алеуметтик - касиби, этноулттык, т.б. кауымдастыктар) болып болинеди. Алеуметтик арекетин субъектиси ретинде тулга да, алеуметтик институттар да, таптар да болса алады.
Жалпы бирликтин омир суру процесинде коптеген шексиз алеуметтик байланыстар калыптасады. Ол байланыстар белгили бир занга, зандылыктарга суйенеди, сонын негизинде иске асады. Алеуметтик зандар - алеуметтик процестер мен алеуметтик .арасында болатын кажетти, манди, туракты, кайталанатын катынастар мен байланыстардын зандары. Алеуметтик зандар букил когам мушелеринин ис-кимылынын жиынтыгы ретинде калыптасады. Бул зандар когамдагы ар турли алеуметтик топтардын мудделеринин сайма-сай келмеуин де корсетип отырады. Соган карамастан адамдар алеуметтик зандарды оз кызметтсринде саналы турде пайдаланып, зандардын арекет ету формалары мен шарттарын озгерте алады.
Алеуметтик зандар жалпы бирликтин ис-арекетинде керине отырып, олардын катынастарын аныктайды. Булар улттар, таптар, алеуметтик-демографиялык, алеуметтик-касиптик тоггтар, кала мен село арасындагы катынастар, сонымен катар когам мен олеуметтик уйымдардын, когам мен енбек ужымынын, коиам мен отбасынын, когам мен жеке адамнын арасындагы катынастар. Сонымен, алеуметтик зандар осы катынастарды аныктайды. Алеумегтик зандарды турли белгилери бойынша классификациялауга болады. Жалпылыгы жагынан олар жалпы зандар (когам дамуын, биртутас алеуметтик жуйе дамуын аныктайды) жане ерекше зандар (алеуметтик жуйенин жекелеген элементтерин, когам болшектерин сипаттайтын) болып болинсди. Озинин иске асуына карай динамикалык жане статистикалык болып болинетин зандар да бар. Дииамикалык зандар накты жагдайда оз ретимен болатын окигалар арасындагы бир манди, байланысты корсетеди, олардын багытын, турлери мен факторларын аныктап береди. Ал статикалык зандар алеуметтик жуйенин туракты меризиминдеги багыттарды, урдистерди, алеуметтик кубылыстарды сипаттайды.
2. Алеуметтик дифференциация жане алеуметтик тенсиздик. Когамнын алеуметтик курылымынын проблемалары адамзат омиринин басты ерекшелиги жане орталык, зару проблемасы — тенсиздик проблемасына тикелей байланысты. Сондыктан оган батыс (к. Маркс, м. Вебер, г. Моска, в.парето, п. Сорокин, р. Дарендорф, б. Барбер жане баскалары) жане отандык (аженов м.с., аитов н.а., биекенов к.у., ешмухамедов а.ш., сарсенбаев т.с. Жане баскалары) мектептин коптеген когам танушы галымдары назар аударды жане аударып отыр.
К. Маркстин жане онын избасарларынын тандауы толык тусиникти: К. Маркс таптык курылым аса коп денгейде дамыган ХИХ гасырдагы накты капитализмге багдар жасады. Еки антагонистик таптын (буржуазия жане пролетариат) тагдыры марксизмнин гылыми болжамында берилгеннен биршама озгеше калыптасты. Таптык курылымнын тужырымдамасын Макс Вебер де дамытты, ол «тап» санатын айкындау кезинде коп ретте К.Маркспен келисти, меншиктин ролин жане капитализмдеги тенсиздикти мойындады. Маркстен айырмашылыгы, Вебер ресурстарды болу жониндеги дауды шешилмейтин деп санады. Вебер назарды курылымдар дифференциясынын баска негизинде шогырландырды жане экономикалык тап угымын айкындау ушин куш салады. Ол енбек нарыгына назар аударады — бул алеуметтик топтардын жанама кактыгысу аренасы.
К.Маркстан айырмашылыгы, Вебер экономиканы уйымдастыруды стратификация негизи деп санамады. Вебер тенсиздиктин уш негизги компонеттерин айкындады. Ол оларды озара байланысты жане де манызды катынастарда тауелсиз деп санады. Биринши компонент — муликтик тенсиздик. Вебер, ар турли таптын окилдери — шаруалардын, жумысшылардын, копестердин кирис алу жане тауар сатып алу ушин бирдей емес мумкиндиктери бар екенин мойындайды.Вебер истин барлыгы да байлыкта емес екенин сезинди. Ол мекемелердин туракты осуи, бул алеуметтик арекеттердин шапшандауына алып келеди.
Тенсиздиктин еки тури ажыратылады. Бириншиси - табиги тенсиздик. Олар табиги белгилер аркылы ерекшеленеди, мысалы, адам жынысы, жасы, бойы, темпераменти, т.б. жатады. Ал алеуметтик тенсиздик - алеуметгик себеби бар кажеттилик, онын себептери алеуметгик факторлар аркылы белгиленеди.
3. Зерттеудин негизги адистери, олардын сипаттамасы.
Алеуметтануда акпарат алудын манызды куралы, кози жане адиси кужаттар болып есептеледи. Алеуметтануда кужат деп акпаратты сактау мен жеткизу ушин адамнын арнайы жасаган затын айтады. Кужаттарда жеке адамнын, ужымнын, халыктын улкен тобынын жане жалпы когамнын кызмет процестери мен онын натижелери жонинде маглуматтар жинакталады. Сондыктан олар алеуметтанущылар ушин аса манызды. Кужаттарды турине карап бес топка боледи:
I/. Акпаратты белгилеу тасилине карай болинген кужаттар, буган жазба, баспа, кино - бейнелеу таспасына тусирилген жазба, магнит таспасындагы жазбалар жатады;
2/. Максат-миндетине карай болинген кужаттар, буган зерттеу багдарламасына сайкес зерттеушилердин кушимен алган мате-ришщар, баска да максаттар ушин жасалган кордагы кужаттар саяды;
3/. Арнайы кужаттыгына орай болинген кужаггар, о;шрга жеке адамнын. Кунделиги, хаттары статастикалык материалдар, баспасоз малиметгери, жиналыстын хаттамалары т.б. жатады;
4/. Кужаттын тупнускасында статусына карай болингендер болады.- олар ресми жане ресми емес болып болинеди. Ресми кужаттарга: мемлекеттик статистика мея мемлекеттик архив мали-меттери ресми емес кужаттарга: жеке азаматгар жасаган кужаттар т.б. жатады;
5/. Акпараттын алыну козине орай болингеняер: бастапкы кужаттар жане екинши катардагы кужаттар больт болинеди. Бас-тапкы кужаттар тикелей бакшиаудын немесе сурак-жауалтын негизинде алынган малиметгар; екинши катардагы кужаттар, ягни бастапкы кужаттарды сипаттаушы немесе -корытындылаушы^
Кужаттармен жумыс истегенде зерттеутпи олардын сенимдилигине назар салуы кажет. Осыган орай кужаттан алынар акикаттын сенимдилигин тексеристен еткизетин ережени билу шарт.. Мундай ережелерге мыналар жатады:
I. Окигаларды суретгеуден оларга берилгек баганы ажырата билген дурыс, окигаларга берилген багадан фактилер алде кайда сенимди болады. Кейде кужаттарга берилген бага болады, бирак оларды суреттейтин жагдай толык берилмеген болып шыгады. Мундай кужаттарга сенимсиздикпен карау керек.
2.Кужатты кураушынын оны дайындаудагы ниетин, мотавин аныктаган жон. Жумысы туралы есеп беруши автор озинин синирген енбегин асыра корсетуге тырысады. Ал бакылаушы органдар, керисинше жумыстагы кемшиликтер мен кателиктерди терип жазады.
Кужатты азирлеуши адамнын фактилерди т.б. ириктеп алу адисин де билген жон. Бастапкы кужат екинши рет жасалган кужатка караганда сенимди болады.
Кужатты дайындау кездеги елдик, ужымнын т.б.жагдайын билу шарт. Сонда гана кужатгын сол уакыттагы жагдайды объективти берип немесе бермей отыргандыгы аныкталды. Кужаттарды тал-дау дастурли жолмен жане формалды турде журеди. Барлык кужаттар турлерин окып-уйрену сын тургысынан карауды талап етеди.
7-билет.
1.Алеуметтик байланыс, алеуметтик кауымдастык. Гылымнын ишки логикасын, онын пани мен адистеринин сипатын ашатын, алеуметтик кубылыстар мен процестердин манин танып билудин кереги -социологиянын категориялары жане зандары. Категориялар - алеуметгик болмыстын манди жактарын, касиет-белгилерин, курылымдык элементтерин бейнелендиретин негизги гылыми угымдар. Социологиянын ен негизги, мазмуны жагынан колемди категориясы "алеуметтик" угымы. Бул угым "алеуметтик жуйе", "алеуметтик курылым", "алеуметтик топ", "алеуметтик арекет", "алеуметтик минез-кулык" т.б. колемди угымдарды камтиды. "Алеуметтик кауымдастык" социологиянын негизги категорияларынын бири. Алеуметгик кауымдастык - бкл, индивидтер мен кез келген адамдар топтарынын жай гана косындысы емес, керисинше ол туракты жане тутас алеуметтик тузилим, онын субъектилери ортак муддесимен бириккен жане озара бир-биримен арекетке туседи.
Алеуметтик кауымдастык адетте турли алеуметтик кауымдастыкка киретин жане оларда турли алеуметтик рол аткаратын индивидтин алеуметтик болмысынын букил турлери мен формаларын камтиды. Ол тулга мен когамнын озара байланысы мен озара арекетин жанама турде береди. Алеуметтик кауымдастык категориясы, социологиянын мани мен ерекшелигин тусину ушин оте манызды кубылыстар мен процестердин субъективтик кызмет жагын айырыкша болип корсетеди. Алеуметтик кауыйдастыктарды озинин типи жагынан кенистик - мезгилдик масштабтагы (мысалы, адамдардын алемдик кауымдастыгы жане олардын мемлекеттик кауымдастыгы; ар турли масштабтагы коныстын кауымдастыктар; социодемографиялык кауымдастыктар) жане олардын мудделеринин мазмунымен биригетин тип (мысалы, алеуметтик - таптын, алеуметтик - касиби, этноулттык, т.б. кауымдастыктар) болып болинеди.
Алеуметтик арекеттин субъектиси ретинде тулга да, алеуметтик институттар да, таптар да болса алады.
Жалпы бирликтин омир суру процесинде коптеген шексиз алеуметтик байланыстар калыптасады. Ол байланыстар белгили бир занга, зандылыктарга суйенеди, сонын негизинде иске асады. Алеуметтик зандар - алеуметтик процестер мен алеуметтик .арасында болатын кажетти, манди, туракты, кайталанатын катынастар мен байланыстардын зандары. Алеуметтик зандар букил когам мушелеринин ис-кимылынын жиынтыгы ретинде калыптасады. Бул зандар когамдагы ар турли алеуметтик топтардын мудделеринин сайма-сай келмеуин де корсетип отырады. Соган карамастан адамдар алеуметтик зандарды оз кызметтеринде саналы турде пайдаланып, зандардын арекет ету формалары мен шарттарын озгерте алады.
2. Алеуметтик стратификация жане алеуметтик мобильдик.Латын тилинде «страта» сози кабат, катпар магынасын билдиреди. «стратификация» угымы когамдагы алеуметтик топтардын, жиктердин кат-кабатка багынушылык ретимен, тик бир издиликпен жиктердин орналасуын корсетеди. Страта сози кен магынада тап, топ мазмундарында колданылады. Коптеген социологтар жиктелудин негизин издеумен шугылданды. Маркс алеуметтик жиктелудин табигатын талдауда алгашкы кадам жасады. Ол капиталистик когамындагы алеуметтик жиктелудин басты себебин ондирис куралдарын иеленуши, канаушы – буржуазия, капиталиске жане оз енбегин сатушы, жалданушы – жумысшы табы, пролетариатка болинуден деп корсеткен. Маркстин пикиринше еки топтын келиспейтин мудделери жиктелудин негизин курайды. Бул – алеуметтик жиктелудин бир олшемди амалы. Социологтар стратификациялык курылымнын негизи – адамдардын табиги жане алеуметтик тенсиздиги деген козкарасты тугелдей жактайды. Биракта тенсиздикти уйымдастыру тасили ар турли болуы мумкин. Вебер ар турли страттарга жаткызудын критерияларынын санын кобейте тускен. Экономикалык меншикке катынастын жане табыстын дарежесинен баска да критерияларын усынды. Олар алеуметтик атак жане белгили саяси партияларга жататындыгы. Атак дегенимиз жеке адамнын туысынан немесе жеке сапасына сайкес кабылдаган алеуметтик мартебеси, ол оган когамда белгили орын алуына мумкиндик береди.Стратификация критерийлерин Сорокин ол да ари терендете туседи. Кандай да бир болмасын стратка жаткызу ушин критериялардын биртектес жиынтыгы болуы мумкин емес дейди. Соган сайкес когамда уш стратификациялык курылымнын бар екендигин корсетеди: экономикалык, касиби жане саяси. Курдели байлык жане экономикалык биликпен иеси формальды турде саяси биликтин курылымына енбеуи де мумкин. Керисинше, курдели саяси атакка ие болган саясаткер меншик иеси болмау да мумкин. Кейинги уакыттарда социологтар стратификациалаудын критерийлерин кенейту туралы турли ойлар косты. Мысалы, оган билим дарежесин косу, т.б. Ашык индустриалды когамда стратификациялык критерийлер коп жоспарлы.
3. . Информацияны жинау жане ондеу
Акпаратты зерттеудин адистери:
Сауалнама (жазбаша-анкета, ауызша-сухбат);
Бакылау (стандартталган жане стандартталмаган);
Эксперттик сурактар;
Лабораториялык эксперимент;
Кужаттарды талдау (18тури бар. Онын ен курделиси - контент-анализ);
Социометриялык адис (негизин салушы джордж морено).
Эмперикалык адистерди жинау: и.
Баска олшемдерди колданып, мысалы малиметти жинау тасили жагынан зерттеу торт турге болинеди: сурак кою, бакылау, кужаттарды талдау, тажирибени жасау.(анкета, интервью,сауалнама беру). Кужат матинде, таспада, дискиде берилген акпаратты сактау жине беру ушин жасалган зат. Бакылау (ен маныздысы) – оандай да бир элементтин оту кезинде болатын системалык, багытталган фиксациясы. Сурау жургизу тасили алеу.у зерттеуинин кен тараган тури.(ол аркылы 80-90% бастапкы деректерди жинайды). Сурак кою еки жолмен откизиледи: сауалнама жургизу мен сухбат откизу туринде. Олардын негизинде суралатын адамга койылатын сурактардын жиынтыгы жатады. Осы сурактарга берилген жауаптарды бастапкы малимет, акпарат деп тусинуимиз керек. Сенимди акпаратты жинау ушин сауалнаманы курудын биркатар ережелери мен кагидаларын устану кажет. Сауалнаманын сурактары уш топты курады. И. Мазмуны бойынша адамдардын санасы, журис турысы жонинде жане респонденттин ози туралы омир баяндык маглуматтар. ИИ. Нысаны бойынша сурактар ашык, жабык, тик, жанама болып болинеди. ИИИ. Аткаратын кызмети бойынша еки топтамага: сурактар негизги жане негизги емес болып болинеди.
Малиметтерди ондеу келеси сатылардан туарды:
И. Акпаратты сараптау жане кодтау. Бул кадамнын максаты – алеу-к зерттеу барысында алынган акпартты унификациялау мен формализациялау;
ИI. Айнымалыларды жасау. Анкеталар негизинде жиналган акпарат зерттеу барысында шешилуге тиис сурактарга жауап береди, ойткени операциялау процесинде сурактар индикаторлар формасына ие болды. Ендиги кери процедуарны жургизу кажет, ягни малиметтерди зерттеулер сурагына жауап бере алатын формага келтиру кажет.
ИII. Статистикалык анализ – алеу-к малиметтерди анализдеу процесиндеги килтти кадам. Онын барысында алеу-у мамандарына жалпылаулар мен корытындылар жасауына мумкиндик беретин тауелдиликтер мен зандылыктар аныкталады.
Малиметтерди ондеу мен анализдеу кезинде ранжирлеу, шкалалау, корреляция жане т.б адистерди колданылады. Ранжирлеу – зерттелетин обьектилерди оларды тартиптеу негизинде катыстык мандилигин калыптастыру процедурасы. Ранк дегенимиз – топтагы багаланатын обьектимиз, бага ушин манызды касиеттерге ие баска да обьектилердин реттик орнын сипаттайтын корсеткиш.
8-билет.
1.Казирги замандагы алеуметтанудын негизги парадигмалары.Социология шыгу кезинен бастап бирнеше теорияга негизделетин. Ал ХХ г-да олардын саны кобейе берди. Казирги алеуметтанудын ерекше касиети – бирнеше парадигманы бирдей кабылдауы. Негурлым парадигмалар алеуметтик алеуметтик шындыкка аркелки тусиндирме берсе, согурлым акикатын теренирек угынуга жакындай тусемиз жане интегралды парадигманын бейнесин жасай аламыз, себеби жеке парадигмалар барин камти алатын когамга талдау беруи мумкин емес. Олар когамды корсетуде озинин тек кана накты бирен-саран улесин косады. Барлык социологиялык парадигмаларды когамды талдаудын негизги тасилнамалык амалдарынын сипаты бойынша еки улкен топка боледи. Бириншисине курылымдык парадигмалар жатады. Олар когамнын уйымдастырылуын, кызмет етуин жане дамуын ари макро денгейде карастырады. Екиншисин пайымдаушы парадигмалар курады. Олар адамдардын журис-турысын макроденгейде зерттейди. Негизги макросоциологиялык парадигмаларга марксизм жане курылымдык функционализм жатады. Функционализмди жактаушылар когамды биртутас жуйе ретинде, онын озара байланысты болшектерден туратынын корсетеди. Олардын козкарастарына сай осындай курылымдык болшектерге экономикалык, саяси, алеуметтик, аскери, дини, мадени жане т.б. институттар жатады. Функционалдык амал алеуметтик дамудын турактандыру мен эволюциялык жактарына ерекше конил аударса, казирги батыс алеуметтануында оган карама-карсы социологиялык ойлау козкарасы да бар.
2. Казакстандагы орта таптын калыптасуы: проблемалар жане коринистер. Ортангы тап дуниежузилик тарихтагы бирегей кубылыс. Ол адамзат баласынын букил тарихында бурын болган емес. Ортангы тап жиырмасыншы гасырда пайда болды. Ол когамда ерекшелик кызметин аткарады, когамнын турактылыгын сактаушы. Ортангы тап карама карсы турган еки тапты – кедейлер мен байларды бир биринен алыстатып, олардын кактыгысуына жол бермейди. Орта тап негурлым узилуге таяу турса, стратификацияда карама карсы тургындар согурлым бир бирине жакындаса туседи, олардын кактыгыска баруынын ыктималдылыгы артады жане керисинше де болады. Орта таптын жогары болиги мен бай таптын арасында уксастыктар коп.сондыктан да кейде олар да байлармен бирге кабылдана береди . Орта таптын орта жиги сол таптын экономикалык, саяси жане алеуметтик табигатын дал сипаттайды. Казакстандык орта таптын томенги болиги де бар. Бул топтагылар материалдык жагынан карапайым турады. Оларда артык акша жок, киим мен тамак та кажетинше гана, енбек акымен гана кун кореди. Копшилигинин жумысы, уйи гана бар. Бул топ кедей тапка оте жакын. Казакстандагы орта тап калыптасу устинде. Азирше алемнин дамыган елдеринде кабылданылган олшемге сай келмейди. Казакстан халкынын 15-20 пайызын орта таптын турли топтарына жаткызуга болады.
3. Алеуметтик зерттеуди уйымдастыру . Алеу-к зерттеудин накты тури оган койылган максат пен шарттардын сипатымен корсетиледи. Осыган сайкес алеу-к зерттеудин 3 турин ажыратады:
1) бакылаулык, 2) суреттемелик, 3) сараптамалык. Бакылаулык алеу-к зерттеу(пилотаждык) мазмуны бойынша шектелген максаттарды шешеди.Бакылаулык зерттеулер н/е кубылысты алдын ала зерттеуге арналган,проблема аз аукымда болгнда ол зат пен объект жонинде толык акпараттты аныктап береди, гипотезаны дурыстайды.Сараптамалык зерттеулер-окылатын кубылыстын элементтерин суреттеуге гана максат етип коймай, сондай-ак онын негизинде жаткан себептерди тусиндиру де максат еткен алеу-к аналищдин ен терендетилген тури, бакылау алеу-к зерттеулерде аркайсысында манызды процедура бар 3 негизги типти болип айтуга болады: дайындык сатысы(зерттеу багдарламасын ондеу), негизги (бакылау зерттеулерин жургизу), тамамдайтын(малиметтерди ондеу мен талдау, корытындылар мен нускауларды калыптастыру). Накты алеу-к зерттеулер-алеуметтану жане жаратылыстану гылымдарынын окилдери ишинен ерекшелеп туратын озиндик бир болиги. Бакылау
алеу-к адистерди менгеру зерттеушиден тек кана алеу-к пандерди гана емес, сондай-ак алеу-к философия, психология, асиресе математиканы, статистикалык адистерди, информатиканы билуден туратын байсалды касиби дайындыкты талап етеди. Бакылау алеуметтанымал жаратылыс мамандары болуы бекер емес (мысалы, Галилей, Лаплас). Алеу-к зерттеу жургизу ушин багдарлама жасалады. Багдарлама деп гылыми изденистин адистемелик жане адистеме шарттарын камтитын кужатты айтады. Багдарлама адистемелик, адистеме жане зерттеуди уйымдастыру тауарларынан турады.Адистемелик тарауда зерттелетин проблема жане онын тужырымы зерттеудин максаты аныкталады.
9-билет.
1. Жеке адам алеуметтануы.
Адам коптеген гылымдардын зерттеу нысаны болып табылады. Адамнын манин карастырмастан бурын "адам", "индивид", "тулга" угымдарын ажыратып алган жон. "адам" угымы барлык индивидтерге тон, ортак кдсиеггер мен ерекшеликтерди сипаггауда кодданылады. Индивид — биоалеуметтик жан ретиндеги жеке адам. Тулга — когамдык, катынастардын субъектиси. Индивид когаммен нактылы алеуметтик кауымдастыктар, институттар аркылы ыкпалдасканда, олеуметтик манызы бар маселелерди, алеуметтик байланыстарды жузеге асырганда гана барып тулга дарежесине котериле алады. Тулганы алеуметгик тургыдан талдау онын курылымыан аныктаудан басталады. Оны карастырудын турли жолдары бар. Олардын арасынан тулганын курылымынан уш элементти "ол", "мен" жоне олардан жогары "супер эго" туринде карастыратын з.фрейдтин тужырымдамасын болип айтуга болады. "ол" — бул биздин туйсиктеримиз басым, айсберггин коринбейтин белиги сиякгы сана тукпиримиз. "мен" — бул туйсикгермен байланысты, дуркин-дуркин оган кирип отыратын сана. "эго" санасыздыкты когамга ынгайлы калыпта усынуга тырысады, "меннен" жогары, моральдык нормалар мен принциптердин жиынтыгын куратып, адамгершиликтин "кадагалаушысы", ишки бакылаушысы испетти.
Сонынен тулга биологиялык пен алеуметтиктин шегинде орналаскан курдели нысан. Тулгаларда кайталанбас, тек соган гана тан касиеттермен бирге копке ортак сипаттар бир-биримен уштасып жатады. Алеуметтик жуйенин белсенди курамдас болиги болатын тулгалар. Колдагы бар мумкиндиктерден кажеттисин тандап алу еркиндигин пайдаланып, болашак омиринин жобаларын жасайды; алдына максат койып, оган кол жеткизу ушин бар куш-жигерин жумылдырады; объективти алеуметтик курылымдарда, алеуметтик байланыс жуйесинде туракгы озгеристерге кол жеткизеди, оз кезегинде объективти алеуметтик болмыс, коби-несе, туяганын озин-ози жетилдиру процесинин багыты мен мазмунын аныктап отырады. Когамнын стратификация-лануы тулгалардын турли типтерин (жумысшы тулгасы, зиялы тулгасы, жетекши тулгасы, даригер тулгасы, инже-нер тулгасы, т.б.) калыптастырады. Базистик тулга (когам-дагы кенинен таралган сипаттарга ие тулга) мен идеал тулга (когамда эталон ретинде жарияланган тулга) угымдары да бар.
2. Казак ойшылдарынын алеуметтик саяси козкарастары.
Xx гасырдын алгашкы ширегиндеги казакстандагы когамдык ойдын ири окилдеринин бири ахмет байтурсынулы. Казакты артка тартып отырган аса киын маселенин бири – ел ишиндеги надандык пен жалкаулык. Ахмет байтурсынулы: «надандыктын кесапаты ар жерде-ак мандайымызга тисе де, ата жолдасымыз болган сон, биз де киып айырылмай келемиз. Олжалы жерде улестен кагылганымыз – бари надандык кесапаты» деп налыды. Ол онер мен гылымнын кадирине жеткен озге елдерди онеге ете отырып, онер-билимнин тендикке жеткизетинин, алсиздерге куш беретинин, турмысты тузететинин, оган кол жеткендердин баскалардын аяк астында жаншылмайтынын, олармен терезеси тен болатынын айтты. Тарихи даму денгейи феодалдык-рулык сатыны сактаган казак когамын мейлинше жетик билетин ол: «осы дарынды, акыл иеси мол халыкка казир, кешикпей турып рухани жане когамдык даму жолына тусетин дурыс багыт беру, калай дегенмен, аса кажет болып отыр» — деп, казактардын неге муктаж болып отырганын дал тауып жазды. Ыбырай алтынсарин осы миндеттерди дурыс шешу аркылы гана казак, когамынын оркениетти елдер катарына косылатынына камил сенди. Осымен байланысты казактарга билим беруди колга алатын манызды шаралардын бирине, дамудын негизги куралына балады. Билимсиздиктин етек алуынан казак когамын надандык жайлап отырганын айта келип, журтты билим алуга шакырды. Сондыктан да ол озинин жиырма бес жылдык омирин жеткиншектерге билим беруге арнады. Хх гасырдын алгашкы ширегиндеги казакстаннын когамдык ойындагы ири тулга алихан бокейханов. Ол еркек балаларга арналган казак мектебинде окып журип уш кластык каркаралы училищесин битирди. Бираз уакыт Омбынын техникалык училищесинде окыганнан кейин ол санкт-петербургтын орман шаруашылыгы институтынын экономика факультетине окуга тусти. Сол студент кезинде-ак алихан студенттер козгалысына катысты, марксизмди де окыды. Ол казак когамындагы алеуметтик катынастармен танысып, зерттеу ушин орыстын демократиялык адебиетимен танысты, оны казак тилине аударды. «коммунистик жар» деген атпен «коммунистик партиянын манифесин» казак тилине аударды. Маман экономист ретинде ол патша окиметинин коныс аудару саясатын, онын алеуметтик сипатын зерттеди. Сонын натижесинде алихан казактардын ата мекен кунарлы жерлеринен ыгыстырылып, шол, шолейт жерлерге куылып жатканын байкады. Шурайлы, ири озендер мен сулар манындагы жерлер, орманды жане казбалы байлыгы мол жерлер мемлекет карауына алынып, казына меншиги деп жарияланды. Ал мундай отарлау саясатынын натижесинде казак халкы жарлыланып, алеуметтик жагдайы нашарлап кеткен еди. Казак когамын терен зерттей келе алихан казактардын саяси жане экономикалык кукыксыздыкка душар болып отырганын, олардын езгиликке, дарменсиздикке ушырап, озин-ози коргау мумкиншилигинен айырылып калганын айкындады.
3.
10-билет.
1. Жеке адам жане когам.
Адамнын мани когаммен бирге озгереди жэне дамиды. Онын когамга енуи, косылуы эр турли алеуметтик кауымдасулар, жиктер, топтар аркылы отеди жэне осыган байланысты сан алуан элеуметтик жуйелерге ешизиледи. Бул жуйелер адамга ыкпалын гигизеди. Бирак адамнын дуниетанымынын озгешелиги табиги ерекшиликтердин негизинде калыптасады. Адам озине гана тэн устанымдар мен кундылыктардын, ойлау мен журис-турыстын калыптарынын, суйиспеншиликтер мен жек корушиликтеринин, мак-саттары мен ниеттеринин, нанымдары мен терис тусиниктеринин кешенин, жиынлыгын иеленеди. Бул адамнын балалык шактан бастап кандай алеуметтик ортада, отбасында, кешеде, мектепте т.б онип оскенин бейнелейтин жагдайларды керсетеди. Алеуметтик ортанын езгеруине бейимделу агымында адамнын унеми озгерип, дамуына асери тиеди.
Алеуметтану жеке адамды когамнын элеуметтик манызды ерекшеликтери мен алеуметтик катынастарынын тулгада айкын тутаскан жуйеси ретинде тусиндиреди. Адамнын когамга ену удериси, онын алеуметтик байланыстарга косылуы жэне эр турли элеуметтик кауымдасуларга интеграциялануы (бириктирилуи, тутастыкка киригуи) барысында даралыктын элеуметтилиги калыптасады. Биологиялык тирлик иеси ретинде адамнын алеуметтик тиршилик жаратылысына айналуынын букил удериси элеуметтендиру деп аталады. Алеуметтик кенистик биологиялык, табиги жагдайлар сиякты адамнын ишки не-гизине сай лайыкты касиеттер мен белгилерди калыпластырады.
2.19гасырдын аягы мен 20гасырдын бас кезиндеги казак ойшылдарынын алеуметтик проблемалары туралы.
Адам баласынын тарихында миллиардтаган жандар келди, отти. Олардын басым копшилиги кара басынын камынан аса алмай омир кешти. Xix гасырдын аягы xx гасырдын басында, казак елиндеги толгагы жеткен курдели де, келели маселелер жане шешими табылмай шиеленисип бара жаткан саяси алеуметтик жагдайлар когамдык ойдын шугыл дамуына себеп болды. Осындай киын – кыстау кезенде оз халкы ушин аянбай енбек етип, ана тилин турлеген, жерим, елим – деп ениреп откен улт жанды азаматтарымыз ахмет байтурсынулы, алихан бокейханов, шокан уалиханов жане ыбырай алтынсарин еди. Осы когам кайраткерлери когамдык саяси жумыска белсене араласты. Оган халкынын мушкил куйи себеп болды. Олар халкынын еркиндигин ансап кана коймай, алеуметтик ахуалынын нашарлыгы отарлык саясаттан екенин корсете отырып, бостандык, еркиндик ушин куреске бел байлайды. Онын бейбит жолмен шешетин алгнарттарын карастырады. Казак халкын курып кету шегине жеткизген патшалык ресейдин отарлык саясатын сынаганы ушин олар саяси кугындауга ушырап, алденеше рет абактыга жабылады, жер аударылады.
Дана оз заманасынан озып туады, тозык елди озык етемин деп халкынын алдына шыгып орге суйрейди, жолында турган кесапаттарды онменимиен туйрейди. Олар курескен кесапаттар – надандык, карангылык, кертартпалык, адами хайуандык, отаршылдык, улттын азуы мен тозуы, онын буратаналык болмысы, жараланган жан жарасы, кулшылык санасы, таланган жери, кансыраган тили шокындыру саясатынан жансыздана бастаган дини болды.
3. Кажетти акпараттар мен гипотезаларды сурыптау.
Нени зерттеу керекгиги аныкталган сон, зерттеу жумысын калай жургизу керек деген орынды сурак туындайды. Ол ушин зерттелтин проблеманы элементгерге болип, сонан сон, сол элементтердин курамды болимдерин аныктаган жон. Сойтип оны схемага тусиру керек. Схема проблемага катысты элементтерди корсетеди жане олардын бир-бирине катынасы мен байланысын бейнелейтин болады. Схема дайын болганнан кейин, коземел курылады. Коземел /гипотеза/ деп кайсыбир фактыларды, кубылыстар мен процестерди тусиндиру ушин жасалып, олардын дурыстыгын бекитип немесе жокка шыгаруды айтады. Сурыптау жумысын жургизу жиынтыкка байланысты болады. Жиынтыктын еки тури бар: бас жиынтык жане ириктелген жиынтык. Бас жиынтык деп проблемага катысты бакылауга алынатын букил беликтин жиынтыгын айтады. Бас жиынтык территория, мерзим, ондирис саласы немесе кесиптик, функциялык шенберди камтумен шектелген. Ириктелген жиынтык бас жиынтыктын болиги бола отырып, азирленген адистемеге немесе ириктеп, тандап алу багдарламасына сайкес зерттелетин объектинин есебинде болады.
11-билет.
1. Жеке адам жане алеуметтендиру процеси.
Алеуметтену — адамды алеуметтик омирге енгизетин курдели процесс. Адам экономикалык, когамдык-саяси бас-шылык, мадени, педагогикалык, т.б. истерди аткара журип, материалдык жоне рухани игиликтерди жасаушы. Алеуметтенуге катысты артурли козкарас бар. Америка психологы, ари социологы Ч.Кули тулга "менинин" баска тулгалармен салыстыргандагы ерекшеликтерин биртиндеп тусину процесин зерттеди. Коптеген изденистердин аркасын-да ол озиндик "меннин" узак уакытты керек ететин кайшылыкты шытырман процесте калыптасатындыгын жоне баска да тулгалардын, ягни алеуметтик ортанын катынасынсыз жузеге аса алмайтындыгын аныктады. Кулидин козкарасы бойынша, арбир адам озинин "менин" ози карым-катынаста болатын баска адамдардын ыкпалымен катыптастырады. Тулганын алеуметтенуине алеуметтик орта мен тулганы алеуметтендиретин дауир коп ыкпал етеди. Мысалы, xx гасырдын аясында Казакстан республикасында трансфор-мациялык процестердин, жана экономикалык карым-катынастардын белен алуы аркылы когамдык санада елеули озгеристер пайда болды. Елдин алеуметтик-экономикалык механизмин кайта куру процеси бурыннан калыптаскан минез-кулык стереотипин тубиримен озгертип, отпели дауирдин жагдайына бейимделу жоне уйрену сиякты транзиттик кезеннин кубылыстарымен катар журуде.
Елдеги нарыктык реформанын бирнеше жылдык тажирибеси бизди меншик нысандарынын, шаруашьиык курылымдарынын жуйесинде тубирли кдйта курулардын куаси етти. Тулганы алеуметтендиру процеси — бул тек индивидтин бойындагы табиги касиеттерди биртиндеп аныктап, калыптастыру гана емес, сонымен бирге когамдык орта, алеуметтик институттар, когамдык уйымдар мен кукыктык курылымдар ыкпалынын да натижеси. Осындай тасилмен гана алеуметтендиру процеси курылымын, онын объективти жане субъективти факторларын, механизмин ашуда, адамнын тулга ретинде омир суру аясын аныкгауга мумкиндик туады.
2. Казакстан когамынын казирги саяси алеуметтик проблемалары.
Халыкаралык кауымдастыкта казакстаннын бедели осип салмагы артуда. 1990 жылгы 25 казанда жогаргы кенес казакстаннын, мемлекеттик егемендиги туралы декларация кабылдады. 1991-жылы 16-да жогаргы кенес "казакстан республикасынын мемлекеттик тауелсиздиги туралы" конституциялык зан кабылдады, онда: "... Жеке адамнын кукыктары мен бостандыктарынын устемдигин мойындай отырын, казак, ултынын озин-ози билеу кукыгын растай отырып, азаматык когам жане кукыктык мемлекет куруга бел байлагандыгын басшылыкка ала отырып. Казакстан республикасынын мемлекеттик тауелсиздигин салтанатты турде жариялайды", - деп алемге паш етти. Будан кейин К-тан халыкаралык кауымдастыкка тен кукыкты мемлекет ретинде нык басып кирди. Казир мемлекетимиз бириккен улттар уйымынын мушеси, 1995 жылдын аягында 115 мемлекет танып, 103 мемлекетпен дипломатиялык катынас орнатты. Дуниежузилик адамзат кауымдастыгында салмакты орын алып, халыкаралык катынаста казакстаннын улеси арта тускенмен онын ишки саяси-алеиуметтик жагдайы курдели дагдарыска ушырады. Соган байланысты, ари нарыктык катынастарга оту кезени коптеген алеуметтик проблемаларды тудырды. Кылмыстын колеми мен каныпезерлик турлеринин осуимен катар, кылмысты арекеттер жолына|жастардын коптеп тусуи касиретти ахуал. 1993 жылы камелетке жетпеген балалар 13 мыннан аса кылмыс жасаган. Жасоспирим кылмыскерлердин уштен бири касиби-техникалык училищенин, ал 28 проненти - мектеп окушылары. Жалпы жумыссыздык, кымбатшылык капиталистик курылыстын сериги. Ойткени, бизнесмеше капиталын молайту ушин ондиристи интенсивтендиру аркылы жумыс колын азайту пайдалы. Ал ондирилген онимди каншалыкты кымбатка сатса, соншалыкты пайда келтиретини анык. Сондыктан ири капиталистер озара кездесип, белгили бир баганык устап туру маселесин шешип отыру ушин (уйымдарга) клубтарга биригеди. Онын шещими сол клуб мушелери ушин миндетти. Дамыган ири жети (акш, ашлия, франция, германия, канада, италия, жапония) капиталисттик елдин биригип, баска елдерден окшаулануы да сол капиталисттер клубынын сипатындагы, халыкаралык масштабтагы кубылыс
3. Cурактардын жазылуы
Сурау жургизу - 2 негизги турде жургизиледи: сухбат пен анкеталык сурау. Сухбат стандартталган пишинде журеди. Шынында бул да анкета, тек кана сухбат береди. Осылай ол суралатын адамнын реакциясына карай ези дал тусинистикке ие болуы ушин суракты апынтайды. Осыган коса, суранатын адамнын жауаптарынын барлын нюансын ескеруи кажет. Бунын бари сухбаттын алеуметтик акпаратгын далдигинин жогары болу адиси ретинде асерли болуына жагдай жасайды сурау жургизу адиси, ен бастысы жаппай анкеталын сурау жургизу адиси -бул алеуметтик акикатты тусинудин куатты аспабы. Онда, бир жагынан, типтик кездейсок емес алеуметтик кубылыстардын бекитилуин, улкен сандар занын, ынтималдынты статистика акпараттарын толын пайдалануга мумкиндик беретин жаппайлын болады. Екинши жагынан, натижелердин математикалык далдиги мен манерлилиги, оларды катар кою мумкиндиги, ар турли статистикалык операциялар жургизу. Осы жагдайда анкеталын сурау жургизу анонимдикти, суралынатын адамнын тауелсиздигин сактауга мумкиндигин жасайды, зерттеушинин тура асерин, кысымнын мумкиндигин шектейди.анкета курылымыа)кириспелик белим (мунда сураудын ким жургизип жаткандыга, анкетаны толтыруга арналган нускаулар корсетиледи).б) толкужат (респонденттердин алеуметтик - демографиялык сипаттамасына арналган сурактар: жынысы, жасы, билими, мамандыгы, жануялык жагдайы). В)негизги болимгесурактардын болиги - карапайым, байланыстык сурактар. Олардын максаты - респондентти кызыктыру, маселеге тарту. Сурактар шешимде карапайым, ал жауаптар женил болуы керек. д)негизги сурактар. Олардын мазмуны зерттеулердин максаттары жане шарттарымен аныкталады. Курдели сурактар, ойлауды, анализди, естинбелсендилигин талап етеди.3-болим - корытынды сурактар.анкетаны толтыруга 35±10 минут кетеди, ойткени респонденттин ыкыласы томендейди.практика сурак коюдын бирнеше карапайым ережелерин жасап шыгарады:
"аса ащы" сурактарды коймау;
Конилге тиетин сурактар коймау;
Адамдар биле алмайтын сурактар коймау;
•сурак накты, анык, екинши рет айтуды талап етпейтиндей болуы керек; сурак оны тусинетиндей "есуаска" есептеле отырып шешиле алатын болуы
•сурак суралатын адамга тусиникти тилде (касиби жаргонда) болуы керек;
• сурак кандай да бир жауапка итермелеу керек. Сурактарды жиктеу сурактар пипгини бойынша жабык, жартылай жабык жане жартылай ашъгк болуы кажет.тандамалы сурактын бир тури ретинде шкалалын сурауды айта аламыз. Мысалы: "сиз оз клубыныздын откен жолгы жумысын калай багалар единиз?" -оте жаксы – 5, жаксы – 4, орташа- 3, нашар – 2, оте нашар – 1, ашык сурактар – респондентке епщандай жауаптар варианты берилмей, оз калауынша жауап бере алатын сурактар. Мысалы: "оз жумысынызда сизди не кызыктырады, тартады?"жартылай жабык сурактар - усынылган жауаптар санында "баска" немесе "тагы не" позициялары болады.тура сурак - бул респонденттен тура акпарат алуга мумкиндигин беретин сурак. Мысалы, "сиз оз жу'мысынызга конилиниз бола ма?"жанама сурактар - кажетти акпаратты тура емес, сурактар сериясы кемегимен алуга комектесетин сурактар.сурактарды жиктеу мазмуны бойынша окигалар, фактилер жайында мотивтер багалар, ойлар жайында.
12-билет.
1. Алеуметтендиру процесинин негизги денгейлери
Алеуметтену курылымына, алеум. теориялар мен козкарастар корсететин когамдык кубылыстын аукымына орай жекелеген денгейлерди болип айтуга болады: 1) жалпы теориялык социология 2)орта денгейдеги социология теориялары (жеке жане арнаулы). Буган, маселен, кала социологиясы, билим беру соц., саясат соц. Т.б. жатады. 3) накты социологиялык зерттеулер.
1. Жалпы социологиялык теориялар, макросоциологиялык зерттеу ретинде когамнын жане жалпы тарихи процесс дамуынын мангилик кезенин карастырады. Ж.с.т. Денгейинде кез келген алеум. Кубылыстардын п.б. мен омир суруинин оте терен себептери туралы, когам дамуынын козгаушы куштери, т.б. жониндеги гылыми корытындылар жасалады.2. Орта денгейдеги социологиялык теориялвр когамдык омирдин жеке салаларын, жеке алеум. топтар мен институттарды карастырады, мундай жагдайды алеум. экономикалык катынастар, адамнын ондиристик кызмети, асиресе онын алеум.аспектилери, сонымен катар халыктын ар турли категорияларынын енбек жагдайы, халыкка билим беру, денсаулык сактау, т.б. Маселелерди зерттейди. 3 социологиялык зерттеулер нитижесинде алынатын гылыми корытындылардын жалпылык дарежесине сайкес бул зерттеулер теориялык жане эмпирикалык болып екиге болинеди. Теориялык зерттеулер ушин манызды маселе – алеум.омир саласындагы жиналган накты материалдарга терен корытынды жасау. Ал, эмпирикалык социология тикелей бакылау, сурак кою, кужаттарды талдау, статистикалык материалдар, фактилер жинаумен шугылданады. Булар бир бирин толыктырып отырады. Социологиялык зерттеудин алдына койылатын миндет пен максатка сайкес социология фундаментальды жане колданбалы болып екиге болинеди.
2. Енбек – когам ондирис негизи.
Енбек - когам мен адам емириниц негизги шарты. Енбек адам мен табигат арасында жасалынатын жуйе жане осы жуйеде адам ез арекетимен озинин табигат пен карым-катынасын бакылайды, реттейди. Осы енбектин аркасында адам оз омирине болинди жане адам болып каланды. Енбек нагыз адамды, адамдык когамды жасады, сондыктан енбек адамнын баска нарселер арекетимен гана иске асады. Сол себепти, енбек аркашанда ужымдык арекет ретинде коринеди. Енбек жане ондирис жуйелеринде адамдар белгили бир байланыс пен карым-катынаска туседи, тек когамдык байланыс аумагында жане олардын табигаттагы карым-катынасында ендирис белгили бир орын алады енбек - адамнын табигатпен карым-катынасын корсететин жане барлык когамдык формалар ушин, куши бар адамдардын бир-бири мен карым-катынасын корсететин абстракция, бирак, бул коптеген енбек турлери толыгымен дамыганда жане енбектин накты бир тури адамзаттык арекеттердин ар турлилигине бегеу бола алмаганда коринеди. Ири машиналарды ондеу натижесинде енбектин накты турлериниц жиынтыгы дамыганы коринеди. Тек кана адам енбектин нагыз субъектиси бола алады, ал машиналар, жануарлар жумыс истейтин табигаттын бир болиги болып табынады, бирак та енбек дегенимиз бул пайдалы когамдык кызмет. Бул угым алеуметтик тарихи алемди турлендирип, адам осы турлендиру жуйесинде жана максаттар койып, коптеген киын маселелерди шешеди. Ецбек бай адамдар гажайып заттар келтиреди, бирак та ол жумысшылардын кедейленуине акелип соктьфады. Енбектин максаты адамдардын турмыс жагдайын котеру ушин мумкиншиликтер куру болып табынады. Адам енбеги дамуынын биринши сатысы - бул дастурли немесе индустрияга дейиши когам. Бул кезде колмен истелинетин ондируши енбек толыгымен устемдик жасаган, жане устемдик жасаган элита азинин койган шагын талаптарына канагаттанып отырган. Енбек физикалык ауыр жане тартымсыз тек адамды тамактандыруга арналган болды (ауыл шаруашылыгы). Сонымен катар, бул кезде экономикадан тыс итермелеу (кулдык, крепоснойлык) болды: айтпесе адамдар жумыс истемеди, онеркасип жанадан осе бастаган жагдай да болды. Екинши сатысы - машина ендирумен сипатталатын индустриалды когам. Шаруашылык курылымында онеркасип басым болды. Ецбек аздап ауырлау жане тартымсыздау болды: бул кезде материалдык кызыгушылык туринде экономикалык итермелеу болды. Ауыл шаруашылыгы жане ондириленетин онеркосиптер екинпии жоспарга калды, биринши кезекте - индустрияны ондеу. Биринши сатыга караганда онимдилик жогары, негизги материалдык кажеттиликтер жеткиликти олшемде канагаттандырарлыктай болды.
Когамнын дамуынын ушинши сатысы казир тек мына елдерде дамыган: жапония, акпи, германия. Бул - постиндустриялды когам, ол тек автоматты енбекке негизделген. Негизги салалары: билим, гылым жане кызмет керсету. Онеркасип ушинши орынга калды, биринши кезекте - акпаратты ондеу. Енбек материалдын реттеуди кажет етпейди. Постиндустриалды когамда енбекке ынтаны енбекке козгайтын ипгки себептер алмастырады (мысалы, берилген жумыска кызыгушылык). Енбектин енимдилик шеги оте жогары. Капиталистерде жогары пайда, ал жумысшыларда жаксы енбек акы . Когамдык ондирис жуйесинде негизги рел материалдык ондириске жатады. Материалдык ондирис - ендируши жане жеке кажеттиликтер ушин материалдын игиликти ондиру тасили. Материалдык - ондиристик арекет адамдардын материалдык талантарын канагаттандыруга багытталган: тамакта, киимде, уйлерде.когамдын ондиристин негизги элементтеринин бири рухани ондирис. Рухани ондиристин карапайым манызы ретинде рухани багалар ондирисин, атап айтканда, гылыми билимди корсетуди, ал ен маныздысы ретинде ондиристеги адамдардын ис-арекетинин алмасуын, рухани багалардыц тутынылуы мен билинуин айтуга болады. Бул жерде ен ерекше ролдерди ондиристин манызды турлери - дин, зан, философия, гылым, онер аткарады.материалдын жане рухани ондиристер бир максатпен байланысты: екеуи де когамдык карым-катынастагы адамдардын ендириси. Енбек алеуметтиги - алеуметтик процесс ретинде енбектин осерин, енбек тиимдилигинин осуин, ецбекте техникалын жане алеуметтик шарттардын адамдарга озара байланысын зерттейтин алеуметтануынын болиги. Адам мен когамнын жасалыну жуйесин енбектин негизги уш ерекшеликтери болип алуга болады.
3.Уйымдастырудын алеуметтануы
Ар уйымнын адамдар жасаган табигаты бар. Уйым оз курылымын жане технологияларын курделендируге умтылады. Уйымнын арнаулы органы онын мушелеринин максатгарын камтамасыз етип, олардын умтылыстарын реттейди. Осы кызметти баскару деп атайды. Баскару уйымнын барлык боликтеринин кызметинин багытын камтамасыз етеди. Мемлекеттик мекеменин ар болиминин жумыскерлеринин жумыс уакытын, олардын жумысынын саны мен сапасын реттейтин молшерлери мен ережелерин жасайды. Болимнин басшысы баскару кызметин аткарып, осы молшерлер мен ережелердин орындалуып. Бакылауды жоне мадактау мен жазалау тасилин колданады. Уйымды баскарудын алгашкы синаттауларын г.файоль бел-гилеген. Жалпы сипаттамаларына арекеттин жалпы багытын жоспарлау жане алдын ала кору; адамдык жане материалдык корларды уйымдастыру; жумыскерлердин ис-эрекетинин онтайлы тартибин сактау ушин уйгарымдар беру; ортак максатка жету ушин эр турли ис-арекеттерди уйлестиру жане бар ережелерге жэне калыптарга сойкес уйым мушелеринин журис-турысын бакылау.бул - xx г. Басындагы баскару удерисинин сипаттаулары. Казирги уйымдардын курылымы элдекайда курдели, технологиясы аса курдели, жумысшы кушинин биликтилиги жогары; онын устине уйымдар казирги нарыктын курдели курылымында арекет етеди. Сондыктан бугинги баскару - онерге, ойынга, жогары гылымга тан. Казирги баскару жуйесинин жобасы мынадай: 1) уйымдаскан бирлестиктин жетекшиси мен бастаушысы ретинде; 2) озара арекет-туйисулерди калыптастыру жэне колдау; 3) акпаратты кабылдау, ириктеу жане тарату; 4) корларды уйлестиру; 5) жумысшы кадрлардын а»ымын жэне бузушылыктардыц алдын алу; 6) келисим жургизу; 7) жаналыктарды ешизулерди жургизу; 8) жоспарлау; 9) багынушылардын ис-кимылдарын бакылау мен багыттау. Будан баска да баскару эрекеттери бар: жарнамамен шугылдану, косымша каражатты табу жэне т.т. Нагыз баскарушы жогары биликти маман болуы керек. Баскару тобына кенсешил акимшилик киреди.
13-билет.
1.Керитартпа адет алеуметтануы.
Когамдагы индивидтердин алеуметтик тартиби шартты турде нормативтик жане нормативтик емес болып болинеди. Нормативтик тартиптин сакталуы кезинде адамнын алеуметтик тартиби когамда устемдик етип турган нормалармен, мадениет кундылыктарымен реттеледи. Нормативтик емес тартип белгилери байкалган кезде адамнын алеуметтик тартиби когам усынатын нормаларды орындаудан бас тартады, елемейди не касакана бузады. Когам усынатын нормалардан бас тартатын индивидтердин тартибин дебианттык кылык деп атайды. Девианттык кылыкка маскунемдик, нашакорлык, жезокшелик, жемкорлык, жалган банкнот жасаушылык, саткындык, киси олтирушилик, т.б.жатады. Когам онын мушелеринин копшилиги орныккан нормаларды, мадени кундылыктарды кабылдап, баска индивидтердин куткенине сай ис-орекеттер жасаганда гана орныкты омир суре алады. Когамнын озгеруимен бирге онын нормалары мен кундылыктары да озгерип отырады. Куни откен дастурлер бирте-бирте калып, жана омиршен нормалар калыптасып, адамдардын сана-сезимине орныга бастайды. Сонымен бирге кылмыс, маскунемдик, жезокшелик, нашакорлык сиякты турли келенсиз кубылыстар когам дамуына кедерги жасауы мумкин. Мысалы, киси олтиру мен озин-ози олтирудин басым копшилиги алкогольди ишимдиктер мен наркотиктер колдану салдарынан жасалынады. 1997 жылы казакстанда психикага катты асер ететин есиртки заттар колдану салдарынан психикалык жане тартиптик ауыткушылыкка ушырагандар баршылык, онын ишинде алкогольди ишимдик колдангандар бар. Темеки шегудин адам организмине зиянды екенин журттын бари биледи: ол окпе рагы жане баска да аурулар турин кобейтеди. Соган карамастан казакстанда ерлердин 50-55%-и темеки шегеди . Мундай аса кауипти адеттин, асиресе, айелдер мен жасоспиримдердин арасында кенинен тарай тусуи ойлантпай коймайды. Сонымен, девианттык кылыктарды томендеги жуйемен жиктеуге болады:а) иритки (деструктивтик) кылыктар — журт кабылдаган алемуметтик-адамгершилик нормаларына сай емес арекет турлери.а) алеуметтик индеттер — маскунемдик, жезокшелик, нашакорлык, т.б. Б) кукыкка карсы бузакылыктар — урлык, киси олтиру, т.б. Кылмыстар.
Сонымен, алеуметтик тартип дегенимиз индивидтердин ис-арекеттери коринисинин сырткы тури екен. Алеуметтик тартип аркылы жеке адамнын тулгалык сапалары, онын медени денгейи, минези, кажеттиликтери, наным-сеними, козкарасы, талгамы, сондай-ак оны коршаган алеуметгик омирге, баска индивидтерге жане озине озинин карым-катынастары коринис береди.
2.Енбектин алеуметтик олшеми.
Енбек адам мен табигат арасында жасалынатын жуйе жане осы жуйеде адам ез арекетимен озинин табигат пен карым-катынасын бакылайды, реттейди. Осы енбектин аркасында адам оз омирине болинди жане адам болып каланды. Енбек нагыз адамды, адамдык когамды жасады, сондыктан енбек адамнын баска нарселер арекетимен гана иске асады. Сол себепти, енбек аркашанда ужымдык арекет ретинде коринеди. Енбек жане ондирис жуйелеринде адамдар белгили бир байланыс пен карым-катынаска туседи, тек когамдык байланыс аумагында жане олардын табигаттагы карым-катынасында ондирис белгили бир орын алады енбек - адамнын табигатпен карым-катынасын корсететин жане барлык когамдык формалар ушин, куши бар адамдардын бир-бири мен карым-катынасын корсететин абстракция, бирак, бул коптеген енбек турлери толыгымен дамыганда жане енбектиц накты бир тури адамзаттык арекеттердин ар турлилигине бегеу бола алмаганда коринеди. Енбек ужымынын уйымшылдыгы оларга берилген талаптарга тауелди. Енбек ужымынын уйымшылдыгы кен озгермели нускага карамастан торт сатылы цикядан турады.Биринши сатысы-бириншилик синтез. Ужым мушелеринин талапты жететини жариялайды, жумыс тартиби жане ужым мушелеринин озара тауелдилиги директивти курылгылардын бар болуымен аныкталады. Баскалары карастырылып, жетекшинин талабына кандай озара - катынаста болу керек деген суракты шешеди. Екинши саты – курылымдау жане дифференциация. Ужымда шагын топтар пайда болады, белсенди болиги баскалардан жалпы ужымда тапсырманын орындалуын талап етеди. Талаптарды орындайтын селкос топ калыптасады, бирак ерекше бастаманы шыгармайды. Озинин парыксыздыгы мен, немкурайлыгымен болинетин топ дезорганизацияга шапкыншылык акеледи. Жетекшилик белсендилик топты жактайды, ал селкос топты белсенди топка жеткизуге тырысады. Ушинши саты - синтездеу жане интегралдау. Ужым окилдеринин кеби бир-бирине коятын есептерде жаксы карым-катынаста. Белсендилик пен селкостык кырлары акырындап кете бастайды, шагын топтарда ерекшеликтер байкалады, озара комек жане ынтымактастык ныгаяды. Басшылык пен уйлестиру, бакылау сиякты турлерине болди. Булар кейиннен тагы да далелденген ужымнын кызыгушылыктары жакындайды, ужымга реттеу жуйеси эсер ете бастайды. Тортинши саты - болашактык даму. Бул саты ужымнын арбир мушесинин озине жогаргы денгейли талап коюымен ерекшеленеди. Сырткы талаптар ишки жэне жеке тулгалык болады.
3. Социологиялык зерттеудин багдарламасы.
Биздин аркайсысымыз ар турли денгейде радио тындаушысы, газет, журнал, гылыми адебиет окырманы ретинде бакынау алеуметтик зерттеулермен уштасады. Мумкин, адамнын ози де бул зерттеулерге респондент, ягни окылатын процестер мен кубылыстар жониндеги алгашкы акпарат кози ретинде тартылады. Бугинде жогары мектептин дипломы бар арбир адам осындай зерттеулерди уйымдастыра билуи керек. Берилген такырыптын максаты-бакылау алеуметтик зерттеулердин адиснамасы мен адистемеси жонинде тусиник беру, негизги тусиниктер мен процедуралармен таныстыру, гылыми дуниетанымды кенейту, сондай-ак акикатты танып билудин меншикти моделин' ондеуге арналган пайдалы материал беру.
Алеуметтик зерттеудин касиби кабылдауларын, дагдыларын жане кабилеттерин ондеуди ис жузинде окып-уйренуди кушейту алеуметтануды инженерлик кызмет ретинде тусипуди калыптастыруда аса кажет болып табылады. Алеуметтик зерттеудин накты тури оган койылган максат пен шарттардын сипатымен корсетиледи. Осыган сайкес алеуметтик зерттеудин 3 негизги турин ажыратады:
1)бакылаулык
2)суреттемелик
3)сараптамалык
Бакылаулык алеуметтик зерттеу (пилотаждык) мазмуны бойынша шектелген максаттарды шешеди. Бакылаулык зерттеулер процесс немесе кубылысты алдын ала зерттеуге арналган, проблема аз аукымды болганда ол зат пен объект жонинде толык акпаратты аныктап береди, гипотезаны дурыстайды. Сараптамалык зерттеулер-окылатын кубылыстын элементтерин суреттеуди гана максат етип коймай, сондай-ак онын негизинде жаткан себептерди тусиндируди де максат еткен алеуметтик анализдин ен терендетилген тури. Зерттеудин бул туринин ис жузинде улкен кундылыгы бар (белгили бир уакытты, аса сактыкпен онделген багдарламаны, курылымдарды талап етеди). Бакылау алеуметтик зерттеулерде аркайсысында манызды процедура бар 3 негизги типти болип айтуга болады:
Дайындык сатысы (зерттеу багдарламасын ондеу)
Негизги (бакылау зерттеулерин жургизу)
Тамамдайтын (малиметтерди ондеу мен талдау, корытындылар мен нускауларды кальттастыру).
Накты алеуметтик зерттеулер - алеуметтану мамандарын баска да алеуметтик жане жаратылыстану гылымдарынын окилдери ишинен ерекшелеп туратын озиндик бир болиги. Бакылау алеуметтик адистерди менгеру зерттеушиден тек кана алеуметтик пандерди гана емес, сондай-ак алеуметтик философия, психология, асиреее математиканы, статистикалык адистерди, информатиканы билуден туратын байсалды косиби дайындыкты талап етеди. Бакылау алеуметтанымал жаратылыс мамандарды болуы бекер емес (мысалы, галлей, лаплас, лавуады).Алеуметтик зерттеу жургизу ушин багдарлама жасалады. Багдарлама - деп гылыми изденистин адистемелик жане адистеме шарттарын камтитыа кужатты айтады. Багдарлама адистемелик, адистеме жане зерттеуди уйымдастыру тарауларынан турады. Адистемелик тарауда зерттелетин проблема жане онын тужырымы зерттеудин максаты аныкталакды
14-билет.
1. Аномия-казирги когамдагы негизги фактор. Жасоспиримдердин нашакорлыкка уйирсек болуынын себептери.
Алеуметтенудеги девиантты минез-кулык тужырымдамасын калыптастырган француз алеументтанушысы Эмиль Дюркгейм. Ол алеуметтик девиацияны тусиндиру ушин аномия тужырымдамасын усынды. «Аномия» термини француз тилинен аударганда ужымнын, заннын болмауы.
Ал, Роберт Мертон минез-кулык ауыткушылыгынын себебин когамнын мадени максаттары мен оган жетудин алеуметтик макулданган жолдарынын арасындагы уйлеспеушилик деп тусиндиреди.
Девиантты минез-кулыктын сырткы физикалык жагдайларына климаттык, геофизикалык, экологиялык факторларды енгиземиз. Мысалы, шу, геомагниттик, озгерис, таршылык, т.б жагдайлар урей тугызып агрессивти жане баска да кажетсиз минез-кулыктын коринуинин бир себеби болады. Сонымен бирге алеуметтик орта асерлери де оз ыкпалын тигизеди:
• когамдык урдистер (алеуметтик-экономикалык жагдай, мемлекеттик саясат, салт дастур, букаралык акпарат куралдары, т.б.);
• тулга бар алеуметтик топ минездемеси (этикалык курылым, алеуметтик мартебе, референтти топ,);
• микроалеуметтик орта (отбасынын омир стили жане денгейлери, отбасындагы озаракарым-катынас типи, отбасындагы тарбие стили, достар, баска да манызды адамдар).
Криминалды минез-кулык зан бузушылык болып табылады. Балалар сот укими аркылы жасаган кылмысынын ауырлыгына байланысты жазаланады.
Девиациянын негативти формалары алеуметтик патология болып табылады: алкоголизм, токсикомания, нашакорлык, жезокшелик, суицид, зан бузушылык жане кылмыскерлик. Олар жалпы когамга, айналадагы адамдарга жане ен биринши оздерине улкен зиян келтиреди.
Девиацияны зерттеуши коптеген галымдар девиантты минез-кулыктын пайда болу факторларын турлише тусиндиреди. Бириншилери оларды еки улкен топка ишки жане сырткы факторлар деп болсе, екиншилери оларды болмей:
• жануяда берекенин болмауы;
• ата-ананын «ерекше» камкарлыгы;
• тарбие берудеги кемшиликтер;
• омирде кездесетин киыншылыктар мен куйзелистерди жене алмау;
• омирлик дагдынын болмауы, айналысындагы адамдармен, курбыларымен жарасымды катынаска тусе алмауы;
• сырттан келген кысымга тотеп бере алмау, оз бетинше шешим кабылдай алмау, сынаушылык ойды дамыта алмау;
• психоактивти заттарды жии пайдалануы;
• агрессиялык жарнаманын ыкпалды болуы;
• мектептерде психологиялык комек корсету кызметинин нашар дамуы;
• балалар мен жасоспиримдердин бос уакытынын проблемалары,- деп корсетсе, ушиншилери оларды негизги бес факторга болип карастырады.
2. Адамзат енбегинин дамуынын негизги кезендери.
Адам енбеги дамуынын биринши сатысы - бул дастурли немесе индустрияга дейинги когам. Бул кезде колмен истелинетин ондируши енбек толыгымен устемдик жасаган, жане устемдик жасаган элита озинин койган шагын талаптарына канагаттанып отырган. Енбек физикалык ауыр жане тартымсыз тек адамды тамактандыруга арналган болды (ауыл шаруашылыгы). Сонымен катар, бул кезде экономикадан тыс итермелеу (кулдык, крепоснойлык) болды: айтпесе адамдар жумыс истемеди, онеркасип жанадан осе бастаган жагдай да болды.
Екинши сатысы - машина ендирумен сипатталатын индустриалды когам. Шаруашылык курылымында онеркасип басым болды. Ецбек аздап ауырлау жане тартымсыздау болды: бул кезде материалдык кызыгушылык туринде экономикалык итермелеу болды. Ауыл шаруашылыгы жане ондириленетин онеркосиптер екинпии жоспарга калды, биринши кезекте - индустрияны ондеу. Биринши сатыга караганда онимдилик жогары, негизги материалдык кажеттиликтер жеткиликти олшемде канагаттандырарлыктай болды.
Когамнын дамуынын ушинши сатысы казир тек мына елдерде дамыган: жапония, акпи, германия. Бул - постиндустриялды когам, ол тек автоматты енбекке негизделген. Негизги салалары: билим, гылым жане кызмет керсету. Онеркасип ушинши орынга калды, биринши кезекте - акпаратты ондеу. Енбек материалдын реттеуди кажет етпейди. Постиндустриалды когамда енбекке ынтаны енбекке козгайтын ипгки себептер алмастырады (мысалы, берилген жумыска кызыгушылык). Енбектин енимдилик шеги оте жогары. Капиталистерде жогары пайда, ал жумысшыларда жаксы енбек акы.
3.Багдарламанын курылымы.
Социологиялык зерттеулер жоспарлаудан басталады. Ол тубегейли кужат болып саналады. Жоспардын торт топка болинеди биринши кезенде зерттеуди талкылау мен бекиту тэртиби белгиленеди. Ен алдымен: а) багдарламасы дайындалады; б) зерттеу курал-сайманы азирленеди; в) бастапкы мэлиметти жинайтын топты курады жэне дайындайды; 1)барлаушы зерттеу откизиледи; д) онын нэтижесинде курал-сайманнын кемшиликтерин тузетеди; е) курал-сайманды кобейтеди; ж) зерттеуге кажетти каржыландыру есеби дайындалады.
Екинши топка жоспарда белгиленетин барлык уйымдык жэне эдистемелик жумыс турлери киреди; Ушинши топка есептеу машинага бастапкы жинаган деректерди азирлеу тэсилдери мен кимылдардын жиынтыгы жатады. Тортинши топка малиметтерди ондеп, алынган натижелерин сараптау жумыстарынын барлык турлери киреди. Корытындысында есеп жэне нускаулар жазылды. Зерттеу багдарламасынын курылымы еки негизги боликтерден турады: 1. Тасилнамадык (методикалык) жэне эдистемелик. Осы екеуин жан-жакты, ари терен ойластырылганда гана зертгеу жогары сапалы денгейде жургизиледи. Зерттеудин тэсилнамалык болигинде: 1) элеуметтик мэселени тужырымдау мен негиздеу; 2) зерттеудин муддесин корсету; 3) объектиси мен такырыбын аныктау; 4) негизги угымдарды кисыиды талдау; 5) жумыстык болжамдар мен максаттарды корытындылау жасалынады.
15-билет.
1. Отбасы алеуметтануы.
Отбасы - ертеректен келе жаткан алеуметтик институттардын бири. Ол алгашкы кауымдык курылыстьн топырагында таптардан, улттардан жане мемлекеттен бурын пайда болды. Отбасынын когамдык кундылыгынын шарты тикелей омирди жалгастыруда урпактар акелу, балаларды тарбиелеу жане олардын озиндик сапасын калыптастыру болып табылады. Ен коне отбасынын тури - топтык некеге негизделген еди. Балалар мен ажелер, акелер мен шешелер, балалар тобында - агалы-инилер, апалы-синилилер немере туыстар бирине-бири ерли-зайыпты, ягни ер урпактын бир -бирине агалы-карындас бола тура некелес болатын. Отбасы алеуметтик институт ретинде адамзат когамынын калыптасуымен бирге пайда болды. Отбасынын калыптасу жане кызмет жасау процеси кундылык нормалык жуйелермен белгилешен. Мемлекеттин пайда болуымен отбасы омирин реттеу зандылык сипат алды. Некени занмен бекиту мемлекетке де белгили бир миндет жуктеди. Енди алеуметтик бакылау мен зандылыкты иске асыруда когамдык кезкарастармен катар мемлекеттик уйымдарда катысатын болды. Отбасын алеуметтик институт ретинде тусинуде отбасындагы ролдер катынасына талдау жасаудын улкен манызы бар. Отбасылык-адамнын когамдагы алеуметгик ролдеринин бир тури болып табылады. Отбасы адамнын оз омиринин негизги процестерин бастан кеширетин киши алеуметтик топ болып табылады. Социология гылымы отбасыны былай аныктайды: отбасы дегенимиз тарихи озгерип отыратын алеуметтик топ - онын жалпы белгилери - ботен адаммен жыныстык орнату, туыскандык катынастар жуйеси, адамнын алеуметтик жане жеке дара адамгершилик сапаларын калыптастырып дамыту, белгили бир экономикалык кызметти иске асыру. Отбасы - бул озара махаббат, туыстык сезим, максаттары мен умтылыстары бир, бир-бирине жане отбасы мушелерине жауапкершиликтери бар, зан жузинде неке шартына отырган адамдар тобы. Огбасынын пайда болуы жане ыдырауы, отбасындагы бала жане ересектерди тарбиелеу адистери, жубайлардын озара карым-катынас. Ерекшеликтери жане отбасылык жанжал себептери алеуметтик мадениет жане алеуметтик-экономикалык асерлер процестери, мине осы толык емес отбасы проблемаларынын тизими казирги отбасы омирин бейнелейди жане алеуметтанушылар алдындагы басты проблемалар. Отбасы тусиниги отбасынын негизги кызмети, онын курылымы жане онын мушелеринин орны кандай деген тусиниктер аркылы бериледи. Отбасынын негизги кызмети - отбасы мен когам арасындагы карым-катынасты бир жагынан, ал екинши отбасы жане жеке адам арасыадагы жуйелик карым-катынас. Когамнын дамуына жане отбасынын деген талаптардын озгеруине байланысты онын алеуметтик кызметтери де озгерди. Отбасы курылъгм - негизинен онын мушелеринин бир-биримен тыгыз карым-катынасы, буган коса туыстык катынас, дини, алеуметтик катынастар жуйеси, сонын ишинде билик, авторитет жане сол сиякты катынастардан турады. Ар уакытта барлык бага жетпес байлык, адам бакытынын негизги шарты болып келди. Бирак та ор турли когам мен мадениеттерде отбасынын алатын орны алуан турли, сондыктан талдау жасау ушин буларды ескермеуге де болмайды. Галымдардын болжамдары отбасында да озгеристерин ешизуге, жане де бул озгеристер экономика жане баска да когамдык сфера мен институттардын асеринен болып отыр. Онеркасип пен озгеристин дамуы отбасы кызметтеринин болашакта жойылуына акелип согады
2.Билим беру социологиясы. Əлеуметтик кубылыс ретинде танылган билим – ен алдымен шынайы когамдык кундылык. Əркандай когамнын адамгершилик, интеллектуал, гылыми-техникалык, рухани-мəдени жəне экономикалык мумкиндиктери билим беру саласынын даму денгейине тəуелди. Билим – салыстырмалы дербес жуйе. Онын кызмети – накты гылыми биликтерди, идеялык – изгилик кундылыктарды, ептиликтер мен дагдыларды, əрекет-кылык нормаларын игеруге багытталган когам мушелеринин тəрбиеси мен окуын иске асыру.
Билимнин жеке тулгалык кундылыгы əрбир адам ушин оз алдына болек. Əсиресе, бул озиндик билим, онын денгейи мен сапасында коринеди.
Билим, əлеуметтик-кажеттилик болумен бирге биршама кызметтер аткарады. Галымдардын пайымдауында (Н. В. Берковский, А.А. Реан) билим кызметтери томендегидей:
- адамнын гылым жəне мəдениет əлемине енуинин ен онтайлы да жедел жолы.
- тулганын əлеуметтенуи мен урпактар жалгастыгын камтамасыз ету тəсили.
- адамнын когамдык жəне рухани омирин, сонымен бирге жалпы халыктык рухани сана калыптастыру тетиктери
- мəдени калыпка енген жеке минез - кулык жəне кимыл - əрекет улгилери мен когамдык омирдин бекиген формаларынын ауысып (трансляция) баруы.
- аймактык жуйелер мен улттык салт - дəстурлердин даму əдиси.
- тугырлы мəдени кундылыктар мен когамнын даму максаттарын бирден бирге откизип турушы жəне иске асырушы əлеуметтик институт (ресми курылым, мекеме).
- жеке адам мен когамдык омирдеги мəдени ауысулар мен кайта турленудин белсенди удеткиш куши.
Ар турли окилдер арасында когамдык ойда билим берудин максаты жонинде 3 аса туракты модельди болип карастыруга болады: Экстенсивти модель – мумкиндигинше барынша толык жиналган тажирибени, мадени жетистиктерди беру, окушыга озин – ози аныктауга комектесу, ондагы потенциалды иске асыру. Онимди(продуктивти) модель – окушыны озинин жеке дамуы мен алеуметтик кауымдастык дамуын колдайтын белгили бир жумыс курылымымен айналысуга тура келетин кызметтин турлерине дайындау. Интенсивти модель – окушынын амбебап салаларын дамыту негизинде оны тек кана белгили бир панди игерип кана коймай, сондай – озин туракты жаксартуга, жеке шыгармашылык потенцияларын дамытуга дайындыкты калыптастыру.
3. Социологиялык зерттеудин миндеттерин аныктау. Биздин аркайсысымыз ар турли денгейде радио тындаушысы, газет, журнал, гылыми адебиет окырманы ретинде бакылау алеуметтик зерттеулермен уштасады. Мумкин, адамнын ози де бул зерттеулерге респондент, ягни окылатын процестер мен кубылыстар жониндеги алгашкы акпарат кози ретинде тартылады. Бугинде жогары мектептин дипломы бар арбир адам осындай зерттеулерди уйымдастыра билуи керек. Берилген такырыптын максаты-бакылау алеуметтик зерттеулердин адиснамасы мен адистемеси жонинде тусиник беру, негизги тусиниктер мен процедуралармен таныстыру, гылыми дуниетанымды кенейту, сондай-ак акикатпты танып билудин меншикти моделин' ондеуге арналган пайдалы материал беру. Колемди суреттеу зерттеу изденистердин манызды элементи болып табылады. Ойткени зертеуши маселени аныктайды, оны терендетеди максат-шарттарын аныктайды. Ен бастысы, ол:а) окылатын объект курылымы; б) окылатын алеуметтик кубылыстар арасындагы байланыс сипаты; в) алеуметтик маселелерди шешуге болатын мумкин жагдайлар женинде негизделген тужырымдар - гипотеза коюга ози жол табады. Зерттеуди уйымдастыруда гипотеза роли оте манызды. Ол галымнын шыгармашылык изденисинин басты аспабы болып табылады. Гылыми гипотезаны макулдауга немесе одан бас тартуга умтылыс галыми зерттеудин негизги мани, багыт-багдары болып табылады. Жорамалар издестирулер уйъшдастырады, бастысыа болип алады да, турлаусыздарын шетке шыгарады.жорамал зерттеу жумысынын корытындысын алдын ала аныктауы тиис. Жорамалсыз бари тусиникти болса, зерттеу жургизудин кажеттиги болмас сди. Жорамалга койылатын талаптар бар: анык тексеристен отетин, карама-кайшылыксыз болуы шарт. Гипотезаны бастапкы жане екиншилик деп боледи. Бастапкы гипотеза акпарат жиналганга дейин тужырымдамалады. Егер де ол зерттеу барысында жокка шыгарылатын болса, онда онын орнына екинши гипотеза усынылатын болады. Идея жорамал жок кезде зерттеу жаксы жагынан алганда суреттемелик болады да, жаман жагынан алганда гылыми магынасыз болады. Биздин жагдайда гипотезалар (сайкесинше контргипотезалар) келеси типти болып келеди: а) студенттерди материалды камту жагынан бастаушы фактор ата-аналармен материалды-каржылай байланыстар. Салдары: студенттин омир суру денгейи мемлекет болген каржымен емес, ата-ананын материалдык жагдайымен, жумыссыздыктын осуимен аныкталады т.с.с; б) студенттердин каржы-табыс табуы мен окуы факторлары арасындагы анык байланыстын болмауы
16-билет.
1. Отбасы алеуметтик институт жане киши топ ретинде. Отбасы - ертеректен келе жаткан алеуметтик институттардын бири. Ол алгашкы кауымдык курылыстьн топырагьнда таптардан, улттардан жане мемлекеттен бурын пайда болды. Отбасынын когамдык кундылыгьнын шарты тикелей омирди жалгастыруда урпактар акелу, балаларды тарбиелеу жане олардын озиндик сапасын калыптастыру болып табылады. Ен коне отбасынын тури - топтык некеге негизделген еди. Балалар мен ажелер, акелер мен шешелер, балалар тобында - агалы-инилер, апалы-синилилер, немере туыстар бирине-бири ерли-зайыпты, ягни ар урпактын бир -бирине агалы-карындас бола тура некелес болатын. Отбасы алеуметтик институт ретинде адамзат когамынын кальптасуымен бирге пайда болды. Отбасынын калыптасу жане кызмет жасау процеси кундылык нормалык жуйелермен белгилешен. Отбасы алеуметтик институт ретинде тусинуде отбасындагы ролдер катынасында талдау жасаудын улкен манызы бар. Отбасылык адамнын когамдагы алеуметтик ролдеринин бир тури болып табылады. Отбасы адамнын оз омиринин негизги процестерин бастан кеширетин киши алеуметтик топ болып табылады. Ондагы арбир адамнын омири отбасымен тыгыз байланыстылыгы сонша, ол арбир отбасы мушесинин дамуына шешуши асер етеди. Социология гылымы отбасыны былай аныктайды: отбасы дегенимиз тарихи озгерип отыратын алеуметтик топ - онын жалпы белгилери - ботен адаммен жыныстык орнату, туыскандык катынастар жуйеси, адамнын алеуметтик жане жеке дара адамгершилик сапаларын калыптастырып дамыту, белгили бир экономикалык кызметти иске асыру. Отбасы - бул озара махаббат, туыстык сезим, максаттары мен умтылыстары бир, бир-бирине жане отбасы мушелерине жауапкершиликтери бар, зан жузинде неке шартына отырган адамдар тобы.Отбасынын негизги кызмети - отбасы мен когам арасындагы карым-катынасты бир жагынан, ал екинши отбасы жане жеке адам арасындагы жуйелик карым-катынас. Когамнын дамуына жане отбасынын деген талаптарына озгеруине байланысты онын алеуметтик кызметтери де озгерди
2. Енбек алеуметтануынын категориялары. 80-жылдардын ортасында социологияда енбек кызметинин себептик факторларына байланысты тужырымдама жасалынды. Белгили галым, социолог Александр Здравомысловтын енбек кызмети себептерине жасаган тужырымдамасына катты конил болуге енбеги синген. Енбек кызметинин себептеринин биринши денгейи - енбек натижесинде адамдардын материалдык кызыгушылыгы мен кажеттиликтери оркендейди. Адам ушин енбек аркашанда емирди ондируши курал болып калады. Табыс енбекке ынта бола алады, егер ол жумысшынын енбек аманатына сайкес калса. Практика, енбекке толем акынын тепе-тендиги жумыста адамнын кызыгушылыгынын томендеуине, сондай-ак, онын сапасындагы жауапкершиликке, кейде онимдиликтин томендеуине акелип сокты, жумысшы ондиристе озин кожайын сезинбеди. Бул немкурайлыкка, арекетсиздикке тиреди. Бирак, адамнын енбек кызметинин арекети тек материалдын кызыгушылыкпен битпейди. Енбекке сертти катынасатын факторлардын бири - енбек мазмуны. Енбектин функционалды мазмуны - енбек арекетинин накты туринде жеке тулганын шыгармашылык тасилдерин дамытудагы объективти мумкиндик. Дал осы кезенде енбектин шыгармашылык функциясы иске асырылады жене онын катыспауы кез-келген осу жуйесинин асерин катты томендетеди. Енбек кызметинин себептери ужымдагы барлык карым-катынастар жиынтыгын адам кайда енбектенсе, сонда тугызады: ужымда басшы мен ариптестермен карым-катынасы.
Адамнын барлык белсендилик себептеринин жинакталган асери енбек натижесинин ондиристик дамуы тек кана онын техникалык жабдыкталуына байланысты емес, сонымен катар, алеуметтик даму корсеткиштеринин есепке алуынын кулдырауына байланысты екенин айгактады: жеке тулганын изгиликти потенциалына, енбек ужымынын атмосферасына, адамдык карым-катынас формаларына жене т.б.Бул жумысты орындаган адамнын жалпы жагдайда канагаттануын камтамасыз ететин алеуметтик - психологиялык баланска акелип согады.
3.Социологиялык зерттеудин турлери. Зерттелетин затты, панди талдауда, койылатын максатына, онын терендиги, колеми мен курделилигинин сипатына сай алеуметтанулык зерттеулер уш турге болинеди: 1.Барлаушы. 2.Баяндаушы (суреттеуши). 3.Талдаушы (сараптаушы).
1.Барлаушы зерттеулер олардын карапайым турине жатады. Мундагы койылатын, ари шешилетин максаттар магынасы жагынан шектеули келеди. Сондыктан зерттелетин жиынтык ози де аз гана колемде, багдарламасы карапайым, колданылатын куралдарынын колеми де шагын болады. Барлаушы зерттеу аркылы терен жане колемди баяндаушы жане талдаушы зерттеулерге дайындык жасалынады.
2. Баяндаушы (суреттеуши) зерттеудин курделилиги биршама аса туседи. Максаттары мен мудделери бойынша бул зерттеу тажирибели деректерди жинау аркылы окылатын кубылыс, онын курылымдык болшектери туралы биртутас тусиник калыптастыруды коздейди. Зерттеуге арналган аспап барлау аркылы жетилдирилген жане толыктырылган турде колданылады. Багдарламасы соган лайыкты, колеми толыктау келеди. Зерттеу объектиси салыстырмалы турде улкен ар тектиликпен сипатталатын кауымдастыктар болады.
3.Талдаушы зерттеу ар турли алеуметтик кубылыстардын курылымдык болшектерин баяндаумен шектелмейди. Зерттеудин ен терен сараптаушы тури ретинде кубылыстар мен удеристердин тупки себептерин аныктауды коздейди. Егер баяндаушы зерттеудин барысында окылатын кубылыстардын сипаттамаларынын арасындагы байланыстарды тауып корсетсе, талдаушы зерттеуинде олардын, ягни ашылган байланыстардын себептилигинин сипатын аныктайды.
17-билет.
1. Отбасынын негизги белгилери жане зерттеулердин негизги багыттары. Коптеген гасырлар бойы отбасындагы балалар негизинен улкендердин орнын басатын билимдерди, касиптерди уйренген. Кейиннен, жалпыга орта билим беру жуйеси жане айелдерди ондириске баулыганнан кейин, отбасынын кейбир кызметтери мектептерге, бала-бакшаларына берилди, булар отбасымен катар балаларды омирге, енбекке дайындайды. Акырында отбасы курылымы да озгерди. Дастурли ужен отбасы кишихирим еки урпак окилдеринен туратын нуклеарлы отбасыларга орын бере бастады. Нуклеарлы отбасылары ата-ана жане балалардан турады. Биртиндеп туыстык катынастар бузылады, туу курт томендейди. Ата-аналар мен балалар арасьшдагы карым-катынас озгерди. Озгеристер жьшыстык катынастарга да асерин тигизди, стандартты емес отбасылар саны кобейди.Отбасынын ен манызды миндеттеринин бири - балаларды тарбиелеу (алеуметтендиру процеси). Отбасыньщ балага ыкпал болганы жаксы. Отбасы тарбиеси ата-аналар ыкпалымен жузеге асады. Отбасы омириндеги туыскандык карым-катынастар мен турмыс жайттер балага уздиксиз ыкпал етуши тарбиелик куш болып табылады.. Отбасыньщ спецификалык кызмети отбасыньн негизинен жане онын рскшеликтерин алеуметтик кубылыс ретинде сипаттаса, спецификальщ кызмети п иасыньщ тарихи озгеристерге байланысты ериксиз истеуге мажбур болгандыктан гуындайды. Сонымен, отбасьшьщ спецификалык кызмети, ягни олар балаларды иуниеге акелу камтамасьгз ету жане алеуметтендиру когамда кандай озгерис боламасьш сол калпында калса да, онын минездемелик катынастары тарихи взгеристер барысында езгеруи мумкин. Уильям огборн осы факторлардын барлыгьга ириктеп, кинактап отбасылык кызметтерди "алып калу" теориясында байланыстырган квне бул процестин "прогрессивти" сипаттамасын бекитеди. Осы сиякты прогрессивти пикирди бари колдаган жок. Питирим сорокиннин пикиринше бундай отбасыньщ алеуметти мадениеттик кызметинин азаюы, когамнын имидустриялды урбанистик дамуы отбасын баласыз отбасына айналдырып жане еркек пен айелдин жьшыстык катынас аркылы тил табысатын орынга айв алдырады деп жазган
2. Енбек ужымы-алеуметтик институты. Енбек - когам мен адам емириниц негизги шарты. Енбек адам мен табигат арасында жасалынатын жуйе жане осы жуйеде адам ез арекетимен озинин табигат пен карьгм-катынасьш бакылайды, реттейди. Осы енбектин аркасында адам оз омирине болинди жане адам болып каланды. Енбек нагыз адамды, адамдык когамды жасады, сондыктан енбек адамньщ баска нарселер арекетимен гана иске асады. Сол себепти, енбек аркашанда ужьшдьек арекетретинде коринеди. Енбек жане ондирис жуйелеринде адамдар белгили бир байланыс пен карым-катынаска туседи, тек когамдык байланыс аумагында жане олардын табигаттагы карым-катынасында ендирис белгили бир орын алады енбек - адамнын табигатпен карым-катынасын корсететин жане барлык когамдык формалар ушин, куши бар адамдардын бир-бири мен карым-катынасын корсететин абстракция, бирак, бул коптеген енбек турлери толыгымен дамыганда жане енбектиц накты бир тури адамзаттык арекеттердин ар турлилигине бегеу бола алмаганда коринеди. Ири машиналарды ондеу натижесинде енбектин накты турлериниц жиынтыгы дамыганы коринеди. Тек кана адам енбектин нагыз субъектиси бола алады, ал машиналар, жануарлар жумыс истейтин табигаттын бир болиги болып табьшады, бирак та енбек дегенимиз бул пайдалы когамдык кызмет. Бул угым алеуметтик тарихи алемди турлевдирип, адам осы турлендиру жуйесинде жаца максаттар койып, коптеген киын маселелерди шешеди. Ецбек бай адамдар гажайып заттар келтиреди, бирак та ол жумысшылардьщ кедейленуине акелип соктьфады. Енбектин максаты адамдардын турмыс жагдайын котеру ушин мумкииишиликтер куру больш табьшады.Адам енбеги дамуынын биринши сатысы - бул дастурли немесе индустрияга дейинги когам. Бул кезде колмен истелинетин ондируши енбек толыгымен устемдик жасаган, жане устемдик жасаган элита азинин койган шагын талаптарына канагаттанып отырган. Енбек физикалык ауыр жане тартымсыз тек адамды тамактандыруга арналган болды (ауыл шаруашылыгы). Сонымен катар, бул кезде экономикадан тыс итермелеу (кулдык, крепоснойлык) болды: айтпесе адамдар жумыс истемеди, онеркасип жанадан осе бастаган жагдай да болды. Екинши сатысы - машина ендирумен сипатталатын индустриалды когам. Шаруашылык курылымында онеркасип басым болды. Ецбек аздап ауырлау жане тартымсыздау болды: бул кезде материалдык кызыгушылык туринде экономикалык итермелеу болды. Ауыл шаруашылыгы жане ондириленетин онеркосиптер екинпии
Жоспарга калды, биринши кезекте - индустрияны ондеу. Биринши сатьгга караганда онимдилик жогары, негизги материалдык кажеттиликтер жеткиликти олшемде канагаттандырарлыктай болды.Когамнын дамуынын ушинши сатысы казир тек мьша елдерде дамыган: жапония, акпи, германия. Бул - постиндустриялды когам, ол тек автоматты енбекке негизделген. Негизги салалары: билим, гылым жане кызмет керсету. Онеркасип ушинши орынга калды, биринши кезекте - акпаратты ондеу. Енбек материалдьщ реттеуди кажет етпейди. Постиндустриалды когамда енбекке ынтаны енбекке козгайтын ипгки себептер алмастырады (мысалы, берилген жумыска кызыгушылык). Енбектин енимдилик шеги оте жогары. Капиталистерде жогары пайда, ал жумысшыларда жаксы енбек акы . Когамдык ондирис жуйесинде негизги рел материалдык ондириске жатады. Материалдык ондирис - ендируши жане жеке кажеттиликтер ушин материалдьщ игиликти ондиру тасили. Материалдык - ондиристик арекет адамдардын материалдык талантарын канагаттандыруга багытталган: тамакта, киимде, уйлерде.когамдьщ ондиристин негизги элементтеринин бири рухани ондирис.
3. Зерттеудин негизги адистери, олардын сипаттамасы. Алеуметтануда акпарат алудын манызды куралы, кози жане адиси кужаттар болып есептеледи. Алеуметтануда кужэт деп акпаратты сактау мен жеткизу ушин адамнын арнайы жасаган затын айтады. ^ичужаттарда жеке адамнын, ужыммын, халыктын улкен тобынын жане жалпы когамнын кызмет ироцестери мен онын натижелери жонивде маглуматгар жинакталады. Сондыктан олар алеуметтанущылар ушин аса манызды. Кужаттарды турине карап бес топка боледи:
I/. Акпаратты белгилеу тосилине карай болинген кужаттар, буган жазба, баспа, кино- бейнелеу таспасына тусирилген жазба, магнит таспасындагы жазбалар жатады;
2/. Максат-мивдетине карай болингек кужапар, буган_ зерттеу багдарламасына сайкес зерттеушилердин кушимен алган мате-ришщар, баска да максаттар ушин жасалган коодагы кужаитар саяды;
3/. Арнайы кужаттыгына орай болинген кужаггар, о;шрга жеке адамнын. Кунделиги, хаттары статастикалык материалдар, баспасоз малиметгери, жиналыстын хаттамалары т.б. Жатады;
4/. Кужаттын тупнускасыньвд статусына карай болингендер бо-лады.- олар ресми жане ресми емес болып болинеди. Ресми кужаттарга: мемлекеттик статистика мея мемлекеттик архив мали-меттери ресми емес куж&тт&рта: жеке азаматгар жасаган ку-жаггар т.б. Жатады;
5/. Акпараттын алыну козине орай болингеняер: бастапкы ку-жаттар жане екинши катардагы кужаттар больт болинеди. Бас-тапкы кужаттар тикелей бакшиаудын немесе сурак-жауалтын негизинде алынган малиметгар; екинши катардагы кужаттар, ягни бастапкы кужаттарды сипаттаушы немесе -корытындылаушы^
Кужаттармен жумыс истегекце зертте^тпи олардын сеним-дилигине назар салуы кажет. Осыгак орай кужаттан алынар ак-иараттын сенимдилигщ тексеристен еткизетин ережени билу шарт.. Мундай ережелерге мыналар жатады:
I. Окигаларды суретгеуден оларга берилгек баганы ажырата бил-и-ен дурыс, окигаларга берилген багадан фактилер ааде кайда сенимди болады. Кейде кужаггарга берилген бага бшиады, бирак оларды суреттейтин жагдай толык берилмеген болып шыгады. Мундай кужаттарга секимсиздикпен карау керек.
2.Кужатты кураушынын оны дайывдаудагы ниетин, мотавин аныктаган жоя. Жтаысы туралы есеп беруши автор озинин синирген енбегин асыра корсетуге тырысадм. Ал бакылаушы органдар, керисинше хумыстагы кемшиликтер мен кателиктерди терип жазады.
Кужатты азирлеуши адамнын фактилерди т.б. Ириктеп алу адисин де билген жон. Бастапкы кужат екинши рет жасалган кужатка караганда сенимди болады.
Кужатты дайьшдау кездеги елдик, ужымнын т.б.жагдайын билу шарт. Сонда гана кужатгын сол уакыттагы жагдайды объективти берип нсмесе бермей отыргандыгы аныкталды. Кужаттарды талдау дастурли жолмен жане формалды турде журеди. Барлык ку-жаттар турлерин окып-уйрену сын тургысынан гсарауды талап етеди.
18-билет.
1.Отбасынын бугинги замандагы проблемалары
Коптеген гасырлар бойы отбасындагы балалар негизинен улкендердин орнын басатын билимдерди, касиптерди уйренген. Кейиннен, жалпыга орта билим беру жуйеси жане айелдерди ондириске баулыганнан кейин, отбасынын кейбир кызметтери мектептерге, бала-бакшаларына берилди, булар отбасымен катар балаларды омирге, енбекке дайындайды. Акырында отбасы курылымы да озгерди. Дастурли ужен отбасы кишихирим еки урпак окилдеринен туратын нуклеарлы отбасыларга орын бере бастады. Нуклеарлы отбасылары ата-ана жане балалардан турады. Биртиндеп туыстык катынастар бузылады, туу курт томендейди. Ата-аналар мен балалар арасьшдагы карым-катынас озгерди. Озгеристер жьшыстык катынастарга да асерин тигизди, стандартты емес отбасылар саны кобейди.Отбасынын ен манызды миндеттеринин бири - балаларды тарбиелеу (алеуметтендиру процеси). Отбасыньщ балага ыкпал болганы жаксы. Отбасы тарбиеси ата-аналар ыкпалымен жузеге асады. Отбасы омириндеги туыскандык карым-катынастар мен турмыс жайттер балага уздиксиз ыкпал етуши тарбиелик куш болып табылады. Биздин мемлекетимиздеги мынандай кулдыраган экономикасы бар, дагдарыстагы белгили багыт-багдары жок исезде отбасылары улкен ауыртпалык, куштердин асерин котеруде, бул отбасыньщ кулдырауына гана акен согады, сондыктан отбасыньщ ишки куштери: махаббат, озара тусинистик жане сыйлаушылык, бир-бирине жане балаларына деген жауапкершиликке гана умит артамыз. Бирак, окинишке орай сырттан эсер ететин куштер, мысалы туыстардын, кершилердин, енбек ужымынын, когамдык орындардын асери оз ыкпалын тигизуде. Ал, сылтаулар саны отбасы ушин оте коп. Ажырасулар саны жыл сайын азакьда. Егер 1992 жылы олар республика халкынын 33% кураса, былтыр тек кана 32,2% -ин курайды. Отбасылар саны да елеули азайды, ушинши баланы дуниеге акелу. 1991 жылы ар 1000 адамга 21 наресте туылса, ал 1993 жылы тек кана 18,6 бала. Бир жаска дейинги аралыктагы балалар олими кобеюде. Мысалы, 1991 жылы ол 27,4 болса, 1996 ж. 28,4 болды. Ауру балалар дуниеге оте коп туыяуда.[калыптасып калган катьгаастардьщ туп орнымен кулау, отбасьгаын тек кана ишки куштери гана сактап кала алатындыгына назар аударады. Осьнан когамдык ой-пикирди багыттау керек. Аке мен ананьщ мортебесин кетеру, айелдерге психологиялык жане алеуметтик колдау корсету керек. Алемде саяси туракты, дамыган .экономикасы бар калыптаскан алеуметтик коддау жуйеси бар мемлекеттерде осьшдай айелдер когам жагынан гана емес, сонымен катар мемлекет жагынан да колдау корип отыр. Мысалы, голлаидияда жалгызбасиы айел, жумыссыз жане бала тарбиелеп отырса, сонымен катар (вуз) жоо-дардын кешки болиминде окиды. Мемлекет оган жумыссыздьгк жардемакысыи толейди, ал екинши болиги тарбиеши ретинде жане баласы азаматша ретинде болинеди. Сосьш демалыстары, сонымен катар медициналык сактандыру толенеди. Акырында жумыссыз болгандыктан оку каржысын мемлекет телейди. Осыньщ бари когамнын билимди азаматын тарбиелеуте мумкиндик береди. Жогарыда атап кеткендей отбасы алеуметтик институт ретинде бурыннан бар. Осы асерде болатын барлык озгеристер когамдагы озгеристермен тикелей тауелди. Когамдык пикирлерди талдау алеуметтик-экономикалык, саяси, накты-тарихи шарпардын когам ишиндеги отбасы - некелик катынастарьша асерин билуге мумкиндик беруде.
2. Инженерлик енбектин алеуметтик маселелери. Инженерлик енбек коптурли акыл ой енбектеринин арасында корнекти орын алады. Оганкогамдьщ ондирис жуйесиндеги онын ролин корсетип, сапалык жане сандык биркатар сипаттар тан.
. Бириншиден, бул когам омиринин барлык сферасында казирги уакытта корсетилген, инженерлик енбектин амбебап сипаты. Бул енбек тури ен биринши енеркасишик ондирис цен курылыс сферасында пайда болса, гылыми-техникаишк прогрестин осуиде, байланысты оньщ баска да коптеген экономика салаларына, мадениет, билим толътгымен ондиристик емес сфераларга "кенеюи" (экспансияеы) журди.
Екцшгиден, инженерлик кызметтин амбебаптык сипатына оны жуздеген инженерлик профессиялауда мамандьщтар мен мамандандыруларда синимин тапкан, енбектин коптурлилигин ажыратады.
Ушинщиден, иимёнерлик енбекти ужен шыгармашылык кангандык ажыратады..
Накты жагдайдын колданбалы зерттеулерине социалдык мекемелер кызмет корсететин, олар онтайлы баскарушылык шешимдер кабылдау ушин жана алеуметтанулык жане алеуметги - психологиялык акпаратты баскарушы персоналией камтамасыз еткен. Социалдьгк жобаларды жанадан куру жуйесинде жэне оны иске асыруда социолог консультативти - баскарушылык кызметине етеди. Сонын комегимен, саясаттанушьшар, менеджерлер, касипкерлердин максатына жету угдин адамдык жане материалдык ресурстарды тиимди колдану мумкиндиги ашылады.Осылайша, эмпириялык алеуметтанудьщ "керектиги" алдын-ала аныкталатьга; алеуметтанулык зерттеулердин пайдалылыгы укимет органдарымен, саясаттык жане гылымды уйьгмдастьирушьиларга тусиникти болды. Жагымды, шешими "диалога". Социологтармен жии кенестер, алеуметтанулык онеркасиптерге сураныс беру, баскарупгылык шешимдерди кабылдау, социалдьгк объектилердин озгеруимен адамдардын жагдайын кадагалайтын жазбаларды кабылдауда молшер больш калынтасады. Эмпириялык алеумегтанудын кызмети - баскарушыльщ сипаты, талан етилушилиги алеуметти дамудьщ жобасьш куруда социологгьщ косылуы шартгы. Адамга имандылыксыз идеализмнин салауатты карауы умытылады. Осыдан дж.ландберг калыптастырганда алеуметтану миндеттери шыгады1': аныкталган шарттарда адамдарга не керектигин накты бакылау. Берилген шарттарда калай нактырак есептеугс, альтернативти жазып корсетуге жоне олардьщ ар кайсысьшын салдарын корсетуге болады.
Алеуметти нускаларды натижелерин жане экономикалык тасилдеримен озгерте алатьгя инженерлик немесе техниканы курастыру. Практикалык ортада колданылуы алеуметтик багдарлануын кушейтетин, колданбалы алеуметтану, алеуметтик психология жане алеуметтик баскарушыльгк тирегинде кальгатаскан кызмет алеуметти инженерлик кызмети атын алды. Бул кызметтин мазмуны инженер мен социологгын сапасын билдиреди. Социолог ретинде, ол зерттеушилик жобаньгц акпаратты - адистемелик камтамасыз етуин касиби курастыруга алеуметтик деректер анализинин жане корытындылауынъщ деректерди овдеу адисин колдану, алынган натижелерди тусиниктемелеу мен тусиндируди истей билуге миндетти. Инженер ретинде ол сайкести стилмен ойлау кызметин менгеру керек, бл инжениринг деген атка ие болады.Инжениринг деген техникалык, колданбалы арнаулы маселелерди шешу ушин адамдармен ойлап табылган, ар турли уйымдардын арнайы социотехникасы комегимен социалдьи бакылау жане реттеу, езгерумен коммерцияльик негизинде озиндик консультативти немесе инженерли консультативен кызмет етудин кешени келтириледи.Инженерлик кызмет - жасанды типти жуйелерди жасаганда жане кызмет аткарганда, берилген шешимди калай жане кандай кезектиликпен алу керек деген катан алгоритмди уйгарым. Ал адамньщ инженери - ол ар туряи ортадагы адамдардьщ кызмет етуиндеги озгеристе, ауыл шаруашылыгында, медицинада, т.с.с, берилген жуйеге кызмет корсетуде жане курастыруда адам туралы гылыми деректерди колдану жеке жагдайларда осындайлармен эргономика, дизайн, социометрия айналысады. Алеуметтик инженерия адамды алеуметтик процестердин активти факторы сапасына (ретинде) таниды. Ол процестерде жасанды жуйелери адамдардьщ максатты багытталган киылы болып табылады жэне тек адаммен туракты озара карым-катынас кезинде бола алады. Оларга алеуметтик институттар жане уйымдар, уйымдаскан топтар жатады. Олардыц ишинде сайкести уйымдар, уйымдаскан топтар жатады. Олардьщ ишинде сайкести уйымдар кызметинде оз функцияларын иске асыратын, мемлекеттик институттар, билим беру, нарык жане тагы баска. Мысалы, нарык институты, коптеген аныкталган тапсырмаларды орындау упгин озара уйымдастырылган топтарга болинетин, касипкершилик, менеджмент, маркетинга - тутас стратегиялык желиге уйымдастыру кызметин бириктиреди. Алеуметтик инженерия кызмети, осьшдай жасанды жуйелерди куруга, азгертуге жоне кызмет етуге багдарлангандыгымен сипатталады. Оны жактаушылар келеси уранды бастайды; "алеуметтану маселеси - адамнын кылыктарын алдын ала кору ясане оны баскару" империализм жэне прагматизм алеуметтану туралы кезкарасты инженерлик гылым ретинде карастырылады.
3. Информацияны жинау жане ондеу
Акпаратты зерттеудин адистери:
Сауалнама (жазбаша-анкета, ауызша-сухбат);
Бакылау (стандартталган жане стандартталмаган);
Эксперттик сурактар;
Лабораториялык эксперимент;
Кужаттарды талдау (18тури бар. Онын ен курделиси - контент-анализ);
Социометриялык адис (негизин салушы джордж морено).
Эмперикалык адистерди жинау: и.
Баска олшемдерди колданып, мысалы малиметти жинау тасили жагынан зерттеу торт турге болинеди: сурак кою, бакылау, кужаттарды талдау, тажирибени жасау.(анкета, интервью,сауалнама беру). Кужат матинде, таспада, дискиде берилген акпаратты сактау жине беру ушин жасалган зат. Бакылау (ен маныздысы) – оандай да бир элементтин оту кезинде болатын системалык, багытталган фиксациясы. Сурау жургизу тасили алеу.у зерттеуинин кен тараган тури.(ол аркылы 80-90% бастапкы деректерди жинайды). Сурак кою еки жолмен откизиледи: сауалнама жургизу мен сухбат откизу туринде. Олардын негизинде суралатын адамга койылатын сурактардын жиынтыгы жатады. Осы сурактарга берилген жауаптарды бастапкы малимет, акпарат деп тусинуимиз абзал.сенимди акпаратты жинау ушин сауалнаманы курудын биркатар ережелери мен кагидаларын устану кажет. Сауалнаманын сурактары уш топты курады. И. Мазмуны бойынша адамьарлын санасы, журис турысы жонинде жане респонденттин ози туралы омир баяндык маглуматтар. Ии. Нысаны бойынша сурактар ашык, жабык, тик, жанама болып болинеди. Иии. Аткаратын кызмеии бойынша еки топтамага: сурактар негизги жане негизги емес болып болинеди.
Малиметтерди ондеу келеси сатылардан туарды:
И. Акпаратты сарапиау жане кодтау. Бул кадамнын максаты – алеу.к зерттеу барысында алынган акпартты унификациялау мен формализациялау;
ИИ. Айнымалыларды жасау. Анкеталар негизинде жиналган акпарат зерттеу барысында шешилуге тиис сурактарга жауап береди, ойткени операциялау процесинде сурактар индикаторлар формасына ие болды. Ендиги кери процедуарны жургизу кажет, ягни малиметтерди зерттеулер сурагына жауп бере алатын фомага келтиру кажет.
ИII. Статистикалык анализ – алеу.к малиметтерди анализдеу процесиндеги килтти кадам. Онын барысында алеу.у мамандарына жалпылаулар мен корытындылар жасауына мумкиндик беретин тауелдиликтер мен зандылыктар аныкталады.
Малиметтерди ондеу мен анализдеу кезинде ранжирлеу, шкалалау, корреляция жане т.б адистерди колданылады. Ранжирлеу – зерттелетин обьектилерди оларды тартиптеу негизинде катыстык мандилигин калыптастыру процедурасы. Ранк дегенимиз – топтагы багаланатын обьектимиз, бага ушин манызды касиеттерге ие баска да обьектилердин реттик орнын сипаттайтын корсеткиш.
19-билет.
1.Отбасы жане демографиялык саясат.
Алеуметтанумен демографияда балалар санына байланысты отбасыларын турге боледи: биринши - аз балалы отбасылар, мунда алеуметти -и. Имшогиялык козкарас жагынан балалар саны аз. Отбасынын курылымьшын алуан турлилиги отбасы классификациясыи шешу кезинде пайда болады жане отбасыньщ уакыт отуине байланысты отбасылык омирдин басталуынан. Бастап i скталуына дейинги озгеруин камтиды. Некенин жане отбасынын стажы, тиршилик барысында отбасындагы озгеристер, узактык параметрлери "отбасыньн омирлик цикли" немесе "омирдеги отбасы цикли деген тусиникке алып келди. Отбасылык цикл отбасылык жаналыктарга байланысты ата-аналык и ииямен некенин басталуынан бастап - аякталуына дейинги аралыкта аныкталады. Отбасьшык цикл - ар турли жаналыктарга негизделуи мумкин. Ян щепаньский ажырасу шарты жок болган жагдайда 3 фазага боледи: баланын дуниеге келуине дейинги аралык, ересек балалардын ата-аналарынан болек шыкканга дейинги алеуметтендиру жане де жубайластыктын ыдырау санын кобейтип отбасынын омирин толык бейнелеуге тырысады. Олар ауру, айырылысу, олим, ажырасу жане т.б. Айта кететин тагы бир жай: казирги заман талаптарына сай когамга эту ушин отбасынан баска осыншама коп озгеристерге ушыраган алеуметтик кубылыс жок шыгар. Акырында, отбасы озгерди, езгеруде жане озгереди де. Осы озгеристер когам дамуына оз ыкпалын тигизеди. Осы максаттарда адетте салыстыру ушин "дастурлик" жане "казирги заман" отбасыларыныц нускасы пайданылады. "дастурлик" отбасы дегенде алдымен туыстык, -отбасылык когам омирин куру адиси козге туседи.
Биздин мемлекетимиздеги мынандай кулдыраган экономикасы бар, дагдарыстагы белгили багыт-багдары жок исезде отбасылары улкен ауыртпалык, куштердин асерин котеруде, бул отбасыньщ кулдырауына гана акен согады, сондыктан отбасыньщ ишки куштери: махаббат, озара тусинистик жане сыйлаушылык, бир-бирине жане балаларына деген жауапкершиликке гана умит артамыз. Бирак, окинишке орай сырттан эсер ететин куштер, мысалы туыстардын, кершилердин, енбек ужымынын, когамдык орындардын асери оз ыкпалын тигизуде. Ал, сылтаулар саны отбасы ушин оте коп. Ажырасулар саны жыл сайын азакьда. Егер 1992 жылы олар республика халкынын 33% кураса, былтыр тек кана 32,2% -ин курайды. Отбасылар саны да елеули азайды, ушинши баланы дуниеге акелу. 1991 жылы ар 1000 адамга 21 наресте туылса, ал 1993 жылы тек кана 18,6 бала. Бир жаска дейинги аралыктагы балалар олими кобеюде. Мысалы, 1991 жылы ол 27,4 болса, 1996 ж. 28,4 болды. Ауру балалар дуниеге оте коп туылуда.
2. Алеуметтик инженерия жане ондиристин алеуметтик корлары.
Алеуметтик инженерия - ол, баскарудын перспективти жане кунделикти маселелерин шешу ушин, практикада, колданбалы зерттеулердин фундаменталды гылымынан альгаган билимнин колданылуымен байланысты кызмет.Алеуметгик процестерди реттеу мен баскарудын кадай тасилдери бар?Бул жерде биз схоластикалык процестермен ис аткаратын болгандыктан, буйрыктык, акимшилик, дерективтик баскармаларды есепке алмаймыз.Алеуметтик процестерди когамга керекти бейнемен журетин шарт жасай отырып баскаруга болады. Бул - материалды - заттык шарт. Мысалы, зиялы кауым мен ауыр жумысшылар арасьюдагы ерекшеликти ескерилетиндей азайту ушин каражатты автоматтандырумен кадрларды кайта дайындауга салу керек. Бул акимшиликти - уйымдык шарт."алеуметтану маселеси - адамнын кылыктарын алдын ала кору ясане оны баскару" империализм жэне прагматизм алеуметтану туралы кезкарасты инженерлик гылым ретинде карастырылады.Ондиристик процестерде олар еки турге болинеди":Адамньщ енбек куралымен рационалды биригу заты ретинде, баскарудын гылыми уйымы корсетиледи.Адам мен адамньщ рационалды биригуи, карым-катынасы жане баскармалык катынасын зат ретинде корсететин, гылыми баскармалык уйым. Осынын шектеуинде алеуметтик кызметтин сатылары болып келесилер табылады: алеуметтик - техникалык жобаны - жумыс орны уйымдастырудын картасы, жумыс жэне одан тыс уакытыньщ хроно - картасы т.с.с. Жасау. Практикалык келилдемени негизу социотехникалык жаналану процеси.Уйымньщ адеттеги жумыс истеу шарттарында енгизгиш жуйени иске асыру. Осылай, алеуметтик инженер баскарамалык кызметтин курылымдык болиги
3. Айкындау тусиниги.Терминдер.
Багдарлама карастырылатын проблеманы дал айкындауга, зерттеудин максаты мен миндетин белгилеуи, зерттеу мен панинен аныктап, алдын ала талдаулар жургизуге, болжамдар жасауга, негизги угымдарды болип алуга, оларды тусиндирип, тексеруден откизуге мумкиндик беруи кажет. Максатты дал айкындау багдарламанын аса манызды методологиялык талабы.талдамалык зерттеу багдарламасында максат карастылып отырган кубылыстын, прцестин курамдас боликтерин сипаттап кана коймай,гонын пайда болу,даму себептери мен деректерин аныктауга багытталуы керек. Егер эмпириялык социолгиялык зерттеудин максаты зерттеуши мен тапсырыс берушиге толык тусиникти болмаса, онда сонгы сатысында екеуинин арасында келиспеушилик тууы мумкин. Максат дал тусиникти болуы ушинол буге шигисине дейнн айкындалады жане багдарламада максатка негизделген басты жане косымша миндеттер корсетилели. Багдарламада зерттеудин миндети проблеманы талдау мен шешудин негизиги жане косымша талаптары корсетилген нактылы нускаулар жиынтыгы туринде болады. Кез келген зерттеуде миндеттин жалпы турине жане малиметтер алуда жатады. Социолгиялык нысан турли факторлардын асердин курдели де коп кырлы жуйе болгандыктан багдарламада эмпириялык зерттеудин мндеттерин айкындаганда проблеманы тутас куйинше шешуге багытталган негизги миндеттер мен проблеманын жекелеген жактарын карастыратын косымша миндеттер болинип корсетиледи.Косымша миндеттер болашак зерттеулерге дайындау, белгили бир адистемелик маселени шешу ушин де койылу мумкин.
20-билет.
1. Отбасы омирлик циклынын негизги кезендери. Некенин жане отбасынын стажы, тиртилик етуи барысында отбасындагы озгеристер, узактык параметрлери "отбасыньщ омирлик цикли" немесе "омирдеги отбасы цикли деген тусиникке алып келди. Отбасылык цикл отбасылык жаналыктарга байланысты ата-аналык стадиямен некенин басталуынан бастап - аякталуына дейинги аралыкта аныкталады. Отбасьшык цикл - ар турли жаналыктарга негизделуи мумкин. Ян щепаньский ажырасу шарты жок болган жагдайда 3 фазага боледи: баланын дуниеге келуине дейинги аралык, ересек балалардын ата-аналарынан болек шыкканга дейинги алеуметтендиру жане де жубайластыктын ыдырау санын кобейтип отбасынын омирин толык бейнелеуге тырысады. Олар ауру, айырылысу, олим, ажырасу жане т.б. Айта кететин тагы бир жай: казирги заман талаптарына сай когамга эту ушин отбасынан баска осыншама коп озгеристерге ушыраган алеуметтик кубылыс жок шыгар. Акырында, отбасы озгерди, езгеруде жане озгереди де. Осы озгеристер когам дамуына оз ыкпалын тигизеди
2. Инженерлердин касиби мобильдиги. Касипорындардагы жии колданылатын лауазымды кызмет турлери: 1) касипорын жетекшилери 2) тип, болимдердин лабораториялык басшылары 3) ауысым бастыгы 4) ага инженерлер 5) инженерлер 6)шеберлер 7)техниктер. Булар кызмеи барысында жогарылауы, лауазымды осуи абден мумкин мундай кубылысты инженердин касиби мобильдиги деп аталады. Онын себептери алуан турли болуы мумкин. Кызмеи мазмуны тургысынан онеркасип саласындагы инженерлик кызметтин ен коп тараган турлери: конструкторлар, жобалаушылар, технологтар, механиктер, менеджерлер, диспечерлер, жоспарлаушылар т.б.Инженерлик енбек коптурли акыл ой енбектеринин арасында корнекти орын алады. Оганкогамдьщ ондирис жуйесиндеги онын ролин корсетип, сапалык жане сандык биркатар сипаттар тан.
Алеуметтик инженерия алеуметтик баскарушылыкты жане бакылауды иске асьиру мен байланысты жане алеуметтик сериктестиктин болуы мен алеуметтик жанжалдардын болмауына септигин тигизеди.
Алеуметги - инженериялык кызметтин шекаралары социолог - приюиадник функцияларыньщ еки блогымен аныкталады. Бириншиси келесилерди кайталамасыз етумен байланысты:
-1 уйымдык жобалау жане куру;кадрларды тандау, орналастыру жане жылжыту;максатты маселелерди шенгу ушин жеке адамдарды жане озинди уйымдастыратын алеуметтик топтардын механизмдерин колдану.
Екиншиси келесилерди камтамасыз етумен байланысты:
Алеуметтик топтар мен когамньщ алёуметтик бутиндигин колдану;
Алеуметтик уйымдар жумысшыларына койылатын талаптар мен нормалардын сакталуы.
Алеуметтик процестерге комплексти асер ету, уйымнын менеджин жасауда, енбектин онимдилигин котеретин, алеуметтик кернеуликти томендету ушин кабылданган жуйенин кундыльщтары негизинде адамдардын минез-кулкын багалауда жане баскаруда жии колданылатын техникалар мен адистемелер, ерекше процедуралык ережелер ретинде социотехника комегимен иске асырады.
Ресейдин коптеген машина курылыстык онеркасиптеринин инженерлери мен баскарушыларынан сураныс жасаганнан кейин келеси сапалардын рети аныкталады:
Билим жане искерлик:
•техниканы билу,
• техшкалык жуйелерди билу .• экономикалык категориялармен ой туйе билу
• адамдардын жумысын уйымдастыра билу
• гылыми-техникалык акпаратпен багдарлана билу
• стандартгы емес техникалык жане технологиялык шешимдерди таба билу
• кужатгарды есимдей билу
• жалпы ой шенбери, мадени дедгейи, жалпы эрудиция
•алдынгы уакытка есептей билу жане ахуалдык озгеруин алдын ала коре билу
•стандарттау, метрология жане баскару сапасы туралы сурактарды билу
Жеке адамдык сапалар:
•иске шыгармашылык козкарас
•ынталылык
•шапшандык коръету
•билим жане тажирибелик
•шешим кабылдауда дербестилик
•тапсырылган иске жауапкершилик сезим
•адамдармен катынаста кайырымдылык
•шыдамдылык
•жумыста отырыкшылык жане нактылык
•тартиптилик
3. Кажетти акпараттар мен гипотезаларды сурыптау. Нени зерттеу керекгиги аныкталган сон, зерттеу жумысын калай жургизу керек деген орынды сурак туындайды. Ол ушин зерттелтин проблеманы элементгерге болип, сонан сон, сол элементтердин курамды болимдерин аныктаган жон. Сойтип оны схемага тусиру керек. Схема проблемага катысты элементтерди корсетеди жане олардын бир-бирине катынасы мен байланысын бейнелейтин болады. Схема дайын болганнан кейин, коземел курылады. Коземел /гипотеза/ деп кайсыбир фактыларды, кубылыстар мен процестерди тусиндиру ушин жасалып, олардын дурыстыгын бекитип немесе жокка шыгаруды айтады. Сурыптау жумысын жургизу жиынтыкка байланысты болады. Жиынтыктын еки тури бар: бас жиынтык жане ириктелген жиынтык. Бас жиынтык деп проблемага катысты бакылауга алынатын букил беликтин жиынтыгын айтады. Бас жиынтык территория, мерзим, ондирис саласы немесе кесиптик, функциялык шенберди камтумен шектелген. Ириктелген жиынтык бас жиынтыктын болиги бола отырып, азирленген адистемеге немесе ириктеп, тандап алу багдарламасына сайкес зерттелетин объектинин есебинде болады.
21-билет.
1. Казакстандагы демографиялык саясат жане отбасынын алеуметтик дамуы. Алеуметтанумен демографияда балалар санына байланысты отбасыларын 3 турге боледи: биринши - аз балалы отбасылар, мунда алеуметти козкарас жагынан балалар саны аз. Отбасынын курылымьнын алуан турлилиги отбасы классификациясын шешу кезинде пайда болады жане отбасыньн уакыт отуине байланысты отбасылык омирдин басталуынан бастап сакталуына дейинги озгеруин камтиды. Некенин жане отбасынын стажы, тажирибеси барысында отбасындагы озгеристер, узактык параметрлери "отбасынын омирлик цикли" немесе "омирдеги отбасы цикли деген тусиникке алып келди.
Отбасылык цикл отбасылык жаналыктарга байланысты ата-аналык жануямен некенин басталуынан бастап - аякталуына дейинги аралыкта аныкталады. Отбасылык цикл - ар турли жаналыктарга негизделуи мумкин. Ян щепаньский ажырасу шарты жок болган жагдайда 3 фазага боледи: баланын дуниеге келуине дейинги аралык, ересек балалардын ата-аналарынан болек шыкканга дейинги алеуметтендиру жане де жубайластыктын ыдырау санын кобейтип отбасынын омирин толык бейнелеуге тырысады. Олар ауру, айырылысу, олим, ажырасу жане т.б. Айта кететин тагы бир жай: казирги заман талаптарына сай когамга эту ушин отбасынан баска осыншама коп озгеристерге ушыраган алеуметтик кубылыс жок шыгар. Акырында, отбасы озгерди, езгеруде жане озгереди де. Осы озгеристер когам дамуына оз ыкпалын тигизеди. Осы максаттарда адетте салыстыру ушин "дастурлик" жане "казирги заман" отбасыларыныц нускасы пайданылады. "дастурлик" отбасы дегенде алдымен туыстык, -отбасылык когам омирин куру адиси козге туседи.
2. когам жане билим берудин бир-бирине тауелдилиги. Билим алеуметтик кызмети жонинен белгили дарежеде дербестиги бар жуйе, онын когамнын дамуына жане жумыс истеуине жигерли турде асер ету кабилети бар. Билим жуйесинин дамуы жане кызмети когамнын ондирис тасилдерине, экономикалык катынасына, олар аркылы п.б. Алеум. Катынастар мен алеум. Курылымга, саяси жане идеологиялык катынастарга байланысты. Сонымен катар, билимнин алеум.кызмети жалпы адамдык талапка жане адам баласы жинактаган билимди урпактан урпакка беруге, жеткизуге,билим алу мен мадениеттиликтин талабы мен кажеттилигине байланысты.Билим беру – букил когам мушелеринин адамгершилик, интеллектуалдык, мадени дамуынын жогары денгейин жане касиби билимдерди камтамасыз етуге багытталган тарбие мен окытудын уздиксиз процеси. Билим беру жуйесинин басты миндеттери: улттык жане адамдык казыналар, гылым мен тажирибенин жетистиктери негизинде жеке адамды калыптастыру жане дамыту ушин кажетти жагдайлар жасау, жеке адамнын рухани жане куш-куат мумкиндиктерин ашу, адамгершилик пен салауатты омир салтынын берик негиздерин калыптастыру, арбир адамды дамыту ушин жагдайлар жасау, онын интеллектисин байыту, азаматтыкты, отбасынын, халыктын, когамнын жане мемлекеттин алдындагы жеке адамнын кукыктары мен миндеттерин угынуды, сондай-ак когамнын мадени, когамдык-экономикалык жане саяси омирине катысу кажеттиликтерге тарбиелеу, барлык адамдарга жалпы жане касиптак билим алу ушин мумкиндик жасау, жеке адамнын шыгармашылык кабилеттерин жане эстетикалык тарбие беруди дамыту, халыктардын мадениетин жане дастур салтын окып уйрену ушин жагдайлар жасау. Жалпы билим адамнын жане когамнын омиринде оте зор орын алады.
3. Cурактардын жазылуы. Сурау жургизу - 2 негизги турде жургизиледи: сухбат пен анкеталык сурау. Сухбат стандартталган пишинде журеди. Шынында бул да анкета, тек кана сухбат береди. Осылай ол суралатын адамнын реакциясына карай ози дал тусинистикке ие болуы ушин суракты аныктайды. Осыган коса, суранатын адамнын жауаптарыньн барлык нюансьн ескеруи кажет. Бунын бари сухбаттын алеуметтик акпараттын далдигинин жогары болу адиси ретинде асерли болуына жагдай жасайды сурау жургизу адиси, ен бастысы жаппай анкеталык сурау жургизу адиси -бул алеуметтик акикатты тусинудин куатты аспабы. Онда, бир жагынан, типтик кездейсок емес алеуметтик кубылыстардын бекитилуин, улкен сандар занын, ыктималдыкты статистика акпараттарын толык пайдалануга мумкиндик беретин жаппайлык болады. Екинши жагынан, натижелердин математикалык далдиги мен манерлилиги, оларды катар кою мумкиндиги, ар турли статистикалык операциялар жургизу. Осы жагдайда анкеталык сурау жургизу анонимдикти, суралынатын адамнын тауелсиздигин сактауга мумкиндигин жасайды, зерттеушинин тура асерин, кысымнын мумкиндигин шектейди.анкета курылымынакириспелик болим (мунда сураудын ким жургизип жаткандыга, анкетанытолтыруга арналган нускаулар корсетиледи).б)толкужат (респонденттердин алеуметтик-демографиялык сипаттамасынаарналган сурактар: жынысы, жасы, билими, мамандыгы, жануялык жагдайы).В)негизги болими)сурактардын болиги - карапайым, байланыстык сурактар.олардын максаты - респондентти кызыктыру, маселеге тарту. Сурактар шешимде карапайым, ал жауаптар женил болуы керек.д)негизги сурактар. Олардын мазмуны зерттеулердин максаттары жане шарттарымен аныкталады. Курдели сурактар, ойлауды, анализди, естинбелсендилигин талап етеди.3-болим - корытынды сурактар.анкетаны толтыруга 35±10 минут кетеди, ойткени респонденттин ыкыласы томендейди.практика сурак коюдын бирненше карапайым ережелерин жасап шыгарады:
"аса ащы" сурактарды коймау;
Конилге тиетин сурактар коймау;
Адамдар биле алмайтын сурактар коймау;
•сурак накты, анык, екинши рет айтуды талап етпейтиндей болуы керек; сурак оны тусинетиндей "есуаска" есептеле отырып шешиле алатын болуы
•сурак суралатын адамга тусиникти тилде (касиби жаргонда) болуы керек;
• сурак кандай да бир жауапка итермелеу керек. Сурактарды жиктеу сурактар пишини бойынша жабык, жартылай жабык жане жартылай ашъгк болуы кажет.тандамалы сурактын бир тури ретинде шкалальщ сурауды айта аламыз. Мысалы: "сиз оз клубыныздын откен жолгы жумысьга калай багалар единиз?" -ате жаксы - 5жаксы - 4 орташ- 3нашар – 2 оте нашар - 1 ашык сурактар – респондентке епщандай жауаптар варианты берилмей, оз калауынша жауап бере алатын сурактар. Мысалы: "оз жумысынызда сизди не кызыктырады, тартады?"жартылай жабык сурактар - усьшылган жауаптар санында "баска" немесе "тагы не" позициялары болады.тура сурак - бул респонденттен тура акпарат алуга мумкиндигин беретин сурак. Мысалы, "сиз оз жу'мысьщызга конилиниз бола ма?"жанама сурактар - кажетти акпаратты тура емес, сурактар сериясы кемегимен алуга комектесетин сурактар.сурактарды жиктеу мазмуны бойынша окигалар, фактилер жайындамотивтер багалар, ойлар жайында
22-билет.
1.Айел жане отбасы. Ерекше бир маселе, бул отбасылык катынастардагы айелдердин когамдагы орны л.н.гумилев жазгандай, коне туриктерде ол оте жогары турды. Мысалы: "баласы уйине кирип келе, биринши анасына, сосын акесине иилген'" . Туыстык карым-катынастар адамнын бюрократиялык карьерасында белгили бир роль аткарган жане де аткаруда. Когамдык омирди мемлекеттендиру процеси отбасына ыкпалын тигизбеуи мумкин еместигин айта кеткен жон. Мемлекет когам ушин де, отбасы ушин де, жеке адам ушин де маселелерди жинактауга тырысады. Отбасын курайтын катынастар ретинде отбасы омиринин ар жактылыгын болетин жане отбасы белгилеринин кен тизимимен аякталатын аныктамалар коп. Мысалы: отбасы - бир-биримен ата-бабасынан жалгасып келе жаткан бир-бирине жакын карым-катынасы бар адамдар тобы. Отбасы аныктамалары мен белгилеринид ишинде а.г.карчев социологынын: алеуметтик кажеттилиги жане озара жауапкершиликтери бар туыстык жане некелик карым-катынастармен байланыскан кишигирим топтын, ата-ана мен бала арасындагы, жубайлар арасындагы озара карым-катынасты тарихи-накты жуйеси ретиндеги аныктамасы назар аударарлык. Ата-ана мен бала арасындагы карым-катынас отбасын курайды, ал неке - баланын омирге келуимен байланысты еркек пен айёлдин арасындагы карым-катынастардын белгилери болып табылады.
2. Баскару алеуметтануы. Алеуметтик баскару, кен магынасында, озинин сапалык дамуын камтамасыз етип отыратын когамдык жуйеге тан кубылыс. Ал, тар магынасында, бул термин белгили бир максатка жету процесинде когамнын алеуметтик кызмети жуйесин тартиптеу, жетилдиру ушин саналы, орныкты, уйымдаскан турде арекет ету угымын билдиреди. Алеуметтик баскару — уйымдык жагынан калыптаса келтирилген курылымдардын, олардын арасындагы баскару байланыстарынын жиынтыгы. Ол индивидтерге, алеуметтик топтар мен кауымдарга, когамнын саяси, алеуметтик жане баска да институттарына баскару максатымен асер етуди жузеге асырады. Алеуметтик баскару когамнын омир суруи, алеуметтик жуйе ретинде дамуы, адамдардын омир суруи ушин манызы бар барлык объектилер мен процестерди камтиды. Ол жекелеген, топтык жане кауымдык мудделердин арасындагы кайшылыктарды тартиптеп шешип отырады. Алеуметгик баскару — когамдагы адамдардын мудделери мен ис-орекетгеринин багыты, онын мазмуны мен каркьндьлыгын реттеп, адамдардьщ когамда алатьш орны мен ролин ай-кынцайтын алеуметгик катынастарды уйлестирип отыру. Осындай баскару натижесинде когамдагы мудделерди (территориялык, улттык, ужымдык, жекелеген, т.б.) Камтамасыз етип, алга койган максатка, жалпы жетистиктерге жету ушин алеуметгик арекеттер уйьмдастырады. Алеуметгик баскару кобинесе мемлекетгик баскару жуйесине байланысты.Казакстанда жургизилген мемлекеттик баскару жуйесин кайта куру кезенин негизги еки кезенге болуге болады. 1991 жылдан басталган биринши кезенде казакстаннын егемендиги жарияланды, президент сайланды, улттык тенге айналымга тусти, соган сайкес озиндик экономикалык саясаты калыптаса бастады. Саяси жане экономикалык салалардагы сапалык озгеристер баскару жуйесин жетилдируде коринис тауьш, орталык жане жергиликти баскару органдарында бирнеше кен колемди шаралар жузеге асты.Тажирибе керсеткендей, казакстанда калыптаскан мемлекеттик баскару жуйеси курдели болып шыкты. Саясатты жасап, жузеге асыруда жауапты орталык аткару органдары — казакстан министрликтер мен мемлекетгик комитеттердин роли мен кызмети нактылы белгиленбеди.Осындай кемшиликтерди жою ушин 1997 жылдын наурыз айында казакстан президентинин "казакстан респуубликасы мемлекеттик органдар жуйесин реформалаудын кезекти миндеттери туралы" жарлык кабылданып, мемлекетгик баскару жуйесин кайта курудын екинши кезени бастады. Осыган сайкес республика окиметине карасты орталык аткару органдарынын саны 50% -ке кыскарды.. Кабылданган шаралар жекелеген мемлекеттик аткарушы органдар кызметинин косарлануын, баскарудын ортак буындарын жойып, ужымдык курылымнын жумысын женилдетти. Бул аукымды жагынан сонгы жылдардагы мемлекеттик аткарушы органдарды уйымдык жагынан кайта курудагы ен улкен шара болды.
3. Билим беру жане алеуметтендиру процеси. Билим алеуметтик кызмети жонинен белгили дарежеде дербестиги бар жуйе, онын когамнын дамуына жане жумыс истеуине жигерли турде асер ету кабилети бар. Билим жуйесинин дамуы жане кызмети когамнын ондирис тасилдерине, экономикалык катынасына, олар аркылы п.б. Алеум. Катынастар мен алеум. Курылымга, саяси жане идеологиялык катынастарга байланысты. Сонымен катар, билимнин алеум.кызмети жалпы адамдык талапка жане адам баласы жинактаган билимди урпактан урпакка беруге, жеткизуге,билим алу мен мадениеттиликтин талабы мен кажеттилигине байланысты.Билим беру – букил когам мушелеринин адамгершилик, интеллектуалдык, мадени дамуынын жогары денгейин жане касиби билимдерди камтамасыз етуге багытталган тарбие мен окытудын уздиксиз процеси. Билим беру жуйесинин басты миндеттери: улттык жане адамдык казыналар, гылым мен тажирибенин жетистиктери негизинде жеке адамды калыптастыру жане дамыту ушин кажетти жагдайлар жасау, жеке адамнын рухани жане куш-куат мумкиндиктерин ашу, адамгершилик пен салауатты омир салтынын берик негиздерин калыптастыру, арбир адамды дамыту ушин жагдайлар жасау, онын интеллектисин байыту, азаматтыкты, отбасынын, халыктын, когамнын жане мемлекеттин алдындагы жеке адамнын кукыктары мен миндеттерин угынуды, сондай-ак когамнын мадени, когамдык-экономикалык жане саяси омирине катысу кажеттиликтерге тарбиелеу, барлык адамдарга жалпы жане касиптак билим алу ушин мумкиндик жасау, жеке адамнын шыгармашылык кабилеттерин жане эстетикалык тарбие беруди дамыту, халыктардын мадениетин жане дастур салтын окып уйрену ушин жагдайлар жасау. Жалпы билим адамнын жане когамнын омиринде оте зор орын алады.
23-билет.
1. Дин алеуметтик кубылыс ретинде. Дин социологиясы — социология панинин бир болиги болып табылады. Когамды тутастай зерттейтин социология гылымынын когамдык жуйеде озинин алатын орны бар жане онда аткаратын турлише кызметтери бар дин феноменин елемеуи мумкин емес. Социология гылымы озинин пайда бола бастаганынан бери-ак, жане казирги кезде де дин атаулыны когамнын. Алеуметтик жуйесинин оте бир манызды элементи деп карайды. Социология гылымынын бул устанымынын, негизинде когамнын практикалык омири жатканы белгили.Дин социологиясы xix гасырдын екинши жартысында европада, далирек айтканда, франция мен германия елдеринде пайда болды. Онын пайда болуы мен калыптасуынын алеуметтик жане теориялык алгышарттары болды.Дин бул елдердин когамдык. Омирлеринде сол кезде де улкен орын ала бастады: дини мекемелер мен дини уйымдар жане дин басылары оздеринин. Нисихат жумыстарын белсенди жургизди. Динге деген когамныц ынтасы оянды. Сонымен бирге, тарихи-алеуметтик гылымдар саласында да гылыми-зерттеу жумыстары ести. Тарих, этнология, археология, этнография, мадениет тарихы саласында коптеген малиметтержарыккорди. Оларды сурыптау, талдау барысында ол билимдердин астарында, тасасында жаткан дуниетанымдык маселелер котериле бастайды. Осындай алгышарттардын негизинде тарихи-алеуметтик билимдердин саласында, солардын ишинде, асиресе, социологияда билимдердин жана бир саласы - дин социологиясы калыптаса бастады.Дин социологиясы ез алдына жеке гылымга айналуына байланысты, онын баска да гылымдар сиякты зертгейтин пани, иргетасы испетти категориялар жуйеси, зандары мен кызмет салалары жане арнайы методтары калыптасты. Енди дини социология курылымына келелик.Дини социологиянын. Далым ретиндеги пани — дин мен когам арасындагы диалектикалык байланыстардын жалпы зандылыктары.Дин мен гылымнын байланыстары еки жакты диалектикадык байланыс болгандыктан, олардын байланыстарынын биринши жагы — когамнын,, когамдык катынастардын. Динге жасайтын ыкпалдары, ал екинши жагы — диннин, дини козкарастын, дини элементтер мен функциялардын когамга тигизетин кери ыкпалы.Диннин мани – когамдык болмыстын, адам омиринин, суреттеп айтканда, «торт бурышы тугел болмауына байланысты», ойткени, тири адамды мысалга алсак, онын жас кезинде арман-тилеги коп болганымеи, бирак, оны орындауга тажирибеси аз болады, ересек кезинде жоспарлары коп жасалганмен, бирак олардын орындалуы конил толтырмайды, ал карилик кезинде - омир корген тустей сиякты гана болса керек. Ал енди адамдар емириндеги бундай ири-ири белес сатыларды былай койсак,, онда олардын кунделикти омиринде коретин ауру-сыркаулыктары, зорлык-зомбылыктары, сатсиздиктери каншама болатындыктары копке аян. Абай атамыз айткандай: «адам баласы жылап емирге келеди, окинип емирден кетеди».
2. Алеуметтик институттар. Алеуметтик институттын алгашкы толык аныктамасын берген америкалык социолог Веблен.Ол когамнын бирте-бирте дамуын алеуметтик институттардын табиги сурыпталуы ретинде талдайды.Алеуметтик институтар табигаты жагынан сырткы озгеристер жасайтын ынталандыруларга уйреншикти амалдардын жауап кайтаруы болып табылады.Миллс алеуметтик институт – алеуметтик ролдердин белгили жиынтыктар нысаны дейди. Ол институттардын орындайтын максаты бойынша 5 негизги турин атайды:дини,аскери,саяси,шаруашылык,отбасылык. Булар институционалдык тартипти орнатады. Алеуметтик институттар аса манызды жане терен,берик ныгайтылган жане орныккан жуйели озин-ози жанартушы жане ретке келтирилген алеуметтик аркеттестиктер.Институттар:1.Отбасылык-некелик, миндети:балаларды тарбиелеп осиру. 2.Экономикалык, миндети: тамак, киим табу, тургын уй жасау. 3.саяси, миндети: зандарды, ережелерди, стандарттарды колдау. 4.дини, миндети: дини катынастар мен устанымдарга комектесу, динди терендету.5.Билим,миндети: адамдарды алеуметтендиру, иргели кундылыктарга жане тажири-белерге тару.Алуметтик институттын негизги 4 миндети бар;1.когамнын мушелерин жангырту. Ен басты институт болып осы миндетти кызметти отбасы аткарады. 2.алеуметтендиру максатын иске асыру. 3.ондиру жане тарату кызметин аткару. 4.Баскару жане бакылаудын кызметин аткару.
3. Сауалхат композициясы
Анкета курылымы:
А) кириспелик болим (мунда сураудын ким жургизип жаткандыгы, анкетаны толтыруга арналган нускаулар корсетиледи).
Б) толкужат (респонденттердин алеу.к демографиялык сипаттамасына арналган сурактар: жынысы, жасы, билими, мамандыгы, жануялык жагдайы).
В) негизги болим.
Г) сурактардын болиги – карапайым, байланыстык сурактар. Олардын максаты – респондентти кызыктыру, маселеге тарту. Сурактар шешимде карапайым, ал жауаптар женил болуы керек.
Д) негизги сурактар. Олардын мазмуны зерттеулеулердин максаттары жане шарттарымен аныкталады. Курдели сурактар ойлауды, анализди естин белсендилигин талап етеди.
Е) корытынды сурактар.
Анкетаны толтыруга 35±10 минут кетеди, ойткени респонденттин ыкыласы томендейди. Практика сурак коюдын бирнеше ережелерин жасап шыгарады:
- “аса ащы” сурактарды коймау;
- конилге тиетин сурактар коймау;
- адамдар биле алмайтын сурактар коймау;
- сурак накты, анык, екинши рет айтуды талап етпейтиндей болуы керек, сурак оны тусинетиндей “есуаска” есептеле отырып шешиле алатын болуы;
- сурак суралатын адамга тусиникти тилде (касиби жаргонда) болуы керек;
- сурак кандай да бир жауапка итермелеу керек.
24-билет.
1.Казакстандагы саясат алеуметтануы. Казакстан Республикасынын жана гасырдагы алеуметтик-экономикалык дамуы акпараттык саясатты утымды уйымдастырумен, жана урдистер мен тажирибелерди омирге батыл енгизумен тыгыз байланысты. Казирги танда елимизде акпараттык когамды калыптастыру жане дамыту жолдары нормативтик-кукыктык тургыда белгиленген. Казакстан галамдык акпараттык когамга киригуге жане галамдык акпараттык инфракурылымга косылуга умтылыс танытуда. Мунын ози республиканын технологиялык жане экономикалык тургыдан дамыган елдердин ат тобелиндей тобына саяси тауелсиздикти, улттык ерекшеликтер мен мадени дастурлерди сактай отыра косылуына, дамыган азаматтык когамы бар кукыктык мемлекет ретинде алемдик оркениеттик дамуга улес косуына мумкиндик бермек.Елимиздин ишки саясатында экономика саласындагы миндеттерди жузеге асыру алеуметтик даму маселелеримен тыгыз бкайланысты.Ишки саясаттагы манызды багыт- биздин адамдарымыздын тарапынан болсын когамдык тартип пен зандылыкты сактау исинде мемлекеттин дайекти кызметинин ерекше орын алуын камтамасыз ету болып табылады.
2. Казакстандагы дин жагдайы. Казакстан тауелсиз ел болгалы, коп ултты елимизде артурли дини конфессиялардын окилдери, оздеринин дини устамдарын жарыкка шыгарып, оз колдаушыларынын арасына тарата бастады. Ксро кезинде мемлекет тарыпынан зансыз деп табылган дини мейрамдар, дини салт—дастурлер жандана бастады. Коммунистик режимнин нускаулары мен жойылып куртылып кеткен талай мешиттер, ширкеулер жане синагогалар кайтадан калпына келтириле бастады.
Казакстан республикасы коп улты болгандыктан, бунда ар дини конфессиялардын окилдери орнын тапкан. Елимиз мусылман мемлекети болгандыктан, ислам динмен катар христиан дини де кен оркен жайган.
Алемдик диндердин тарих бойына жургизип келген негизинен кертартпа саясаттары озгерди. Ендиги жерде кез келген когамнын, кез келген мемлекеттин, типти букил адамзат кауымдастыгынын алдында турган зару маселелерди дин иелери он багытта шешуге араласа бастады. Олар ен алдымен ядролык согыс каупин азайтуга. Экологиялык апаттарды болдырмауга, алапат аурулардын алдын алып, оларга кедерги коюга, жер шарын кеулеп бара жаткан кедейликке карсы туруга, руханиялык пен адамгершилик. Жутансуларына, отбасы кадиринин кетуине карсы жане дини конфессиялардын озара араздыкгарын басенситуге байланысты козгалыстар уйымдастыруга киристи. Патриарх алексий ii советтер одагы тарап, улттык республикалар тауелсиз мемлекеттерге айналганнан бери орта азия мен казакстан республикаларын аралап, онда туратын православие динин устанатын орыс, украин, белорус сиякты славян халыктарынын окилдерин жергиликти халыктармен шынайы достык орнатуга, бир-бирине озара комек корсетуге, руханилыкты дамытуга, сойтип когамда саяси-алеуметтик тыныштык сактауга шакырумен келеди. Казакстандагы халыктар арасындагы татулык пен тыныштыктын бир кези, созсиз, партиархтын саясатында жатыр. Казакстаннын бас муфтии абсаттар дербисали кажы билик басына келгеннен бери мусылман динин устанатын халыктар арасында оку-тарбие, имандык маселелерин котерип келеди. Когамымыздын кайта тулеп, рухани жангыруына баска да факторлармен катар муфтиаттын осындай топтастырушылык кызметтеринин де улеси бар екени созсиз. Дини социологиянын баска да гылымдар сиякты езинин зерттейтин пани бар екенин, онын озинин курдели структуралык куралымы болатынын, ягни когамдык омирде алатын орны бар екенин жане когамдык омирде жургизетин кызметтери (ягни алеуметтик функциялары) бар екенин корсеткеннен кейин, осы гылымнын озине тан зертгеу методтары бар екенине токталамыз. Дин социологиясы озинин зерттеу жумыстарында коптеген баска да когамдык гылымдардын, сонын ишинде асиресе социология гылымдарынын колданып келген таным принциптери мен методтарын пайдаланады. Дин социологиясынын колданатын адистери мен тасилдери баршылык.
3. Сухбат - алеуметтик зерттеудин тасили. Социологияда кенинен колданылатын адистердин бири сухбаттасу, ол акпараттарды алу адиси. Сухбаттасуда койылатын сурактар накты, мазмунды, максатты, тужырымды болуы шарт. Ол жумыс, оку т.б. Кызмет орындарында жургизилди. Респондент болып кимдердууин калыптасуына карай сухбат топтык жане жеке адамдык деп болинеди. Топтык сухбат шагын топтарда жургизиледи де топтын, жеке адамнын ой пикири, устаган багыты аныкталады. Сухбаттын букаралык тури де бар. Оган телефонмен сухбаттасуды да жаткызуга болады. Телефондык сухбаттын сурактары кыска жане тужырымы барынша карапайым болуы шарт. Сухбаттасу процеси шамамен бирнеше кезендерге болуге болады: биринши кезенде респондентпен байланыс орнатып, оны ангимеге тарту жагымды конил куйди калыптастыру керек. Зерттеуши озин таныстырады, кай уйымнан екенин айтады, сухбаттын максаты мен миндетин тусиндиреди. Содан кейин барып алгашкы сурак жауапка кошеди. Бул екинши кезенди камтиды. Жауапшы ангимесин болмей, шыдамдылыкпен тындаганы дурыс. Ушиниши кезенде негизги сурактар койылады. Зерттешинин респондентке айткан маселелермен келиспеу мумкиндиги болады, сонымен бирге мумкин жауапшы сурактын манин тусинбеген болады. Ондай жагдайда суракты кайталап кою керек, баскаша созди колданып оны дурыс немесе суракты тусиндиру керек. Кейбир адам озинин ойын дурыс жеткизе алмаудан болады. Мундайда онын берген акпараттын кунды екенин баса айтып жане сурактарга бирлесе жауаптар издеуди усынган жон болады. Тортинши кезенде сухбат кортындалып, онын негизги натижелери аныкталады. Сухбаттын сонында зерттеуши жауапшыга рахметайтуы тиис.

Приложенные файлы

  • docx 25623826
    Размер файла: 340 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий