лекциялар тарих


ЛЕКЦИЯ ТЕЗИСТЕРІ
№1 лекция
Тақырып : Кіріспе.
Жоспары:
Қазақстан тарихы курсының пәні, мақсаты мен міндеттері
Отан тарихының фунциялары мен принциптері
Қазақстан тарихын дәуірлерге бөлу
Қазақстан тарихын зерттеудегі негізгі әдістері.
Лекция мақсаты: XXI ғасырдың азаматы, өзін Қазақ мемлекетінің өкілімін деп санайтын адам қазақ ұлтының тарихын білуге тиіс. Еліміздегі барлық жоғарғы оқу орындарында барлық мамандықтарға міндетті пәндер қатарында Қазақстан тарихы іргелі пәндердің бірі болып табылады. Сондықтан осы мәселені студенттердерге жеткізу оны ұғыну үшін лекция сабағы арнайы сағатқа бағытталады. Ұлттық сананы қалыптастыру, өткеннен сабақ, ғибрат алу, болашаққа үмітпен қарау сенімдеріне ықпал жасау - сабақтың негізгі мақсаты.
Лекция мәтіні:
1. Қазақстан тарихы бүкіл адамзат тарихының толық мықты бір бөлімі, өйткені ол дүниежүзі тарихы, Евразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтары тарихы, Орталық Азия елдерімен ұштасып жатады. Қазақстан тарихы – Қазақстанның территориясында ежелгі уақыттан бүгінгі күнге дейін болған тарихи оқиғаларды, құбылыстарды, фактілерді, процестерді, тарихи заңдар мен заңдылықтарды аша отырып, тұтас қарастыратын ғылым.
Пәннің мақсаты. Қазақстан тарихының ертедегі дәуірінен бастап, бүгінге дейін негізгі кезеңдері туралы оның этногенезі, Қазақ халқы мемлекеттілігінің орнығуы мен дамуының үздіксіздігі, сабақтастығы туралы объективтік тарихи білім беру. Қазақ халқы тәуелсіздікке қол жеткізіп, халықтың рухани өмірінде сан алуан көптеген жаңалықтар пайда болып, оның ұлттық сезімі оянып бүгінгі таңда тарихи тәжірибені зерттеу, оны оқу өз халқы, Отан үшін аянбай еңбек ететін, отансүйгіш азаматтарды тәрбиелеудің ең тиімді жолдарының бірі болып табылады.
Пәннің міндеттері:
• Егеменді Қазақстан мемлекетінің қалыптасып, нығаю міндеттеріне жауап бере алатын тарих білімінің теориялық және әдіснамалық базасын жасау;
• Қазақстан халықтарының ортақ тарихы негізінде Қазақстандық қоғамның бірігуі үшін идеологиялық база дайындау;
• Батыс пен Шығыстың ғаламдық тарихы құрамында өзара байланыста қарастырылатын Қазақстан тарихының өзіндік қайталанбас орнын, сондай-ақ дүниежүзілік тарих пен адамзат өркениетінің тасқынында қарастыруды көздеуі;
• Тұтас қабылдауға негізделген Отан тарихының бірыңғай логикалық стержінін құру, олар мемлекет құрушы ұлттар – қазақтар мен Қазақстан халықтарының этногенезі; Қазақстан территориясындағы мемлекеттіліктің эволюциясы; тарихи фактілер мен оқиғалардың жиынтығы; тарихтың сабақтары;
• Тәуелсіздіктің орнығуы жылдарындағы Қазақстандық даму моделінің мазмұнын, ақиқаттың ғылыми-тарихи біліммен толықтырып, осы арқылы Қазақстанның империялықтан кейінгі кезеңінен ойдағыдай шығуына әсер еткен басты себептер мен факторларды анықтау, сөйтіп оның ХХ – ХХІ ғасырлар аралығында шаруашылық және идеялық – мәдени даңғылы шығып, өзін-өзі қамтамасыз ететін дәрежеге жеткенін көрсету.
2. Елбасының Қазақстан халқына Жолдауында «Біз Қазақстанның барлық азаматтарының отаншылдық сезімі мен өз еліне деген сүйіспеншілігін дамытуға тиіспіз. Халық пен мемлекет арасындағы бұрынғы тығыз байланыс едәуір босаңсып кетті, ал жеке мен мемлекеттік мүдде арасындағы жаңа байланыс әлі қалыптаса қойған жоқ...» деп отаншылдық сезім мен өз еліне деген сүйіспеншілікті дамыту, оны қалыптастыру – басты міндеттеріміздің бірі екенін көрсетеді. Қазақстан – түрлі тарихи аласапырандарды басынан өткізіп барып тәуелсіздікке қолын жеткізген, көп ұлтты республика. Сондықтан оның берік негізі патриоттық тәрбиені дұрыс жолға қоя білуіне байланысты болмақ.
Ұлтының тарихын білу арқылы өзінің орныңды, ортаңды біліп, өзіңді-өзің тани алатындай жағдайға келгенде ған толық қанды ХХІ ғасырдың азаматы бола аласың. Сондықтан Қазақ тарихын білу арқылы барлық азаматтарға шарт.
3. Қазақстан тарихы дүниежүзілік тарихының ажырамыс бір бөлігі ретінде келесі тарихи кезеңдер бойынша қарастырылады:
1. Ежелгі Қазақстан тарихы (2,6 млн ж.б.- б.э. Ү ғ. )
2. Ортағасырлардағы Қазақстан (552- 1731 ж. дейін. )
3. Қазақстанның жаңа тарихы (1731- 1917 ж.дейін)
4. Қазақстанның қазіргі заман тарихы (1917- қазіргі күнге дейін)
4. Қазақстан тарихын зерттеудегі негізгі әдістер: тарихилық, шынайылық, объективтілік, салыстырма-сараптау. Тарихи деректер қорының кеңеюі мен ғылыми айналымға жаңа деректердің біртіндеп енуіне байланысты, бір тарихи оқиғаның, құбылыстың не процестің әр түрлі дәрежеде, тіптен кейде қарама-қайшы дәрежеде бейнелейтіні көріне бастады. Сондықтан ол деректерді зерттеу, бір-бірімен салыстыру, сол арқылы шындықты іздеу қажеттілігі пайда болды. Ұзақ жылдағы зерттеу тәжірибесі барсында қолданылған әртүрлі тәсілдер негізінде деректерді зерттеу әдістемесі қалыптасты.
Әдебиет тер тізімі:
Қазақстан тарихы. 4 томдық. І, ІІ, ІІІ, ІУ т. А., 1998ж.
Қазақстан тарихы очерктер. А., 1994ж.
Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы дєрістер курсы. І, ІІ т. А., 2004ж.
Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001ж.
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997ж.
Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003ж.
№2 лекция
Тақырып: Ерте замандағы Қазақстан. Қазақстанның ежелгі тарихы.
Жоспары:
1. Палеолит
2. Мезолит
3. Неолит
4. Энеолит.
Лекция мақсаты: Тас дәуірінің кезеңдерге бөлінуін қарастырып, хронологиялық шеңбері бойынша әр кезеңнің өзіндік ерекшеліктері мен жаңалықтарын анықтау барысында студенттердің анализ бен синтез біліктерін игеруге үйрету.
Лекция мәтіні:
1. Адамзат тарихы археологиялық дәуірлеу бойынша маңызды үш дәуірге бөлінеді: тас дәуірі, қола дәуірі, темір дәуірі. Адамның пайдаланған еңбек құралдарының материалы бойынша аталанған. Оның ішінде ең ұзаққа созылған тас дәуірі. Ғылыми таным тас дәуірін өз ішінде үш кезеңге бөліп қарайды.
1. Палеолит (б.э.д. 2,6 млн-12-10 мың.ж.)
2. Мезолит (б.э.д. 12 мың-5 мың.ж.)
Неолит (б.э.д. 5 мың-3 мың.ж)
Бірінші кезең – палеолит (көне тас ғасыры) – ең ежелгі кезең. Көне тас ғасыры ежелгi, орта және соңғы палеолит болып бөлiнедi. Палеолит дәуiрiнiң еңбек құралдары Оңтүстiк өңiрде (Жамбыл облысындағы Қаратау қаласының солтүстiк-шығысында), Талас ауданы орналасқан жерде Бөрiқазған және Тәңiрқазған деген тұрақтардан және Оңтүстiк Қазақстан облысының территориясында Қошқорған, Шоқтас, Қозыбай деген тұрақтардан табылған. Бұл жерлерден табылған көне тас дәуiрiнiң еңбек құралдары тастан жасалған екi қырлы және бiр қырлы тас шапқылар, ауыр тас сынықтары, iрi ура тастар-нуклеустар болып бөлiнедi. 1958 жылы Оңтүстік Қазақстандағы экспедиция кезінде Ш.Уәлиханов атындағы палеолит дәуіріне жататын тұрақты Х.Алпысбаев ашты.
Палеолит кезеңі ежелгі және кейінгі палеолитті құрайды. Ежелгі палеолит ірі-ірі үш кезеңге (мәдениетке): олдувэй (2.6 млн жыл-700 мың жыл), ашель (700 мың-150-120 мың жыл) және мустье(150-120 мың – 35-30 мың жыл) кезеңдеріне бөлінеді. Ол кездің адамдары тастың қасиеттерін жақсы білген. Материал таңдау көбінесе құралдың қолданылатын мақсатына байланысты болды. Құралдардың мынадай түрлері: шапқылар, қырғыштар, үшкір тастар, шой балғалар, піспектер, пышақтар, тескіштер және т.б. бөлініп шыққан. Ауыр салмақты, тік бұрышты ұсақ шақпақ тастар ең ежелгі еңбек құралдарына жатқызылды, олар Кеңірдек елді мекені жанынан, Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейіндегі Арыстанды өзенінің ең жоғары жайылмасынан, қатып қалған төменгі төрттік кезеңнің қалың конгломераты арасынан табылған. Мустье кезеңінде адам от пайдануды үйренді. Ортаңғы палеолиттің мустьер дәуірінде жаңа адамдар типі – неандертальдықтар қалыптасты.
Соңғы палеолит б.э.д. 35-30 мыңжылдықтардан б.э.д. 12-10 мың жылдықтардың аралығын қамтиды. Бұл жер шарының барлық климаттық аймақтарына адамның кеңiнен тарай қоныстанған және тәсiлдер мен нәсiлдiк топтардың прогрестiк дамуы мен рулық қауымының қалыптасу үрдiсiмен, адам ұжымының қоғамдық ұйымдасуының өзiне тән алғашқы нышаны ретiнде рудың шығуымен тiкелей байланысты болды. Алғашқы қауым өнері – мамонт сүйегі мен тастардан мүсін жасау, сүйек бетіне, бетіне бедерлі ою-өрнек,үңгір қабырғаларына түрлі-түсті сурет салу ісі пайда болды. Осы кездерде рулық ұйым барлық жерлерде ана тектес және шеше жағынан топтасты, ал әйелдер қауымда үстем жағдайда болды деп топшыланды.
2. Мезолит. Дүние жүзіндегі тас дәуірінің классификациясы бойынша көне тас дәуірімен жаңа тас дәуірінің арасында өтпелі дәуірмезолит (мезо- орта, лит – тас) – орта тас дәуірі. Бұл кезең аз зерттелген, сондықтан Қазақстан жерінен табылған есекрткіштер де сирек. Кезеңнің ерекшеліктері – климат жылынып, мұз ери бастады, ірі жануарлар азайып, ұсақ аң-құстар пайда болды, садақ пен жебе және бумеранг, қайық, балық аулау құралдардың пайда болуы.
Б.э.д. 12 мың жылдықтан 5 мыңжылдың аралығын қамтыған орта тас дәуiрi болып саналатын мезолит кезеңiндегi жетiстiк садақ пен жебенiң кең қолданылуы болып табылады. Сондай-ақ еңбек құралдарын дайындауда техникасының таралуын, халықтың орын ауыстыруының артуын мезолиттiң ең жалпы ерекше белгiлерi деп санауға болады.
Палеолиттен мезолитке көшу климаттағы өзгерістермен ерекше болды. Бірінші кезекте бұл мұздықтардың еруімен байланысты. Бұл кезде қазіргісіне жақын гидрографиялық желі орнығып, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің қазіргісіне жақын құрамы қалыптасады. «Мамонттық» жануарлар түрлерінің жойылуы тамақ табудың бұрынғы єдістерін жарамсыз етіп, тіршілік құралдарын қамтамасыз етудің жаңа єдістерін жедел іздестіру қажеттігін туғызды. Мейлінше елеулі фауналық өзгерістер болған бір аймақтарда егіншілік және мал шарушылығы элементтері пайда болып, басқаларында балық аулау және жинау – аңшылық кәсібі қалыптасады. Әдебиетте мезолиттің мейлінше әр түрлі хронологиялық шеңберлері мен оның ерекше сипаттамалары бар. Қазақстан аумағының далалық өңірі үшін ең қолайлысы мезолиттің б. з. б. 10 – 7 мыңжылдықтар бойы болуын мойындау керек. Садақ пен жебенің кеңінен қолданылуын, еңбек құралдарын дайындауда сына техникасының таралуын, халықтың орын ауыстыруының артуын мезолиттің ең жалпы ерекше белгілері деп санауға болады. Мәдени – шаруашылық үлгілердің және еңбек құралдарын дайындау технологиясы сипатының аймақтық ерекшеліктері археологиялық мәдениетті бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.
Алғашқы аңшылар жоғарғы палеолиттің өзінде – ақ жайғасқан жерлерінен аңды қамап алуға тиімді орындарға қоныс аударды. Бұл табиғат аймақтарының ауысуына ғана емес, халық санының ұлғаюына да байланысты: аң аулайтын жер таршылық етіп, тұрғындардың бір бөлігі алыс солтүстікке, Ертіс, Есіл, Тобыл, Торғай, Орал өзендерінің аңғарларына қоныс аударады. Мезолиттік тұрақтар осы кезге дейін палеолиттік орындар табылмаған жерлерде пайда болды. Сонымен бірге бүкіл Қазақстан аумағында осы кезге дейін жиырма шақты ғана мезолиттік тұрақтар мєлім және солар ғана жақсы зерттелген, ал палеолиттік тұрақтардың қазірдің өзінде тіркелгені жүзден астам. Бұл тұрғындар санының кемігенін білдірмейді. Ежелгі адамның өмір салты өзгерді, олар неғұрлым жиі қозғалып, аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріп жиі қоныс аударып отырды. Сондықтан бүгінгі күні ортаңғы тас ғасырының тұрақтарын табуға байланысты қиындықтар туып отыр: өйткені олар көбінесе небєрі бір маусым ішінде ғана болып, олардың орнында материлдық қалдықтар қалмады деуге болады. Сонымен бірге б. з. б. 8 мыңжылдыққа қарай қазіргісінен єлдеқайда жұмсақ болған жылы климат ұзақ мерзімді, жылы және басқа тұрғын жайлар салуды қажет етпеді, сондықтан аңшылар өз тұрақтарының орнын оңай єрі тез ауыстырып отырды. Қызылжар қаласына жақын Есіл бойынан Мичурин, Боголюбов – 2, Явленко – 2 тұрақтары табылды. Сәл оңтүстікте, Атбасар маңында – Тельман – 7, -8а, - 9а, -14а, одан оңтүстікте, Қарағанды маңында Әкімбек және Қарағанды –15 тұрақтары бар. Көкшетау маңындағы далалық Шағалалы жағалауындағы Виноградовка –2а, -12 тұрақтары мєлім. Торғай ойпаңы ауданында – Дүзбай – 6, Қостанай қаласы маңында Дачная және Евгеньевка тұрақтары орналасқан.
Әлбетте тұрақтар өзендер мен көлдердің жағасында орналасатын. Жоғарыда айтылғанындай, тұрғын үй құрылыстарының қалдықтары сақталмаған. Есіл өзені аңғарында көлемі 40 – 60 шаршы метр, қаңқасының, қабырғаларының бөренелері терең көмілмеген жеңіл, тік бұрышты құрылыстар болған деп жорамалдауға ғана болады. Сондай-ақ, лашық тєрізді тұрғын жайлар салынған, олардың орындарында шағын шұңқырлар ғана қалған.
Мезолит дәуірінің ең маңызды өнер табысы – садақ. Шынына келгенде адамға ол жоғарғы палеолитте мәлім болған, бірақ оның кең таралуы жеке аң аулауға көшуге байланысты ғана мейлінше қажет болды. Садақ пен жебенің ойлап табылуы өндіргіш күштер дамуында шын мәнінде революция еді. Садақ пен жебе барлық жерге дерлік тез таралды. Ол он мың жылдан астам уақыт бойы ең тез атылатын және ең жаңа қару болды. Оның найза мен шанышқыдан артықшылығы нысананы алыстан атуында ғана емес, сонымен қатар ату єдістерінің алуан түрлі: тұрып та, жатып та, отырып та атуға болатындығында еді. Мезолиттер еңбек құралдарын дайындау техникасында да одан єрі принципті өзгерістер болды: олардың мөлшері тастың мөлшеріне байланысты болған жоқ. Бұл қыстырма техникасының арқасында мүмкін болды. Оның мәні мынада еді: заттың (пышақтың, қанжардың, жебе мен найза ұшының ) негізі сүйектен немесе ағаштан жасалды.
Қазақстан мезолиті ескерткіштерінен табылған материалдық қалдықтар кешенінің Оңтүстік Орал, Батыс Сібір, Шығыс Каспий маңы өңірі ескерткіштерінен елеулі айырмашылықтары жоқ. Жебелер ұштарының түріндегі және бейімделген нұсқаны қосымша өңдеу єдістеріндегі болмашы айырмашылықтарды ғана атап өтуге болады. Мысалы, Мичурин, Дүзбай – 6, Дачная тұрақтарындағы геометриялық нысанда қыстырмалар жоқ. Сонымен бірге бұлардағы қыстырма қалақшалар тым шағындығымен ерекшеленеді, сондықтан «микролиттер» деп аталған. Бұл ерекшкліктер аумақтық та, хронологиялық та бола алатын еді. Маңғыстау түбегінің мезолиттік мәдениетінің қалыптасуы туралы мәселе адамның Арал – Каспий су айырығын игеру тарихымен өзара тығыз байланысты. Маңғыстаудың мезолиттік тұрағы (Қызылсу – 1 және басқалар) мен Солтүстік – Батыс (Айдабол тобы) және Оңтүстік – Батыс (Дефе - Шығанақ) Үстірттің соларға жақын ескерткіштері ұшты қырғыштардың үлкен тобымен, жиектері ұсақ оймалы және иілген қырғылармен, ассиметриялы және сирек болса да симметриялы трапециялармен, «шағын кескіштермен», кескіштермен, сабынан суарылатын жапырақ сияқты жебе ұштарымен, қыстырмалармен, ұшы қиғаш өткір бізімен, қалақшалармен және қабаттары өңделген ұшы бар сынық тастармен сипатталады.
3. Неолит. Жаңа тас дәуiрi деп аталатын неолит кезеңi шамамен б.э.д. Ү-III мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Бұл дәуiрдiң негiзгi жетiстiгi болып жер және мал шаруашылығын игеру (неолиттік төңкеріс) болды. Сондай-ақ неолит кезеңiнде басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың шығуы атап айтқанда кен өндiру, қыш құмыра iсi, тоқыма iсi қоғамның дамуына өз ықпалын тигiзбей қоймады. Бұл кезеңнің басталуы б.з.д. V мыңжылдыққа тура келеді. (б.з.д. VІІ – VІ мыңж басы). Ол тас өңдеу техникасының єбден жетілген кезі. Қыспа ретушь техникасының жетілуімен бірге, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері: тегістеу, бұрғылау, аралау.
Тас балталар, кетпендер, дәнүккіштер, келілер, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентениттен, басқа да тастардан әшекейлер – білезіктер, алқалар жасалды.
Неолит дәуірінің аса маңызды белгісі табиғаттың дайын өнісдерін иемдену орнына – жиын – терін мен аң аулаудың орнына келген өндіруші шаруашылыққа негіз болған мал шаруашылығы мен егіншіліктің тууы болып табылады. Шаруашылықтың жаңа түрлері шығуының адамзат қоғамының дамуы үшін орасан зор маңызы болды, адамның еңбек кәсібінің саласын кеңейтті, сонымен қатар оның сипатын сапасы жағынан өзгертті. Адамның экономикалық қызметінің одан кейін талай мың жылдарға созылған бүкіл тарихы едәуір дәрежеде осы екі шаруашылықтың даму, жетілу тарихы болып табылады.
Неолит дәуірінде алғашқы адамдардың қолы жеткен өндіргіш күштер дамуының деңгейі басқа да мәдени – тұрмыстық жаңалықтардың шығуына себепші болды. Қазақстанның ежелгі тұрғындарында кен кєсібінің бастамалары шықты. Қыш құмыра ісі (керамика), тоқымашылық дамыды.
Әлеуметтік жағынан алғанда неолит дәуірі рулық қауым дәуірі, ұжымдық еңбек пен өндіріс құралдарына қоғамдық меншіктің үстем болған кезеңі (құрал – жабдықтарына ортақ меншік). Сонымен бірге мұның өзі қоғамның ұйымдау түрлерінің неғұрлым жоғары дамығын уақыты болды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас – туысқандық байланысына қарай және шаруышылығының біртекті сипатына қарай біріккен бірнеше рулық қауымдарынан құрылды.
Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600 – ден аса неолиттік және энеолиттік ескертткіш мєлім. Неолиттік тұрақтар сипатына қарай – 1) бұлақтық, 2) өзендік, 3) көлдік, 4) үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді.
Әдетте өзен жағасында, көл жиегіндегі тұрақтарда олжа бұйымдар саны едәуір мөлшерде кездеседі, бұл жєйттен адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғаны көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал – саймандар – пышақ тєрізді қалақтар және солардан жасалған заттар.
Қазақстан жерінде бєрінен де көбірек тарағаны бұлақ бойындағы тұрақтар, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады – олардың дені уақытша, маусымда тұрған жерлері.
Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескертткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі – ашық үлгідегі тұрақтар.
Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерін дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Неолит дәуірінде солтүстік-шығыс Балқашта яшма мен кварциттен еңбек құралдары жасалды.
Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұқсас кезеңдерімен салыстырған кезде мезолит дәуіріне қарағанда бұл уақытқа қарай түрлі аймақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек.
Неолитте Ежелгі Шығыста дєнді дақылдардың барлық түрлері, көкөністердің, жеміс – жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы энеолитте Евразия далаларында қолға үйретілді – бұл оқиғаны «неолиттік револлюцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймақтың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер єлі де бола қойған жоқ – мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халық қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек.
Атбасар мәдениеті Тұрақтар мейлінше шоғырланған жер – Ақмола облысы. Атбасар ауданы бойынша аталған. Оның таралған аумағы: далалық өңірдегі Есіл өзенінің аңғары. Уақыты: б.з.д. VII мыңжылдықтың соңы – VI мыңжылдықтың басы. Арал өңірінің немесе шығыс Каспий маңы өңірінің тұрғындары аралаусы жағдайында жергілікті мезолит тайпаларының материалдық негізінде қалыптасты, 200 – ге жуық тұрақ зерттеліп, оның 20 шақтысы қазылды. Ескерткіштері: Виноградовка – 2, Тельман – 1, - 10, Атбасар мәдениеті тұрақтарының бәрі Солтүстік Қазақстанның аса маңызды су жолдарының ертедегі араналарының жағаларына орналасқан. Тұрғын үйлері жеңіл, жер бетіндегі сипатта болған. Бұл кезде ірі қырғыштар мен пышақтар, шой балғалар, балғалар пайда болды. Шақпақ тастар табиғи шығарылатын жерлерде мамандандырылған шеберханалар болып, шикізат алғашқы өңдеуден өткізілген.
Керамика ыдыс көлемі 1 – 5 л шамасындағы жарты жұмыртқа түрінде болған, сырты тарақ тәрізді қалыппен безендірілген. Бірақ керамиканың қалдықтары аз табылған.
Біздің қаламызда сол кездің мәдениетімен байланысты бірде – бір жерлеу ескерткіш осы уақытқа дейін жоқ. Бірақ кейбір тұрақтардың (Виноградовка – 14, Тельман – 10 және 14) шет жақтарынан тереңдігі 1 метрге жуық және диаметрі 1,5 метрге дейін жететін шұңқырлар табылды. Олардың түбінде кальцийге айналған қосындылары бар көмір қалдықтарының қалың қабаты жатыр. Бұл өлгендерді өртеу ғұрпының осы шұңқырларда жасалған қалдығы болуы да мүмкін.
Маханжар мәдениеті Бұл мәдениет ескерткіштерінің бізге белгілі көпшілігі жайылма сулардың кең участкелерінде орналасқан. (Торғай ойпатының түбінде: Маханжар, Тұздыкөл – 2, Дүзбай 1 – 4, -12, Амангелді, Тобылда – Алқау – 2) тұрағы мәлім.
Маханжар мәдениетінің ыдысы ерекше: керамикалық жұқа ыдыс қолдан жсалған және ұзынша пропорцияда болған. Әдетте қылта мойыны жіңішке, түбі конус тәрізді, кейде бұдырлы болып бітеді. ¤рнек ыдыстардың әлі кеуіп үлгірмеген сыртына тісті («тарашқа») қалыппен салынған. Композицияны көлденең немесе тігінен салынған иректер, сызылған паралелльдер және басқа элементтер кейде бүкіл сыртқы бетін безендіріп тұрған.
Өндіруші шаруашылық дәуіріндегі Қазақстан аумағы тұрғындарының демографиясы туралы мәселені қарастыра келгенде, ауланған жануарлардың құрамына қарағанда, қамалап және қуып аулау жеке аулаумен ойдағыдай ұштастырылған аңшылық шауруашылық сол кездегі қоғамның біршама әл – ауқатты болғанын дәлелдейді.
Неолитте ежелгі Қазақстан жеріне шаруашылықтың өндіруші түрлері әлі тарала қойған жоқ. Табиғи орта өлке тұрғындарына қиыншылықтарды жеңіп шығып дамуына қолайлы жағдай жасады. Қазақстан аумағы қарама– қарсы табиғи аймақтарды қамтымады және табиғи шептерге бөлінбеді, ал мұндай жағдайларда біртекті материалдық мәдениет қалыптасады. Сондықтан, Қазақстан неолиті үшін бөлінетін археологиялық мәдениеттердің түбегейлі айырмашылықтар жоқ және олардың таралу аймағы өте кең. Әдетте тұрақтар адамдардың тіршілігін қамтамасыз ететін жерлерге жақын балық және құс аулайтын, жануарлар су ішуге келетін өзендердің жағаларына орналасқан. Сондай – ақ, неолит халқының тығыздығы құралдар дайындау үшін қажетті тас қорының жеткілікті болуына байланысты екені аңғарылған.
4. Энеолит. Археологиялық кезеңдерге бөлу өлшемдеріне сєйкес, адам өміріне мыс құралдар енген дәуірді энеолит деп атайды. Әдетте бұл жалпы алғанда шақпақ тас индустриясының құлдырап, тас құралдар жиынтығының кемуіне єкеп соқты. Археологиялық үлгілердің материалдық мәдениетке жататын жаңа жиынтықтары: жалпақ түпті, өрнегі бай керамика, ұсақ қылықша, тұрғын үйлер айқын көрінеді.
Энеолит (латынша мыс және грекше тас) тас ғасыры мен қола дәүірінің аралығындағы археологиялық өтпелі кезең, яғни тас-мыс кезеңі. Бұл кезеңде тастан жасалған еңбек құралдары басым болғанымен мыстан жасалғандары да пайда бола бастады. Халықтың басты кәсібі – егіншілік пен аңшылық, мал шаруашылығы болды. Қоғамдық қатынас – рулық құрылыс. Қазақстан жерінен табылған энеолит ескерткіштер әзірге көп емес. Оларға Иманбұрлық, Сексеуілді –1, -2, қоныстарының қабаттарын Павлодарға жақын жерде Ертіс өзенінің жағасына орналасқан Железинка поселкесінің маңынан табылған обаны жатқызуға болады.
Энеолит немесе мыс заманында (б.з.б. 3 – 2 м. ж.) адамдар өмірге қажет құралдарды алғаш рет мыстан жасай бастады. Мыс кең орындары жер бетінде ерекше көз тартарлық жасыл (малахит минералы) және көк (азурит) түсті бояулы тастарымен адамдардың назарына іліккен. Мыстың сульфид минералдары жер бетіне шыққанда оттегімен тотығу нєтижесінде, ерекше тотықты белдем пайда болды. Көк, жасыл түсті белгілері арқылы алғаш кен орындарын оңай тауып, олардан сом мыс кесектерін аршып алған. Қазақ даласындағы кенді Алтайдың, Қордайдың (Жайсаң, Шатырқұл), Сарыарқаның (Жезқазған, Спасск) ірі мыс кен орындары адамдарға сол энеолит заманында – ақ белгілі болған.
Жалпы, кең тараған қазіргі Көктас, Көктасты деген атаулар негізінен мыс кен орындарына байланысты шыққан.
Бірақ Қазақстандағы мысты тас дәуірінің ескерткіштері осы уақытқа дейін жеткілікті зерттеле қойған жоқ.
Энеолиттік дәуір мал шаруашылығының басым дамыған далалық өңірде де маңызды рөл атқарды. Қазақстан даласындағы энеолит мүлде басқаша көрінеді. Бұл жолда тас индустриясы жоғары деңгейге көтерілді. Климат ылғал болды. Аңшылық ұжымдары бірге бір жерде ұзақ уақыт бойы шоғырланды.
Ботай мәдениеті. Көкшетау облысындағы Ботай бекеті жанындағы қоныстың атымен аталған. Ботай мәдениеті Солтүстік Қазақстанның далалық энеолиттін сипаттайды және мерзімі б.з.б. ІІІ – ІІ мыңжылдықта белгіленеді.
Ботай мәдениетінің қалыптасуына неолиттік атбасар және маханжар мәдениетін құрған тайпалар қатысты. Ботай мәдениетін В.В.Зайберт ашты.
Қоныстар әдетте шағын дала өзендері: Торғайдың, Терісаққанның, жоғары Тобылдың, Обағаның, Шағаланың, Иманбұрлықтың биік жағаларындағы алапттарды алып жатыр. Олардың көлемі кейбіреуінде 15 гектарға жетеді. Сипаттау үшін ең көп ақпарат беретіні Ботай қонысы болып табылады. Ол шамамен 200 жылды б.з.б XXIV – XXII ғасырларды қамтиды. Қазіргі бетінде 158 тұрғын үйдің жұрты табылды. Қазу барысында олардың қонысы тіршілік еткен соңғы кезеңде салынғаны анықталды. Ертедегі поселкенің құрылыстары өте тығыз болған: тұрғын жайлар көбінесе бір – біріне жалғасып, өзінше бір махаллалар құрып жатқан. Мұндай томаға – тұйық жоспарланған орындарға жататын құрылыстар 30 – ға дейін жетеді. Олардың ішінен белгілі бір жүйені байқауға болады: ені 4 – 8 м болатын, ал ұзындығы 50 метрге дейін жететін параллель көшелердің екі жағына кейде 15 – 16 үйден салынған.
Өндірістік – шаруашылық саймандар алуан түрлі тастардан, сазбалшықтан, сүйектен жасалды. Құрал – маймандар тұрғындардың шаруашылық укладының күрделі болғанын көрсетеді. Жүгеннің сүйек элементтері, кісенге арналған ілгектер жылқының қолға үйретіле бастағанын дәлелдейді. Тас тоқпақтар, пышақтар, қанжарлар, боластар, жебелердің, сүңгілердің, найзалардың ұштары аң аулаумен байланыста құралдар. Шанышқылар балық аулау кәсібін көрсетеді.
Жерлеу ғұрпы мен бірқатар символдық заттар тотемизмнің, бабаларға табынудың болғанын көрсетеді. Туыстарын қоныс аумағындағы ескі тұрғын жайларға жерлеп, жерленгендердің айналасына қабырғаларды жағалата жылқының бас сүйектерін қойған. тұрғын жайлардың бірінде, қабырғалардағы сөреде ер адамның саз балшықпен мумияланған сүйегі табылды. Тұрғын жайлардың табалдырығы астында ит көшілуі жиі кездеседі, сірә, рәсімдік сипатта болса керек.
Бақылау сұрақтары:
Ерте палеолите адамдардың ұйымы қандай түрде болды?
Орта палеолит кезеңін жаңалықтары?
Рулық қауымның қалыптаса бастаған уақыты?
Садақ пен жебенің пайда болуы сол кездегі адамдар үшін қандай өзгерістер әкелді?
«Неолит төнкерісі» деп ғылымда нені атайды?
Неолит дәуірінде өлікті жерлеуге не тән болды?
Энеолит дәірінің ерекшелігін атап көрсетіңіз?
Әдебиеттер тізімі:
Қазақстан тарихы. 4 томдық. І, ІІ, ІІІ, ІV т. А., 1998.
Қазақстан тарихы. очерктер. А., 1994.
Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы дәрістер курсы. І, ІІ т. А., 2004.
Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001.
Әбдієкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997.
Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003.
№3 лекция
Тақырып: Сақ және үйсін дәуіріндегі Түркістан.
Жоспары:
Қола дәуірі.
Сақтар
Үйсіндер және қаңлылар
Ғұндар
Лекция мақсаты: Қазақ халқының құрылуына негіз болған сақтардың, олардың тарихи-мәдени мұрасын жалғастырған үйсіндер мен қаңлылар, савроматтар-сарматтар және тұңғыш көшпелі империя Ғұн державасының саяси тарихын қарастыру.
Лекция мәтіні:
1. Қола дәуірі. Адамдардың металл қорыту iсiн меңгеруi қоғам дамуының алға басуына жол ашты. Қола дәуiрiнде (б.з.д. 2-1 мыңжылдық) адам қоғамының өндiргiш күштерiнiң дамуына мал шаруашылығы мен және егiншiлiкпен қатар әр түрлi рудаларды өндiру тас пен сүйектi ұсату аса маңызды рөл атқарды. Археологтардың қола дәуiрiнде мыс, алтын, қалайы, күмiс қорытылып одан әрi түрлi қару-жарақ, зергерлiк бұйымдар жасалды.
Қола заманында кен өндірушілер табиғи таза мыстың қоғам сұранысына жеткіліксіздіге байланысты, металды өздері қорыта бастаған. Алғаш қортылған металл таза мыс емес, қола (мыс пен қалайының) болып шыққан. Кездейсоқ қорытылып алынған қоланың сапасы мыстан артық болып шықты. Осы заманда мыс, мырыш, қорғасын қалайы сияқты түсті металдарды қорытып сараптау басталды. Сом алтын мен қорғасын өте жұмсақ және ауыр болғандықтан тұрмыста кең қолдау тапқан жоқ. Қола дәуірі 3 кезеңге бөлінеді: Федоров (б.д.д. ХVІІІ-ХVІ), орта немесе Алакөл (б.д.д. ХV-ХІІ ғ.ғ.) және соңғы немесе Замараев (б.д.д. ХІІ-VІІІ ғғ.) кезеңі.
Бұл дәуірде Қазақстан даласын, Оңтүстік Сібірдегі және Орал аймағын шығу тегі жағынан ұқсас, өзіндік мәдениеті бар тайпалар мекендеді. Бұл мәдениеттің алғашқы ескерткіші табылған Оңтүстік Сібірдегі Ачинск қаласы маңындағы Андроново селосына байланысты бұл кезең а н д р о н о в мәдениеті деген атау алды. (1914 ж. Археолог Андрияновтың қазба жұмысы).
1927 жылы археолог М.П. Грязнов андронов мәдениетінің ескерткіштерін Батыс Қазақстаннан тапты. Бұл мәдениетті зерттеуші Қазақстандық ғалымдар Ә.Х.Марғұлан, К.А.Акишев, А.Г.Максимова, С.С.Черников, А.М.Оразбаев атап өтуге болады.. Андронов тайпалары Қазақстанның барлық жерін мекендеген. Негізгі қоныстанған ауданы Орталық Қазақстан. Ең ежелгі қаласы Арқайым қаласы (Қостанай мен Челябы обл шекарасы).
Қазақстан территориясындағы зерттелген қола дәуiрiнiң мәдени ескерткiштерi Андронов мәдениетi деген атаумен аталды. Бiрiншi ескерткiштiң табылған жерi Ачинск маңындағы Андроново селосының атына қарай бұл мәдениет ғылымда шартты түрде Андронов мәдениетi’’- деп аталды. Андрон мәдениетінің басқа мәдениеттерден айыратын негізгі этникалық белгісі - жерлеу ғұрпы ( қол-аяғын бүгіп жерлеу)
Андронов тайпаларының қоныстанған негізгі аудандарының бірі – Орталық Қазақстан. Қола дәуiрiнiң ерте кезеңi Солтүстiк Қазақстанда Феодоров кезеңi деп аталған, ал Орталық Қазақстанда бұл кезең Нұра кезеңi деп аталды, б.э.д. ХVIII-ХVI ғғ. қамтыды. Қола дәуiрiнiң орта кезеңi Солтүстiк Қазақстанда Атасу кезеңi б.э.д. –ХV-ХII ғғ. қамтыды. Б.э.д. ХII-VІІІ ғасыр – Беғазы-Дандыбай кезеңінде Андронов мәдениетi тайпаларының экономикасында тұрмысымен мәдениетiнде өзгерiстер болды. Бұл өзгерiстер қоғамның жаңа шаруашылық негiзiне байланысты. Андроновтықтардың тілі – үндіиран. Антропологиялық тұрпаты - еуропеоидтік. Аналық үстемдіктен аталық үстемдікке өтті.
Қола дәуiрiнiң тайпалары кешендi түрде мал шаруашылығы (бақташылық) және жер шаруашылығымен (теселі егіншілік) айналысқандықтан негiзiнен өзен, көлдердiң жағаларында мекендеп, жер үйлерде тұрды. Қола дәуiрi тайпалары мал, жер шаруашылығы мен қатар тау-кен iсiмен де айналысып металл қорытты. Қола дәуiрi кезiнде Қазақстан дүние жүзiндегi ең алғашқы қола қорытушы ел болды. Өте көп көлемде металл қорытылды. Атап айтсақ Жезқазған өңiрiнен жалпы көлемi 100 мың тонна мыс өндiрiлген. Орталық Қазақстаннан 130 тонна қалайы өндiрiлiп, 15 мың тонна таза күмiс алынған. Бұлар тек қана зерттелгенi ғана.
Андронов мәдениетiнiң тағы бiр ерекше жетiстiгi құмыраларды кең көлемде пайдалануы қола дәуiрiнде құмыра жасау iсi бұрынғыдан да жетiлдiрiле түстi.
Андроновтықтардың археологиялық рәмізі - сырға мен алқалар болып табылады. От құдайы Агнияға ешкі малын құрбандыққа шалса, әлем күн құдайы Митраға - бұқа шалынды.
Андроновтықтар бiрнеше үлкен патриархтық туыс семьялары бiрлесiп, рулық қауым болып өмiр сүрдi. Бiрнеше туысқан қауымдар тайпаны құрады. Бұған мысал ретiнде б.э.д. I ғасырдағы Қазақстанның кең байтақ территориясындағы және Орта Азия жерлерiнде өмiр сүрген: арим, тур, дана сайрима, сайна, даха тайпаларын айтуға болады.
Қола дәуірінің соңына қарай күнге, айға және жұлдыздарға табынған. Ата-бабаға сыйыну және о дүниеге сену кең тараған. Қолда дәуірінің тасқа салынған суреттері адамзаттың рухани мәдениетін, оның дүниетанымын білдіретін аса маңызды деректер жиынтығы. Осындай суреттер көп табылған Таңбалы, Ешкіөлмес, Қаратау, Маймақ, Тарбағатай, Бөкентау аймақтары дүниежүзілік мәдениеттің қорына қосылады. Тастағы суреттерде жие кездесетін бейне жабайы бұқа. Тасқа қашау өнерінде жиі кездесетін суреттерге қос өркешті бактриан түйесінің бейнесі, екі аяқты арбаның, соқа мен жер жырту бейнеленеді.
Андроновтардың қоғамдық құрлысына келетін болсақ, мал шаруашылығы мен металлургия саласына ерлердің еңбегі көп қажет болғандықтан ер адамдар рөлі жоғарлар әкелік отбасылық қатынас орнады.
Қоғамның негізгі тобы – жауынгерлер.Үнді иран шежірелеріне қарағанда абыздар да жоғарғы бағаланған. Олар діни жоралғыларды жүргізуші, ежелгі дәстүр мен білімдерді сақтаушылар.
Андронов қауымдастығы құрамына енген тайпалардың тараған негізгі аймақтарының бірі Орталық Қазақстан болған.
Бұл өңірден 30 - дан астам елді мекен, 150 - дей қабір (қорымдар) қазып зерттейді. Солтүстік және Батыс Қазақстанда 150- ден аса қоныс пен 200- ге жуық қорым табылады. Ең ежелгі қала – Арқайым қаласы. (Қостанай мен Челябы обылыстарының шекарасы). Орталық Қазақстанның андронов мәдениетіне тән сипаты - оның монументалдығы мазарларының күрделілігі, тас өңдеумен байланысты құрылыс техникасының жетіле салтында кремация (мәйітті өртеу) басым болған. Көлемі шағын, үстіне топырағы үйілген қабырғалар айналасына тақта тастардан дөңгелек немесе тікбұрышты қоршаулар салынған. Қоршау ішінде не жерден тікбұрышты шұңқыр етіліп қазылған, жиек-жиегі тақта таспен (циста) көмкерілген моланың өзі, не тас жәшік болады. Жерлеу біткесін мола үсті тақта таспен жабылып тасталып отырған.
Керамика қатарынан сыртқы үшбұрыштар мен басылымды қосар сызықтар келісім тауып, жарасымды өрнектелген құмыралар көз тартады. Ыдыстардың тек жоғары жағы ғана әсемделеді. Дөңгелек қола айналар, қола моншақтар ұшырасады. Қабір ішінен мәйітпен қатар үй жануарларының сүйектері де табылған.
Қоланың кейінгі кезеңі Орталық Қазақстанда жаңа мәдениет – Беғазы-Дәндібай мәдениетінің құрылуымен белгісі. Бұл мәдениетке тән бір қасиет, ол бірінші жағына, андронов дәстүрін сақтайды, екінші жағынан онда жаңа элементтер: мазарлардың айрықша типі, өзіндік өзгешілігі бар жерлеу салты, қыш ыдыс – аяқтардың жаңа түрлері пайда болады. Бұл дәуірде жер бетіне тастан қалап қабырғалары тұрғын үйлер салу рәсімі кең жайылады. Орталық Қазақстанның таулы аудандарында тұрғын үйлерді салуға ағаш кеңінен пайдаланылған. Жер төлелер қабырғалары ағаш тақталарымен көмкеріліп, оның төбесін ағаш бағандардың тұтас бір жүйесі тіреп тұрған.
Мәдениетті дамытуда металл өндіріп балқыту орасан зор рөл атқарған. Солтүстік және Батыс Қазақстанда көптеген андроновтық мәдениет ескерткіштері ашылып зерттелген, олардың ішінен Алексеев қонысы мен Тасты – бұтақ қорымы кеңінен мәлім болды. Бұл ауданда небәрі 80 – нен аса қоныс пен 90- ға тарта қорым ашылған
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың орта қола дәуірін Таңбалы, Қарақұдық қорымдары арқылы көзге елестетуге болады. Қола дәуірінде аналық рулық құрылыс ыдырап, аталық рулық құрылыс дами бастады.
Б.з.б. 3 мың жыл соңында Қазақстанның таулы және далалы аудандарында егіншілік пайда болды. Андронов тайпаларының тіршілігінде теселі егіншілік болған. Олар негізінен бидай, қарабидай және тары өсірді. Егіншілікпен қатар мал өсіру жедел қарқынмен дамып, негізгі салаға айналды. Андроновтық шаруалар қос өркешті бактериан түйелерін өсірген. Түйе бейнелері жартастарға салынған, ал Үшқатты қонысынан түйенің қыш мүсіні, Ақсу – Аюлыдан бота сүйегі, Алексеевке қоныстан – түйе сүйектері табылды.
Б.з.б. I мыңжылдықтың басында андроновтықтар аралас шаруашылықпен айналысып, егін егіп, мал өсірген. Олар тұңғыш рет қыста малды қолда ұстау тәжірбиесін енгізді. Үй маңындағы жайылымдар жарамсыз болып қалған кезде бақташылар жаңа жайылымдарға көшіп отырды. Бұл мал өсірудің жайлаулық тәсілі. Ерлер жайылымдарға кетіп мекендеріне күз соңына таман оралған. Әйелдер мен балалар егіншілікпен айналысып, тұрақты мекендерде қалды. Кейінгі қола дәуірінде Қазақстанның далалық аудандарында мал өсіру шарушылықтың негізгі саласына айналды. Бұл жағдайда малдың құрамы өзгеріске ұшырап, ірі қара азайып, қой мен жылқы көбейді. Орталық Қазақстанда түйе өсірілді. Көп малды қолда ұстау мүмкіндігі болмай, шаруашылықтың жаңа түрі – көшпелі мал шаруашылығы шыға бастады. Андронов тайпаларында жеке меншіктің пайда болуына мал шаруашылығына көшу ықпал етті.
Кен өндіру б.з.б. III мыңжылдықта басталған. Қола дәуірінде кен өндіріп балқыту ісі орасан зор көлемде жүргізілген . Мәселен, Жезқазған өңірінде 100 мыс тонна мыс қорытылған. Ал Успен руднигінде 200 мың тонна кен өндірілген. Ежелгі кеншілер кенді толықтыру, тотықтандыру тәсілін тапқан, сонда ол жыныста жез бен қалайы қосындысы күрт көбейген.
Жұмсақ кен –қалайымен айыру арқылы
Қатты, тығыз кен- отпен уату арқылы (кен өзегінің үстіне от жағылып, әбден қызған кезде су құйып жарықшақтарға бөлу);
Үңгіп - қазу арқылы өндіру. Кен өндіру аймақтары: Жезқазған, Зыранда – мыс, Атасу таулары, Қалба, Нарым жоталарында қалайы, Степняк, Ақжол, Бала жалда – алтын.
Кен өндіру орталықтары - Орталық және Шығыс Қазақстан. Андроновтық тайпалар үй кәсіпшілігінде қыш ыдыстар жасаған.
Таспалық әдіс.
Қалыпқа салып пішіндеу әдісі. (б.з.б. ХYII-ХYIғғ).Орта қала кезеңінде ыдыс – аяқтар біркелкі стандартқа көшіп, жетіле түседі; бұрынғыдан жұқа, әсем келеді. Бұлардың ою - өрнегі бұрынғыша сызылған немесе штамппен түсірілген. Бұрынғы құмыралардың бір өзгешелігі – ою - өрнектер үш жолақ етіліп жүргізіледі.
Кейінгі қола дәуірінің ыдыс – аяқтары бір ерекшелігі – олар өте бүйірлі және жалпы нобайы дөңгелектеу болып келеді. Андроновшылардың ою- өрнектерінің кейбір элементтерін қазақтың қолданбалы өнерінен осы күні де көруге болады. Бұл өрнектер байлық пен масшылықты, тіл мен көзден сақтау белгісін және ыдыс ішіндегі затты білдірген. Айырбас сауда кейінгі қола дәірінде кең дамыған.
Андроновшылар отбасындағылары үй тіршілігіне қажетті іс-әрекеттің бәрінде жасай берген. Жіп иіру, тоқу, теріні өңдеу, киім – кешек пен аяқ киімді түрлі түсті жіппен әдіптеп, апликациямен және жылтырақ бисермен безендіріп тігу – бәрін де игерген. Матаға қажетті жіпті мал жүнінен иірген. Оған өзге жүндер де, түбіт те жараған. Тіпті кенеп те, жабайы зығыр да, қалақай да пайдаланған. Ол кезде тоқыма станогі де ұршық та белгіні болатын. Еркектері де, әйелдері де бастарына жүннен тоқылған немесе теріден тіккен құлақшын киген. Әйелдер құлақтарына қола сырға, қапталған алтынмен дөңгелек сырғаларға тағып, мойындарына қоладан жасалған өңір жиектер, кейде озған алтын моншақтар тізіп салатын болған. Еркектері масақтары қоладан үшкірлеп жасалған садақтармен қаруланды.
Ерте қола дәуіріндегі мәдениеттің гүлденіп өсуі, оның Жерорта теңізі және Кіші Азия аймағы мен мәдени және экономикалық байланыс жасауы, осының нәтижесінде мүмкін болған Ұлы Жібек жолының білте сүрлеуі тап сол кездері түсе бастаса керек. Орта қола дәуірінде андронов қоныстары қалың қабырғалармен, олармен бекітілмейді. Тегі сайын даладағы жағдай тынышталып, талас тапқанға ұқсайды. Ерте және орта қола кезеңдерінде яғни б.з.дейінгі 1 мың жылдар басында андроновшылар отырықшы болған. Аралас шаруашылықпен шұғылданып, егін егіп, мал өсірген. Маусымдық жайылымдар қашықтығы әр түрлі болған. Жетісу мен Шығыс Қазақстанда олар 50-ден 80 шақырымға дейін болса, дала мен сусыз шөлді басып, жүздеген шақырымдарға жеткен. Сонымен, үй іргесіндегі тепсеңнен – жайлауға көшу, отарлы мал шаруашылығы, сосын көшпелі шаруашылық туады, бұл әрине дала мен шөл жайылымдарын тиімді пайдалануға жәрдемін тигізеді.
Андроновтықтардың баспанасы жертөле және жартылай жер бетіндегі үйлер. Бөлмелерді жылыту үшін тастан қаланған пештер қолданылған, отын есебінде ағаш, бұта, тезек жаққан. Қоныстар 6-10 үйден, үлкендері 20 үйден құралған.
Кейінгі қола дәуірінде Орталық Қазақстанда көп бөлмелі жер бетіндегі үйлерді ауыр дөңбек тастардан салатын болған. Осындай үлкен үйлер қоғамдық жиындар өткізетін, діни ғұрыптарды атқаратын және үлкен отбасы мекендейтін орын болып есептелген.
Ежелгі Андроновтық дөңгелек баспаналар негізінде киіз үй жобасы пайда болды. Еңбек құралдары: тесе, тас кетпен, келі - келсап, (ерте қола дәуірі), орақ, шалғы (кейінгі қола дәуірі).
Діні мен өнері: Қола дәуірінің тайпалары табиғат күштеріне табынған. Жерлеген адамның басы батысқа немесе оңтүстік – батысқа қаратылып, қол – аяғын бүгіп жатқызған. Бұл жер ана құшағына барған сәби қалпындағы адам түсінігін берген. Өлікті матаушы ажал құдайы - Ямаға сыйынған. Ерте қола дәуірінде жерлеу салтында кремация (мәйітті өртеу) басым болған. Бұл табиғаттың жаңару заңдылығы, жаңа өмірге көшу түсінігі. Бұдан андроновтардың отқа табынғанын байқаймыз. Кейінгі қола дәуірінде жерлеудің кесенемен бірге өртеу түрі болған.
Ошақ қасиетті орын саналған. Жаңа түскен келін ошақты айналған, ол мәйітті шығарарда ошақты айналдырған.
Үй төбесінің басты тіреуіш діңгегі адамдарды көкпен жалғастырушы белгі. Мереке күндері оны гүлмен көмкеріп, үйлену тойы кезінде оның түбіне күйеу мен қалыңдықты отырғызған. Жәй күндері бұл құрметті орында ақсақалдар отыратын болған.
Қола дәуірінің соңына қарай күнге, айға және жұлдыздарға табынған. Ата баба аруағына сыйыну және о дүниеге сену кең тарады.
2. Сақтар. Сақ тайпалары негiзiнен үш топтан тұрады: 1)Парадарайа-сақтар -теңiздiң арғы бетiндегi сақтар, 2)Хаумаварга-сақтар (хаом сусынын қайнататын сақтар), 3)Тиграхауда сақтар (шошақ бөрiк киетiн сақтар) деп аталды. Ғылымда сақтардың бұл топтарының Орта Азия мен Қазақстан аумағында шоғырланғаны туралы көптеген болжамдар бар. Парадария сақтары Қара теңiздiң солтүстiгiнде, Амудария өзенiнiң бойында және Сырдарияның төменгi ағысы Арал теңiзi жағаларында шашыраңқы жағдайда өмiр сүрген. Тиграхауда сақтары Сырдарияның орта ағысында, Жетісу және Тянь-Шань аудандарын мекендеген. Хаомаварга сақтары Мурғаб өңiрiнде орналасты.
Б.з.д.Х-Vғ Хуанхэ өзенінен Еділ мен Дунайға дейінгі аралықта тарихи мәліметтерде парсыларша «сақ», гректерше «скиф» деген атпен белгілі болған түркі тілдес тайпалар тұрған.
Дарийдің Бехустин жартасындағы сақтарға жорық кезіндегі жазған текстерінде сақ тайпаларының үш тобы аталады. Олар: хаомаварга сақтары, парадария сақтары және тиграхауда сақтары. Сақтардың ескі зираттары, оның ішінде патшалардың жерленуі Шілікті, Талас, Шу, Іле жағалауларында, қырғыз және Жоңғар Алатауының бөктерінде, Көген мен Нарынқолдың таулы аймақтарында, Еділ мен Дунай аралығынан табылған.
Скиф-сақ бірлестігінің өмір сүрген кезеңі көне тарихшылар мен архелогиялық материалдарға назар аударсақ, рулық қоғамның ыдырауына дөп келеді. Бартольдің айтуынша түркі тілдес тайпаларының қалыптаса бастаған шағы деуге болады.
Қазіргі Алматы қаласы орналасқан жерді сақтар мекендеген. Оларды грек шежіресінде масагеттер деп атайды. Тарихтың атасы деп танылған Герадот айбырлы масагеттер туралы былай деп жазады: «Бұл халық өзінің көптігімен және жаугершілігімен көзге түседі. Массагеттердің киген киімі, тұрмыс салты жағынан скифтерге жақын. Сақ тайпаларының одағына мыналар кіреді: массагеттер, дайлар, каспилер, исседондар, аландар, куейінректе савроматтар мен сарматтар.Олардың арасында көнедегі аңыздарда айтылатын «алтын қорыған құмайлар» деп аталатын тайпалар мәдени жағынан жоғарғы сатыда болды». Каспилер тайпасы Каспий теңізінің шығыс жағалауын мекендеген. Исседондар тайпасы: Іле мен Шу өзендерінің өн бойын, оның шығыс жағындағылары Тарбағатай тайына дейін созылған алқапты мекендеген.Аримаспалар тайпасы исседондардың Солтүстік және Шығысы-Солтүстік жағына, Алтайдың Батыстағы сілеміне дейінгі жерлерде тұрған. Герадот массагеттер туралы тағы былай дейді: «Массагеттер киім киісі мен тұрмыс салты жағынан скифтерге ұқсас. Олар салт атқа мініп те, жаяу да шайқасмады. Соғыстың екі әдісін білді: садақ тартып, найзамен де айқасады. Әдетте айбалтамен қаруланған. Олардың барлық заттары алтын мен мыстан жасалған....Құдайлар мен күнге ғана табынып, оған құрбандыққа жылқы шалды. Мұның мәнісі–құдайлардың ең жүйрігіне ең жүйрік жануар шалады дегенге саяды. Сақтар туралы Страбон, дәрігер Гиппократ, Үлкен Гай Плинийлер де мейлінше мағлұматтар берген.
«Алтын адам» Қазақстанның 3жерінен табылған.
1970 жылы Алматыдан 50 км, Есік қорғанынан. Б.з.б. ІV ға жатады. Тапқан т.ғ.д. Кемал Ақышев.
1999 жылы Атырау өңірі, Аралтөбе қорғанынан. Б.з.б. ІІІ ғ. Тапқан т.ғ.к., археолог Зейнолла Самашев.
2003 жылы Ш.Қ.О. Зайсан ауданы, Шілікті жазығынан. Б.з.б. VІІІғ. Аяғы мен VІІ ғ. Басы. Тапқан т.ғ.д., профессор Әбдеш Төлеубаев.
Сақ тайпаларының басым көпшiлiгiнiң көшпелi тұрмысы ыдыстың жаңа түрлерiн туғызып жаңа материалдарды-металл, терi және ағашты қажет еттi. Көшпелi тұрмыс басым болған аудандарда керамикалық ыдыстар аз ұсталып керiсiнше терi, ағаш және металдан жасалған ыдыстар көп пайдаланды. Сақтар негiзiнен мал шаруашылығымен айналысты. Олар қой, түйе, жылқы өсiрдi, ал iрi қара аз өсiрiлдi.
Сақ қоғамы негізінен жауынгерлер, абыздар және қауым мүшелері болып бөлінді. Әр бір әлеуметтік тап өзіне ған тән түсті киім киді: жауынгерлар - қызыл, абыздар – ақ, қауым мүшелері – сары және көк. Сақ тайпаларының көсемдері жауынгер тобының өкілдері болады
Сақтардың ерекше суару жүйесі бар егістік аймақтары – Шырық-Рабат, Сырдарияның оңтүстігі, Бәбіш-молда қалалары болғаны жайлы грек тарихшысы Страбон жазды.
Б.э.д. IV мыңжылдықтарда Орта Азия, Таяу, Орта Шығыста Ассирия, Индия мемлекеттерi орнады. Осы мемлекеттердiң солтүстiгiнде қазiргi қазақ территориясын сақтар б.э.д. VII-IV ғасырларда мекендедi. Сақ деген сөз –Парсыша «ержүрек» деген мағынаны бiлдiредi. Сақтарды грек авторларының шығармаларында скифтер деп атаған. Скиф деген сөз барлық көшпелiлерге ортақ ат. Ассирия, Индия мемлекетiнiң патшалары сақтарға қарсы үнемi шабуыл жасап, бiрде жеңiп, бiрде жеңiлiп отырған Ассирия, Индия мемлекеттерiн жаулап алған Александр Македонский Орта Азия сақтарымен кездеседi (330-327 ж.ж.). Б.з.б. IV ғ Александр Македонский сақтарды жеңіп, Александрия Эсхата (Шеткі Александрия) қаласын Сырдария жағасына салды. Сақтар Сырдария бойында Македонскийдiң шығысқа қарай шабуылын тойтарған.
Сақ тайпасының оның iшiнде көсемдерiнiң қорғандары (патша обалары) Талас, Шу, Iле өзендерiнiң бойында, Алатау бойында көп кездеседi. Сақ тайпаларының Оңтүстік Қазақстан және Жетісуда табылған қоныстары - Қарғалы, Қадірбай, Қарашоқы. Алматыдан шығысқа қарай 50 км жерде зайлы Алатау өңiрiндегi Есiк қорғаны атанған ескерткiш - «Алтын адам» (б.э.д. V-ІV ғ.ғ) сақтардың өмiрiнен көп мәлiмет бередi. Қорғанның диаметрi 60 м, қорғанға екi адам көмiлген де оның ортадағысы ертеде тоналған, жанындағысы аман қалған қорғаннан әр түрлi алтын бұйымдар, ыдыс-аяқ, күмiс қасық, 26 әрiптен құралған жазуы бар күміс тостаған, өлген адамның қолында алтынмен күптелген садақ ұшы, алтын оқ, қамшы т.б. 4000 жуық көптеген дүние мүлiктер табылған (1969-1970 ж.ж..- К.Акишев басқарған экспедиция). Сақ тайпалары металл оның iшiнде қола, алтын қорту кәсiбiмен шұғылданған.
Сақ заманы тайпалары мәдени шығармашылығының ең жарқын көрiнiстерi арасында қолданбалы өнері ерекше орын алды. Соның iшiнде аң стилдi бейнелеу шығармашылығы ерекше аталды. Онда бұғы, қой, түйе, жолбарыс, барыс, қыран т.б. аңдардың бейнесi сомдалып жасалды. Аң стилiндегi өнер хайуандар бейнелерiн нақты бейнеленген. Сонымен қатар аң стилiндегi жасалған өнерi мазмұны жағынан мифологиялық өнер болды. Сақ тайпаларының мәдениетi сол кездегi көшпелiлердiң идеологиялық көзқарасында көрсете бiлдi. Сақтардың мәдениетi туралы нақты мәлiметтi Есiк қорғаннан табылған «Алтын киiм» киген жауынгерлердiң бейнесiнен көруге болады, алтынмен жасалған ою-өрнек, тағы басқа бейнелер қаз қалпында сақталған. Ал сақтардың басқадай қолданбалы маңызды түрi ою-өрнектерi болды, ол аң стилi өнерiмен байланыста дамыды. Көркемдiк металға қарағанда ою-өрнек өнерiнiң ескерткiштерi аз сақталатыны мәлiм, өйткенi ою-өрнек салынатын органикалық негiз /терi, киiз, ағаш, жүн, металдар/ тез шiрiп кетедi. Сондықтан да ою-өрнектердiң кейбiр ерекше түрлерi /алтын, күмiс, металл/ ғана сақталған. Сондай-ақ сақ заманының көркемдiк шығармашылығын жартастардағы суреттер толықтыра түседi. Мысалы, «Таңбалы тас» /Алматы облысы/.
Сақтардың ерліктері туралы грек тарихшысы Герадот «Тарих» еңбегінде б.з.б. VІ ғасырда сақ массагеттердің патшайымы Томиристің және оның үлкен ұлы Спаргаписестің парсы патшасы Кирмен соғысы (б.з.б. 529 ж.); б.з.б. 519-518 жылдардағы парсы патшасы І Дарийдің тиграхауда сақтарымен соғысы: (сақ көсемі Скунха, малшы Ширак ерліктері); б.з.б. ІV ғасырда Александр Македонскийдің сақтармен шайқасы. (б.з.б. 330-327 ж.) Македондықтарға қарсы 3 жыл қатарынан партизандық соғыс жүргізген сақ көсемі Спитаның ерлігі туралы жазған.
Сақ қоғамында діни наным сенім болған. Олар ата баба рухына сенген. Қайта тіріледі деген сеніммен оның дүние мүлкін де жерлеген. Мәйітті сақтау үшін бальзамдау мен мумиялау әдісін қолдана білген. Отырықшы сақтар жерді киелі деп есептеп, оған табынған.Ал көшпелі сақтар күнге, отқа және соғыс құдайына табынған.
Сақ заманында анимизм, тотемизм және магия секілді ең ежелгі діни ұғымдар сақталған. Сақтар тілі- Шығыс ирандық.
Қорыта келе, б.з.б. ІV-ІІІ ғасырларда Қазақстан территориясындағы сақ тайпалық одақтары ыдырап, осы аймаққа келген басқа күшті тайпалардың құрамына енді.
Сақтардың кәсібі: темір өңдеу (аң стильинде), қолөнер, Ұлы Жібек жолында сауда, тоқымашылық, мал шаруашылығы (жылқы, түйе, сиыр, қой), Оңтүстік Қазақстанда суармалы егіншілікпен (бидай, арпа, сұлы), шұғылданған.
3.Үйсiндер шамамен б.э.д. 160 ж Жетiсу өлкесiнде мекендедi. Олар сақ тайпаларының үстемдiгiн әлсiретiп, олардың жоғарғы князь билеушiлерi -гуньмолар өздерiнiң үстемдiгiн орнатты. Тайпа көсемдері мен рубасылары - бектер. Үйсiндер негiзiнен Iле өңiрiнде қоныстанып өмiр сүрген, ал батыс жағында Талас, Шу алқабында мекендеген қаңлылармен шекаралас қоныстанса, шығысында ғұндармен, оңтүстiгiнде Ферғанамен көршiлес қоныстанып өмiр сүрген. Үйсiндердiң астанасы Чичуген (Қызыл Аңғар қаласы) Ыстықкөл мен Iле өзенiнiң оңтүстiк жағалауы аралығында орналасты. Үйсін мемлекеті үш бөлікке бөлінді : батыс, орталық және шығыс болып. Үйсiндердiң шаруашылығы кешендi түрде мал шаруашылығы және жер шаруашылығы жағдайында дамыды. Жартылай көшпелi мал шаруашылығы үйсiндер шаруашылығының негiзгi түрi болды. Бұл шаруашылық экономикасының дамуында жетекшi роль атқарып отырды. Жер шаруашылығын жүргiзу және жайылымдық жерлердi пайдалану жүйесi үнемi жетiлдiрiлiп отырды. Қытай мемлекетімен туыстық және кең дипломатиялық қатынаста болды. Жоғары дәрежедегi ауқатты байлар, орта дәрежедегi және қарапайым адамдар өмiр сүрген үкiмет билiгi ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырған.
Қазақстан жеріндегі ертеде құрылған (б.д.д. ІІ ғ.) Кангюй, Яньцай, Үйсін мемлекеттері туралы қытай деректерінің «Шицзи» жылнамасында олар мал үшін бір орыннан екінші орынға көшіп жүре беретін көшпенді халық. Жайшылықта хундармен араласады. Үйсіндердің жаужүрек бірнеше мыңдаған әскері болды. Олардың бір кездері Іле өңіріне келіп қоныстанғаннан кейінгі уақытта аса күшті тайпалық мемлекет ретінде тарих сахнасынан шығып, өз тұсында едәуір ықпалды болғанын айтады.
Қытай тарихшысы Сыма Цян мен Бан Гудың «Ханнамасы» мен «Жылнамасында» мынандай деректер бар: «Үйсін мемлекетінің жері... ұлан байтақ кең, әрі жазық, жауын шашыны көп, ауа райы суық, тауларда қалың қарағай өседі. Егіншілікпен шұғылданбайды. Әдет ғұрпы хундарға ұқсайды. Бұл елде жылқы көп, байларында 4-5 мың жылқы болады. Халқы қайсар батыр келеді. Бұрын хундарға бағынышты болған кейін күшейді де оларға бағынбайтын болған. Шығыс жағы хундармен, Солтүстігі қаңлымен, батыс жағы Ферғанамен, Оңтүстігі қалалық мемлекеттермен шектеседі.... ».
Үйсін құрған мемлекетке 120 мың түтін қараған, жан саны 630 мың болып, 188 мың 800 сайлаулы әскер ұстаған. Ең үлкен билеушілерін Күнби (Гуньмо) деп атаған. Қытайлықтар қандас тайпалардың арасынан іріткі салу үшін қыздарын үйсіндерге ұзатып, ондағы ел билеген атқамінерлер мен елеулі адамдарды тарту таралғымен өздеріне тартқан. Бұл жөнінде қытай жазбаларындағы «Хань хандығының тарихы»атты кітаптың «Үйсіндер» атты тарауында нақты жазылған.
Үйсіндердің негізгі орналасқан жері – Іле даласы. Территориясы Шу мен Талас өзендері Қаратау- Тянь Шань тауы- Балқаш көлі- Ыстықкөл. Басты байлық мал мен жер.
Б.з.б. І ғасырда ежелгі үйсін қоғамында жерге жеке меншікке иелену басталды. Жеке меншіктің болғанының тағы бір белгісі жеке адамдарға тиеселі мүліктің ерекше таңбалармен белгіленуі. Таңбалар үй мүліктерімен жануарларға салынды.
Әскер басшылары мен лауазымды адамдар алтыннан, мыстан жасалған мөрлері болды. Лауазымы төмен үйсіндер тас және қыш саздан жасалған мөр ұстаған.
Археологиялық ескерткіштері. Үйсіндердің обалары салынған уақытына қарай 3 топқа бөлінеді:
*Ерте қорымдар: Қапшағай, Өтеген, Қызылеспе, Қызылауыз, Қызылқайнар. Ерекшелігі: солтүстіктен оңтүстікке қарайтізбектеліп салынған, әр тізбекте 5-6 оба бар.
*Орта кезең қорымдары: Өтеген-Қарлақ, Қаратума, Тайғақ, Алтынемел, Талғар, Ақтас. Ерекшелігі: жүйесіз, 3 обадан тізбектеліп салынған.
*Соңғы кезең қорымдары: Қапшағай, Шолақжиде, Үңгірқора, Қалқан. Ерекшелігі: тізбексіз және жүйесіз салынып, қабірлер лаққаталып қазылған.
Үйсіндердің шаруашылығына келетін болсақ мал шаруашылығы егіншілікпен бірге жүргізілді. Жоғарыда айтқандай байларының жылқылары 4-5 мыңнан асқан. Ол малдардың ішінде жылқы өсіруге ерекше көңіл бөлген. Үйсіндер көбнесе тары мен арпа еккен. Отырықшы үйсіндер сонымен қатар мыс, қорғасын, қалайы, алтын кен орындарын да пайдаланған. Отырықшы үйсіндердің баспанасы кірпіштен және тастан салынған үйлер. Көшпелі үйсіндер киіз үйлерде тұрды.
Жерлеу дәстүрі. Үйсіндердің жерлеу дәстүріне келетін болсақ, олар мәйіттің қолын қапталына созып, басын батысқа қарай жатқазған. Олар өлген адамды тіріледі деп сенген.Адамды жерлегенде тұтынған заттарымен бірге көмген.
«Усун» терминінің мағынасы осы кезге дейін анықталмай отыр. Ол қытайдың иероглифтік жазбаларынан ғана мәлім, оның қазіргі айтылуы қазақ этнонимдерінің бірі — Ұлы жүз қазақтарының басты этникалық компоненті болып табылатын тайпаның өзін атайтынындай «үйсін» сөзіне сәйкес келеді. Біркатар зерттеушілер бұл транскрипцияны Орта Азия тарихынан мәлім асиан этнонимі деп білуге бейім. Алайда соңғы зерттеулерде асиан термині ятии этнонимінің диалектілік нүсқалары-ның бірі болуы мүмкін деген басқаша түсініктеме айтылады, ал оның транскрипциясының дәстүрлі ертедегі қытайша түрі қазіргі қытай тілінде айтылатын (юечжи) иероглифтері болған.
Усун терминінің транскрипциясын түсіндірудің тағы бір нұсқасы бар. Қазір у-сун деп айтылатын екі иероглиф ертедегі кытай тілінде а-сман, яғни асман, «аспан» делініп айтылған деп жорамалданады. Бүл айтылғандарды усун гуньмосына күйеуге берілген қытай ханшасының хатындағы: «Менің үйім мені... Аспан Еліне... күйеуге берді» деген сөздер растауы мүмкін. Бұл тұрғыдан алғанда, «көк тіреген таулар» дегенді білдіретін тянь-шань деген сездің езі де жергілікті атаудың аудармасы сияқты екенін атап өту маңызды.
Ежелгі усун қоғамында құлдық бола тұрса да, құл еңбегі өндіріс негізгі болған жоқ. Сол кездегі дүние жүзінің көптеген халықтарындағыдай, усундерде де құлдықтың негізгі көздерінің бірі соғыс тұтқындары болады. Мысалы, жазбаша деректемелерде мынадай оқиға келтірілген: б.з.б. І ғасырда усун гуньмосы Вэн Гуйми (Фейван) ғұндарға тұтқиылдан шабуыл жасап, 40 мың адамды тұтқынға алады да, қайтқанда өзімен бірге алып кетеді. Құлдардың шығуының борышқорларды, кейбір жағдайларда өзінің туысқандарын құлға айналдыру сияақты көздері де болуы мүмкін. Бірақ бұл көздердің тым шектелуі болғаны анық, өйткені патриархаттық-рулық қалдықтар күшті болған қоғамда еркін ұсақ өндірушіні құлға айналдыру өте сирек кездесетін еді. Әдетте, мырзаны, оның отбасы мүшелерін күтетін малай ретінде құлдар пайдаланады. Бірақ, сірә, қолөнерші-құлдар, малшы-құлдар немесе егінші-құлдар да болса керек.
Жазбаша деректемелер мен археологиялық материал усун қоғамындағы әлеуметтік теңсіздік фактісін анықтауға ғана емес, сонымен қатар оны ең басты әлеметтік топтарға шартты түрде бөлуге де мүмкіндік береді. Бұл мәселенің археологиялық негіздемесін келтіре кетейік. Жетісу аумағындағы усун заманынан қалған мыңдаған обалар үш тұрпатқа бөлінеді. Олардың біріншісі – диаметрі 50 – 80 м және биіктігі 8 – 1 0 – 12 м үлкен жер обалар. Үйінді астында, әдетте еркектер мен әйелдер жерленген бір-екі мола шығады.
Теңлік обасында (Шығыс Жетісу) бір молаға атақты әйел жерленген. Оның киімі мәнерлі үлкенді-кішілі алтын қаптырмалармен сәнделген, құлақтарында – бедерленген алтын сырғалар бар, шашына немесе бас киімі не алтынмен шебер қапталған ауыр түйреуіш түйрелген. Мұнда оның қасына сәндік заттар (қола айна және алтын жапырақша жолақтарымен өрнектел- ген ағаш қобдиша) қойылыпты.
Батыс Жетісуда үлкен обалардың (Қаракөл мен Буранин обалары) астындағы қабірлер бай, олардан да мүсінді алтын қаптырмалар, Грек-Бактриядан шыққан тігіп орнататын қаптырмалар, лак бұйымдарының қалдық-тары, аң стиліндегі әшекей бұйымдары, қару, қыш және ағаш ыдысатар шық-ты.
Екінші үлгідегі обалардың мөлшері (Шарын өзеніндегі Қаратұма қоры- мы үлгісіндегі) диаметрі 15 – 20 м шамасында, биіктігі 1 метрге дейін бола- ды. Үйінді астында – бір-екі мола, кейде бір молда – екі қаңқа жатты. Құрал-сайман: үш-төрт қыш және ағаш ыдыстар, ұсақ қола, кейде алтын әшекейлер (сырға, жүзік, түйреуіш,білезіктер), «скифтік» өнер стилінде жасалған қола аспалы белдіктер, қару – темір қанжарлар мен семсерлер, жебенің үш қырлы және қалақ бас ұштары. Мұндай обалар жүзге тарта үйінділері бар қорымдарда топталады.
Және, ақырында, диаметрі 5 – 10 м және биіктігі 30 – 50 см шағын үйінділер түріндегі обалардың үшінші түрі өте көп. Көмілген заттары біркелкі және аз: бір-екі ыдыс, темір пышақтар мен түйреуіштер, отқа-тек- те қола сырғалар мен моншақтар кездеседі, оларда қару болмайды.
Үлкен обаларда атақты адамдар – ірі меншік иелері мен олардың әйелдері немесе көңілдес әйелдері қойылған деп айтуға әбден болады. Орташа обаларда өз алдына бөлек шаруашылық жүргізетін, халықтың көпшілігін құрайтын ерікті, қатардағы қауым адамдары, ал ұсақ обаларда – тәуелді ұсақ өндірушілер мен құлдар жерленген.
Үйсіндер – ежелден келе жатқан түркі тайпаларының бірі. Бүгінде Ұлы жүз құрамындағы ру.
Қаңлылар. Қазақстан жерінде тарихта елеулі із қалдырған ірі мемлекеттік құрылымдардың бірі - Қаңлы мемлекеті.Қаңлы тайпалары ІІІ ғ. Оңтүстік Қазақстан жерін мекендеген. Қаңлы мемлекетiнiң халықтары негiзiнен жер, мал шаруашылығы, қолөнер және сауда-сатықпен айналысты. Қаңлылар Қытаймен, Парфиямен, Риммен және Кушан империясымен саяси-экономикалық және мәдени байланыстар жасады.
Қаңлы мемлекетi туралы алғаш рет бiздiң дәуiрге дейiнгi ғасырдағы жазба деректерде айтылады. Сол деректердiң қортындыларына сүйенсек бұл мемлекеттiң орталығы орта Сырдариядағы Битянь қаласы болған. Жапон ғалымы Сиратори ол қаланы қазіргі Түркістан қаласының маңы деп есептейді. Кейбiр мәлiметтер, зерттеулер бойынша қаңлылардың мемлекетiн патша басқарған. Олардың патшалары ябгу деп аталған. Сондай-ақ мемлекеттiк аппарат құрамында патшаның орынбасары және үш кеңесшiсi болды. Қаңлы мемлекетінің заңы бойынша ұрлық жасаған үшін қолы кесілді. Тарихи аңыздар мен рауаяттарда «қаңлы» деген аттың шығу тегін Оғыз ханмен байланыстырылады.
Қазақстан археологы Қ.Ақышев бастаған экспедицияның анықтауы бойынша қаңлылардың І ғ. саяси орталығы Отырар (Фараб) яғни Орхон ескерткішіндегі Қаңғу Тарбан болып есептеледі. Отырар қаласы тарихи деректерде «Тұрар», «Тұрар банд», «Тарбан», «Тарбанд» деп аталып кеткен. Қаңлы халқының этникалық құрамы жайлы деректер әлi күнге дейiн толық зерттелiп шешiмiн таппаған мәселе болып табылады. Қаңлылардың кең зерттелген ірі елді мекені - Көк-мардан, ал қорымдардың ішінде атап кететін – Мардан-күйік. Қаңлы мемлекетінің теңгелері шығарылған негізгі аймақ – Ташкент болды.
Кангюйлер мекендеген археологиялық ескерткіштері
1) қауыншы, 2) отырар-қаратау, 3) жетіасар археологиялық мәдениеттеріне жатқызылады. 1) Ташкент; 2) Сырдарияның орта ағысындағы Қаратау беткейлерінен Таласқа дейінгі аудандарға, 3) Қуандария мен Жаңадария аңғарына таралған.
Кангюй дәуіріндегі Орталық Азия аймақтарына салыстырмалы сипаттама берген кезде Сырдария сағасынан Ферганаға дейінгі біртұтас мәдени–шаруашылық өңір айқындалады. Ол өңірге отырықшы егіншілік-малшылық экономика, іргелі архитектурасы мен қорғаныс құбылыстары, қоныстанудың жетекші үлгісі ретінде аздап бекініс жасалған қоныстар, қолөнердің нашар дамуы, ақша айналысының шектелулілігі және басқа да белгілер тән болған.
1) Қауыншы мәдениеті Ташкент маңындағы кенттерінен алынған материалдарға байланысты, оның бірі Қауыншы кентінің атымен аталған. Бұл мәдениеттің тарихи тұрғындарының өмір кешкен мерзімі б.з.б. ІІІ ғ. мен б.з. І ғ. арасы. Қазақстандық ғалымдар бұл мәдениетке Ташкент аймағына жақын жатқан Шардара су қоймасының жеріндегі ескерткіштерді де жатқызады.
Шардараға жақын жердегі Ақтөбе қонысы қауыншы мәдениетінің ең жақсы зерттелген ескерткіші болып табылады. Ол Сырдария сол жақ жағалауына орналасқан. Қала орны үш жағынан дуалмен, ал Сырдария жағынан қазылған ормен қоршалған. Қала орнының орталығында орналасқан биіктігі 20м. жуық дөңгелек төбе (оба) ерекше көрінеді.
2) Отырар-Қаратау мәдениеті ескерткіштері шоғырланған орталықтардың бірі Отырар алқабы болды. Мұнда, Арыстың сол жақ жағалауында, 100 шақырым шаршы болатын 20 шақты томпақ төбелердің қалдықтары жатыр: Пұшық-Мардан, Қостөбе, Шаштөбе, шөлтөбе, т.б. Олардың ең ірісі: Көк-Мардан. Көлемі мен орналасуына қарағанда Көк-Мардан қала орталығы болған.
Үйлер, әдетте, екі бөлмелі болған, екі бөлмелі сирек, оның үстіне екінші бөлмесі қойма болып келеді. Үйдің ортасына жақын жерде тікбұрышты жерошақ болан. Бөлмеде қабырғаларда жағалата адам жататын аласа сәкілер орнатылған. Бұрыштарына су мен азық-түлікке арналған ыдыстар қойылған. Ыдыстар қабырғалардың жанында тұр.
3) Б.з.б. І мыңжылдықтың орта шенінен б.з. І мыңжылдықтың ортасына дейін шығыс Арал өңірінде өзіндік ерекшелігі бар жетіасар мәдениеті өркендеген. Жетіасар мәдениетінің өзіне тән бір ерекшелігі тұрақты мекен-жай салуда, қауыншы мәдениетінің тұрғындарына қарағанда, құрылыс жүйелерінің күрделі әрі сапалы салынуы бірден байқалады. Бұл мәдениеттің жүз елуден (150) астам бекіністі қала орындарынан, жүздеген обалы қорымдардан тұратын ескерткіштері Сырдарияның ең солтүстіктегі ежелгі тармақтары Қуандария бойында шоғырланған. Барлық қалалар күшті және дамыған қорғаныс құрылыстарының жүйесімен бекітіліп, ішінде түгелдей секция-үйлер салынған.
Кангюйлер заманының қоныстары қасында үлкен зираттар орналасқан. Кангюйлер тән ең сипаттысы үңгіп, лақыт жасап және жай шұңқырларға жерлеп, үстіне оба үю, сағана салу болып табылады.
Кангюй мемлекеті алып жатқан жер табиғи-климаттық және ландшафтық-географиялық көрсеткіштері жөнінен мейлінше әр түрлі болған. Нақты шағын аймақтардың әрқайсысындағы тұрғындардың шаруашылық қызметінің негізгі бағытын да географиялық орта анықтады. Көшпелі (жартылай көшпелі) мал шаруашылығы мен суармалы егіншілікпен айналысқан тұрғындар мемлекеттік құрылым шеңберінде жарасымды біріктірілді.
Тұрғын үйлер жанында малды қоршауда ұстауға арналғаны анық орындар кездеседі. Малдың негізгі бөлігі, сірә қоныстан тыс жерде ұжымдық табында ұсталса керек.
Үйрек, қаз сияқты суда жүзетін құстар аулаған. Балық аулау дамыған, оны балық сүйектері мен қабыршақтарының табылуы дәлелдейді. Тәутеке, арқар, киік, марал, қабан сияқты жабайы жануарлардың сүйектерінен бұйымдар жасаған.
Кангюйлердің қалалары мен қоныстары жергілікті қолөнер орталықтарына айналды. Қоныстар мен қорымдарды қазғанда түрлі керамика табылды (металл ыдыс, керамика ыдыс). Темір ұсталығы, қола құю, зергерлік істің дамығаны көрінеді. Сүйекпен пышақтың, қанжар, семсердің саптары істелген. Жүн өңдеу-жылы киім тоқылды, қой жүнінен киіз басылды. Ши тоқылған.
Б.з. ІІ-Vғ кангюйлер шаруашылығының сипаты туралы жинақталған деректер тұрғындарды барлық қажетті өнімдермен, шикізатпен және қолөнер бұйымдармен өзін-өзі толық қамтамасыз етті. Ең дамыған аймақтарда ертедегі қалалы орталық қалыптасып, қолөнер мен сауда орталықтарына айналды.
“Хань үйінің тарихы” кітабында, “Батыс өңірі туралы мәліметте” Кангюйлер туралы нақтырақ айтылады.
Онда “Кангюй билеушісі Лоюени елінде Битянь қаласында орныққан. Люеннен 7 күндік жерде оның жазғы ордасы болған. Халқының саны 120000 шаңырақ, 6000000 жан. 120000 әскері бар”. Осы деректерден Кангюйдің сыртқы саясатының кейбір көріністері белгілі болып отыр. Б.з.д. 45—36ж. олар солтүстік Ғұндарды қолдап, сөйтіп, оларға қарсы үйсін және Қытаймен бірігіп қарсы шыққан. 85ж. Кангюй Қашқардағы Қытай наместнигі Бань Чаоға қарсы болған фергандықтардың көтерілісін қолдады. Сонымен қатар мынадай мәліметтер бар: “Кангюй... такаппар да асау, үлкендер алдында бас июге ешқашан келіспейді. Наместниктерден жіберген чиновниктерді үйсін елшілерінен төмен отырғызады. Тамақты алдымен князьдар мен старшиналарға береді, тек содан соң, ғана наместниктің адамдарына береді”.
Кангюй саясатының жалпы бағыты Ұлы жібек жолының Ферғанадан Аралға дейінгі Сырдарьямен өтетін бөлігін өз бақылауында сақтап қалуға тырысу болды. Бұл оларға сәтті болды. Ұлы жібек жолының Сырдарья арқылы солтүстік батысқа, Кавказға, Қаратеңізге, сонымен қатар Иранның оңтүстігі мен таяу Шығыс пен Индияға қатынағаны туралы қаңлылардың және Яньцай-Аланья тұрғындарының қалалары мен некропольдарын, тұрақтарын қазған кезде табылған бұйымдар дәлелдейді, солардың ішінде: Қытай монеталырымен айналары, Индиядан келген коралл моншақтары, Европадан келген қола қапсырмалар, Ираннан әртүрлі тастар бар.
Кангюй халқының этникалық сипаты әлі де болса күрделі сұрақ, толық зерттелмеген. Қангюйлер қай тілде сөйлеген туралы әлі де тұтас пікір жоқ. А.М.Бернштамның пікірінше, Кангюйлер түркі тілдес болған. Басқа зерттеушілер оларды солтүстік иран малшы тайпалары, б.з. Іғ. ортасында ғана Сыр өңіріне түркі тайпаларының келуіне байланысты ғана өзінің этникалық түрі мен тілін өзгерткен дейді. Б.А.Литвинскийдің пікірінше, кангюйлер иран тілдес сақтардың тұқымы. Оның ойынша, Кангюй атауы сақ тайпалары бірінің атауы болуы мүмкін, оны аударғанда — “тері киімді адамдар” (немесе сауат).
Қаңлы елі өз ішінен бес иелікке бөлінген. Әр иеліктің кіші хандары болған.
Сусе иелігі. Орталығы Сусе қаласы.
Фуһу иелігі. Орталығы Фуһу қаласы.
Ионе иелігі. Орталығы Ионе қаласы.
Жи иелігі. Орталығы Жи қаласы.
Иоган иелігі. Орталығы Иоган қаласы.
Дәл қай жерде орналасуы белгісіз.
4. Ғұндар б.э.д. IV-III ғасырларда қазiргi Монғолияда мемлекетiнiң территориясында, Қытайдың батысында және Оңтүстiк Сiбiр жерлерiнде көшпелi ғұн тайпаларының күштi саяси бiрлестiктерi қалыптасты.
Ғұндар жазба деректерде алғашқы рет б.з.д. 822ж. аталады, ол кезде олар Қытайға үлкен жорық жасаған. Б.з.д. ІІІғ. Ғұндардың Қытайға шабуылы үдей түсті. Сондықтан да Қытай императоры Ұлы Қорған салдырды. Бұл кезде ғұндар туысқан рулардың одағы ретінде қалыптасып, оны сайланған көсем басқарды. Б.з.д. 209ж. Туман атты көсемнің баласы Моде өзін “сенгир” деп жариялап (сенгир-ұлы) Ғұн мемлекетін құру барысында қызмет ете бастады. Алдымен Ғұндардың шығыстағы көршілері — дунхулар талқандалды. Одан кейін ғұндар өздеріне батыста юечжи мен үйсіндерді, оңтүстікте лоуфень мен байян тайпаларын бағындырды. Ғұндардың күшейюі Қытайдың назарынан тыс қалған жоқ, ол кезде Қытайда жаңа Хань әулеті билікке келген болатын. Ғұндар мен Қытай арасындағы соғыс б.з.д. 188ж. Қытайдың жеңілуімен аяқталды. Қытай императоры Гао-ди өз әскерімен бірге Байден тауында қоршауға түсті. Императорды Моденің мейрімділігі ғана құтқарып қалды. Көп ұзамай Қытай мен Ғұндардың арасында бітім орнады. Ол бітім бойынша Қытай ғұндарға жылсайын салық төлеуге тиіс еді. Моде өлгеннен кейін бейбіт кезең бірнеше ондаған жылдарға созылды. Оны император Уди бұзды. Соғыс б.з.д. 129ж. басталып, 2 жақ алма-кезек жеңіске жетіп отырды. Қытайлар Ғұндарды Ордостан ығыстырса, б.з.д. 90ж. Яньшань тауының жанында күйрей жеңілді. Сенгир Хулагу өз бітімінің шарттарын талап етті. Бірақ бейбітшілік ұзақ болмады. Б.з.д. 59ж. Ғұн мемлекетінде өзара қырқысулар басталады. Сенгирлердің билікке таласына қытай дипломатиясы өршітіп отырды.
Б.з.д. 55 ж. Ғұндар солтүстік және оңтүстік болып екіге бөлінді. Алғашқылары Қытай билігін мойындады, соңғысы тәуелсіздігін сақтап қалды. Солтүстік ғұндардың бір бөлігі Қытай басқыншыларына қарсыласа отырып, кангар еліне кетуге мәжбүр болды.
Ғұн мемлекетінің ыдырауына және қытай басшылығының артуына себеп болған нәтижеде б.з.д174 жылдан б.э.д 55жылға дейін Ғұн мемлекеті солтүстік және оңтүстік болып екіге бөлінген. Оңтүстіктегі ғұндардың басына Танху Хо, солтүстіктегі ғұндардың басына Чи-чи отырған.Қытай мемлекетінің қолдауымен оңтүстік Ғұн әміршісі б.з.д 22-36 жылы Чи-чи жеңді және осылайша бүкіл Ғұн мемлекеті Қытайдың билігіне өтті . Алайда ,Ғұндар өз еркіндіктірі үшін Қытайға қарсы көтерілістердін тоқтатпады. Осы көтерілістердің нәтижесінде ғұндардың бір бөлігі батысқа қарай ығысты.Солтүстік ғұн тайпалары алдымен Батыс ғұндар, кейінірек олардың кейбір Ақ ғұндар, одан да ірі топтар Орал тауларын асып өтіп Европа (батыс) Ғұн мемлекетін құрды. Ұлы ғұн мемлекеті мемлекетші және сол мемлекетке қарайтын түркі тайпалары мен басқыншылығынан батысқа қарай шегініп кетктен түркі тайпалары бүгінгі Қазақстан топырақтарында көп уақыт бойы ыдыраңқы түрде өмір сүрген .Олар 350 жылдардан бастап Арал көлі мен Каспий теңізі арасында өмір сүрген және артынша 355-365 жылдары Каспий теңізінің солтүстігінен көтеріліп , Еділ дариясынан өтіп Қара теңіздің солтүстігіне келді. Европа Ғұн мемлекетінің басына 422 жылы Руа келді. Ғұн бас әміршісі түркі мемлекетті басқару дәстүрін қолданысқа енгізумен бауырларына да ( Мұнжық, Айбарыс, Октар) мемлекет билігінде маңызды қызметтер берді. 434 жылы Руаның өлімінен кейін орнына Мұнжықтың ұлы Атилла келді Атилланың тұсында негізгі саясат өзгермеді.Шығыс пен Орта Европадағы аландар, сарматтар, германдықтар осы тереториядағы басқа түркі тайпалары және жергілікті халықтар барлығы дерлік Атилланың қолына өтті Атилланың билігінде тайпа мен қауымның саны 45-ке жетті. Сонымен қатар , Шығыс және Батыс Рим мен оларға тәуелді үлкенді-кішілі саяси құрылымдар ғұндардың билігіне өтті.
Ақ-Ғұн (эфталит) мемлекет.
Ұлы ғұн мемлекетінің ыдырауынан кейінгі кезеңдерде шығыс-батыс бағытында ұдайы жер ауыстырып отыраған ғұн тайпалары 350 жылы шамасында Каспий теңізінің оңтүстік-шығысында бүгінгі Ауғаныстан жерінде мемлекет құрған. Ақ ғұндардың көрші Иранмен шайқастары үздіксіз жүріп отырған,аварлардың қолдауымен Сасанид мемлекетінде, бағындырған. Әсіресе, Маздектің шығарған діни және әлеуметтік оқиғалардың нәтижесінде Ақ ғұндар Сасанид мемлекетіне ауыр соққы берді . Ақыр аяғында 498 жылы Маздек ұсталып, өлтірілді.
Ақ ғұндар Орталық Азияда Қашқар,Қотан, Құша және Ақсу қалаларын апғаннан кейін Үндістанның солтүстігіндегі жерлерді қол астына алды.
Сонымен, біздің заманымыздың шегінде ғұн тайпаларының Қазақстанға жаппай көшуі басталады. Б.з 93ж. солтүстік ғұндар Қытай әскерінің асыруымен тарбағатайға одан кейін Орталық Қазақстан мен Сырдарья жағалауына дейін жетті.
Солтүстік ғұндардың бір бөлігі б.з. І ғ. Қазақстан территориясына енді. Көп ұзамай олар Волга, Дон және Арал теңізінің аралығына келді. Осы кішкентай жерде хунну, алан және кангар тайпалары 3 ғасыр бойы көшіп, Иран, Рим сияқты көне мемлекеттермен саяси қатынасқа (бейбітте, соғыста) түсті. Осы уақытқа дейін ғұндар өзінің этникалық ерекшеліктерінен айрылып, жергілікті көшпелі тайпалармен ассимиляцияға түсті. Осыдан жаңа этнос пайда болды, енді біз оны Хунну емес Ғұн дейміз. Оларды осылай батыс деректері де атайды.
Хундардың үдере көшуiнiң ендi бiр толқыны, б.э.д. 93 жылы басталды. Олар жолдарындағы тайпалардың бiрiн өздерiне ертiп ендi бiреулерiн тiзеге салып батысқа қарай жөңкiдi. Сөйтiп олар Сырдария Арал маңайына Орталық және Батыс Қазақстанға (Чжи-чжи басқарды) сыналай кiрдi. Алайда ғұндар бұл жерлерде бiржола тұрақты қалған жоқ. Олар орыстардың далалы аймақтарын басып өтiп, Дунай арқылы Батыс Европаға дейiн ( Атилла басқарды) жетiп ғұн деген атпен ғұмыр кештi. Сонымен б.э.д. II ғасырдан бастаған ғұн тайпаларының шығыстан батысқа қарай жылжуы б. з. IV ғасырына дейiн созылған.
Ғұндардың жоғарғы билеушiсi шаньюй деп аталды. Егер патриархаттық-рулық құрлыстың кезiнде шаньюйдi ру ақсақалдары сайлайтын болса, ал патриархтық-феодалдық жаңа қатынастың дамуына байланысты Шаньюйдiк ендiгi жерде мұрагерлiкке көшедi. Шаньюй өлсе оның орнына iнiсi не үлкен баласы билiктi өз қолдарына алатын болды. Шаньюй туыстары түменбасы (әскер басшылары) қызметін иеленді.
Әсіресе ғұндардың Рим жеріне шабуылдары Ругиле патшаның тұсында күшейіп, (V ғ. 1-ширегі) Римнің бай дунай провинцияларын басып алады. Осыдан Панония (қазіргі Венгрияның жері) Ғұн мемлекетінің орталығына айналды. Шығыс Рим императоры Ругилеге жылында 350 фунт алтын төлеуге міндетті болды. Римдіктермен жүргізген соғыстардың сәттілігі Ғұн ақсүйектерін байытты, оларда мал мен құлдар көбейді.
Ругила өлгеннен кейін, 434ж. билік оның жиендеріне ағасы Мундзунаның балаларына — Блезе мен Аттилаға (Еділ) өтті. 437ж. Ғұндар Бургунд корольдығын талқандады, осы оқиғаның желісі “Песни о Небелунгах” жырында орын алды. 445ж. Аттила өзінің ағасы Блезуды өлтіріп, дара билейді. Оның билігі қысқа болғанмен, оқиғаларға толы еді.
Аттила өзінің алғашқы соққыларын Шығыс Рим империясына бағыттады да, 448ж. оған жыл сайын салық төлетті. Сонын герул, осгот пен гепид герман тайпаларын біріктіріп, Батыс Рим империясына қарсы соғыс бастады, Батыс Риммен вестготтар, аландар, бургундтер, франктер одақтас болды. 451ж. екі әскер арасындағы шайқас Аттиланың жеңілуімен аяқталды, алайда келесі жолы оның әскері Римге жақын императорды қашуға мәжбүр етті. 453ж. Аттила өлген соң оның мемлекеті ыдырап кетті.
Оның балаларының арасында қырқыс басталды. Ал бұл жағдайды қол астындағы бағынышты тайпалар пайдаланып кетті. Алдымен Паноний мен Карпатта тұратын Ипидтер бас көтерді. Недар өзені бойындағы шайқаста ғұндар жеңіліс тапты. Аттиланың үлкен ұлы Элак өлді. Кіші ұлы Ирнак, қалған ғұндармен Карпаттан батысқа кетіп Қара теңіз жағалауына келді. Осы жерде біртұтас ғұн мемлекеті бөлек-бөлек иеліктерге бөлініп кетті: хазар, утургур, кутургур, сібір. Дунайдан Волгаға дейін қоныстанған бұл тайпалар өзара жиі қақтығысып отырды.
Ғұндардың Қазақстан жеріне жаппай енуінен және ғұн, кангар тайпаларының ары қарай батысқа өтіп кетуімен жергілікті халықтың антропологиялық типінің өзгеруі және түрк тілінің протоқыпшақ диалектісінің таралуына байланысты болды.
Ғұндардың орталығы-бүгінгі Монғолия Республикасының территориясында орналасқан Орхон-Селенге дариялары мен Батыстағы қаситті Өтіген аймағы. Ғұндар жайында алғашқы жазба мәліметтер көршілері, атап айтқанда Қытай дерек көздерінде кездеседі. Бұл деректер бойынша Ғұн мемлекетінің жазба тарихын б.э.д 315 жылы Қытаймен жасасқан келісімшарттарынан кездестіруге болады. Бұл кезеңде Қытай ғұндарға әскери күш ретінде қарсы тұра алмағаны үшін ұлы Қытай қорғаны салынған ( б.з.д 214ж.) Қытай қорғанының биіктігі-15 м, ені-9м, ал ұзындығы-1845м.
Ғұндардың экстенсивтi мал шаруашылығы басты рөл атқарды. Олардың отырықшылары жер шаруашылығымен айналысты. Сонымен қатар үнемi көшiп-қонып жүргендiктен ғұндардың тағы бiр негiзгi шаруашылығы аң шаруашылығы болды. Деректемелерге қарағанда ғұндар 24 руға бөлiнген оларды ру басылары ақсақалдар басқарған. Рулық құрылыстың ақсақалдар кеңесi және халық жиналысы сияқты институттары сақталды. Халық жиналыстарында ру басылары мемлекеттiк iстердi талқылап шешiп, құрбан шалып, ол ойын сауыққа айналып ат түйе жарыстарын тамашалайтын болған. Ғұндар соғыста тұтқынға түскендердi құл етiп жұмсады. Ал, ел iшiндегi тұрмысы төмен адамдар үй қызметтерiнде, бақташылық, жер шаруашылық және қолөнер салаларында жұмыстар атқарды.
Бақылау сұрақтары:
Сақ қоғамы неше топқа бөлінеді?
Сақ қоғамында үстем тап болып кімді есептеді?
Сақ-тиграхауда мекендеген территориясының шеңбері?
Сақ-апасиақтар туралы жазған грек тарихшысы?
Шырық-рабад қаланың орналасқан жері?
Үйсін мемлекеті қандай елмен туыстық және кең дипломатиялық қатынаста болды?
Қаңлылардың отрар –қаратау мәдениетінің шоғырланған жері?
Қаңлылардың діні?
Ғұн мемлекеті қандай бөліктерге бөлінді?
Ғұндарды Еуропа елдеріне кім басқарды?
Түменбасы қызметіне кімдер иеленуге құқылы болды?
Лекция тақырыбына сәйкес СӨЖ тапсырмалары
Сақ жазуы.
Атилла - ғұндар көсемі.
Үйсіндер мен қаңлылардың Қытаймен және Орта Азия мемлекеттерімен саяси және этномәдени байланыстары.
Үйсіндердің материалдық мәдениеті.
Әдебиеттер тізімі:
Қазақстан тарихы. 4 томдық. І, ІІ, ІІІ, ІV т. А., 1998.
Қазақстан тарихы очерктер. А., 1994.
Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы дєрістер курсы. І, ІІ т. А., 2004.
Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001.
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997.
Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003.
Артыкбаев Ж.О. 12 лекций по истории Казахстана. Курс лекции. Астана., 2001.
Акышев К. Қазақ мемлекеті: эволюциясының басталуы мен даму кезеңдері. Сақтар мен Үйсіндер мемлекеті // Қазақ тарихы, 1994, № 3
№4, 5 лекция
Тақырып: Қазақстан орта ғасырларда. Ерте орта ғасырлардағы (VI-X ғ.ғ) және дамыған ортағасырлардағы мемлекеттер (X-XIII ғ.ғ.).
Жоспар:
1. Түрік және Батыс түрік қағанаты.
2. Түргештер.
3. Қарлұқ
4. Оғыздар
5. Қимақ қағанаты
6. Қарахан мемлекеті.
7. Қарақытай мемлекеті.
8. Найман мен кереит ұлыстары
9. Қыпшақ хандығы

Лекция мақсаты: Ерте ортағасырларда және дамыған ортағасырлардағы мемлекеттер туралы, олардың жер аймағы, тарихи шеңбері, шаруашылығы, кәсібі, қоғамдық құрылысы және мәдениеті тарихымен таныстыру, түркі дүниесі тарихының даму ерекшеліктері және мыңызын ашып көрсету. Студенттердің танымдық білім мен білігін дамыту.
Лекция мәтіні:
1. VI ғасырда Қазақстан территориясында аса күрделi саяси оқиғалар болды. Алтай-Сiбiр, Монғолия жерiнде мекендеген тайпаларының үстем тап өкiлдерi бiрiгiп, әскер күшiне сүйенген түрiк қағанаты атты феодалдық мемлекет құрды. Мемлекет басшысы түрiк тайпасының ашина руының ұрпақтарынан шықты.
''Түрiк’’ этнонимiнiң алғаш рет аталуы, қытай жылнамаларында кездеседi және ол 542 жылға жатады. Түрiк қағаны Бумын 552 жылы көктемде аварлар ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңiлiске ұшыратады. Осы кезден бастап түрiк билеушiлерi қағандар атағын алады, сөйтiп аварлардың бұрынғы күш қуатына да, олардың барлық иелiктерiне де өзiн мұрагер ретiнде орнықтырған Бумын түрiк руларының тұңғыш қағаны болды. Отырықшы аудандардың байлығын иеленуге ұмтылу түрiктердiң Батыстағы, Орта Азиядағы онан арғы саясатының негiзi болды. Түрік қағанаты Орта Азиядағы саяси үстемдікке Мұқан қаған тұсында қол жеткізді. Мұқан қағанның лақап аты Йанту.
Ұлы даладағы құдыретті, сансыз көп түріктердің ішінде Шығыс өңірін қоныстанғандар аса белсенді еді. Түріктердің өмірі көшпелілікпен байланысты, ал түрік кезеңі дүниежүзілік тарихтың күрделі бөлігі. Жауынгер түріктердің арғы тегі аңыздарда «көк бөрі» деп айтылдады. Түріктердің қайсарлығына, батырлығына байланысты туған аңыз өте көне заманнан бері бар, ол қола дәуірінде өмір сүрген тур, қиян тайпаларының түсініктерімен байланысты. Ежелгі қытай деректерінде «түрік» деген атау тарихта VІ ғасырдан бастап белгілі. «Түрік» сөзінің мағынасы дәл анық емес. Махмұд Қашқари : «Тәңірі оларды «Түрік» деп атады және оларды мемлекетке еге қылды. Заманымыздың хандарын түріктерден шығарып , халықтың ақыл еркін солардың қолына ұстатты, оларды адамдарға бас қылды, хақ істерде соларды қолдады, - деп жазады. Ғалымның жазуына қарағанда «түрік» сөзі жалқы мәнде де, жалпы мәнде де қолданылады. Мәселен түрік адамы «сен кімсің?» деген сұраққа «Мен түрікпін, түрік менмін» деп жауап береді, ал «Түрік ордасы атанды» дегенде жалпылық, көпшілік мағынасын білдіреді. Қалай болған жағдайда да «түрік» сөзі Орталық Азияға қатысты ең көне этникалық атаудың бірі. Біздің пікірімізше «түрік» атауының қазақ жерін қола ғасырдың мекендеген «тур» елінің атауына тікелей қатысы бар.
Тарихи деректерге қарағанда, түріктердің біртұтас мемлекет болуы, Түрік қағанатының құрылған уақыты 552 жыл деп есептеледі. Ескі қытай деректері бойынша түрік мемлекетінің билеуші әулеті Ашина деген рудан шыққан. Түрік халықтарының тегі туралы аңызда: «ол әуелі ғұндардың бөлек бір бұтағы. Кейін көрші мемлекеттер оны талқандайды да, тек бір бала ғана аман қалады. Оның аяқ қолын кесіп айдалаға тастап кетеді. Кейін осы баланы қасқыр асырап аман сақтайды. Өсе келе баланың тұқымы Ашина (қасқыр текті) атанады» - дейді.
Алғашқы түрік мемлекеттері қағанат деп аталды. Мемлекетті қаған басқарды. Түрік қағанатының негізін салушы Бумын қаған. Бумын алдымен ауарларға (жужан) қарсы шығады. Себебі түріктер узақ уақыт ауарларға кіріптар жағдайда еді. Бағыныштылықтан құтылу мақсатында Бумын бірқатар айла әдістерді қолданды.
Әуелі Бумын көрші тайпаларды бағындыруға күш салды. Бумын жуанжуан мемлекетімен жаугершілікте жүрге теле тайпасын бағындарды. Оғыз қауымдастығына кіретін теле тайпасының 50 мың шаңырағы ашина әулетінің билігін мойындайды. Тек осылай күш жинап алғаннан кейін ғана Бумын ауарларға қарсы күресті бастады. Қытайдың «Солтүстік Вэй әулетінің тарихы» деген жылнамасында былай дейді: «Теле тайпасын бағындырып алған соң, өзінің күші мен санына сеніп Бумын жужан патшасының қызын сұрады. Бұған Анахуан қатты ренжіп : «Сен темір балқытушы құлым екеніңді ұмыттың ба? Батылың барып, мұндай өтінішті қалай айттың» деп ашу көтереді.
Расында да жужандарға тәуелді болып тұрған кезде түркілер тау арасында өмір сүріп, темір балқытып, қолөнермен айналысқан еді.
Бумын да Анахуанның айтқан сәлеміне ренжіп, хабаршыны өлтіріп тастайды. Осыдан кейін Батыс Вэй патшасына әулетінің патшасына елшілік аттандырып қызына құда түседі. Осылайша 551 жылы Чан лэ ханша түрік ордасына келін болып түседі. Келер жылы қыздың әкесі қайтыс болғанда Бумын оған аза тұтып, жерлеуге көмек деп көп жылқы жібереді.
Маңайындағы патшалықпен одақтасып алғаннан кейін Бумын 552 жылы жужан ордасын шапты. Жужан ордасы осы соғыста тас-талқан болып жеңіліп, Анахуан патша жеңіліске шыдамай өзін өзі өлтірді. Міне осы жеңістен кейін ашина әулетінің көсемі Бумын «Елхан» деген атаққа ие болды. Елханның ерлік заманы туралы аңыздар тек қытай жылнамаларында ғана емес, сонымен бірге түрік халықтарының өз шежіре деректерінде де кездеседі.
Қытай жылнамасында Бумын қаған қайтыс болғаннан кейін оның орнына ұлы Коло отырады, ол «Егис хан» деген атақ алды делінген. Бірақ ол билікте ұзақ болған жоқ. Қытайша «Коло» түріктің Қара қаған деген атауымен бір болуы мүмкін. Осыған байланысты зерттеушілер бұл қағанды Қара Еске деп те атайды.
553 жылы таққа отырған Бумын қағанның інісі Мұқан тұсында Түрік қағанаты бүкіл Орталық Азияға танымал ірі мемлекетке айналды. Ол жужандарды енді ешқашан бас көтере алмайтындай қылып жеңіп, содан кейін көрші татар, қидан, қырғызды бағындырды. Мұқан қаған тұсында мемлекетке бұрынғы сақ-ғұн жұртынан қалған әр түрлі тайпалардың көпшілігі қарады. Осы кезеңде «түрік аты» әлемге тарады. Қытайдың және соғдының, Византия мен арабтың жазбаларында, тибет пен арабтың шежірелеріне , тіпті санскрит мәтіндеріне енді. Қағанат құрылғаннан кейін түрік атауы ірі мемлекеттің, алып этностың атына айналды.
Империя құру барысында түріктер Орта Азия жеріне еніп эфталит (ақ ғұндар) өлкесіне жақындады. Алдымен бейбіт қарым-қатынасқа, құда жекжаттыққа негізделген түрік эфталит одағы 563 жылдан бастап жаугершілік жолына түсті. Біртіндеп Каспий теңізінен Солтүстік Үндістанға, Шығыс Түркістанға дейінгі алып аймақты қамтыған эфталит қонысы түріктерге бағыныштылыққа көшті. Осыған дейін эфталиттерге вассалдық бағыныштылықта болған Иран түріктермен одақтасып 564 жылы Тохарстан үшін күреске кірді. Бірақ эфталиттерді жеңгеннен кейін түріктер Иранға ауыз салды да, оны Ұлы Жібек жолы өтетін өлкеден ығыстыра бастады.
Иранмен соғыстың барысында түріктер Византия, яғни Шығыс Рим империясымен достық келісімге келді. Оған себеп болған мәселе түрік мемлекетінің сауда мүддесі еді. Түріктердің бүкіл эфталит өлкесін өзіне қаратпақ ниетіне қарсы болған Иран түрік саудасына барынша кедергі келтіреді. Ал Византия болса түріктерге Еуропа нарығына шығуға мүмкіндік жасады және Иранға қарсы әскери көмек те бермек болып уағда етті. Осы себептерге байланысты тегі соғдылық болып келетін Маниах Түрік қағанаты атынан 568жылы Константинопольге елшілікке аттанды.
Түрік қағандығы құрылған 552 жылдан бастап 567 жылға дейінгі он бес жылдың ішінде Қара теңізден бастап Қытай қорғанына дейін, Үндістаннан бастап Сібірге дейінгі ұлан-ғайыр алқапта ұлы империя еңсе көтерді. Бумын қаған басын қосқан түрік тайпалары Еуразия құрлығының орталық бөлігін бағындырғанымен, оны билеп тұруға әлдері келмеді. Оның бір себебі қағанатта мұрагерлік мәселелерінің дұрыс шешілмеуі болса, екінші себебі бір мүддеге бағынған экономикалық жүйенің қалыптаспауы еді. 581 жылы басталған дағдарыс осылайша 603 жылы біртұтас мемлекеттің екіге бөлінуімен аяқталды.
Батыс Түрiк қағанаты (603-704 ж.ж.) ''ежелгi усун жерлерiне’’ iрге тептi, демек оның аумағы ендiк бағытта Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейiнгi жерлердi алып жатты. Қағандықтың халқының этникалық құрамы ‘’Он оқ будын’’ тайпалары болған. Шу өзенiнiң шығыс жағын дулулардың 5 тайпасы, ал батыс жағында нушибилердiң 5 тайпасы мекендеген. Батыс Түрiк қағанатының ордасы Суяб қаласы болды. Қағанның жазғы ордасы – Мыңбұлақ қаласы.
Батыс-Түрiк қағандығында билiк сатылы түрде жүргiзiлген. Жаңадан құрылған түрiктердiң алып мемлекетiн қаған басқарды. Қағанның билiгi шексiз мұрагерлiк түрде болса одан кейiнгi билiк қаған сайлаған ұлықтардың қолында болды. Қаған туыстары ябғу, шад, елтебер атақтарына ие болды. Сот iстерiн бұйрықтар мен тархандар атқарған жергiлiктi жерлерде қағанның негiзгi тiректерi бектер болған. Қағанның өкілі, алым-салықтарды жинаушы – тудундар. Қара жұмыс iстейтiн қаналушы халық түркi тiлiнде ''қара бұдындар’’- деп аталған. ‘’Тат’’- деген әлеуметтiк правосыз бiр тап болған ''Тат'' түрiкше - құл деген мағынаны бiлдiредi. Сонымен түрiктердiң әлеуметтiк тұрғыдан мынандай 3-топқа бөлiнгендiгiн бiлемiз. 1/ Бектер; 2/ Қара будындар /бухара халық/; 3/ Тат-/құлдар/
Бумынның мұрагерлері тұсында, әскери Естеми қағанның билігі кезінде, Түрік қағанаты Еуразиялық ұлы империяға айналды. Орта ғасырларда өмір сүрген ғұламалардың біреуі «аттың үстінде отырып әлемді түгел жаулап алуға болады, бірақ оны аттың үстінде отырып билей алмайсың» деген екен. 572 жылы жазылған деректерде: «Тобо қаған шығыс өңірді басқару үшін Шэту Эрфуді қаған сайлады, ал мемлекеттің батыс бөлігін басқаруға өзінің кіші інісінің ұлы Бөле қағанды аттандырды» делінеді. 581 жылы Тобо қайтыс болғаннан кейін үлкен хандық Шэту Эрфуға көшті де, ол өз кезегінде елді басқару оңай болу үшін үш иелікке бөледі. Осылайша бір кездегі жойқын империя біртіндеп бірнеше иеліктерге бөлінді.
603 жылдан бастап өз бетінше билік жүргізген Батыс Түрік қағанатының аумағы Шығыс Түркістан өлкесінен бастап Еділ бойына дейінгі алқапты қамтыса, Шығыс Түркістан қағанаты негізінен қазіргі Монғолия жерінде орналасты. Салыстыра қарағанда Батыс Түрік қағанатының алып жатқан жері де, құрамындағы елі де, шаруашылық дамуы да аса қомақты екенін көреміз. Оның есесіне Шығыс Түрік қағанаты Қытаймен тығыз қарым-қатынас орнатты. Бейбітшілік уақытта олар Қытаймен екі арадағы сауда- саттықтың пайдасын көрсе, жаугершілік кезінде тәуелсіздігінен айырылу қаупімен өмір сүрді.
Түрiк қағанатында қанмен төлейтiн салықтың да түрi болған. Ол әскери мiндеткерлiк қызмет атқару. Олар майдан шебiнiң алдында жүрген. Мұндай қызметтi көбiнесе тәуелдi тайпалардың адамдары атқарған.
Батыс-Түрiк қағанатында әлеуметтiк-экономикалық және саяси қатнастардың ала-құла, үстемдiк ету мен бағыну түрлерiнiң алуан түрлi болуына қарамастан батыс-түрiк қағанатында таптардың құрылу және ертедегi феодалдық қоғамдық қатынастардың бiршама тез қалыптасу үрдiсiнiң жүргенi анық. 610-630 ж.ж. Жеғұй қаған және Тон-жабғу қағандар тұсында мемлекет біршама күшейді. Тон Жабғу қағанның баласы Тарду Шадтың Тохорстан мен Канису Ауған жерлерiне жүргiзген жорықтарының нәтижелi аяқталуы қағандықтың оңтүстiктегi шекарасын Индияға дейiн кеңейткен.
Қағандық үшiн дулу мен нушиби тайпаларының арасында талас басталды да өкiмет үшiн болған он алты жылға созылған /640-657/ ұзақ соғыс қағандықты мүлде әлсiретедi. Қағандық Iле өзенiне дейiнгi аралықта екi үлкен тайпаның қол астында екiге бөлiнiп кетедi. Батыс-түрiк қағанатының iштей әлсiрегенiн бiлген Тан империясы оның жерiне басып кiрдi, түрiк тайпалары әсiресе түргештердiң саяси белсендiлiгiнiң арқасында ұзаққа созылған соғыс нәтижесiнде өз тәуелсiздiгiн жеңiп алды.
Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк жазбалары. Ежелгі Түріктер V-VI ғасырларда өзіне ғана тән әліпбилік жүйесі мен жазу емлесі бар руна (сына) жазуын ойлап тапты. Мемлекеттің гүлденуімен, экономиканың қарыштап дамуымен жазу үлкен маңызға ие бола бастады. Түріктер басқа мемлекеттермен жасаған дипломатиялық қатнастарында арнайы грамоталар пайдаланды.
Алғаш рет түріктердің жазуы туралы деректер Византия тарихшысы Менандр Протектордың еңбектерінде айтылады. Ежелгі түркі жазуына түрік көсемдері Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөкке арналып салынған ескерткіш тастағы жазулар жатады. Бұл ескерткіш жазулар ХVІІІ –ХІХ ғасырларда Монғолиядағы орхон өзені бойынан табылған. Ертедегі Түркі руна (сына) жазуларының көбі қайтыс болған кісілердің басына қойылған, ескерткіш жазулары түркілер «бітіг таш» деп атаған. Түркі руна жазуы қағанаттың VI-VIII ғасырлар арасындағы тарихын қысқаша баяндайды.
Кейінгі түріктер кейінгі дәуірге өздері және арғы аталары жайлары жазба тарих қалдырды. Көне түркі жазу ескерткіштерін тұңғыш рет ХҮІІІ ғасырдың 20жылдарында Енисей аңғарынан Д.Мессершмид пен Ф.Страленберг сияқты ғалымдар ашқан болатын. Бұл табылған жазулар скандинавиялық руна жазуына ұқсас болғандықтан «руна жазуы» деп аталып кетті. 1889 жылы Н.М. Ядринцев Солтүстік Монғолияда, Орхон өзенінің аңғарынан руна жазуы бар үлкен құлпытас тапты. Бұл құлпытастағы жазулардың сырын алғаш ашқан ғалым В.Томсон болды, ал Ресей түріктанушысы В.Ф.Радлов жазуды оқып, үлкен тарихи жаңалық ашты.
Түріктану ғылымында бұл жазу табылған жеріне байланысты «Орхон-Енисей тас жазуы» деп аталады. Бұл ескерткіштердің ішіндегі ең көрнектілері 732-735жылдардағы Білге қағанның және оның інісі қолбасшы Күлтегіннің, екінші Түрік қағанатындағы қағандардың кеңесшісі Тоныкөктің құрметіне жазылған. Көне түркі жазуы ХІ-ХІІ ғасырлардан кейін қолданылмайды. Себебі, бұл түркі жазуын араб әліпбиі ығыстырып шығарды.
704 жылы Батыс-түрiк қағандығы құлап оның орнына Түргеш қағанаты пайда болды /704-756ж.ж./
2. Түркештердiң алғашқы қағаны Үш-Елiк, өзiнiң негiзгi тайпаларын екi ордаға бөлiп басты орталығын Суяб қаласын ұлы Орда деп атаса, Iле аңғарындағы Күңгiрт қаласын өзiнiң кiшi ордасы еткен. Батыс -түрiк қағандығының құрамында болған басқа да түрiк тiлдес тайпалар да түркештердiң қарамағына енген. Саяси әкiмшiлiк билiк қағандықтың ең жоғарғы атағы Басқағанның қолында болған. Қағанат 20 әкiмшiлiк аймақтарға (түтік) бөлiнген. Әрбiр аймақты тархандар басқарған. Аймақтар жетi жүз мыңнан әскерлер жинаған. үш-Елiк қаған өлген соң оның орнына баласы Сақал /706-711 жылдары/ қаған болды. Осы кезде қаған билiгi үшiн сары және қара түркеш тайпаларының арасында талас-тартыс басталды. Мұны шығыс түрiк қағандығының қағаны Қапаған пайдалануға тырысқан. Екi тайпаның арасында тартыста Қара түргештер жеңiске жетiп, оның iшiнде шапыш тайпасының тарханы Сулу қаған болады /715-738ж.ж./. Ол өзiнiң 715 жылы Қаған деп жариялады. Ордасы Талас /Тараз/ қаласында болды. Сулу қаған болған кезде қағандықтың iшкi-сыртқы жағдайы шиеленiсiп кеттi. Бiрiншiден Азиядан арабтар шапқыншылығы күшейiп тұрған болса, екiншiден Оңтүстiк шығыс жағынан Қытайдың қаупi төнiп тұрды. Сөйтiп Сулу қаған екi жаумен күресуге тура келдi.
Сулу қаған Орта Азиядағы халықтардың күресiн пайдаланып, оларды қолдап арабтарға қарсы күрестi. 723 жылы Ферғана, Самарканд, Бухара халықтарының арабтарға қарсы күрестерiне көмектесiп қалалардан арабтарды қуып шықты.
Бұл кезде өкімет қара түргеш тайпаларының қолына көшіп, мемлекет орталығы Талас (Тараз) қаласына ауысты. Айлалы саясаткер және күшті әскери қолбасшы Сұлу екі майданда: батыста арабтарға қарсы, шығыста Батыс түрік қағандары мирасқорларын (Шығыс Түркістанда орныққан) қолдаған Тан империясымен күрес жүргізді. 723 жылы түргештер Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен бірігіп, арабтарға күйрете соққы берді. Дегенмен арабтар 732 жылы өз әскерлерін біріктіріп, түргештерді қирата жеңіп, Бұхара қаласын басып алды. 737 жылы арабтарға қарсы жорық ұйымдастырып, Тохарстанға дейін жетті, бірақ кейін жеңіліп қалды. Қайтып келе жатқанда, оны өзінің әскери басшысы Баға тархан өлтірді. Сұлу қаған қайтыс болғаннан кейін билік үшін «сары» және «қара» түргештер арасында ұзаққа созылған күрес жүрді. Түргеш мемлекеті өз ішіндегі күрестің нәтижесінде едәуір әлсіреді, мұны қытайлықтар ұтымды пайдалана білді. Оның Шығыс Түркістан жеріндегі билеушісі 748 жылы түргештердің басты қаласы Суябқа әскер жіберіп, оны басып алды, Шаш қаласының билеушісі өлтірілді. Оның баласы арабтардан көмек сұрады. 751 жылы Тараздың қасындағы Атлах қаласы жанында Зияд ибн Салых бастаған араб әскерлері мен Гао Сянчжи басқарған Қытай әскерлерінің арасында 5 күнге созылған қырғын соғыс жүрді.Қытайлықтарға қарсы қарлұқтар да көтерілді. Қытайлықтар жеңілді. Олар ұйғырлармен тибеттердің қысымымен Шығыс Түркістанды тастап кетуге мәжбүр болды. Сондай ақ арабтар да Талас жерін қалдырып, Шаш қаласына шегінді. Бірақ, өз ішінен әбден әлсіреген Түргеш мемлекеті де 756 жылы құлады. Түргеш қағандығы құлағаннан кейін бұрынғы көшпелі түрік тайпалары құрған Батыс түрік қағанатының орнына төрт күшті мемлекет құрылды. Олар: Төменгі Поволжье мен Солтүстік Кавказ жеріндегі Хазар қағанаты, Сырдың орта және төменгі ағысы мен Арал даласында орналасқан Оғыз мемлекеті, Солтүстік Шығыс және Орталық Қазақстанда Кимек қағанаты, ал Батыс түрік қағанатының негізгі орталығы болған Жетісу жерінде қарлұқтардың мемлекеті орнады.
3. Қарлұқтар Алтай, Тарбағатай тауларының баурайларында өмiр сүрген. V ғ. ерте кезеңінде қарлұқтар конфедерациясына енген негізгі бұлақ тайпалары атымен белгілі болды. ҮІІ ғ. орта кезінде қарлұқ бірлестігінің құрамына ірі ірі үш тайпа – бұлақ, шігіл, мен ташлық кірген. Қарұқ қағанатының алып жатқан жерi Батыс-түрiк қағанатының орны немесе қара және сары түргештердiң жерi. Қағандықтың халқының этникалық құрамы түрiк тiлдес тайпалар. Қарлұқтардың ақ сүйектерi саяси әкiмшiлiк жағынан басты роль атқарған. VII ғасырда қарлұқтар Жетiсуға қоныс аударды. Ал онда скаяси жағдай тым күрделi болатын. Өзара қырқысқан күресте түргеш қағандары өздерiнiң бұрынғы күш-құдіретiнен айырылды. Соның салдарынан бытырап кеткен түргеш тайпалары қарлұқтарға айтарлықтай қарсылық көрсете алмады. 766 жылы түргештердiң екi қағанының ордалары Тараз және Суябпен қоса бүкiл Жетiсу жерлерi қарлұқтар жабғуының қолына көштi. Саяси және әлеуметтiк бөлiктердiң қарлұқ көсемдерiнiң қолына көшуi Жетiсуда Қарлұқ мемлекетiнiң бiржолата қалыптасуына жеткiздi. Қарлұқтар өздерiне бағынышты жерлердiң шекарасын одан әрi кеңейте бердi. 766-775 жылдары қарлұқтардың бiр тармағы Қашғарияны басып алды, ал VIII ғасырдың соңында олардың басқа бiр тобы Ферғанаға өз ықпалын таратты. 791 жылы ұйғырлар Бесбалық түбiнде Қарлұқтармен тибеттiктердiң әскерлерiн талқандады. Қарлұқтарды қуа отырып ұйғыр қағаны Ферғана мен Сырдарияға дейiн жеттi, олардың адамдары мен малдарын қолға түсiрiп Орталық Азияға қайтып кеттi. Сөйтiп олар 812 жылы қарлұқтар жабғуы Оңтүстiк Қазақстан маңайында Мауараннахрдың солтүстiгiндегi жерлердi басып алу жөнiнде белсендi саясат жүргiзген арабтарға қарсы күрестi басқарды.
Талас жеңісінен соң Таньдік қытайлар Орта Азиялық істерге араласуын тоқтатты. Ал Жетісуда қалған қарлұқтардың бір бөлігі 766 жылы түргештерді және яғмаларды талқандап, ірі жеңіске жеткен қарлұқтардың яғбуы Том Білге Жетісу өңіріне бойлай кіріп, Шу өзені бойындағы Суяб қаласына өзінің ордасын көшірді. Көп ұзамай қарлұқтар «он оқ» халқының жерін түгел өзіне қаратып, Тараздан бастап бірнеше қаланы иемденді. Олардың көшінің алды Сырдарияға дейін жетті. Ауфа (Бұхара ғылыми) VIII ғасырда «Худуд әл алам» атты шығармасында: «Қарлұқтар Шығыста Тибеттің және яғма мен тоғыз-оғыздардың жерімен, Батыста гуздардың жерімен, Оңтүстікте яғманың біраз жерімен және Мауреннаһрмен, Солтүстікте чигильдармен, тоғыз оғыздардың жерімен шектеседі» - деп көрсетті. Жетісуда қарлұқтардың өкіметі 766 жылы орнады, ол Тараз бен Суябты алып, түпкілікті бекіді.
Содан кейін қарлұқтар ұйғырлармен бәсекелесіп, Шығыс Түркістан үшін күрес бастады. Қарлұқтарды қала тұрғындары қолдады.
Ұйғырларда үстемдік алып келе жатқан манихей дініне, оны уағыздаушы соңдыларға қарсы наразылық туып, өрши берді. Осы жағдайды пайдаланған қарлұқтар тибеттіктермен өзара одақ жасап, Қытай тарихшысы жазғандай, «ақ киімді түркілердің яғни манихейшілерді қолдап, ұйғыр әскерін басқарған Иль Угесиді бірнеше рет жеңіліске ұшыратты. 790 жылы тибеттіктер мен түркілер (қарлұқтар) ұйғырлардың соңғы тірегі – Бешбалықты алды. 50-60 мың сардары бар жаңа ұйғыр әскері жағдайды өзгертпекші болғанымен, сәтсіздікке ұшырады.
ҮІІІ-Х ғасырларда қарлұқтар құрамында көптеген ру тайпалардың болғанын араб, парсы тарихшылары мен саяхатшыларының еңбегінен анық көруге болады. Атап айтқанда, чигиль, яғма, тухси, аргу, лабан (албан) тайпалары осы қарлұқтардың құрамына енген. Қарлұқ қағандығына шығыста Жоңғар Алатауынан, батыста Сырдарияға дейінгі, солтүстікте Балқаш көлінен, Оңтүстікте Ыстық көлдің түстік жағалауына дейінгі жерлер қарады. Жоңғария мен Жетісу жерін мекендеген түркі тайпалары осы қарлұқ қағандығының қоластына қарады.
Қарлұқ қағандығында мал шаруашылығы мен егін шаруашылығы өркендеді.Онда мәдениет орталығы, байбақша, қалалар гүлденді. Қолөнер кәсібі өркендеді. Жергілікті халықтың басым көпшілігі түсті және асыл металл өндірумен айналысты, қағандықтың шаруашылық негізі көшпенді мал өсірушілік пен отырықшы егіншілік болды. Феодалдық қатынастар дамыды. Қалалар тізбегі Ыстықкөлден Исфиджабқа дейін созылды. Тараз қаласының Оңтүстігінде Атлах, Жамукент қалалары Құлан, Меркі қалалары болды. Шу өзенінің алқабында Баласағұн, Іле өзені алқабында орталығы Қойлық қаласы болды. Қалаларда қолөнер, сауда дамыды. Арабтар Ферғанадан қарлұқтарды қуып шығуға әрекеттенгеніне қарамастан, олардың ықпалы күшейе түсті. Ябғу үшін ең қауіпті жағдай халифтің белгілі қолданушысы Әл Манун Фаллх ибн Сахланың жорығы болды. Арабтар 812-817 жылдары Отырар аймағына жорық жасады. Онда қарлұқтардың шекаралық күзетінің бастығы өлтірілді. Содан соң яғбудың отбасы тұтқынға алынды. Ал қарлұқ яғбуының өзі қимақтарға қашып кетті. Басқыншылардан қарлұқтардың шекаралық отрядының жеңілуі қарлұқ яғбуы үшін Батыс шекарада шиеленісті жағдай туғызды.
Ру басшыларының өзара билікке таласып, қырқысуы қарлұқтардың тұтастығын сақтауға үлкен кедергілер келтіре бастады. Осындай қырқыстардың нәтижесінде 940 жылы Қарлұқ қағандығы құлады. Сонымен қатар осы кезде араб басқыншылары оңтүстіктен еніп келе жатқан болатын. Құлаған Қарлұқ мемлекетінің орнына Қарахан мемлекеті құрылды.
Сауда-саттық қалалары Шығыс пен Батыстың арасындағы көне керуен жолдарының бойына орналасты. Сол жолдардың бірі Бұхара, Самарқан, Шаш, Тараз, Құлан, Суяб арқылы өтіп, Ыстықкөл ойпаңымен Қарқараны, Текесті қарым қатынас жасау қала мәдениетінің өсіруімен бірге, сырттан басқа діннің келуіне де қолайлы жағдай жасады. Ислам дінін қолдаушылар шықты.
Арабтарға қарсы әр түрлi аттаныстарды қарлұқтар талай рет белсене қолдады. 840 жылы ұйғырлардың қырғыздардан жеңiлуiнен кейiн қарлұқтар ұйғырлар үстемдiгiнен азат етiлдi. Қарлұқтардың көсемi Бiлге Күл-Қадыр-хан Испиджап билеушiсi болып өзiнiң бұрынғы атағы -жабғуды тастап, қаған атағын алып, билiктi өзiнiң алуға құқылы екенiн ашықтан-ашық жариялады. Алайда қарлұқтардың билiгi берiк болмады. Бұл кезде Саманилер әулетi де, өз билiгiн нығайтуға, мемлекет пен ислам шекарасын кеңейтуге ұмтылды. 840 жылы саминилердiң Самарқандтағы билеушiсi ''қасиеттi соғыс’’ жариялап Испиджабты басып алды. Сөйтiп Саманидтер мен Қарлұқ қағанының арасында әсiресе Оңтүстiк Қазақстан жерi үшiн ұзақ жылдарға созылған соғыстар басталды. Алайда қарлұқтар саменидтер мен арабтардың бiрiккен күштерiнен жеңiлiс тауып керi оралған. Олар Оңтүстiк Қазақстанға өздерiнiң ықпалын күшейтiп мұсылман дiнiн енгiзе бастады.
893 жылы саманилық Исмаил ибн Ахмад Тараз қаласына жорық жасап, басты шіркеуін мешітке айналдырды.
Х ғасырдың басында Қарлұқ қағанатының жағдайы қиындап, олардың аумағында бытыраңқылық күшейдi. Мұндай жағдайда Шығыс Түркiстандағы Қашғардың түрiк билеушiлерi пайдаланып Оңтүстiк Шығыс Қазақстан жерiне жылжыды. 940 жылы олар Баласағұнды басып алды да Қарлұқ мемлекетiн құлатып Қараханидтер әулетiнiң үстемдiгiн орнатады.
4.Оғыз мемлекетiнiң тарихы. Қазақстан территориясымен тығыз байланысты. Оғыз мемлекетi Сырдарияның ортасы мен төменгi ағысында IХ-Х ғасырда өмiр сүрдi. Араб және қытай деректерінде Сырдария Кангар деп аталады. Оғыздардың құрамында Сырдарияның түрiк тұқымдас тайпалары, сол сияқты Жетiсу, Сібірдiң көшпелi, жартылай көшпелi тайпалары болды. IХ ғасырдағы ұзаққа созылған қақтығыстан соң оғыз көсемдерi Арал маңына, Батыс Қазақстан территориясына үстем болды. Осы жерге орналасқан түрiк тайпасы печенектерге соққы бердi.
Оғыздар мемлекетінің ең ертедегі хабарлардың бірі Әл-Якубидің (ІХғ) шығармаларында кездеседі. Бұл мағлұматтар оғыз мемлекеті, оның көршілес түркі тайпалары-қарлұқтар, тоғыз-ғұздар кимектермен жүргізген соғыстары жайлы.ІХ-Х ғ оғыз тайпалары туралы мәлімет Ибн әл-Факихтің (Хғ) географиялық еңбегінде кездеседі, онда оғыздар-кимектермен және тоғыз оғыздармен бірге «патшалар (малик) болып табылады және түріктер арасында өзгелерден гөрі көбірек құрметтеледі» деп хабарланады.
Мемлекет басында жоғарғы әкім-ябгу (жабғу). Жабғудың билігі ресми түрде патшалыққа сайланғанымен, іс жүзінде мемлекет билігі атадан балаға мұраға қалып отырды. Олардың орынбасары күл еркіндер деп аталды. Оғыздардың бас хандары әскери демократия кезінде халық жиналыстарының қайталанған түрі іспеттес кеңестерге сайланды. Алайда халық жиналыстары өте сирек шақырылды, ал күнделікті өмірде басты рөлді шонжарлар кеңесі (қанқаш) атқарған. «Оғыз билеушілері» хан тұқымдарынан сайланған, (інілеріне қарағанда ағасына артықшылық жасалынды).
Жабғудың «инал» деген атағы бар өз мұрагерлері болған, бала кезінде оларды тәрбиелеу үшін арнайы қамқоршылар (атабектер) тағайындалған. Сарайда әскери кеңеске сүйенетін оғыз әскерінің бастығы (сюбашы) маңызды орын атқарған.
Оғыз мемлекетi өзiнiң сипаты жағынан ежелгi феодалдық мемлекет болды. үкiмет салық системасын енгiзiп арнаулы салық жинаушылар байланыстар жасады. 965 жылы оғыз жабғуы Киев князi Святаславпен хазарларға қарсы әскери одақ құрды. Соның нәтижесiнде хазар қағанаты күйредi. Х ғасырдың соңында 985 ж. бұл екi мемлекет бiрлесе отырып Едiл бұлғарларына соққы бердi. Алайда ұзақ жылдарға созылған соғыс, соғыс үшiн алынған алым-салықтар Оғыз тайпаларының наразылығын тудырады. Осындай iшкi қайшылықтардың салдарынан Әли ханның басқару кезiнде оғыз мемлекетiнiң жағдайы нашарлайды. Осындай жағдайды пайдаланып салжұқтар Жент қаласын басып алады. Бiрақ қала халқы салжұқтарды көп ұзатпай қаладан қуып шығады. Оғыз мемлекетi Әлиханның мұрагерi Шахмәлiктiң тусында қайта көтерiле бастайды. Ол 1041 жылы Хорезiмдi жаулап алған болатын, бiрақ Шәхмәлiк көп ұзамай оғыздарға қарсы қайта көтерiлген салжұктардың қолынан Хорезм түбiнде 1043 ж. қаза болды. Оғыз мемлекетi өз iшiндегi талас тартыстардан әлсiрей бастады. Көршi жатқан қыпшақтарда оларға жиi-жиi шабуыл жасап отырған. Салжұқатармен болған көп жылғы қақтығыстар оғыз бірлестігін әлсіретті. Оғыз мемлекеті Қыпшақ тайпаларының соққысынан соң күйреді. Қыпшақтардан ығысып, олардың едәір тобы Шығыс Европа мен Кіші Азия жеріне өтіп кетті де, қалғандары қарахан мен салжұқ билеушілерінің қол астына көшті. Ал қалдықтары ХІ ғасырдың ортасында түркі тілдес Дешті Қыпшақ тайпаларының арасына тарады. Оғыздардың этнонимі қазақ руларының, Кіші және Орта жүз тайпаларының аттарында сақталып қалды.
Оғыздардың діні : пұтқа табыну, шовенизм, кейінрек ислам діні.
ХI ғасырдың II жартысында күшейе бастаған қыпшақтар оғыздарды Сырдария, Арал бойынан бiржолата ығыстырды. Қыпшақтардың қысынына шыдамаған оғыздардың бiр бөлiгi Европаның шығысына, Кiшi Азияға қарай жылжыса, кейбiр бөлiктерi Қарахан әулетiнiң қарамағында қалды, бiраз бөлiгi Хорасан салжүктерiнiң қол астына кiрсе, қалғандары қыпшақтардың қарамағында қалып, олармен сiңiсiп кетедi де Оғыз мемлекетiнiң құлауына әкеп соғады.
5. Қимақтардың мекенi Орталық, Солтүстiк, Шығыс Қазақстан қимақ, қыпшақ тайпалары бiрлестiгiнде феодалдық қатнастар бiртiндеп дамыған. Кимектер тарихының ертедегі кезеңі қытай деректемелерінде VIIғ батыс түрік ортасында болған оқиғаларға қатысты яньмо тайпасымен байланысты айтылған.
Қимақтар IХ ғасырдан бастап өз алдына жеке мемлекет болып өмiр сүрген. Кейбiр мәлiметтер бойынша Қимақ мемлекетiнiң орталығы Имакия қаласы. Жазба деректердiң хабарына қарағанда кимектердiң екiншi орталығы Ақкөлдiң шығыс жағындағы Карантия қаласы болған. Қимақ сөзiнiң этнологиясы туралы ғылымда белгiлi тиянақты пiкiр қалыптаспаған. Бiрақ та оның түрiк сөзi екендiгiне ешбiр күмән жоқ. Сөздiң түпнұсқасы түрiкше ‘’Құм’’ деген ұғымды бiлдiретiн сияқты. Деректерде қимақ, имақ /имек/ болып әр қалай кездеседi.
Кимек билеушісі едәуір құдіретті болған. ІХғ аяғы – Хғ басында кимек қағанаты қалыптасқан уақыттан бастап, олардың патшасы түріктердің ең жоғарғы атағымен қаған деп атала бастады. Қаған атағы ябғу атағынан екі саты жоғары тұрған.
Кимектер қағанының қолында нақты билік болды, ол өз мемлекеті шегінде билеушілерді тағайындаған, ал олар тайпа шонжарларының өкілдері болған. Қағанның билігі ғана емес, сонымен қатар оның айналасындағы тайпа ақсүйектерінің билігі де мұрагерлік бойынша өтіліп отырды.
Тайпалық бірлестіктер құрылған кездегі сияқты кимек қағанатының құрылу үрдісінде де әскери институттар зор рөл атқарды. Басқарушылар сонымен қатар әскери жетекшілер де болып, олар қағаннан қызмет үшін үлестер алып отырды. үлестік иеліктер әскер жасақтап отырды.
Деректемелерде кимектердің этникалық және тілі жағынан түріктерге жататыны бірауздан жазады. Кимек этнонимінің уақыты жағынан алғаш рет айтылуы VIIIғ жатады. Кимек федерациясының алғашқы құрамы Гардизи еңбегінде келтірілген.
Атақты түрiк тiлiнiң маманы М.Қашғаридiң еңбектерiнде де имақтар деп жазылған. IХ ғ. Ертiс пен Жоңғар алатауының арасында 12 қимақ тайпаларының бiрлестiгiнен қимақ мемлекетi құрылған. Мемлекеттiң жоғарғы билiгi ханның қолында болды. Ол мұрагерлiкке қалып отырған.
Қимақтар көк тәңірге, жер, су иелеріне, отқа, әруақтарға, Ертіс өзеніне сыйынды. Тас мүсіндер жасап соғанда табынды. Оларда манихей діні де болды. Кейін қимақ билеушілерінің ішінде ислам діні тарады. Бірақ бұқара халық арасында діни нанымның басым түрі шаманизм болды. Оларда жазу мәдениеті болды. Қимақтар мекендеген аймақтарда ІХ-Х ғасырларда ежелгі түркі жазуы бар қола айналар табылған. ХІ ғасырда қимақтардан шыққан Жанах Ибн Хақан әл Қимақ деген ғалым қимақтар туралы кітап жазды. ХІ ғасырда аяғында Қимақ мемлекеті ыдырап, үкімет билігі Қыпшақ тайпасының қолына көшті.
Қимақ қағанатының құрамына 7 тайпа құрады: эймур, имақ, қыпшақ, татар, баяндур, ланиказ, ажлар. ХІ ғ. Екінші жартысында қимақ тардың құрамына 12 тайпа енген. Олардың ішіндегі ең ықпалдысы бұл қыпшақтар. Қимақтардың туыстас тайпасы құмандар. Билеушісі жабғу, Х ғасырдан бастап қаған. Жеке тайпаның көсемі - шад түтік. Кедейленген көшпелілерді, қолөнершілер мен балық аулаушыларды ятуктер деп атаған
Өз мемлекетiнiң шегiнде билеушiлердi тағайындады. Қимақ ақсүйектерiнiң билiгi де балаларына мұрагерлiк жолмен берiлiп отырған. Қимақтардың малынан айырылған көшпелiлерiнiң /ятуқ, жатақ/ отырықшылыққа көшуге мәжбүр болғаны тарихта айтылады. Оғыздардың жерiн басып алғаннан кейiн қыпшақ хандары, күшейiп алып қимақтар мекендеген жерлерде үстемдiк құрды. Осындай саяси жағдай барысында қимақтар үстемдiгiнен айырылып қана қоймай қыпшақтарға тәуелдi болып қалды. Сөйтiп тарихта қыпшақтар мемлекетiнiң орнын басты.
6. Қарахан мемлекетi. Х ғасырдың бас кезiнен бастап Қазақстанда феодалдық қатынастар дами бастады. Қазақстанның территориясында феодалдық қатнастардың дамуы барлық аймақтарда, аудандарда бiркелкi болмады. Халықтың өмiр сүруiне қолайлы, егiншiлiк пен отырықшылық ерте қалыптасқан сауда жолы басып өтетiн Орта Азиямен көптен берi экономикалық байланыста болған оңтүстiк ауданда феодалдық қатнастар тез дамыды. Басқа аудандарда көшпелi мал шаруашылығы үстем болды. Х ғасырдың орта шенiнде Жетiсу мен Қашғардың /Шығыс Түркiстан/ бiр бөлiгiн қамтыған Қарахан мемлекетi пайда болды. Қарахан деген сөзден шыққан қарахан халқы түрiк туқымдас халық. Қарахан мемлекетi 942 жылы орнады.
Карахан мемлекеті туралы негізгі құжаттарды және хабарларды араб және парсы авторларының еңбектерінен білеміз. Қарахандық жалғыз тарихшы – имам Абул Футухал Гафира әл Алманидың «Тарихи Қашқар» кітабынан бір ғана қарахандықтардың шығуы тегі туралы азды көпті мәлімет берді. В.В.Бартольд қарахандықтардың тегін іздеуде үш тайпаны қарлұқ, яғма, шігіл (чигиль) атаумен шектеледі. Осылардан белгілі болғаны – шігілдер мен яғмалар, түркештер тайпаларының біреуі, тухсиляр, орхон түркілерінің қалдықтары қарлұқ тайпалар одағының құрамына кірді және бұл тайпалардың одағы тарихта ІХ ғасырдан бері бірге деп естелінді. Сонымен Қарахан мемлекеті қарлұқ шігіл мен яғма тайпаларынан құрылды.
Қарахан әулетінің бірінші билеушісі Білге Құл Қадыр қаған болды. Қарахан мемлекетіндегі билік екі тайпаның ақсүйектері арасында бөлінді. ІХ ғ. Қарахан тайпалық одағының негізін құраған шігілдер мен яғмалар тайпасы болатын. Шығыс бөлігінің қағаны шігіл тайпасынан шыққан. Ол Арслан Қара қаған деп аталды. Оның астанасы Баласағұн мен Қашқарда болды. Батыс бөлігінің қағаны яғни кіші қаған Таразда, кейінректе Самарқанда болды.
Қарахан қағаны Оғылшақ тұсында Самани әмірі – Исмаил Ибн Ахмад 993 жылы Таразға жорық жасады... Олар (ирандықтар) 993 жылы Тараз қаласын басып алып, оған қоса түркілердің қимақ тайпасының жерін, кейіннен ұлан байтақ жерге иелік еткен қыпшақ халқы шыққан аймақты, Ертіске барар жолды жаулап алды.
Қарахандықтар мен Саманилер арасында ұзаққа созылған ауыр соғыс басталды. Ақыр соңында түркілер жеңіп шықты. Саманилер мемлекетін түркілердің жаулап алуы Х ғасырдың соңында Қашқарда емес, Баласағұнда іске асты. 922 жылы Богра ханның Самарқан және Бұхара алғашқы сәтте жорығы жасалды. Содан соң ол Баласағұнға қайтып оралды, сол жерде сол жылы (923 ж.) Богра хан қайтыс болды.
Бірінші болып ислам дінін қабылдаған (960 ж.)Сатух Бограханның немересі Богра хан Харунның түркі мирастығының қол астындағы аздаған түркі иелігі орналасқан Испиджаб немесе Сайрамды меншіктенуі оның алғашқы қадамы болды.
Мауренахрды жаулап алғаннан кейін қарахандықтар бұл маңның негізгі қалалары болып табылатын Бұхарада не Самархандта тұрмады. Олардың орталығы алғашында Шығыс Өзгенттегі бұрын үлкен маңызды болмаған шекаралық Ферғана қаласы болды. Өзкент бұрыннан бар қала болса да, түркілер оны «Узкент» деп атап алды. Шаш маңайының негізгі қаласы Бинкентте түркі атауын алды. Бируни шығармаларынан білетініміздей, ХІ ғасырда Бинкент атауының орнына түрікше Ташкент «тас қала» атауы өмір сүрді.
1008 жылы қаңтарында Қарахан әскерлері Балх (Визирабад) қаласына шабуыл жасап, Солтүстік ауғаыстан түбегіндегі Ғазнау отрядтарынан жеңіліп, содан соң Амудариядан әрі жорыққа шыққан жоқ.
Қарахандықтар ғазнауилермен болған соғыста көптеген шығынға ұшырады. Кейн батыстық Богра Қара қаған, шығыстық Арслан Қара қағанның жері –Шығыс Түркістан болды. Шекарасы Махмұд Қашқаридың айтуымен ғана мәлім.
Ендігі Қарахан мемлекетінде Батыс, Шығыс басқару жүйесі жойылып, бір орталықтан басқарылды. Қарахан мемлекетінің астанасы Баласағұн қаласы болды. Қарахан емелекеті шығыс Түркістан, Жетісу Талас және Сырдария алқаптарын биледі. Қарахан мемлекеті тұсында орталық өкімет билігі әлсіз болды. Орта Азия жерінде көптеген қарахан иеліктері пайда болды, олар Баласағұндағы үлкен қағанға шартты түрде ғана бағынды және ол иеліктер онша тату да болмады. Арслан бастаған әкімдер Қарахан мемелекетінің жерін бірнеше үлеске бөліп, ол үлес жерлерді Қарахан әулиетінен шыққан Ілек т.б. хандар басқарды.
Қарахан билеушiлерi Исламды мемлекеттiк дiн деп жариялады. Мұсылман дiнi, түрiк тұқымдас халықтарды бiрiктiруде едәуiр роль атқарды. Қараханның астанасы -Қашқар. Қарахан ханы Тараз бен Баласағұн қалаларының да билеушiсi деп есептелдi. ХI ғасырдың басында Қарахан мемлекетi Саманидтер қарамағындағы Орта Азияның Испиджаб, Бухара, Самарканд сияқты қалаларын басып алып, едәуiр күшейе түстi. Сөйтiп бүкiл Сырдария өңiрi Қарахандардың қолына өттi.
Қарахандар тұсында түрiктердiң шаруашылығының негiзгi түрi Оңтүстiк аудандарда егiндiк, Батыс, Солтүстiк, Шығыс аудандарда мал шаруашылығы болды. Аң аулау көшпелi және жартылай көшпелi халықтың тiршiлiк ету негiзiнiң бiрi болды. Өзендерден балық аулау кәсiбi халық өмiрiнде елеулi орын алды. Егiншiлiк аудандарының халқы отырықшы болды. Қарахан мемлекетi жер иелену саласындағы феодалдық қатнастарды дамыта отырып саяси-әлеуметтiк жаңа жүйе енгiздi. Хандар өздерiнiң туыстарына халықтан мемлекеттiң пайдасына алынатын сияқты тарту еттi. Бұл ‘’Иқта’’ деп аталды. Иқтаның бiрнеше түрi болды. Иқта арқылы оны иеленушi жер иеленуге ерiктi болды. Әскери ихта салықтың ең көп тараған түрiнiң бiрi. Ихта иегерi тек салыққа ғана емес, салық төлейтiн адамға, оның жерiне де ие бола бастады. Ихта иелерi алған жерлерiн өмiр бойына иеленуге мұрагерлiк иелiкке айналдыруға ерiктi болды. Сүйтiп ихта иелерi жер иеленушiлерге айналып, ихта феодалдық жер меншiгiнiң бiр түрiне айналды. Феодалдардың шаруаларды қанатын /отырықшы аудандарға/ ең кең тараған формаларының бiрi үлескерлiк болды. Мемлекеттiң немесе феодалдың меншiгiндегi жерлер шаруаларға жалға берiлдi. Ол жердiң түсiмiнiң көпшiлiгiн үлескер жер иесiне беруге мiндеттi болды. Үлескерлерге өз меншiгiнде жерi жоқтар немесе отырықшылыққа айналған көшпелiлер едi. Жерлердi қамқорлыққа беру (коммендация) деген феодалдық жер иеленудiң түрi болды. Ұсақ жер иелерi өз жерiн бай немесе ықпалды жер иесiнiң қамқорлығына бердi. Ол ұсақ жер иеленушiнiң мүддесiн қорғауға мiндеттi болды. Бұл аухатты феодалдардың қолына жер меншiгiнiң топтасуына әкеп соқты. Малшыларға өздерiнiң баласын барымтадан т.б. зорлық-зомбылықтардан қорғау үшiн, бай-феодалдардың қамқорлығына тапсырды. Бұл да феодалдардың баþ әдiсiнiң бiр түрi едi. Карахан мемлекетiнде үкiметтi хан басқарды. Оның кеңесшiсi және көмекшiсi уәзiр болды. Карахан мемлекетi бұрынғы феодалдық мемлекеттердiң жәй ғана жалғасы болып қана қоймай, феодалдық мемлекеттердiң дамыған жалғасы болып табылды.
7.Қарақытай мемлекеті (1128-1213ж.ж.). ХІІ ғ. 30 ж. Солтүстік Қытайдан қуылған көшпелі қидандар (қарақытайлар) Жетісу мен Шығыс Түркістанды басып алды.
Қарақытайлардың құрылуы Орталық Азияның қидан тайпаларымен тығыз байланысты. Қидандар (цидань, кита, хита) б.з. ІV ғ. жазба деректерде моңғол тілді тайпалар ретінде аталады. Олар Қытайдың солтүстік жағында Маньчжурия мен Уссури өлкесінің территориясын мекендеген. 924 ж. Алтайдан бастап, Тынық Мухитқа дейінгі аса кең жер Қидан мемлекетінің (Ляо империясы) қоластына өтеді. 125 ж. Сунь Қытайы мен Чжурчжень мемлекетінің біріккен күші Ляо империясын құлатады. Қидандардың бір бөлігі чжур -чжендерге бағындырады да, қалған бөлегі енисей қырғыздарының жерін басып өтіп, Еміл өзенінің бойына жетеді, сөйтіп сол арадан аттас қала салады. Олардың, қидандардың батыс тармағы өкіметі қоластына Жетісудың бір бөлегі қарап, жергілікті түріктілдес халықтармен араласып кетуі нәтижесінде, келімсектер қара қытай аталып кете береді.
Қытайда үстемдік құрған кезде қарақытайлар өз әулетіне Ляо есімін берген. Олар қытай тарихында осы атаумен белгілі болса, мұсылман тарихшылары оларды «қара қытай» деп те атайды. 1125 ж. чжурчжен халқы Ляо әулетін бағындырып, солтүстік Қытайды өзіне қаратты.
1137 ж. қарақытйлар Қарахан мемлекетіне араласа бастады. 1141 ж. екі хандықты (батыс және шығыс) да өзіне бағындырды. Қарақытайлар императоры ғұрхан деп аталды. Әдеттегі көшпенді мемлекеттерден қарақытайлар мемлекетінің айырмашылығы – онда аймақтарға бөлінушілік болған жоқ. Оның есесіне бағынышты мемлекеттердің ішкі автономия принципі кеңінен қолданылған. Қарақытайлар Баласағұндағы қарахандықтар иелігін ғана жойып жіберді, мұнда қала тұрғындарының көпшілігі мұсылмандар болғанына қарамастан, бар істі гурхан өзі басқаратын. Ал басқа барлық басып алған аймақтарда Қашқар мен Мауреннаһрда бұрынғысынша Қарахандықтар әулеттері де өз орнында қалды. Бұдан басқа бірқатар жекелеген княздардың сарайында гурханның өкілі болатын. Шыңғысханнан жеңілген наймандар ханы Күшлік қараақытайлар мемлекетінің тағыдырын шешті. Ертістің жоғары ағысын мекендеген Наймандардың келуі, қарақытай мемлекетінің түбіне жетті.
8.Найман мен кереит ұлыстары. Наймандардың, керейіттердің, жалайырлардың ертеректегі мемлекеттері Орталық Азияның шығысында – Қазақстанға шектесіп жатқан Монғолия аумағында пайда болса да, олардың тарихының Қазақстан тарихыны тікелей қатынасы бар. Көшпелі мемлекеттілктің бастаулары Орталық Азияның гақ шығысында жатыр, ежелден Қазақстанның өз жерінде мекендеген халықтар мен тайпалардың басталатын дәстүрлермен қатар олар кейіннен қазақ мемлекеттілігіне тән болды.
Найман тайпалары одағы VIII ғ орта шенінде Жоғарғы Ертіс пен Орхон аралығында «сегіз - оғыз» деген атаумен пайда болған.
Жері: Хангайдан – Тарбағатайға дейін.
«Ляо - шин» қарағанда, Х ғ Орталық Азия даласын жауынгер көшпелі тайпалар мекендеген, бұл деректемеде олар цзу – бу ортақ атаумен аталады. Олар (цзу - бу) тура Тарбағатайға дейінгі Оралық Азия аумағына қоныстанған. Кидандардың Ляо әулеті кезеңінде «Ляо - ши» беттерінде «найман» атауы пайда болады, ол бәлкім, цзу – будың батыс тобы деп аталуы мүмкін. Түрікше мағынасында «сегіз тайпаның одағы» деген, баламасы бар, яғни найман деген монғол атауын да оларға Ляо әулеті кезінде ионғол тілдес қидандардың бергені күмәнсіз. Найман тайпалар одағы ХІІ ғ бірінші жартысында Елюй Даши бастаған қидандардың Жетісу жеріне кетуіне байланысты аталады.
Деректемелердің көрсеткеніндей, ХІ ғ найман тайпалары Селенга мен Орхон өзендерінің сағасынан Алтай тауларының шығыс сілемдеріне дейінгі аумақты алып жатқан.
Керейіттер туралы алағшқы мәліметтер ХІ ғ соңғы ширегіне жатады, олардың христиан дінін қабылдауына байланысты айтылады. Жері – Тола өзенінің аңғары, Орхон өзенінің орта ағысы және Онгын өзенінің аңғары. Шыңғысхан шапқыншылығы қарсаңында керейіттер бүкіл қазіргі Монғолия мен Алтай аумағында үстемдік еткен, монғолдар да солардың қоластында болған.
Жалайырлар Шыңғысхан имеприясының өрлеу кезіне қарай Хилок және Селенга өзендірінің бойында мекендеген.
Шаруашылығы. Наймандар, керейіттер, жалайырлар негізінен мал шаруашылығымен айналысқан.
Деректемелер жалайырлардың наймандар мен керейіттердің көшіп – қонуын 2 түрге бөледі:
азды – көпті үлкен топтар болып көшкен (күрен әдісі)
жеке әулеттер оқшауланып немесе шағын бірлестіктер болып көшіп жүрген.
Шыңғыс - хан империясының құрылуына байланысты көшіп – қонудың күрен әдісі жайылып, әскери ұйымдық қана қолданылды. Наймандардың басты байлығы үйірлі жылқы болды.
Бірақ наймандар, керейіттер, жалайырлар бір ғана мал шаруашылығымен тіршілік ете алмайьын еді, бұл топшылық алуан түрлі жабайы аңдар мен ішінара балық аулаумен толықтырылып отырды. «Сонымен, - деп жазады Рубрук, - олар өз тамағының едуір бөлігін аң аулау арқылы табады».
Орталық Азияның көшпелі тайпаларының ХІІ ғ бойында күш – қуатының артуы олардың ең ірілерінде наймандарда, керейіттерде, жалайырларда – алдыңғы феодалдық мемлекеттік құрылымдар - ұлыстардың пайда болуына жеткізді. Б. Я. Владимирцевтың көрсеткеніндей, ұлыс алғашқы қауымдық құрылыстың институты болған жоқ, Ұлыс ру емес, тайпа да емес, ол рулық – тайпалық институттардан жоғары тұрды. «Ұлыс» ұғымы ол кезде «халық» дегенді білдіреді. Ұлыстың құрамында қандас туысқандардың болуы міндетті емес еді, оған хан руының өкілдері ғана емес, сонымен бірге бөгде адамдар да енді. Әрбір ұлыс белгілі бір аумақты иеленді, наймандар мен керейіттердің ең үлкен күшті ұлыстарының өз шекаралары болып, олар ара – тұра болса да қорғалып отырды. Шыңғысхан талқандаған керейіттер ұлысының билеушісі Ван – ханның наймандар иелігін қорғаған найман қарауылымен қақтығыста қаза тапқаны мәлім.
Армян авторы Степанос Епископ монғол сарайы жанындағы жоғары лауазымды қайраткерлердің бірі жайында айта келіп, былай дедй: «Бұл адам саны ең көп және күшті жалайыр тайпасынан болатын. Бұл жалайыр тайпасы үлкен – үлкен 10 таршақтан тұрады, олардың әрқайсысы жекелеп алғанда үлкен халыққа айналды.
Ұлыстарды «хандар» басқарған. Хан ұлыс билеушісі басқару аппаратын, бірінші кезекте хан ордасын, оның күзетін басқару және әскерге, жасаққа қолбасшылық ету органдарын құрды. Мемлекеттік биліктің белгілі бір институты ретінде – орда көшпелерде сонау кидандар заманынан белгілі. Хан ордасы басқару орталығы, ұлыстың өзінше бір үкіметі болды.
Хан мен мемлекет мүлкінің арасында айырма болған жоқ. Керейіттер ұлысының билеушісі Ван – ханның «өз жайлаулары мен қысқы жайылымдары болды,» яғни хан жайылымдары қатаң белгіленді. ұлыстың әскерлері ХІІ ғ өзінде – ақ 10, 100, 1000, түмендер бойынша құрылған отрядтарға бөлінді. Найманның мемлекеттік істері қағаз жүзінде жүргізілген. Қағаздар ұйғыр жазуымен жазылып, хан мөрімен бекітілген.
Керейіттер мен наймандар, ең алдымен оның билеуші тобы несторияндық бағыттағы христиандар болды. Ақырында христиан діні кейіннен Шыңғыс хан әулетіне де енді.
Деректемелер наймандар мен керейіттердің көрші тайпалармен соғыстары туралы мәліметтерге толы Рашид ад – Дин: «Керейіттер көптеген тайпалармен, әсіресе найман тайпаларымен көп жауласты.» деп жазады.
Қытай деректемелерінде керейіттер мен наймандардың көшпелі көршілермен ғана емес, сонымен қатар отырықшы мәдениеті бар мемлекеттермен - Танғұт мемлекетімен (Си Ся) және ұйғыр иелігімен тығыз мәдени және саяси байланыстар жасағаны туралы мәліметтер де бар. Наймандар мен керейіттердің билеуші тобы ұйғырлардың ықпалымен несториян бағытындағы христиан дінін, ұйғыр жазуын қабылдады.
«Юань – ши» қазіргі Қазақстан аумағында мемлекеттік құрылымы болған қаңлылар мен керейіттердің өзара саяси және аумақтық байланыстарының қалыптасқанын, бірқатар қаңлы шонжарларының өкілдерінің керейіттер билеушісі Тоғұрыл – Ван – ханда қызмет атқарғанын көрсетеді.
Наймандар мен қаңлылардың туыстығын ертеректе VII ғ екінші жартысында ұйғыр саяхатшыларының да көрсеткенін қосуға болады.
9. Қыпшақтардың аты тарихта VIII ғасырдан белгiлi бола бастады. Ол кезде қыпшақтар қазiргi Шығыс Қазақстан территориясын мекендеген. Х ғасырда олар Қазақстанның батыс, солтүстiк өлкелерiне дейiн тараған. VIII-Х ғасырларда олар қимақтар мемлекетiнiң құрамында болған. Алайда ұзамай қимақтардың әлсiреуiне байланысты билiк қыпшақтардың қолына көше бастаған. Олар Сырдария, Арал, Каспий өлкесiн басып алып Хорезiмнiң солтүтiгiне тақап келедi. Хорезмдықтар олармен сауда жасап оларды әскери қызметке тартты. ХI ғасырда Қыпшақтар Ертiстен Волгаға дейiнгi ұлан байтақ жердi мекендедi. ХI ғасырдың орта шенiнде қыпшақтардың алды оңтүстiк орыс далаларына дейiн барып онда половецтер деп аталды. Қазақстан территориясында қалған қыпшақтар Дешт Қыпшақ деп аталды. Қыпшақтардың құрамына Қазақстан территориясын өздерiнен бұрын мекендеген халықтар кiрдi. Бұлардың барлығы дерлiк түрiк тiлдестер. Қазақ халқының қалыптасуына Шығыс қыпшақ үлкен роль атқарды.
ХІ ғасырдың басында Ертістен Еділге дейінгі ұлан ғайыр далалық аймақта қимақтардың орнына келген қыпшақтар үстемдік етті. Қыпшақтар туралы алғашқы деректерді қытай жазбаларынан көруге болады. Қыпшақтар ең әуелі Алтай, Саян тауларының баурайларын мекендеген. ҮІІ ғасырда олар Қазақстан жеріне Алтайдағы телэ тайпаларының құрамында қоныс аударып келген. Тарихи деректерде оларды «тоқсан екі баулы қыпшақ» деп те атайды. Бұл олардың түркі тілді тайпалардың ішіндегі сан жағынан көп болғандықтан осылай атаған.
ХІІ ғасырда Қыпшақ хандығы бүкіл Еуразия кеңістігінде үстемдік етті. Сол себепті, қыпшақ тайпалары орналасу аймағына қарай алтай-сібірлік қыпшақтар, далалық қыпшақтар, Орал аймағы қыпшақтары, Дон қыпшақтары, днепрлік қыпшақтар болып бірнеше топқа бөлінген. Орыс жылнамаларында оларды половецтер, Еуропа деректерінде коман немесе куман, Шығыста қыпшақ деген атумен кездеседі.
ХІІ ғасырда қыпшақ тайпалары Алтайда, Ертістің жоғарғы жағында наймандармен, қаңлылармен, керейттермен шектесті, солтүстікте қырғыздар және хакастармен көрші болды. Қыпшақ тайпаларының басында қаған, одан төмен қарайхан, тархан, басқақ, бек, байлар тұрды. Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және сословиелік жағынан тең болған жоқ. Негізгі теңсіздік малға деген жеке меншік еді. Жылқы басты байлық болып саналды. Бай адамдар бірнеше мың жылқы ұстаған.Төменгі тапқа малы аз шаруалар, кедейлер жатса, ал қолға түскен тұтқындар құл ретінде пайдаланылды.
Қыпшақ хандары Орта Азия мемлекеттерімен, әсіресе Хорезм шахтары және салжұқтармен табанды күрес жүргізді. 1065 жылы салжұқтардың билеушісі Алып Арсылан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға шабуыл жасайды. Қыпшақтарды жеңіп бағындырғаннан кейін, ол Жент пен Сауранға жорыққа шығады. Соғыстан жеңіліс тапқан қыпшақ тайпаларының бір бөлігі Хорасан салжұқтарына тәуелдікке түсті. Алайда, осыған қарамастан ХІ ғасырдың соңғы ширегінде қыпшақтар Маңғыстау мен Каспий теңізінің шығыс жағалауында бұрынғыша өз билігін жүргізіп тұрды. 1096 жылы «Құдыретті» хан бастаған қыпшақ бірлестігінің әскерлері Хорезмге қарсы жорық жасады, бірақ ол сәтсіздікпен аяқталды.
ХІ ғ. аяғы – ХІІ ғ. бас кезінде Жент, Янгикент, төменгі Сырдарияның тағы басқа қалалары қыпшақ көсемдерінің қолына қараған. Хорезмшахы Атсыз (1127-1156 жж.) Жентті жаулап алады, сонан соң солтүстікке қарай бет алып, өз қарауына Маңғыстауды да қосады. 1133 жылы Жент қаласынан Дешті Қыпшақ қаласына тереңдеп жорық жасаған Атсыз қыпшақтарды ойсырата жеңеді. Дәл осы кезден бастап қыпшақ хандығының әлсіреу басталады.
Хорезм билеушілері Текеш пен Мұхаммед қыпшақ билеушісі Қадыр Бүке мен оның немере інісі Алып Деректің арасындағы бітіспес тақ үшін таласты пайдаланды. 1195 жылы Текеш ( 1172-1200 жж.) Сығанақты басқарып отырған Қадыр Бүке ханға жорыққа аттанады. Бірақ, шайқас кезінде Хорезм шахының түріктердің ұран тайпасынан құрылған сарбаздары қыпшақтарға қосылып Текешті жеңеді. 1198 жылы Текештің ұлы Мұхаммед Алып Дерекпен одақтасып Қадыр Бүке ханға қайта жорық жасайды. Соғыс барысында Қадыр Бүке жеңіліп Хорезмге жеткізілді. Хан билігі енді Алып Дерекке көшіті. Қыпшақ ханының онан әр күшейіп кетуінен қорыққан Текен Қадыр Бүкені босатып оған әскер береді. Алып Дерекке қарсы аттандырады. Сол соғыста Алып Дерек қаза табады, бірақ Қадыр Бүке хан өзі де Хорезм шахқа тәуелді болады. Хорезм билеушілері әйелдерін қаңлы мен қыпшақтардың хан әулетінен алып отырған.
Хорезм шахы Мұхаммед \1200-1220 жж.\ өз мемлекетінің құрамына Сығанақ жерін қосып алады. Сығанақ иелігінен айырылып қалғанына қарамастан қыпшақтар Хорезмге қарсы күрестерін жалғастыра береді. Мұхаммед 1216 жылы қыпшақ билеушісі Қайырханға қарсы аттанған әскери жорықтарының бірінде ол Ырғызға дейін жетеді. Осы кезде ол Торғай даласында қыпшақтар еліне қашып кірген меркіттерді қуалап келе жатқан Шыңғысхан қолымен соқтығысады, сөйтіп монғол басқыншыларының дәуірі басталады.
Қыпшақтардың басты шаруашылығы мал өсіру болды. Олар жылқы, қой, сиыр, өгіз, түйе өсірді. Түйе құмды, топырағы ащы, тұзды және шөпсіз жерлерде ең пайдалы да қолайлы үй жануары болды.
Қыпшақтар аңшылықпен де айналысқан, олар садақ пен жебеден басқа лашын бүркіт сияқты құстарды, жүйрік тазыларды пайдаланған.
Қыпшақ қоғамында малсыз кедейлер егіншілікпен, соның ішінде өзен бойларында суармалы егіншілікпен айналысқан. Қыпшақтарда үй кәсібі, қолөнер жақсы дамыған. Олардың ағаш шеберлері, темір ұсталары, зергерлік өнермен айналысатындар өздерінің қажетті жақсы бұйымдар жасаумен көзге түсіп дараланған. Оны қыпшақтардың артына қалдырған заттарынан көруге болады.
Қыпшақтардың бiразы жартылай көшпелi отырықшы болып егiн шаруашылығымен айналысты. Егiстiк жерлер Сырдария, Сарысу, Есiл өзендерiнiң бойында болды. Олардың бiр бөлiгi суармалы егiншiлiкпен де айналысты.
Мұны Ұлытау, Торғай өлкесiндегi суару жүйесiнiң, тоғандардың қалдығы дәлелдейдi. Олар аң суарумен де шұғылданды. Балық та аулаған. Қыпшақтар феодалдық қатнастарда болды. Қыпшақтар ел деп аталатын бiрлестiктерге бiрiктi. Мал жеке меншiкте болды. Осы меншiкке қол сұғу қатал жазаланып отырды.
Қыпшақ мемлекетi Русь, Кама балгарларымен, Орта Азия халықтарымен экономикалық қарым-қатнас жасап отырды. Олар мал мен малшаруашылығы өнiмдерiн Европа, Орта Азия елдерiнiң қол өнер бұйымдарына айырбастап отырды. Қыпшақ бiрлестiгi феодалдана бастаған мемлекет болды. Бұл мемлекеттi хан басқарды. Хан үкiметi мұрагерлiк арқылы жалғасып отырды. Қыпшақтар Сырдария өлкесi үшiн Хорезм шахпен күрестi. Хорезм шах қыпшақ жерiне дүркi-дүркiн шабуыл жасап оның кейбiр өлкесiн, қаласын жаулап алып отырды. Монғол шапқыншылығы төнiп келген кезде Хорезм шах пен қыпшақ арасындағы алауыздық олардың моңғол шапқыншылығына жем болуына әкеп соқты. Қыпшақтар түрiк тiлдес халық, қазақтың ата бабасы. Қазақ халқы қалыптасуының алдында ғана Қазақстан жерiн мекендеген қыпшақтар қазақтың халық болып қалыптасуының ұйытқысы болды.
Бақылау сұрақтары :
Түрік қағанаты Орта азидағы саяси үстемдікке кімнің тұсында қол жеткізді?
Батыс түрік қағанатында қағанның өкілі, салық жинаушы?
Батыс түрік қағанатында сот қызметін атқарушылар?
Түргеш қағанатында 715-738 ж.ж. елді кім биледі?
Қарлұқ билеушісі қашан қаған атағына ие болды? Қандай оқиғалар себеп болды?
Қарахандықтар Мәуераннахрды қашан жаулап алды?
«Ихта», «коммендация» терминдерінің түсінігін беріңіздер?
Қыпшақтардің билеушілері қай тайпаның өкілдері болды?
Наймандардың Жетісудағы билеушісі?
Кереиттердің астанасы?
Кереиттер мемлекетінің құрылысы?
«Ұлыс» деген не? «Үлес» -тен қандай айырмашылығы бар?
Лекция тақырыбына сәйкес СӨЖ тапсырмалары
ҮІ-Х ғ.ғ. Қазақстанның экономикалық және мәдени өмірі.
ХІ-ХІІ ғ.ғ. Қазақстанның экономикасы мен мәдениеттің дамуы.
Әдебиет тер тізімі:
1. История Казахской ССР. Т. І, ІІ. А., 1979.
Аманжолов Қ. Түркі халықтарының тарихы. І, ІІ т. А., 2002ж.
3. Қани М. Қазақтың көне тарихы. А., 1993ж.
Күзембайұлы А. Єбіл Е. История Республики Казахстана. Астана., 2000.
Қозыбаев М.К. Тарих зердесi. Алматы, 1998 т.1 т., 2
№6 лекция
Тақырып: Қазақстан монғол жаулаушылығы дәуірінде (ХІІІ ғ.).
Жоспар:
1. Монғол империясының құрылуы.
2. Шыңғысханның Қазақстанды басып алуы.
3. Алтын Орданың территориясы, саяси құрылымы, тілі, мәдениеті.
4. Шағатай мемлекеті.
Лекция мақсаты: Монғол империясының негізін салушы - Шыңғысханның жорықтарын, мемлекет құрылысы мен саясатымен студенттерге жүйелі түрде, ғылыми негізде таныстыру. Алтын Орда, Шағатай мемлекеттерінің саяси тарихын қарастыруда мәселеге қатысты деректерді, олардың түрлерін меңгеруге үйрету.
Лекция мәтіні:
1. ХІІ ғасырдың аяғы мен ХІІІ ғасырдың басындағы Орта Азия мен Қазақстан далаларында билік үшін тайпалар арасындағы күрес асқынып кетті. Күрес барысында монғол билеушілері Темучиннің мейрейі үстем болып ол Орта Азия тайпаларының басын қосқан құдыретті билеушіге айналды.
Ол белгілі монғол билеушісі ноян Есугэй (Есікей) бахадур отбасында кейбір мәліметтер бойынша 1162, екінші дерек бойынша 1155 жылы дүниеге келіпті. Монғол аңызына сүйенсек, Темучиннің әкесі қият-борджигін руынан, анасы қоңырат қызы. Әкеден ерте айырылып Темучин жастайынан көп қиыншылықты басынан кешіреді. Ержеткен соң сенімді жігіттерден қол жинап, ержүрек жауынгер деген атқа ие болады. ХІІ ғ ақырында Орта Азия далаларының ықпалды көсемдері дәрежесіне көтерілді.
Темучиннің мәртебесін көтеруде оның керейттер ұлысының билеушісі Тоғұрыл Ван ханмен ынтымақтасуы маңызды рөл атқарды. Керейттердің наймандармен, монғол тілдес татарлармен,меркіттермен соғысында ол оның вассалы ретінде шайқасты.
1185 ж. Ван ханмен Темучин бірігіп Селенга өзенін сағалаған меркіт тайпасын талқандайды. Осы жеңістен кейін Темучинге барлас, жалайыр т.б. рулар келіп қосылады.
1198 ж.екеуі татарларды талқандайды. Темучин жол жөнекей татарларға қарсы соғысқа қатыспағаны үшін Керулен өзенінде отырған монғол тайпасы джуркінді талқандап оның басшысын өлтіреді.
1199 ж. Темучин мен Ван хан найман хандарының бірі Бұйрыққа шабуыл жасайды. Әскерін жинап үлгерменеген Бұйрық хан жеңіледі. Енді Темучинге Бұйрық ханның бауыры Даян хан әскерін жинайды. Бұл соғыста да Темучин жеңеді.
1200 ж. Темучин мен Ван хан меркіттерге екінші соққы береді. 1201ж. Джамуха наймандардан, меркіттерден,джатжираттардан т.б. тайпалардан қол жинап Темучин мен Ван ханға қарсы шығады. Алайда бірікке күш жеңіліс табады.
1202 жылы Темучин татар ұлысын түпкілікті талқандайды. Осы жылы Бұйрық хан басқарған наймандармен меркіттерден тұратын коолиция құрылады. Темучинмен соғысуға бас тартады. Осы кезде Темучин мен Ван ханның да арасы жақсы болмайды.Дегенмен үш күндік шайқаста Ван хан жеңіліс тауып наймандардан қашады. Даян ханның әскерлеріне ұсталып өлтіріледі. Ван ханның басы кесіліп күміспен күптеліп Даян ханға табыс етіледі. Аңыз бойынша қиын қыстау сәттерде Даян хан осы қу баспен ақылдасады делінген. Бұл жағдай ІХ ғасырда Киев князі Святославпен қыпшақтардың арасында соғыста қаза тапқан княздің басын кесіп күміспен күптеген.
1203-1204 жылы қыста Даян хан Темучинге қарсы қол жинайды. Бұны естіген Темучин 45 мың атты әскерімен шабуылды өзі бастайды. Нагу тауының етігінде соғыс басталады. 55 әскері болса да соғыс тәжірибесі жетпейді. Сөйтіп Даян мен Бұйрық өлтіріледі, Даянның баласчы Күшлік құтылып кетеді.
Осы соғыстардың нәтижесінде Темучин Орта Азияда жалғыз билеуші болып шыға келді. 1206 жылы Онон өзенінің бастауында Темучинді қолдаушы көшпелі билеушілер бас қосып, қасиетті ақ туды көтеріп, құрылтай шақырады да Темучинді ұлы хан Шыңғысхан деп жариялайды.
Әскери ұйымға негізделген Шыңғысхан мемлекеті оң қанат (барұнғар), сол қанат (жоңғар), орталық (гол) болып үш аймаққа бөлінді. Әрбір аймақ 10 мың адамнан құрылған түменге, «мыңдық» -он «жүздікке», ал «жүздік» - он «ондыққа», бүкіл монғол әскері 95 мыңдыққа бөлінді.
1207-1211 жылда Сібір мен Шығыс Түркістан халықтары –бурят, якут, ойрат, қырғыз, ұйғыр халықтарын бағындырды. Танғұттың Ся-Ся мемлекетіне қарсы жорық жүргізді.
1208-1209 жылдары наймандар монғолдардан жеңіліс тауып, Күшлік ханның бастауымен Жетісуға келіп паналайды, ал меркіттер Орталық Қазақстан даласына қашты. Күшлік хан қарақытайлықтарды басып алып, билікті қолына алды. Ендігі оның мақсаты қарлұқтарды, қаңлыларды және ұйғырларды бағындыру мақсатымен жорықтар ұйымдастыра бастайды.
Қарлұқтар ханы Арслан ұйғыр идикуты Барчук арттегин наймандардың жауы монғолдардан көмек сұрайды. 1211жылы ұйғырлар мен қарлұқтар өз еркімен Шыңғысханның құзырына көшкенін қытай, монғол, араб-парсы деректері хабарлайды.
1215 ж.ж. Цзинь мемлекетiнiң астанасы Чжундуд (Пекин) басып алды. 1216 жылы Солтүстік Қытайдағы әрекет сәтімен аяқталған соң моңғолдар Батысқа жылжуын жалғастырады. Шыңғысхан үлкен ұлы Жошыға меркіттерді, сүйікті қолбасшысы Жебе Ноянға Күшлік ханды бағындыруды табыстады.
1218 ж. Күшлік хан талқандалып, монғолдар Жетісуға келеді. Оларды жергілікті мұсылман халқы қуанышпен қарсы алады.
Шыңғысхан бұдан кейiн Европа мен алдыңғы Азияға жол ашатын Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алуға ерекше мән берiп даярланды.
2. 1211 жылы Құбылай бастаған монғол әскерi Жетiсу жерiне, одан соң Оңтүстiк Қазақстанға, Орта Азияға баса көктеп кiрдi. 1219 жылы күзде Шыңғысхан 150 мың әскерiмен Отырарды қоршауға алды. Нәтижеде “Отырар апаты” деген қайғылы оқиға болды. Отырар әмiршiсi Қайырханның басшылығымен отырарлықтар бар күш-жiгерiн салып қорғанды. Кейбiр деректерде Қайырханның 20 мың әскерi болды десе, басқа бiр деректерде 50 мың әскерi болған деген пiкiрлер бар. Отырар 5-ай бойы қоршауда болды. Тек әскер басы болған Қараджы-Қаджибтiң монғолдарға Отырардың қақапасын ашып беруi (сатқындығы) монғолдардың қалаға баса көктеп кiруге мүмкiндiк берген. Алайда Отырар бұдан кейiн де бiр ай бойы монғол басқыншыларына қарсылық көрсетiп қорғана бiлген. Тек қаланы қорғаушылар түгел қырылғаннан кейiн барып, 1220 жылы февральда алынды. Отырар әмiршiсi Қайырхан қолға түсiп Шыңғысханның әмiрiмен көмейiне қорғасын құйылып өлтiрiлген. Отырар қаласы жермен жексен етiлдi. Сыр бойындағы басқа қалаларды да монғол әскерлерi басып алды. Сонымен Шыңғысхан әскерлерi 1221 жылы Хорезмдi жаулап алумен Орта Азиядағы соғысты аяқтады.
1219-1224 ж.ж. аралығында Монғол шапқыншылығы нәтижесiнде Қазақстан мен Орта Азия Шыңғысхан империясының құрамына кiрдi.
Орасан зор империя құрған Шыңғысхан басып алған жерлердi өзiнiң 4 баласына ұлыс етiп әрқайсына үлестiрiп бөлiп бердi. Қазақстанға жасаған монғол шапқыншылығының монғол жаулап алушылары көптеген халықтардың экономикалық және мәдени прогресiн, олардың саяси, әлеуметтiк және этникалық дамуын ұзақ уақытқа шегередi. Монғолдардың жаулап алу салдарынан өндiргiш күштер талқандалып, адамдар жаппай қырғынға ұшырады. Өркендеп тұрған қалалар жер бетiмен жексен болып күйредi. Материалдық және мәдени байлақытар жойылды, экономиканың дамуы ұзақ уақытқа артқа шегiнiп кеттi. Ондаған мың тамаша қолөнер шеберлерi құлдыққа айналды. Ел iшiнде iндет меңдедi, ашаршылық, жоқшылық кең орын алды. Бағындырылған халық хан үйiне тиесiлi деп саналып оларға ауыр салықтар мен мiндеткерлiктер жүктелiп отырды. Хан сарайы мен өзiнiң әмiршiлерiнiң пайдасы үшiн көшпелi мал шаруашылығымен шұғылданатын халық құшыр (ұшыр) салығын төлеуге тиiстi болды.
Шыңғысхан ат тұяғы жетер жердің бәрін өзіне қаратуды алға қойды. Орта Азия мен Қазақстан жерін өзіне қарату оған Шығыс Еуропаға және Таяу Шығысқа апаратын жолды ашты. Осы себепті бұл жорыққа Шыңғысхан мұқият даярланды. Мұсылмандарға қызмет еткен мұсылман көпестер мен қашқындар қарақытайлар мемлекеті, кейінде Хорезм шахы туралы мәліметтер тасумен болды.Шыңғысхан Орта Азияға сауда керуенін жіберді. Онда 450 адам, 500 түйе бар еді. 1218 жылдың жазында керуен Отырарға жетеді. Отырар билеушісі Қайыр хан көпестердің тыңшы екенін біліп барлығын өлтіруге бұйрық береді. Енді Шыңғысхан Хорезм шахына Қайыр ханды беруін талап етеді. Бірақ осы талапты айтуға келген елшілер де өлтіріледі. Осылайша Шыңғысхан Хорезмге жорық жасады.
Жорық 1219 жылдың қыркүйек айында басталды. Шамамен 150 мың әскер жинаған Шыңғысхан Ертістен Сырдарияға бет алды. Отырарды қоршауға Шыңғысханның екі ұлы – Жент пен Янгикентті, үшіншісі қосындарды алуға, ал Шыңғысханның өзі негізгі күшпен Бұхараға жылжиды.
Отырар билеушісі Қайырханның қол астында шамамен 20-25 мың әскер бар еді. Қаланы қоршау бес айға жуық созылды. Хорезмдік әскербасы Қараджахаджибтің сатқындығынан жау қалаға кіреді. 1220 жылдың ақпанында Отырар толығымен жау қолына көшті. Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы Сыр бойындағы қыпшақтар астанасы Сығанақты 7күн және 7түн қоршады. Ақыры басып алған соң тұрғындарын қырып тастады.
Шыңғысхан қолы Сырдың бойымен төмен жүріп отырып, Өзгент және Баршыкент қалаларын қарсылықсыз ақ алды. Ашнасу қаласын қорғаған кедейлер қатты қарсылық көрсетті. Бірақ күш тең емес еді.
Бұдан кейін Жент пен Янгикент қалалары құлады. 1220 ж. Жошы хан Жент қаласында өткізді. 1221 жылы Үргеніш қаласын бағындырған соң Аралдың Солтүстік шығысындағы елді мекендерге бет алды. Қыпшақтар қарсылық көрсеткенімен ең соңында тізе бүкті. Жебе ноян мен Сүбедей батыр басқарған Қыпшақтар қарсылық көрсеткенімен ең соңында тізе бүкті. Жебе ноян мен Сүбедей батыр басқарған 30 мың әскер Солтүстік Иран арқылы 1220 жылы Кавказға кірді де аландарды, қыпшақтарды половецтерді және Калкадағы орыстарды талқандаған соң Қазақстан даласы арқылы Шыңғысхан ордасына 1224 жылы оралды. Осылайша 1219-1224 жылы монғол шапқыншылығы нәтижесінде қазіргі Қазақстан мен Орта Азия Шыңғысхан империясының құрамына енді.
Жошы ұлысына Ертіс өзенінен батыс Еуропа жеріне дейін. Шығыс Дешті Қыпшақ даласы, Арал, Сырдарияның төменгі ағысы, Жетісудың солтүстік Шығыс бөліктері.
Шағатай ұлысы Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан (Жетісу) мен Орта Азия жерлерін алды. Астанасы Алмалық қаласы. Ұлысқа Шығыс Түркістан жері де енген.
Үгедей ұлысы Батыс Монғолия, Алтай, Тарбағатай, Ертістің жоғарғы ағысы.
Төле ұлысы Монғолия жерін билеген.
Немерелер ұлысы
Батый ұлысы Алтай тауынан Дунай өзеніне дейінгі жерлер. Орталығы Сарай Бату. Еділ өзені бойында, кейін Сарай Беркеге көшірілді (Алтын Орда).
Шайбан ұлысы Орал, Ырғыз, Тобыл, Сарысу және Сырдария өзенінің төменгі ағысы жерлері.
Ежен ұлысы Шығыс Дешті Қыпшақ жері, Сырдария өзенінің төменгі ағысы.
Шыңғысханның және оның iзбасарларының соғыстары жаулап алынған елдердiң ғана емес сондай-ақ бүкiл Монғолияның өздерiнiң де өндiргiш күштерiн күйзелiске ұшыратып құлдыратты.
3. Алтын Орда. 1243 жылы Еділдің төменгі бойында Алтын Орда мемлекеті құрылды. Алғашқы билеушісі Батый хан болды (лақап аты - Сайын). Территориясы Шығыс Дешті Қыпшақ, Хорезм, Батыс Сібір территориясының бір бөлігімен қоса Алтай тауынан Дунай өзеніне дейінгі жерлер. Алтын Орданың астанасы Сарай Бату (Астрахань маңы) деп аталды. Кейін Сарай Берке деп ауысты. Сарай Берке –Азиядан Еуропаға баратын ірі сауда орталығы болды. Орыс князьдықтары Алтын Орда мемлекетіне салық төл Орыс князьдықтары Алтын Орда мемлекетіне салық төлеп тұрды.
Алтын Орда ұлысы бір текті емес. Алтын Орданың көшпелі халқын негізінен түркі тілдес тайпалар қыпшақтар, наймандар, қаңлылар т.б. құрады. Отырықшы халқы Отырықшы халқы мордвалар, орыстар, хорезмдіктер құрады, ал монғолдардың өзі өте аз болды. ХІІІ- ХІҮ ғ Алтын Орда ғ Алтын Орда мемлекетіндегі халықтың барлығын татарлар деп атаған. Тілі қыпшақ тілі. ХІҮ ғ монғолдар толығымен түркіленді.
Бір жағдайда Алтын Орда деп Батый мен оның мирасқоры Беркенің жеке иелігіндегі жерлерді яғни Повольже мен Солтүстік Кавказды айтқан, ал енді бір жерде түгелдей Жошы ұлысы айтылған Батый 1227-1255ж Алтын Ордаға билігін жургізуде көп беделге ие болды (баласы өзінің мирасқоры Мөңкемен бірге) биледі. Алайда Батый да оның мирасқорлары да Алтын Орданың тағында бір тұтас мемлекетті басқарушылар болмады. Жошы ұлысы үлестерге оның көптеген ұлдарының ұлыстарына ыдырады. Алтын Ордада, өз кезегінде, ұлыс жүйесі қалыптасты. Алтын Орда астанасы Еділ сағасындағы Сарай қаласында болды; көп кешікпей ол Азиядан Еуропаға баратын керуен жолындағы аса ірі сауда орталығына айналды.
Алтын Орда XIII-XIV ғасырларда күшті мемлекет болып тұрды. Бұл тұста оның мемлекет ретіндегі беделі өсіп, көрші елдермен қарым-қатынасы нығайды, шаруашылығы, мәдениеті өркен жайды. Осы кезеңдерде Алтын Орданың қол астындағы жерлерде, әсіресе Батый сарайы, берке сарайы, Керчь, Үргеніш, Хорезм, Сығанақ сияқты кенттерде қолөнер, ғылым, әдет салалары өсті. Оған, біріншіден, түркі текті ру-тайпалар мен халықтардың мәдениеті, әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина, әл-Беруни, Ас-Сығанақи, Ибн Исқақ, Фирдауси, Низами, Ахмет Ясауи, т.б. ғалымдар мен ақындардың мұраларын пайдалану мен ілгері дамыту оң әсерін тигізсе, екіншіден, көрші елдер мәдениетінен үйренудің ізгі ықпалы болды.
Алтын Орда хандары Батый (1256 ж. өлді), Берке (1257-66 ж), Мөңке-Темір (1266-80 ж.), Туда-Мөңке (1280-87 ж.); Төле-Бұқа (1287-91 ж.), Тоқты (1291-1312 ж.), Өзбек (1312-42 ж.), Жәнібек (1342-57 ж.) хандар тұсында Алтын Орданың қуаты арта түсіп, билігі мейлінше күшейді. Егер Жошы мен Батый Монғолиядағы ұлы ханға белгілі бір дәрежеде бас иген болса, Беркеден бастап Алтын Орда хандары өздерін толықтай тәуелсізбіз деп есептеді. Батыс Еуропамен, Мысырмен, Кіші Азиямен, Үндістанмен, Қытаймен сауда-саттығы өркендеді, әр түрлі кәсіпшілік пен қолөнері дамыды. Берке тұсында Алтын Ордаға ислам діні ене бастап, Өзбек тұсында ол үстем дінге айналды. Саяси өмірдің ерекше маңызды кезеңдерінде билеуші әулеттің өкілдері бастаған әскери феодалдық алпауыт-бектердің құрылтай шақырылып тұрды. Мемлекеттік құрылыс әскери негізде болды, шет аймақтарды әскери әкімшілік биледі. Қарулы күштер оң қол, сол қолға бөлініп, оларды ханзада-оғландар: түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы басқарды. Аса маңызды әлеуметтік қызметтерді атқаруға билеуші топтың өз адамдары – оғландар, әмірлер, даруға-бектер қойылды. Мемлекеттік мекемелердің басында атақты билер мен олардың көмекшілері – бақауыл, тұтқауыл, жасауыл, қази, муфти, диуан бітікшілері, талғамшылар отырды. Қалалар мен бағынышты аймақтарды басқару үшін губернаторлар – жаруғашылар, басқақтар тағайындалды. Олардың негізгі міндеті жергілікті халықты бұғауда ұстау, әскер күшімен алым-салық жинау еді. Алтын Орда халқының қоғамдық және мәдени даму дәрежесі әр келкі болды.
Алтын Орданың мемлекеттік басқару жүйесі біркездері Шыңғысхан құрған Ұлы Монғол империясының басқару дәстүріне өте ұқсас болды. Мемлекет Жошы ханның ұлысы болып есептелді. Қазақстан жерінде Шыңғысханның «Жасақ» заңдар жинағы және отырықшы аудандарда шариғат заңдары қолданылды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Шыңғысхан ұрпағы ғана хан болып сайланды. Алтын Орда мемлекеті оң қанат және сол қанат болып бөлінді. Қазіргі Қазақстан жері сол қанатқа кірген.
Мемлекеттік маңызды істер жылына бір рет шақырылатын ақсүйектер құрылтайына шешімін тауып отырды. Ханнан кейінгі басқарудың жоғарғы тобы – сұлтандар (төрелер) болды.
Әскер және дипломатиялық мәселелерге беклербек басшылық жасады. Ал ішкі мәселемен айналысатын уәзірлер атқарушы орган диуанға да басшылық етті. Салық жинау ісімен даруғалар айналысты. Сонымен қатар әскери басқару жүйесі, алым-салық істері сияқты маңызды мәселелер басқақатардың қолында болды. Ханның туыстары, нояндар, бектер және әмірлердің қолына да бірқатар биліктер қарады және ең соңында қара сүйектен шыққан билеуші тап немесе «қараша бектер» тұрды.
Мемлекетте іс қағаздар жүргізу дәстүрі орнықты. Онда арнайы хатшылар қызмет жасады. Негізінен араб әліпбиіне негізделген түрік жазуы қолданылды.
Көшпелі халықтарда (қыпшақ, монғол, татар тайпалары) жартылай патриархтық, жартылай феодалдық қатынастар үстемдік етті. Шаруалардың жағдайы мейлінше ауыр болды – олар екі жақтан бірдей қаналды: ханға да, жергілікті ірі алпауыттарға да алым-салық төледі. Бастапқыда салықтың дені хан қазынасына түсті. Кейіннен Алтын Орда хандары жергілікті билеушілерге тархандық жарлық үлестіруді кеңінен қолданды. Мұның өзі феодалдардың бағынышты халықты шексіз билеуіне және салықты өз қалауынша жинауына ерік берді. Егінші шаруалар өңделгенжерден заттай алынатын салық төледі. Серіктес шаруалар феодалдарға еріксіз жұмыс істеп, салықтарын өтеді. Бұлардың үстіне жол, көпір, көлік, арық, жүзім т.б. салықтары болды. Жеке меншікті қорғау үшін мемлекеттік заң және мемлекеттік идеология қалыптасты.
4.Шағатай мемлекеті. Хайду (Берке хан қолдаған немересі) тұсында Шыңғыс ұрпақтарының Орта Азиядағы мемлекеті біржола қалыптасты. 1269 ж. көктемінде Талас жағасында құрылтай болып, онда ұлы ханның иеліктеріне тәуелсіз Хайду билеген (1269-1301) мемлекет жарияланды. Жаңа мемлекеттің жері соғыстардағы табыстарға немесе жеңілістерге байланысты біресе кеңейіп, біресе тарылып отырды. Оған Оңтүстік Қазақстанның Жент пен үзкент жазираларын қоса алғанда Сырдария бойындағы Түркістанда бұрын Шағатай ұрпақтарына қараған аумақтың бір бөлігі, Құбылай иелігіне көшті. ХІҮ ғ. б. Шағатай әулетінің Орта Азиядағы және Жетісудағы рөлі қалпына келтірілді. Хайду өлгеннен кейін көп кешікпей, 1306-1307 ж.ж. арасында мемлекеттегі билік Барақ ханның баласы, Шағатайдың шөбересі Туваға ауысты. Ол «Шағатай мемлекетінің» негізін салушы болған.
ХІҮ ғ. Шағатай хандарының іс-әрекетінде орталықтану және Мауеранхар халқымен жақындасу жағына қарай бетбұрыс айқындала түсті. Бұл тұрғыда Туваның баласы Кебек хан (1318-1326) неғұрлым елеулі қадам жасады. Көшпелі дәстүрлерден қол үзіп, ол іле аңғарынан Мауранахрға қоныс аударды, кейбір қалаларды қалпына келтірді, ақша реформасын жүргізді, әкімшілік реформасын да өзгертті.
1346 ж. Шағатай ұрпағы мемлекетінен Моғолстан деп аталған солтүстік-шығыстағы аумақ бөлініп шықты.
Бақылау сұрақтары:
Шыңғысхан мемлекеттінің құрылым ерекшелігі?
«Отрардағы сауда керуен «саудагерлерінің» өлтіруі Қазақстан және Орта Азия жеріне жорық жасауға сылтау болды» - деген пікірге не айтасыз?
Алтын Орда мемлекеті кімнің тұсында едәуіәр күшейді?
Исламды күшейткен Алтын Орда билеушісі?
Куликово шайқасы нәтижелері?
Шағатай мемлекетінде орталықтандыру саясатын жалғастырған Кебек ханның мирасқоры?
Тақырыпқа сәйкес СӨЖ тапсырмалары
Шыңғысхан – тарихи тұлға.
Шыңғысхан және оның жорықтары.
Алтын Орданың этникалық құрылым және мәдениеті.
Алтын Орданың билеушілері
Әдебиет тер тізімі:
1. История Казахской ССР. Т. І, ІІ. А., 1979.
Аманжолов Қ. Түркі халықтарының тарихы. І, ІІ т. А., 2002.
3. Қани М. Қазақтың көне тарихы. А., 1993.
4. Күзембайұлы А. Єбіл Е. История Республики Казахстана. Астана., 2000.
5. Қозыбаев М.К. Тарих зердесi. Алматы, 1998 т.1 т., 2
6. Оссон. От Чингизхана до Тамерлана. А., 1996.
Ювалы А. Шыңғыс хан және ХІІІ ғ. Орта Азия: Қарақұрымнан Тебризге дейін. Түркістан 2004.
№7 лекция
Тақырып: XIV-XV ғ.ғ. ортағасырлық мемлекеттер.
Жоспар:
1. Ақ Орда және Көк Орда мемлекеттері.
2. Моғолстан мемлекеті.
3. Көшпелі өзбектер мемлекеті.
4. Ноғай Ордасы.
5. Сібір хандығы.
Лекцияның мақсаты: ХІV-ХVғғ. ортағасырлық мемлекеттер туралы жүйелі білім негіздерін қалыптастыру, бүкіл құндылықтарды, мәдени-тарихи тәжірибенің негізін оқыту. Тарихи үрдістің көп қырлылығын, көп түрлілігін көрсете отырып, студенттерді дүниежүзілік тарихи дамудың балама мүмкіндіктері барын түсінуге үйрету.
Лекция мәтіні:
Қазақстан тарихында ХIV-XV ғғ. айрықша орын алады: бұл кезде єр алуан түріктілді және моңғол тілді этникалық топтардан қазақ халқының өзінің құрылу процесі аяқталып, оның мемлекеттігі жергілікті этникалық негізде қалпына келтіріледі. Моңғол ұлыстары құрамына зорлықпен енгізілген халықтар мен елдердің, облыстардың дербес даму жолындағы күресі, олардың ішкі өміріндегі өзгерістер Алтын Орда мен Шағатай ұрпақтары мемлекеттің азып-тозып ыдырау процесін тездетеді, моңғол өктемдігі орнағаннан кейін Қазақстан территориясы осынау екі мемлекет құрамына кірген еді. Моңғол жаулаушылары тым ауыр экономикалық зардабы бірте-бірте жойылып, жөнделе бастады. Қазақстанның Оңтүстігіндегі егіншілік кєсібі, қала өмірі, қолөнері, өндірісі, оңтүстік – шығыстағы жер өңдеп, егін салу, қайта туып, өркен жаяды, мал саны көбейеді. Орталық Қазақстан мен Жетісу далалық аудандарының Қазақстанның оңтүстігі мен Орта Азияның көгалды аймақтары мен жүргізетін сауда байланыстары қалпына келтірілді. Қоғамдық қарым – қатынастар дамуында да бірсыпыра алға басушылық байқалады.
Моңғолдан кейінгі (XIV-XV ғғ.) Шығыс Дешті –Қыпшақ, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның (парсы және түріктілді бастаухаттарда Қазақстанның бұ бөлегі Түркістан деп аталады) орасан кең территориясындағы көшпелі және жартылай көшпелі, отырықшы – егінші халықтың бас қосып бірігуімен сипатталады.
Біріңғай халықпен оның мемлекеттілігін құру жолындағы тарихи қам – харекеттің дамуы аймақтың саяси бытыраңқылығын болдырмау ісінің аса қиын жағдайында өтеді. Қазақстан тарихының осынау аса күрделі кезеңінің бастапқы кезінде моңғол ұлыстары – Шыңғыс ұрпақтарының Дешті – Қыпшақ пен Орта Азиядағы (Мауараннахр) еншіліктері ыдырайды да, соңғы кезінде қазақтың өз мемлекеті – Қазақ хандығы құрылады. Моңғол дәуірінен соң осыаймақ халқының саяси өмірінің дамуы жергілікті этникалық негізде пайда болған бірнеше мемлекттік құрылымның оңашалануы арқылы өтеді: олар Ақ орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті), Ноғай ордасы. XIV ғ. мен XV ғ. бас кезіндегі Қазақстан халқының мемлекеттік бытыраңқылығының сақталып қалуы –енді ғана құрылып жатқан қазақ халқы этникалық жолының, үш жүздің түзілуі сияқты, ерекшелігінің тууына себепші болғанын да атап өту қажет. Сол сияқты тарихи дамудың сол кезеңінде ілгеріде айтылған мемлекеттер шеңберіндегі этникалық-саяси эволюция процессі жаңа ұйымдасып жатқан көрші түркі халықтары-қазақ, өзбек,татар, ноғай, т. б.үшін де-белгілі дәрежеде ортақ болып шыққаны да мєнді құбылыс.
1. Шығыс Дешті Қыпшақ жерінде ХІІІ-ғ.орта кезі мен ХV-ғ. І-ші ширегінде Ақ Орда мемлекеті болады. Рашид ад-Диннің жазуына қарағанда (ХІV-ғ.) Жошы ұлысының шығыс бөлігін (сол қанат), єкесінің көзі тірісінде, үш інісімен бірге, Жошының үлкен ұлы Орда (Орда Ежен,Орда Ичен) алады.
Әбілғазының айтуынша (ХVІІ) осынау жерді оған інісі Бату хан ХІІІ ғ. орта кезінде бөліп береді. Орданың мирасқорлары іс жүзінде дербес билеушілері болады. Рашид єд-Динге жүгінсек, Батухан ұрпағының вассалымыз деп сөз жүзінде ғана мойындайтын ңөз ұлысының тєуелсіз алдиярларың болады.
Ақорданың кемеліне келіп, толысқан шағы XIV ғ. екінші жартысы 60-70 жылдары Орыс хан тұсында, бірақ оның территориясы Алтын Ордаға тєуелділігі єлсіреуіне орай, бірте-бірте кеңейіп қалыптасады. Орда Еженнің ұлысына єуелгі кезде Жетісудың солтүстік – шығыс бөлегі, Ертіс өңірі, Ұлытау мен Кентауға дейін дала кіреді. Жайық, Ырғыз, Торғай, Тобыл мен Сарысу өзендері алқаптарында, Арал өңірінің даласы мен Төменгі Сырдария бойында Жошының тағы бір ұлы –Шєйбанның ұлысы болды. Плано Карпинидің айтуынша, ХІІІ ғ. орта кезінде Орда қонысы Ертіс бойында, Алакөл маңында болған. XIV ғ. Орда Ежен ұрпағы билеушілерінің өкімі Шайбан ұлысына да қазіргі Қазақстанның күллі жеріне жүрген, оған тек Шағатай мемлекетінде, сосын Моғолстан құрамында болған Жетісу ғана енбеген. Енді Ақорданың саяси орталығы Қазақстанның оңтүстігіне көшеді де, Сығанақ қаласы астана болады. Єсілі, осы оқиғаға байланысты мемлекеттің аты өзгергенге ұқсайды: бірқатар зерттеушілер Қазақстан жеріндегі осы бір мемлекетті Көк Орда деп атайды. Тегі, Орда Ежен иелігінің аты бастапқы кезде Көк Орда, ал Шєйбанның ұлысы - Ақ орда деп аталса керек. (Бєлкім, Батуханның бүкіл иелігі –Шайбан ұлысын да қоса - Ақ Орда деп аталса керек. Шєйбан ұлысы Орда ұрпақтары иелігі құрамына кіргеннен кейін, бүкіл мемлекет Ақ Орда деп аталып кетеді. Тарихи деректерде бұл атау XV ғ. бастап белгілі (Му-ин єд-Натанзи т.б. авторлар ). XIV ғ .соңынан бастап Ақ орда жері , сол сияқты өзбек ұлысы деп те аталады.
Ақ орда дербес мемлекет ретінде, моңғолдан соңғы кезеңде, шаруашылық қайта түлеп жаңғыра бастаған жергілікті түрік және түріктенген ақсүйектер ролі күшейген жағдайда туып қалыптасты. Бұл жерде қыпшақтар мен наймандар, үйсіндер мен арғындар, қарлұқтар мен керейлер, қаңлылар мен қоңыраттар, маңғыттар т.б. көптеген тайпалар қоныс еткен еді.
ХІV ғасырдың 50-60-жылдарында батыс бөлігінде, Мауараннахрда ірі түрік-манғол тайпаларының көсемдері арасында кескілескен күрес өріс алды. Қырқыс Шағатай және Үгедей ұрпақтарының маңғолдардан, түріктерден, тәжіктерден тұратын полихэтникалық мемлекетті басқара алмайтынын иеліктерінің далалық аудандарына – Моғолстанда билік жүргізе алмады. Мауаранахрдың ірі шонжарлары мен жоғарғы саудагер топтары елге мықты Билік керек екендігін түсіді. Әмір Темір өз қолына осындай билікті Шоғырландырып, күшті мемлект құра білді.
Жошы ұлысында (Алтын Орда, Ақ Орда, Көк Орда) монғолдар өте аз болды Алтын Ордаға жаулап ала жолымен біртұтас жүйеге біріктірілген тайпалар мен халықтар жиналды. Бұл мемлекет, оған күшті және жігерлі хандар билік еткен кезде болмаса, онша ұзақ уақыт болған жоқ. Бірақ олардың біреуі ¤збек хан ( ол 1312 жылдан бастап билік етті ) кезінде-ақ мемлекеттің орнықтылығын шайқалтған оқиғалар болды: мұсылман дініне кірген ол Шыңғыстан тараған тектің жаңа кіруден бас тартып, бабаларының нанымын сақтап қалғысы келген ондаған өкілдері мен барлық нояндарды қырып тастады.
50-жылдардың орта шенінде Жәнібек ханды оның үлкен ұлы Бердібек өлтіргеннен кейін, орыс жылнамасының анықтауы бойынша, ңұлыалапатң (1359-1379 жж) деген атпен мєлім болған жиырма жылдық өзара қырқыс басталды.
Алтын Орданың батыс бөлігі бірнеше иеліктерге бөлінді. Еділ бойында, Астраханда, Қырымда, Сарайшықта жергілікті єміршілер, Қара теңіз өңірінде Түменбасы Мамай орнықты. Жошы ұрпағынантараған жекелеген хандар мен ірі Тайпалардың жетекшілері оларды уақытша біріктіргенімен де, Хү ғасырдың өзінде-ақ бұл иеліктер тєуелсіз Қазан, Астрахан, Қырым, Үлкен Орда хандықтарына айналды.Қазақстан мен Түркістанның далалық аумағында жергілікті билік нығайды. ХІІІ ғасырдың ортасынан бастап Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында Ақ Орда мемлекеті өмір сүрді. Орданың мирасқорлары іс жүзінде дербес билеушілер, Рашид ад-Диннің айтуынша, өздерін Батый хан ұрпағының вассалдары деп сөз жүзінде ғана санаған ’’өз ұлысының тєуелсіз патшалары ’’болды.
ХІVғасырда Орда-Ежен тегінен шыққан єміршілердің билігі Шайбани ұлысына да таралды. Қазіргі зерттеушілердің бір қатары Қазақстан аумағында осы мемлекеттің құрылуына «Көк Орда» атауын теліп жүр. Олар Батый ханның Жайық өзенінің батыс жағындағы иеліктерін, соның ішінде Шайбани ұлысын да Ақ Орда деп атайды. Шайбани ұлысы Орда ұрпақтарының иеліктері құрамына енгеннен кейін ’’Ақ Орда’’ бүкіл біріктірілген мемлекетке көшкен болуы ықтимал. ХІV ғасырдың аяғынан бастап Ақ Орда хандарының иеліктері деректемелерде ¤збек ұлысы деп атала бастаған.
Ақ Орда ның саяси тарихы Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы Алтын Ордаға тєуелсіз хандардың өз билігін нығайту жолындағы күресімен, кейініректе - Ақ Орданың ыдырап бара жатқан Алтын Ордадағы қырқысқа араласуымен,содан соң Орта Азия билеушісі Әмір Темірдің агрессиясына тойтарыс берумен сипатталады.
Ақ Орданың Алтын Ордадан оқшаулануы ХІХ ғасырдың екінші ширегіне, Ерзен мен Мүбәрәк кезінде болған делінеді. Ол ХІV ғасырдың 60-70 жылдарында билік еткен Ұрұс хан кезінде едәуір нығайған. Сол кезеңде Темірге қарсы Ақ Орданың тәуелсіздігі жолындағы күрестіңнегізгі ауыртпалығы соған түскен еді. Кейініректе Ақ Ордадағы билікті қолға алған Темірдің қолшоқпары, Жошы ұрпағы тоқтамыс жергілікті шонжарларға және єскери ресустарға сүйене отырып, Алтын Орданың батыс бөлігін басып алып, оның ыдырауын уақытша тоқтатты. Бірақ 90- шы жылдарда орданы Темір талақандады.
ХІV ғасырдың аяғы ХV- ғасырдың басында сыртқы саяси ауыр жағдайлар мен ішкі қырқыстар кезінде Ақ Орда едәуір әлсіреп кетті. 20-шы жылдарда Ұрұс ханның немересі Барақ хан (1423-1428ж.ж.)өз әулетінің билігін бірсыпыра уақытта орнына келтірді. 20-шы жылдардың аяғында Шығыс Дешті Қыпшақтың үлкен бөлігінде билік Шайбани ұрпағы Әбілхайырдың қолына көшті де, бір бөлігі Ноғай ордасы болды. ХV ғасырдың екінші ширегінде Ұрұс хан мен Барақ ұрпақтары Қазақстанның оңтүстік аудандарында өз биліктерін сақтап қалды.
2. ХІV ғасырдың ортасы-ХVІ ғасырдыңбасында Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аумағы Моғолстан /1347-1508 ж.ж./ мемлекетіне кірді. Ол Орта Азияның солтүстік шығысында, моңғолдар кезінде ар мен талас тартыстарға, көршілес мемлекеттер тарапынан жасалған шабуылдарды тойтаруға толы.
Шыңғысханның ұлдарының бірі Шағатай ұлысы ыдырауының нәтижесінде ХІҮ ғасыр дың ортасында Орта Азияның солтүстік шығыс бөлігі, Жетісу мен Шығыс Түркістан жерінде Моғолстан мемлекеті құрылды. Қазіргі Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аумағы ХІҮ ғасырдың ортасы – ХҮІ ғасырдың басында Моғолстан мелекетінің құрамына кірді. «Моғолстан» атауына келетін болсақ, бұл сөз «монғол» сөзінен шыққан, алайда Шоқан Уәлиханов: «Моғолды монғолдармен шатастыруға болмайды. Олар мұсылман дініндегі түркі тілдес тайпалар», -деп жазды. Бұл жөнінде В.В.Бартольд та: «Ол кезде Моғолстан атанған Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның негізгі тұрғындары түркі тілдес халықтар болды», - дейді.
Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарих и Рашиди» атты шығармасында «Қазіргі күнде Моғолстан атанып отырған аумақтың ұзыны мен көлденеңі 7-8 айлық жол. Баркөл, Ертіс-Көкше теңіз, Түркістан-Ташкент, Ферғана, Қашғар, Ақсу аралығы. Олардың көпшілік бөлігінің тау мен дала (сахара) өте әдемі әрі саф таза екені сонша, мен оларды суреттеуге сөз таба алмай отырмын. Оның таулары мен даласында көлдердің көптігінен атуларын ешкімде есінде сақтап қала алмайды. Мұндай көлдер Моғолстаннан басқа еш жерде кездеспейді, ал оларды суреттеуге тіл жетпейді. Моғолстанның көпшілік жері климатының жаз кезінде мейлінше қоңыржай болатыны сонша, егер жеңіл киім (шекпені) болса, адамға басқа ешқандай киімнің керегі жоқ. Егер (өзіңе) бір (жылы) нәрсе кисең, климаттың жылы болуы себепті оны сезінесің».
Моғолстан мемлекетінің астанасы Жетісу аймағындағы Алмалық қаласы, хандықтың алғашқы хандарының бірі Тоғылық Темірдің ордасы болды.
Деректерге сүйенсек, Тоғылық Темір өзінің бар ғұмырын жаугершілікпен өткізіп, 1362 жылы дүние салады. Оның мазары Шығыс Түркістандағы Қашқар қаласының маңында орналасқан. Мазардың биіктігі 14 метр.
Моғолстан халқының негізін құраған тайпалардың ішінен дулаттар өздерінің қуаттылығымен ерекшеленді. Тоғылық Темірдің хан атануы дулат тайпасының көсемі әмір Болатшының еңбегі еді. Мырза Хайдар осыған байланысты Құндыз қаласында жазылған хан жарлығы туралы мәлімет береді. Ол жарлықта Болатшыға тоғыз түрлі артықшылық беру мәселесі айтылған. Хандық халқының құрамын духтуй, барлас, барқы, итаршы, күнжі, бекшік, қалушы, макрит (меркіт), шункарги (сұңқаршы) құрады. Олар ертеден осы өңірде өмір сүрген түркі тілдес тайпалар еді, сонымен қатар олардың қатары түріктеніп кеткен монғол тайпаларымен де толықты. Тарихи деректерде Моғолстан құрамында чарос тайпасы аталды. Бұл тайпа кейінгі дәуірде Жоңғарияны биледі. Алайда, Моғолстан мемлекетінің халқы монғол тілдес емес, түркі тілдес тайпалар болғанын айтуымыз керек. Мемлекеттік дінге келетін болсақ, бұған Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Моғолстанда бір күнде 160 мың адам мұсылман болды» деген дерегін алға тарта отырып, Тоғылық Темірдің елде ислам дінін енгізуге барынша күш жұмсағанын көре аламыз.
Моғолстанда ұлыстық басқару жүйесі үстемдік құрды, яғни барлық хандықтың аумағы бірнеше ұлыстарға бөлінді. Моғолстан мемлекетіндегі ең жоғарғы билік етуші адам хан атағына ие болды. Хан болса өзінің ел басқару ісінде көмекшілері ұлысбектерге арқа сүйеді, олар әдетте дулат тайпасының әмірлерінен тағайындалатын. Олардың басты міндеті ұлыстардан жиналған алым-салықтармен ханның қазынасын толтыру еді. Алайда мұндай» ұлыстық басқару жүйесі хандықтың бытыраңқылыққа ұшырауына алып келді. Себебі ұлыстағы билікті ұстаушы ұлысбектері, соның ішінде Жоңғария, Қырғыз өлкесі мен Жетісуда дара билік жүргізіп келген ірі рулардың ақсүйектері Моғолстандағы хандық өкіметті мойындамай, өз алдына жеке билік құруды көкседі.
Соғыс жорықтары. Рулардың кертартпалығына қарамастан Тоғылық Темір хандықты бір орталыққа бағындырып, 1361 жылы Маураннахрды толық өзіне қаратты, онда өзінің ұлы Ілияс Қожаны билеуші етіп қою мүмкіндігіне ие болды. Ілияс Қожа 1362 жылы Моғолстанда әкесінің орнына хан болып, Шағатай иеліктерін біріктіруге әрекет жасайды. 1365 жылы Ілияс Қожа Мауараннахрға жасаған жорықтарында Сырдария бойында және Ташкент түбінде Әмір Темір әскерімен кездесіп жеңіс туын көтереді. Алайда оған самарқанды алу мүмкіндігі тумады. Ілияс Қожаның тұсында хандық бірнеше бөліктерге бөлініп, өзара ішкі феодалдық қырқыс басталады. Осындай оңтайлы сәтті Әмір Темір шебер пайдалана білді.
Әмір Темірге қарсы Моғолстан мен Ақ Орда хандықтары соғыс одағын құрады. Алайда Моғолстан Қызыр Қожа хан билігінің тұсында (1385-1399жылдары) Әмір Темірдің күшіне қарсы тұра алмай, оған тәуелділігін мойындауға мәжбүр болады. Мұхаммед Хайдар мырза «Зафар-наме» кітабының деректеріне сүйене отырып, Әмір Темірдің Жетісу өлкесіне жасаған бес жорығын сипаттайды.
Әмір Темірдің жойқын жорықтарына барынша төтеп беріп, оның ықпалынан құтылып, Шу –Талас бойын өзіне қайтарып алған Мұхаммед хан 1408-1416 (18) жылдары билік құрды. Бірақ хандықтың шаруашылық негізі қалпына келе алған жоқ. Мұхаммед ханнан кейін билік төріне көтерілген Уайс ханның (1418-1429 (28) тұсында Моғолстанға ойраттардың шабуылы жиелеп, ол хандықтың ордасын Ілебалыққа көшірді. Уайс ханның мұрагерлерінің талас-тартыстары нәтижесінде билікке келген баласы Есен Бұғаның (1433-1462 ж.) тұсындағы тарихи оқиғаның бірі Көшпелі өзбектер мемлекетінің құрамында өмір сүрген алаш тайпаларының (қазақтардың) Жетісуға үдере көшуі еді. Бұл көшті бастаған Орыс ханның немерелері Керей мен Жәнібек сұлтандар дербес хандықтың негізін салды. Есен Бұға болса өзінің ішкі-сыртқы жағдайын ойластыра отырып, қазақтарды жақсы қарсы алып, Шу мен Талас өзендерінің бойынан жер бөліп берді. Есен Бұғаның мұндағы басты мақсаттарының бірі қазақтарды ойрттарға және Темір әулетіне қарсы күш ретінде пайдалану еді.
Моғолстанның алғашқы хандары Тоғлық Темір мен Ілияс-Қожа 60-жылдарды Мауаранахрда Шағатай ұрпағының билігін қалпына келтіруге єрекет жасады. Бірақ 70-80-жылдардың өзінде-ақ Моғолстан билеушілері Қызыр -Қожа ханның (1388-1389), ємір Қамар ад-дин дуғлаттың, Енге төренің және басқаларының Жетісу мен Қашқарияға Темір єскерлерінің басып кіруіне қарсы ұзаққа созылған және тірескен күрес жүргізуіне тура келді. Оны күрес барысында Ақ Ордамен күш біріктіруге єрекет жасалды. Ємір Темірге қарсы біріктірілген күрестің Шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісу халқының саяси, шаруашылық байланыстарын орнату үшін зор маңызы болды. Орта Азия билеушісі жорықтарының қортындысында Моғолстан уақытша үлестерге бөлініп кетті. Қызыр-Қожа хан өзін Темірдің вассалы деп тануға мєжбүр болды. Темір ұрпақтары ХV ғасырдың 1-жартысында Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Қырғызстан жерлеріне дәмеленуін тоқтатпады.
Моғолстан мемлекетінің орталығы – Алмалық. Саяси тарихында мемлекеттің күшеюі Мұхамммед хан (1408-1416) тұсына келеді. Билікті орталықтандыру мақсатында ислам дінін күшейткен Мұхаммед игі жетістіктерге жетті. Көрші ойрат тайпалары шапқыншылықтардың ауыртпалығы Уәйс ханға (1418-1428) түсті. Уәйс хан қаза тапқаннан кейін феодалдық тартыс бұрыңғыдан да бетер шиеленісті. Феодалдық екі топ: бірі Жүніс сұлтанды, екіншісі Есенбұғаны қолдады. Есенбұғаны жақтаған ақсүйектер жеңіске жетті. 1433-1462 ж. Моғолстан мемлекетінде Есен-бұға ел биледі.
1462-1487 ж.ж. Жүніс хан мемлекеттің жағдайын біршама нығайтты. 1508 ж. Махмұд ханнан (1487-1508) кейін мемлекет өмір сүруін тоқтатты.
Хандықтың ыдырауы мен тарихтағы орны. ХVІ ғасырдың басында Есен Бұға өлгеннен кейін хандық билікті қолына алған Жүніс ханның тұсында ішкі талас Моғолстан мемлекетінің әлсіреуіне, оның біржола ыдырауына алып келді. Моғолстан мемлекетінің дағдарысына Мұхаммед Шайбани бастаған өзбек тайпаларының жаугершілік күресі де әсер етті. Жүніс ханның үлкен ұлы Сұлтанмахмұт хан (қазақ шежіресінде Жәніке хан) және оның інісі Сұлтанахмет (шежіреде Алаша хан) тұсында моғол билеушілері Шайбани ханға жәрдем жасады. Соның арқасында өзбек ханы Бұхара мен Самарқанды бағындырды. Тым күшейіп кеткен Мұхаммед Шайбаниді тоқтатуға моғолдардың күші жетпей қояды. Ақыры 1504 жылы Жәніке (Сұлтанмахмұт) хан Шайбанидің бұйрығымен өлтірілді.
Осы оқиғадан кейін де Моғолстан өмір сүруін жалғастыра берді. Бірақ оның бұрынғы күш- қуаты жоқ еді. Хандықтың құрамында өмір сүрген үйсін, жалайыр, қаңлы, т.б. тайпалар Жетісуда құрылған Қазақ хандығының құрамына келіп қосылды.
3. Көшпелі өзбек мемлекеті /1428-1468 ж.ж./. XV ғ 20 ж Ақ Орданың ыдырауы мен Жошы әулетінің өзара қырқысы салдарынан солардың ішіндегі ең қажырлысы Шайбан ұрпағы Әбілқайырдың хандығы дараланып шығады. Жошы ұрпағының өзара күрес тартысы – олардың ішіндегі көрнектілері Жұмадықхан, Махмұт Қожахан, Мұстафахан – Ақ Орданың ханы Барақтың қазасы және Шайбанилік дәулет Шаих оғланың ұлы, Әбілқайырдың 1428 ж хан тағына отыруымен аяқталады.
«Әбілқайыр ханның тарихы» атты шығармада О. Кухистанидің айтуынша Әбілқайыр 1412 ж туылған. Ол ертеде жетім қалып, Ишбанның басқа ұрпағы – Жұмадық ханның қоластында болуға және далада жоғары билікке таласқан оның күресіне қатысуға тура келді.
1428 ж Тура облысында 17 жастағы Әбілқайырды хан сайлайды. Жер аумағы: Оңтүстікте Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал теңізінен бастап, солтүстікте Тобыл және Ертіс өзендерінің орта ағысына дейінгі, батыста Жайық өзенінен бастап, шығыста Балқаш көліне дейінгі жерлерді, яғни Сырдарияның төменгі ағысындағы аймақты, Орталық Қазақстан мен Онтүстік Сібірді алып жатты. Халқының құрамы Ақ Орданың құрамына кірген түркі және түркіленген түркі – монғол тайпаларынан құралды. Бұл тайпалар тілі, шаруашылығы, мәдениеті мен тұрмысы жақынан туыстас тайпалар еді. Бұлар «өзбек» деген жалпы атпен бірге аталған. Бірақ тайпалар саны жағынан басымы қыпшақтар болған. Әбілқайыр хан мемлекетінің ішкі саяси жағдайы тұрақты берік бола қоймады. ұлыс ішінде жоғары өкімет билігіне таласқан Жошы ұрпақтарымен талассыз және қатал күрес жүргізді. 1430 ж Әбілқайыр Тобыл өзенінің бойында Шайбан әулетінен шыққан Махмуд Қожаны талқандады. Мұның артынша бірнеше рет Хорезмге қарсы жорық жасады. 30 – ж басында ол Махмұд хан мен Ахмед ханға қарсы жорыққа аттанып, жеңіп шықты. Бұл жеңісі үшін өз атынан ақша шығарды.
1446 ж Әбілқайыр Мұстафа ханды тізе бүктіреді. 1446 ж Әбілқайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандарынан Сығанақ, Созақ, Аққорған, ¤згент қалаларын басып алды. Сығанақ хандықтың орталығына айналады (оған дейін Тара мен Орда – Бауарда болатын). 1457 жылы Әбілқайыр хан Сығанақ маңында ӨзТемір тайшы бастаған ойраттармен соғысып, жаңіліп қалды. Осы жеңілістен срң көшпелі халықтың бір бөлігі Жәнібек пен Керей сұлтандардың басшылығымен Әбілқайырдан бөлініп, Моғолстанның батыс бөлігіне Есен-Бұға бөліп берген жерлерге көшіп қоныстанады.
ХV ғасырдың басында Ертістен Еділге дейінгі жерді ондаған тәуелсіз көшпелі тайпалар жайлады, «ноғайлы одағы» ыдырағаннан кейін оларды «өзбек ұлысы» деп атады. Қазіргі тарихи деректерге сүйенсек, Дешті Қыпшақтың шығысын Әбілқайыр мемлекеті дейді, яғни Шайбани (Шибан) әулетінің ең атақты билеушілерінің бірінің атымен аталған. Әбілқайыр билігіне дейін Ұлы далада бірнеше тәуелсіз ұлыстар, олардың ішіндегі неғұрлым ірілері Жұмадық хан, Махмұд қожа хан, Мұстафа хандардың иеліктері болатын. Олардың барлығы да Едіге тұқымының қолдауына сүйенді.
Дәулет Шайх оғлан ұлы Әбілқайыр таққа 1428 жылы Батыс Сібір жерінде отырды. Ол елді 40 жыл биледі. Хандықтың жер аумағы шығысында Оралдан Балқашқа дейін, оңтүстігінде Сырдарияның төменгі ағысынан Арал теңізіне дейін, ал солтүстікте Тобыл мен Ертістің орта ағысына дейін созылып жатты.
Әбілқайыр хандығы орталықтанған мемлекет бола алған жоқ, ол бірнеше этносаяси және этноаумақтық иеліктерге бөлінді. Әбілқайыр билігі қарсаңында тайпааралық алауыздықтар мен талас-тартыстардың қызып тұрған кезі еді. 30- жылдары ол Тобылда шайбанилық Махмұд қожа ханды, Сарыарқа даласында Жошы ұрпағы Махмұд хан мен Ахмед ханды талқандап, Орда Базарды жаулап алады. 1446 жылы Әбілқайыр Атбасар өзенінің жағасында Мұстафа ханды талқандайды. Оған қарсылық көрсеткендер Жошы ұрпағы Ибақ хан мен Буреке-сұлтан және Орыс ханның шөберелері Керей мен Жәнібек қашуға мәжбүр болады.
Әбілқайыр жаулап алушылық жорықтарын Орта Азияда, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында да жүргізген. 1430 жылы ол аз уақытта Хорезмді жаулап алып, Үргенішті бағындырады. 1446 жылы Әбілқайыр хан Темір ұрпақтарынан Сырдария бойындағы және Қаратау беткейлеріндегі Сығанақ, Созақ, Аққорған, Үзгент, Аркөк сияқты қалаларды тартып алады. Бұл қалалар оның ең жақын әміршілеріне немесе көбнесе маңғыт руынан шыққандарға берілді. Сығанақ хандықтың астанасына айналды. 50 жылдары Әбілқайыр хан Самарқан мен Бұхараға жаулап алушылық жорықтарын жүргізді. 1457жылы Әбілқайыр Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Қазақстанға басып кіре бастаған ойраттардан Сығанақ түбінде ойсырай жеңіледі. 50 жылдар мен 60 жылдардың басында Жәнібек пен Керей сұлтандар Моғолстанның батысына көшіп кеткендіктен, Әбілқайыр хан 1468 жылы оларға қарсы жорық ұйымдастырып, бірақ жолда мерт болады. Әбілқайыр өлгеннен кейін Ұлы Далада Шайбан (Шибан) тұқымының билігі құлады. Далалық өлкедегі Ақкөл- Жайылма сияқты хан ордалары құлазып бос қалды.
ХІV-ХV ғасырларда Әбілқайыр хандығына қараған тайпалар ортақ «өзбек» деген атпен әйгілі болды. Олар: қыпшақтар, наймандар, маңғыттар, қарлұқтар, қоңыраттар, қаңлылар, үйсіндер, ұйғырлар, құрлауыттар, дүрмендер, көнегестер, қияттар (барлығы 92 тайпа). Бұлар негізінен шығу тегі жағынан көбінесе қыпшақ (92 баулы қыпшақ) және де өзге де түркі тайпалары қаңлы, үйсін, қарлұқ сияқты Дешті Қыпшақтың және Оңтүстік Шығыс Қазақстанның ертеортағасырлық тұрғындарының ұрпақтары, сондай ақ баяғыда –ақ түркіленіп кеткен монғолдар еді. Жоғарыда аталған тайпалар мен тайпалық бірлестіктер экономикалық даму деңгейі, қоғамдық қатынастары, мәдениеті жағынан өзара жақын болатын.
1468 жылы Әбілқайыр Моғолстанға жорыққа аттанып бара жатып жолда кенеттен қайтыс болды.
4. Алтын Орданың ыдырау барысында пайда болған ірі мемлекеттік бірлестіктердің бірі Ноғай Ордасы еді. ХІV-XV ғасырларда оған Батыс Қазақстанның аумағы кірген. XІV ғ. аяғынан бастап Жайық пен Еділ арасындағы бұл тайпалардың бірлестігі оның ең ірі бір тайпасының атымен «Маңғыт жұрты» деп аталды. Ноғай Ордасы іс жүзінде 15 жылдай (1396-1411) өз қолында ұстаған Едіге тұсында Алтын Ордадан оқшаулана бастады. Бұл процесс оның баласы Нұр-ад-диннің (1426-1440) кезінде аяқталды. Едіге Тоқтамыс пен соғысты, феодалдық аласапырандар мен қырқыстар кезеңінде Алтын Ордаға хандарды өзі қойып, Ноғай ұлысын күшейту үшін көп іс тындырды. Кейініректе Маңғыттардың көсемдері шығыстағы көршілеріне бағдар алып; Әбілқайыр ханның, содан соң қазақ хандарының одақтастары болды. XV ғасырдың ортасына қарай Ноғай Ордасы тәуелсіз мемлекетке айналды.
Әмір Темірдің Дешті Қыпшаққа жасаған жорықтарынан кейін Ұлы дала біржолата дағдарыс кезеңіне аяқ басты. Дағдарыс Еділ бойындағы қалалы өлкені де, Шығыс Дешті Қыпшақтағы көшпелі тайпаларды да қамтыды. Жүздеген жылдар бойы қыр өңірі жауынгер тайпаларының басын қосып «Ұлық ұлыс» атанып келген көшпелілердің соңғы империясы келмеске кетті.
Заманында Тоқтамыспен жауласып, Алтын Орданың құлауына себепкер болған көсемдердің бірі Едіге би мемлекетті қайта қалпына келтіруге тырысқанымен еш нәтиже шыққан жоқ. Едіге ең алдымен Шығыс Дешті Қыпшақты билеген көшпелі рулардың басшысы еді. Ортағасырлық атақты тарихшы Ибн-Арабшах Едігені «сол қанаттың басты әмірлерінің бірі» дейді. Ал сол қанат бұл ең алдымен Орда Ежен мен оған еншілес Тоқай Темір сияқты Жошы тұқымдарының иелігі. Тарихи деректерге қарағанда Ақ Орда осы сол қанат ұғымына кіретін тайпалардың құрған мемлекеті. Шыңғыс әулетінің билігі әлсіреген уақытта Едіге империяның тұтастығын ұстап тұратын жаңа күштерді іздестірді. Осылайша Шайбан тұқымы көтеріле бастады. Осы дағдарысты заманның бір нәтижесі Еділ мен Жайық өлкелерінде құрылған және Қазан, Астрахан, Сарайшық, т.б. қалалық орталықтарға сүйенген Ноғай Ордасы болды. Алтын Орда заманындағы көшпелілердің негізгі этникалық құрылымы «ноғайлы» мен «Ноғай Ордасын» шатастыруға болмайды. Оның біріншісі Бату мен Берке хандар тұсында Алтын Орда әскерін бастаған Ноғайдың есімімен белгілі (Ноғай қарамағындағы жауынгер тайпалар), екінші бұлғақ кезеңінде Едіге бидің жанынан табылған ел. Едіге маңындағы елдердің ішінде саны көбі маңғыт тайпасы болғандықтан, Ноғай Ордасын кейбір деректерде Маңғыт Ордасы деп атайды.
Едігенің ұлы Нұрадиннің (1226-1441 жж.) кезінде Ноғай Ордасы Алтын Орданың құрамынан біржолата бөлініп шығады.
Ноғай Ордасының жер көлемі осы кездері біршама ұлғайды. Ең алдымен ноғайлар өз жерлерін Жайықтың солтүстік жағалауына дейін жеткізді. Олар солтүстік шығыс Сібірден Сырдария мен Арал маңы, Каспийдің солтүстік өңіріне дейінгі жерлерде еркін көшіп қонып жүрді. ХV ғасырдың ортасына қарай Ноғай ордасы Сырдария бойындағы кейбір қалаларды да жаулап алды. Маңғыт Уақас би ХVғасырдың ортасында Үзгент қаласының билеушісі болған. Ноғай Ордасында Жаңбыршы, Мұса мырза сияқты белгілі адамдар елдің саяси өміріне өз ықпалын тигізген. Ноғай Ордасының орталығы Жайық өзені бойындағы Сарайшық қаласы болды.
ХV-XVI ғасырлардың басында Солтүстік Қаратеңіз бойына қарай жылжыған ноғай тайпалары Бессарабия жеріне жетті. Ол көшті бастаған Едіге ұрпағы Орақ пен Ормамбет билердің ұлдары еді.
ХVI ғасырдың ортасында Кавказ даласында Кіші Ноғай ордасы деген шағын мемлекет дүниеге келді. Оны құрған Орақ мырзаның баласы Казы (Кази) батыр. Ноғайлардың бұл тобы кейіннен «қара ноғай» атанып кетті.
Ноғай тайпаларының батысқа қарай жылжуына Қазақ хандығы да әсер етті. Жаңа құрылып жатқан жас мемлекетке ұлан байтақ аумақ, жер қайысқан әскер керек болды. Осылайша қазақ елімен шекаралас ноғай ауылдары қазақ құрамына кірді де, ол одаққа көнбегендері батысқа қарай жылжыды.
1550жылдары Едіге бидің ұрпағының өз ішінде жанжал шықты. Оның ең бір ауыр көрінісі ағайынды Смайыл мен Сары Жүсіп мырзалардың арасындағы күрес. Сары Жүсіптің елі қазақтармен, Сырдарияның төменгі ағысындағы Хорезм иеліктерімен, Бұхарамен, ал Смайылдың ұлысы Мәскеумен тығыз қарым- қатынас орнатты.
Смайыл Жүсіпке жазған бір хатында «сендер менің Ресеймен дос болғаныма ренжисіңдер, сендерге айтуға жеңіл, саудаларың Бұхарамен жүріп тұр, ал менің адамдарымның өлсе оны орайтын кебіні де жоқ. Егер Мәскеу болмаса оларды жалаңаш көмеміз» деген. Ақыры осы қайшылық Ноғай Ордасының түбіне жетті. Бір әкеден туған екі ағайынды мырзаның өзара соғысынан кейін ноғайлар жеке ел болудан қалды. 1555 жылы өлген Сары Жүсіптің соңынан ерген ел Қазақ хандығына келіп қосылды
Ноғай Ордасында бүкіл саяси билік ханның колында болды. Ұлыстарды шексіз билікті иемденген мырзалар басқарды. Әскери және елшілік істерді княздар атқарды. XVІ ғасырдың екінші жартысында Қазан және Астрахан хандықтары Ресейге қосылғаннан кейін Ноғай Ордасы бірнеше дербес иеліктерге ыдырып кетті, оның ыдырау процесінде халықтың бір бөлігі Кіші жүз құрамына енді.
5. Сібір хандығы. ХV ғасырдың бас кезінде Алтын Орданың ыдырауы барысында Сібір хандығы құрылды. Оның орталығы алғаш Шыңғы-Тура (Тюмень), кейінен астанасы – Искер қаласы (Ертіс бойында) болды. Сібір хандығы үстем тап болып есептелетін бектер мен мырзалар басқарған ұсақ ұлыстардан тұрды. Негізгі еңбекші халық ұлыстардың «қара сирақ» кедейлері еді. Сібір хандығын хан басқарды, оған кеңесшілері мен карачалары (уәзірлері), сондай-ақ ханның өзі ұлыстарға жұмсайтын жасауылдар көмектесті. Сібір хандығы батыста Тура өзенінен, шығыста Барабаға дейінгі Батыс Сібірдің орман аралас кең байтақ даласын алып жатты. 1503 жылы Ибақтың немересі Көшім өзбек және ноғай хандарының көмегімен Сібір хандығының өкімет билігіне ие болды. Көшім тұсында Сібір хандығы жеке-жеке ұлыстардан тұрды, ол саяси жағынан бірлігі толық бекіген мемлекет еді. Сібір хандығын көп халықтар, негізінен түркі тайпалары (қыпшақ, арғын, қарлұқ, найман, жалайыр, т.б.), сондай-ақ ханты, мансы, башқұрттар мекендейтін.
Көшім (шамамен 1510-1598) – Сібір хандығының соңғы ханы. Көшімнің Сібірдің хан тағына көтерілуі тарихта былай түсіндіріледі. Қайратты жа жігерлі, әскери істі жетік меңгерген Көшім 1555 жылы Сібір жұртында билікті қолына ұстап тұрған Тайбұға әулетіне қарсы қазақтар мен ноғайлылардың жасақтарын ұйымдастырып, ұзаққа созылған ұрыстардың нәтижесінде 1563 жылы Сібір хандығының тағына отыру мүмкіндігіне ие болады. Деректер Көшімнің Сібірге қазақ даласынан келгенін дәлелдейді. Біздің Ақкөл-Жайылмада жүргізген зерттеулеріміз шайбан тұқымының осы жерден келіп, Сібір билігі үшін күрескенін көрсетеді.
Сібір хандығына билікке келген Көшімнің басты мақсаттарының бірі Сібірді мәдениеті дамыған, қуатты мемлекетке айналдыру болған деседі, ол бұл мақсатын жүзеге асыруда ислам дініне арқа сүйеп, хандықты бір орталыққа бағындыруда ойлады. Батыс Сібірге ислам дінін таратуда Ортаазиялық билеушілер мен саудагерлер Көшімге барынша қолдау көрсетті. Олар өз заманында табиғи байлықтарымен танымал Сібір жерімен сауда байланыстыратын дамытуға мүдделі болды. Ортаазиялық көпестер мен молдалар ислам дінін жергілікті халықты арасында уағыздай білді. Көшімнің билігінде Ібір-Сібір жерінің мәдениеті мен экономикасы дамыды, Мәскеу, Бұхара, Шығыс Түркістан және Ноғай, Қалмақ иеліктері оны мойындап санасып отыратын болды. Көшім хандығы тарихта Сібір жұрты, Көшім Сібірі, Ертіс патшалығы, Сібір хандығы деген атпен де белгілі.
Көшім тұсында Сібір хандығының аумағына келетін болсақ, бұл аталмыш мемлекеттің жер аумағына Батыс Сібір, Оңтүстік Орал өңірі және Ертіс, Есіл, Тобыл өзенінің сағаларын алып жатқан Солтүстік Қазақстан да енді. Астанасы қазіргі Тобыл қаласының маңында орналасқан Искер қаласы болды.
Көшім тұсында Сібір хандығының экономикалық және мәдени дамуы. Біз жоғарыда айтып өткен хандықтың астанасы Искер қаласын тұрғызуда Көшімнің сіңірген еңбегі зор болды. Қала заманында ірі мәдени орталықтардың біріне айналды. Көшім Сібір жерінде қала құрылысының дамуына барынша назар аударып, озық құрылыс жобаларын пайдалануға тырысты. Бұл қалалардың өзіндік жоғарғы технологиямен салынғанын қазіргі күнгі жүргізіліп жатқан археологиялық қазба жұмыстары дәлелдейді. «Сібір тарихын» жазған Г.Миллер Ібір-Сібір өлкесінде ондаған отырықшы мекендердің, қалашықтардың болғанын сипаттайды.
Сібір жері қашанда өзінің табиғи байлығымен әлемді тәнті етті. Сібір жерін мекендейтін құндыз, бұлғын, тиін, аю, түлкі сияқты аңдардың терілері әлемде қымбат тастардан кем бағаланбайтын еді. Әсіресе лашын, қыран, қаршыға сияқты саятшылық құстарға Бұхара, Хиуа, Қырым, Грузия, т.б. елдердің саудагерлерінен көп сұраныс түсетін. Бұл бағалы жануарлар мен құстар Ібір-Сібір жерін әлемге танымал етті десе де болады.
Сібірліктердің саудадағы басты серіктестіктері Орта Азия саудагерлері еді. Олар өз жерінде өндірілетін жібек мата, жүн, елтірі, кептірілген жеміс-жидектермен өзара айырбассаудасын жасады. Ресейден Сібірге негізінен қару-жарақ, ағаш, темірден жасалған бұйымдар, киім-кешек, т.б. заттар әкелінді. Алайда сібірліктердің асқан байлығын орыс саудагерлері қашанда арзан бағалауға тырысты. Бір отты қару үшін жергілікті тұрғындар қаншама құнды аң терілерін беретін болды. Мысалы, бір отты қаруды тігінен қойып сол мылтықтың бойына жеткенге дейін аң терілерін қалап, қарудың құнын өлшейтін болған. Орыс саудагерлері тек сауда ісімен ғана айналысып қойған жоқ, арнайы тапсырмамен жергілікті жерде барлау жұмыстарын да жүргізіп отырған.
Саяси құрылысы мен тарихы. Сібір хандығындағы ең жоғарғы билеуші хан саналды. Хандық билік атадан балаға мұрагерлікпен берілді, алайда ханды сайлауға шонжар ақсүйектер мен сұлтандар, билер қатысып отырды. Хан өзінің қасындағы «диуан» деп аталған Хан кеңесіне арқа сүйеді, ал хандықтағы ең жоғарғы орган болып есептелінді, мұнда аса маңызды деген мемлекеттік мәселелер шешілді. Басқару аппаратының басында ханның аға- інілері, туған-туысқандары, мұрагерлері шоғырланды. Ханның кеңесшілерін – «аталықтар» деп атаса, одан кейінгі төменгі сатыда ханның үәзірлері тұрды. Биліктің келесі сатысында орын алған даруғалар мен жасауылдар Хан кеңесінің шешімдерін, үкімдерін орындаушылар болды.Әкімшілік қызметтің «қазылар» мен «жаршылары» хан үкімін таратумен айналысты. Ал жекелеген руларды басқарушыларды билер деп атады.
Бақылау сұрақтары:
1. Ақ Орда астанасы
2. Ақ орда мемлекетіндегі Орыс ханның саясаты
3. Моғолстан мемлекетінің территориясы
4. Моғолстан астанасы
5. Моғолстан мемлекетінің этникалық құрамы
6. Моғолстанның сыртқы саясаты
7. Ноғай ордасында шексіз билік иемденушілер
8. Ноғай ордасында әскери билік кімнің қолында болды?
9. Әбілхайырдың абыройын аса түсірген оқиға
10 Әбілхайыр хандығының 1446 ж. кейінгі астанасы
Әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы .Очерктер. А., 1994.
2. Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы дәрістер курсы. І, ІІ т. А., 2004.
3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001.
№8 лекция
Тақырып: Қазақ халқының құралуы.
Жоспар:
1. Қазақ халқының құралуының тарихи алғышарттары.
2. Ертедегі, ерте және ортағасырлардағы этникалық үрдістер.
3. Монғол кезеңінен кейінгі халықтың қалыптасуы.
4. «Қазақ» этнонимі
5. Жүздер – қазақтардың этнотерриториялық бірлестіктері.

Лекция мақсаты: ХV-ХVІ ғ. аралығында қазақ халқының қалыптасуының алғышарттарын анықтау арқылы, үрдістің кезеңдерін зерделеу және «қазақ» этнонимі және «жүздер» туралы тарих ғылымындағы пікірлермен танысу, оларға ғылыми талдау жасауға үйрету.
Лекция мәтіні:
1. Қазақ халқы да дүние жүзiнiң басқа халықтарына тән заңдылықтың негiзiнде қалыптасты. Алғашқы қауымдық құрылыста рулар пайда болды, одан кейiн тайпалар одағы дүниеге келдi. Қоғамдағы өнiдiрiстiк күштердiң дамуы нәтижесiнде тайпалар одағы бiрiгiп, құлиеленушi, феодалдық қоғам кезiнде халық болып қалыптасты. Ал, капитализм ұлттарды туғызды. Халықтың қалыптасу процесiмен бiрге тiлдiң қалыптасу проöесi қатар жүрдi. Сөйтiп, тiл ру тайпа, халық тiлi, ең соңында ұлттық тiл болу кезеңдерiн басынан кешiрдi. Халық пен оның тiлiнiң дамуы өте ұзақ уақытқа созылды. Себебi, рулар, тайпалар бiр-бiрiмен бiрiгу, ажырасу процестерi болып отырған. Iшкi, сыртқы саяси-экономикалық әлеуметтiк жағдайлар бұл процестердiң iлгерiлеуiне не артқа кетуiне үнемi өзнiң әсерiн әсерiн тигiзiп отырды.
2. Қазақ даласында алғашқы рулар одағы б.э.д VII-II ғ.ғ. пайда болған сақ, үйсiн, қаңлы тайпалары. Қазақстан территориясын мекендеген бұл тайпалардың қазақтардың түпкi аталары деп есептейдi. Түрiк қағанатының қалыптасуы, одан кейiнгi феодалдық мемлекеттердiң құрылуы отырықшы егiншiлiк пен қалалардың өсуi, тайпалардың рухани мәдениетiнiң дамуы бiр, түркi тiлдес әдет-ғұрыптары ұқсас халықтардың өзара араласып жатуы қазақ халқының қалыптасуының алғы шарты болып табылады.
3. Моңғол шапқыншылығы салдарынан Қазақстан жеріндегі ру тайпалардың арасындағы тарихи қалыптасқан жағрафиялық ортақтастық мен мәдени экономикалық байланыстар бұзылды. Моңғол басқыншылары көптеген қалалар мен елді мекендерді, егіншілік ошақтарын талқандап, өлкенің өндіргіш күштерін күйзелтті.Мұндағы экономикалық және мәдени байланыстарды үзді. Көптеген бейбіт халық: егінші, малшы, зергер тағы басқа кәсіп иелері қырылды. Ірі ру тайпалардың бірсыпырасы қоныс аударуға мәжбүр болды. Мәселен, қыпшақтардың бір бөлігі Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібірге көшті. Моңғол феодалдарының, Шығыс Қазақстан мен Жетісуда таңдаулы жайылымдарды тартып алуы, әсіресе жергілікті халықтың жиі жиі ығысуына әсерін тигізді. Моңғол әмірлері өз үстемдігін берік ұстау үшін жаулап алған елдерді ұлыстарға бөліп, этникалық жағынан туыстас жергілікті халықты бір-бірінен бөліп тастауға тырысты.
Қазақстан жерінде қаншалықты жойқын болғанымен, халық болып қалыптасуыдың негізгі шарты –тіл бірлігі жойылмайды. Қайта, керісінше, уақыт өткен сайын моңғол шапқыншыларының өздері өз тілдерінен айырылып, жергілікті ру тайпалардың қалыптасқан түркі тіліне, әдет ғұрпына, салт санасына көшіп, ХІҮ ғ. өзінде-ақ толық түркіленіп кетеді. Бірақ бұл кезде екі үлкен расаның \нәсілдің\ байырғы еуропейдтік және кейін қосылған монғолойдтық нәсілдердің күрделі араласу нәтижесінде қазіргі қазақ халқы құрамының \антропологиялық, этникалық және лингвистикалық негізде\ бірыңғай тұтас қосындысы келіп шығады.
Алайда, бүкіл Қазақстанның жерінде өмір сүрген ру-тайпалар түркі тілінде сөйлегенімен территориялық бөлінуге ұшырап, Монғол, Әбілқайыр, Ноғай, Көшім хандықтарының қол астында өмір сүріп жатты. Олар саяси, мәдени және экономикалық жағынан бытыраңқы болды. Атақты «92 баулы қыпшақ» атты шежіреде көрсетілген бұл ру тайпалардың барлығы кейнен қазақ халқының құрамына кірген.
ХІҮ-ХҮ ғасырда феодалдық қатынастардың нығаюы негізінде Моғолстан, Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Ноғай ордасында толассыз тоқтамай жүріп жатқан феодалдық соғыстар мен тартыстарға қарамастан, халықтар арасында өзара бірігу, топтасуға ұмтылу процестері барған сайын белең алды. Қазақстанның ежелгі тайпалары өз мекендерінің тарихи-жағрафиялық, экономикалық және саяси оқшаулануының тарихи қалыптасқан жағдайларына \түрлі тайпалық одақтар мен ертедегі феодалдық мемлекеттерге кіруі\ байланысты этникалық жағынан біртұтастық пен бүтіндікке ұмтыла отырып, үш негізгі этникалық- шаруашылық топқа бөлінді. Яғни, жағрафиялық жағдайына байланысты үш жүз қалыптасты. Олар Ұлы, Орта және Кіші жүз. Ұлы жүздің орталығы –Жетісу, Оңтүстік Қазақстан, Орта жүздің орталығы – Орталық Қазақстанда және Кіші жүздің орталығы – Батыс Қазақстанда болды.
ХV ғасырдың орта кезiнде қазақ халқының қалыптасуы, шаруашылықтың дамуы, феодалдық қатынастардың жетiлуi феодалдық iрi мемлекет қазақ хандығының құрылуына себеп болды. Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқының қалыптасу процесiн аяқтады.
4. Қазақ этнонимі.  «Қазақ» сөзі жөніндегі ерте естеліктерді мұсылман жазба ескерткіштерінде кездестіреміз, оның мәні “үйсіз”, “панасыз”, “кезбе”, “құылған” дегенді білдіреді.
Тарихи әдебиетте қазақ сөзінің шығу туралы әртүрлі түсіндірмелері бар. Олардың бірін түрік етістігі “қаз”, “қазу” деген сөздермен байланыстырады. Ал енді бірі бұл сөзді “қаз”, қазу және “ақ” деген сөздердің этнимологиясынан құрайды. Қазақ сөзінің пайда болуы қандай болмасын оның бастапқы мағынасы “еркін” “үйсіз”, “кезбе”, “қашқын” деген болымсыз мәні болған сөзбен байланысты.
Сонымен не саяси мәні, не этникалық мазмұны жоқ “қазақ” сөзі өз халқынан не руынан немесе өз иесінен бөлініп шыққан және көп жағдайды бастан кешіруге мәжбүр, еркін адам дегенді білдірген. Орыс тіліндегі “казак” деген сөзі де осыдан шыққан. Русьте “казактар” деп белгілі бір қызметі және тұрақты тұрғын жері жоқ адамдарды, еркін адамдарды, сондай-ақ еркін жалданушы батрактарды айтқан. Басқаша айтсақ “қазақ” терминінің бастапқы мәні-әлеуметтік бұл жағдай жәй күйі бір тұлғаның мәртебесі.
ХV ғасырдың ІІ жартысынан бастап қалыптасқан халық көршілес елдер арасы мен жазба деректерінде «қазақ» деген атаумен белгілі бола бастады. «Қазақ» сөзінің мағынасы мен шығу тегі туралы ғалымдар әлі күнге дейін ортақ пікірге келген жоқ. Халықтың атауы жайындағы күрделі мәселе бойынша түрлі жазба деректері, ғылыми көзқарастар мен аңыз әңгімелер қалыптасқан. Мысалы, Н.Карамзин мен А.Вамбери Византия императоры Константин Багрянородный (Хғ. ортасы) «Казахия елі» жайлы атап көрсеткені туралы мәліметтер келтіреді. Бұдан кейінгі зерттеулер оның Казахия емес Касахия екенін, олардың касогтер екенін дәлелдеді. «Касог» - дегеніміз байырғы кавказ тілдерінің бірінде сөйлейтін абхаз адыгей тобының тармағына жатады. Ал «қазақ» этнонимінің «касог», «касахия» деген сөздердің үндестігіне негізделгендіктен, ол болжамдық мәнге ғана ие болады.
Араб тарихшысы Ибн Асам әл-Куфи «касаг» сөзін «Китаб әл Фатух» атты тарихи шығармасында (ІХ ғасырдың аяғы –Х ғ басы) қолданған. Бірақ онда да Кавказ орналасқан Касак жері аталған. Финдік зерттеуші Г.Рамстедт «қазақ»терминін арба деген мағынаға қолданылатын «хасаг - терген» деген монғолдық сөз тіркесінен шығарады. Алайда бұл көзқарастың да ешқандай қисынға келмейтіні белгілі болып отыр. VІІІ ғасырлардың орхон енисей ежелгі түркі жазба ескерткіштерінен В.Радлов оқыған «Қазғақым оғлым» деген сөзтіркесі мен «қазақ» сөзінің үйлесімділігі туралы болжам да айтылады. Қарлұқ этникалық атауының араб тілінен қарлұқ-хазлак деп дұрыс аударылмауысалдарынан Н.Пантусов «хазлак» - «казлак» сөзінің түп төркінінен шыққан, кейіннен өзгеріске ұшыраған»,-деп, қарлұқтарды қазақтарға теңгереді.
1945 жылы шыққан «Қазақ ССР тарихы» деген кітапта да тиянақты қортынды пікір айтылмаған. Вельяминов-Зернов «Исследования о Касымовских царях и царевичах» деген төрт томдық кітабында қазақ деген сөз «әскер, салт атты» деген сөз дейді. Башқұрларда «бозбала» жігітті «қазақ» дейді.
Кейбіреулер: «Па шіркін, мынау қазы-ақ екен!» дегендегі таң қалуды білдіретін сөзден шыққан дейді.
«Алаш» пен «қазақ» деген сөздің мағынасы бір, монғол тілінде «хасақ», «талаушы» деген сөз деушілер де бар. Ал Шоқан Уалиханов «қазақ», «ерікті» деген мағынадағы сөз дейді. Қазақ байрыдан Алтын Орданың хандарынан бөлініп ерікті ел болған. Ешбір сөздікте «қазақ» деген сөз «ерікті» деген сөздің мағынасын қамтымайды. Будагов деген оқымысты «Түрік, татар тілінің салыстырмалы сөздігі» деген кітабында «қазақ» деген сөз «жай» деген сөз болуы керек дейді. Шынында бұл да дұрыс пікір емес, «Алаш» пен «қазақты» бірдей қарау да мүмкін емес. Бұрынғы кітаптарда (Рашид ад-дин, Әбілғазылардың) «алаш» деген жоқ, «халаж» деп жазады. Бұл көп елдердің (Орта Азия халықтарының) біразына тән ортақ атау.
Академик Марр: «қазақ» атауын Азияны мекен еткен «сақ», «қас» деген тайпалармен байланыстырады. Олардың ұрпақтары, Орта Азия халықтарының арасына сіңісіп, өмір сүріп жатыр, - деген болжам айтады. Мүмкін осы 2 тайпа бірігіп, «қассақ», келе-келе қазақ болып кеткен деген жорамал бар.
Парсы ақыны Фердаусидің «Шахнамасында» (патшалар тарихы) парсының шахтарымен қазақ деген ел соғысады. Бұл үлкен жұмбақ болып отыр. Өйткені бұл шығарма Х ғасырда жазылған, ал бұдай кейін ХІІ ғ. шейін «қазақ» деген атау еш жерде кездеспейді.
ХІ-ХІІІ ғ. «Хасог» «Хосог» деген сөз кездеседі. Карамзиннің кітабында ХІ-ХІІ ғасырларда европалық Ресейдің оңтүстігінде, солтүстік Кавказда, Оралда «хасогтар» өмір сүрген. Кавказдағы черкестер өздерін «қазақпыз» дейді. Әзірбайжанда «Қазақ» ауданы да бар. Карамзиннің қазақтары да осы черкестер мен әзербайжандар. Сондықтан қазақ атауы ХІ-ХІІ ғасырда болғандығына күмәніміз болмаса керек. Абайдың кітабында «қазақ» арабтың «құзақ» деген сөзінен шыққан делінген. Бұл араб елінде көшпелі елдің аты. Абайдың бұл пікірін тағыда зерттеу керек.
Біраз тарихшылар «қазақ» сөзі ХҮ ғасырда ғана пайда болды дейді. Бұл пікір дұрыс емес. Қытай оқымыстысы Хэ Цютао, Чжань Симань қатарлылар әлдеқашан «қазақ» сөзі «үйсін» сөзінің баламасы екендігін атап көрсеткен еді. Нығмет Мыңжан Хань патшалғы кезіндегі «яньчарларды» (қыпшақтар) «қазақ» сөзінің Қытай иероглифіне бұрмаланып жазылуы деп қарайды.
Қазақ ғалымдары, соның ішінде тарихшы М. Ақынжанов пен жазушы С. Мұқанов «қазақ» этнонимі «қас» пен «ақ» сөздерінің бірігуінен келіп шыққан, «қас» сөзі «нағыз, рас» деген ұғымды білдіреді, ал «сақтар» болса ертеде Орта Азияны мекен еткен тайпа.
Осылардың ішінен көкейге қонымды деп қайсы пікірді айтуға болады?
5. Қазақ халқының қалыптасуымен бірге ХV-ХVІ ғасырларда қазақ жүздері де қалыптаса бастады. Жүздер туралы жазба деректері ХҮІ ғасырда шығыс жылнамаларында кездеседі. Жүздердің құрылуы Қазақ жерінің табиғи климаттық жағдайлары мен халықтың көшпелі өмір салтына тығыз байланысты болды. Қазақстан өзіндік дамуына ықпал ететін табиғи-ландшафтық белдеулерден тұрады. Бұл – қазақ халқының шаруашылық, мәдени қызметінің табиғи ареалдары болған үш географиялық бөлік. Оларға Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу; Батыс Қазақстан; Орталық, Солтүстік және Шығыс Қазақстан аймақтары кіреді. Жүздер табиғи-климаттық ерекшеліктерге байланысты қалыптасқан шаруашылық және әскери- әкімшілік басқару жүйесі ретінде қалыптасты. Қазақ жүздерінің қалыптасуына қазақ халқының негізін құраған ру-тайпалардың моңғол ұлыстарының құрамында, кейінрек жекелеген мемлекеттік бірлестіктер құрамында ұзақ уақыт болуы ықпал етпей қойған жоқ еді.
Ұлы жүз аумағы Сыр бойынан Жетісуға дейінгі жерлерді қамтиды. Оның құрамына үйсін, қаңлы, дулат, албан, суан, сіргелі, ысты, ошақты, шапырашты, жалайыр рулары енеді.
Арғын, қыпшақ, уақ, найман, қоңырат, керей және басқа да ру-тайпалар негізінде құралған Орта жүз аумағы Қазақстанның Солтүстік-Шығыс және Орталық бөлігін қамтиды.
Сырдарияның сағасын, Арал теңізінің жағалауын, Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігін Кіші жүз алып жатты. Оның құрамында он екі атадан тұратын: адай, жаппас, алаш, беріш, есентемір, серкеш т.б.; алты атадан тұратын жетіру: табын, тама, жағалбайлы т.б.; жеті атадан тұратын әлімұлы: қарасақал, төртқара, шекті, т.б. рулардан тұратын тайпалық одақ кірді.
Қазақ халқына тән негізгі сипат – оның рулық, тайпалық құрылымының күрделілігі. Этникалық топтар бір-бірімен сан түрлі жолдармен өзара тығыз байланысқан. Қазақ халқы үш жүзге бөлінеді. Жүз - тарихи-шаруашылық және географиялық аймақ, белгілі рулық топтың территориясы. Үш жүз географиялық орны мен климатттың айырмашылығымен ерекшеленеді. Ұлы жүз территориясы – Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан. Рулары – үйсін, дулат, албан, суан, жалайыр, қаңлы, сіргелі, ысты, ошақты, т.б. Орта жүз территориясы – Орталық және Солтүстік Қазақстан. Рулары- қыпшақ, арғын, найман, керей, қоңырат, уақ, т.б. Кіші жүз территориясы – Батыс Қазақстан. Рулары – алшын, адай, төртқара, жағалбайлы, табын, тама, қаракесек, байбақты, т.б.
Бақылау сұрақтары:
1 «Жүз» деген сөздің мағынасы?
2. Кіші жүз рулары?
3. Орта жүз рулары?
4. Ұлы жүз рулары?
5. Орта жүз территориясы?
6. Кіші жүз территориясы?
7. Ұлы жүз аумағы?
8. «Қазақ» этнонимі мағынасы?
Әдебиеттер тізімі:
1. Қозыбаев М.К. Тарих зердесi. Алматы, 1998 т.1 т., 2
Аманжолов Қ. Түркі халықтарының тарихы. І, ІІ т. А., 2002ж.
3. Қани М. Қазақтың көне тарихы. А., 1993ж.
4. Күзембайұлы А.Әбіл Е. История Республики Казахстана. Астана., 2000.
5. История Казахской ССР. Т. І, ІІ. А., 1979.
№9,10 лекция
Тақырып: ХV-XVI ғ.ғ. Қазақ хандығы.
Жоспар:
1. Қазақ хандығының құрылуы.
2. Қасым хан тұсында хандықтың ұлғаюы.
3. XVI ғ. екінші ширегіндегі Қазақ хандығы.
4. XVI ғ. екінші жартысындағы Қазақ хандығы.
Лекция мақсаты: Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық, саяси тарихын ашып көрсету. Студенттерге хандардың өмірі туралы мәліметтерді білдірте отырып, оларды сол кездегі басқарудың дәстүрін түсіну мен сыйлай білуге, құрметпен қарауға тәрбиелеу және жүйелі білім негіздерін қалыптастыру, бүкіл құндылықтарды, мәдени-тарихи тәжірибенің негізін оқыту. Тарихи үрдістің көп қырлылығын, көп түрлілігін көрсете отырып, студенттерді дүниежүзілік тарихи дамудың балама мүмкіндіктері барын түсінуге үйрету.
Лекция мәтіні
1. Қазақ халқының қалыптасу процесiнiң аяқталуы қазақ хандығының құрылуына үлкен әсерiн тигiздi. Бұл екi процес бiр-бiрiмен тығыз байланыста болды.
Қазақ халқының түрлі мемлекеттік бірлестіктерге бытырап саяси бөлшектенуін жоюға әрекет жасау Жощы ұрпақтары Жәнібек пен Керейдің үлесіне тиді.
Әбілқайыр хандығы мен Моғолстанның әлсіреуі және ыдырауы жағдайында кең байтақ аймақтың рулары мен тайпаларының ең ықпалды көсемдері саяси тәуелсіздікке ұмтылды, немесе Шыңғыс ұрпақтарынан қамқоршы іздестірді. Олардың көбі алғашқы қазақ хандарыныңбіртұтас мемлекет құру, оны нығайтуға бағытталған іс әрекеттерді қолдады.
Қазақ рулары мен тайпаларының едәуір бөлігі сонау 40-50 жылдардың өзінде Қазақстанның оңтүстігіндегі жерлерде Қаратау баурайларында, Сырдарияның төменгі ағысында Керей мен Жәнібектің төңірегіне топтасқан еді. Әбілқайыр хан өз билігін нығайту жолында және өзіне бағынбаған басшыларымен күресіп жүргенде Ақ орда хандарының ұрпақтары бұл аумақта билігін қамтамасыз етіп алды.
Керей мен Жәнібектің нақты кімнің ұрпақтары екені әлі де толық зерттелмеген мәселе. Бірақ көптеген деректемелерде Жошының 13 і ұлы Тоқа Темірдің ұрпақтары делінген. Қыдырғали Жалайриде Ұрыс ханды Тоқа Темірдің ұрпағы деп санайды. Олардың екеуі де дәстүр бойынша Ақ Орданың дәрежесі тең билеушілері деп саналған, өйткені Орданың ұлысынан Тоқа Темірдің де үлесі берілген. Тоқа Темірдің ұрпақтары ХІІІ ғ. өзінде Орда Еженнің ұлысына жатады деп саналған.
Тоқа Темірдің басқа баласы Үз Темірдің ұрпақтары Мұхаммед хан мен Ахмед хан Әбілқайыр ханға көп қарсылық көрсеткен. Әбілхайыр хан бұлардың шапқыншылығынан да қауіптеніп отырған.
Қарсылықтарын Әбілхайыр ақырына дейін баса алмаған Жошыдан тарайтын сұлтандар ішінде деректемелерде Ұрыс хан мен Барақ ханның ұрпақтары Жәнібек пен Керей сұлтандар да аталады. Бұл туралы Мұхаммед Хайдар Мырза Дуғлатидің «Тарихи Рашиди» еңбегінде айтылады. Бұл туралы Хондемирдің «Хабиб ас Сийарында», «Бахр әл асрарды» еңбектерінде де көрсетілген.
Жәнібек пен Керей жастары жағынан Ахмет хан мен Махмуд ханның замандастары, қатарлары ғана емес, сонымен қатар серіктері де болуы мүмкін. Керей мен Ахмет хан қатар қайтыс болған, біріншісі 1470 жылы, 1481жылы.
«Таварих и гузида йи нусрат намеде» берілген дерек бойынша Керей мен Жәнібек немере ағайын болған. .
Керей ханның шежіресі: Ұрыс хан –ТоқТақия- Полад- Керей.
Жәнібек ханның шежіресі: Ұрыс хан -Құйыршақ- Барақ хан- Жәнібек.
Керей мен Жәнібекке оңтүстік өңірінің рулары мен тайпалары келіп қосылды, әсіресе Барақ ханды қолдаған ру тайпалардың көбісі келіп қосылған.
Әбілқайыр билігін нығайту жолында 20 жыл бойы соғыс жүргізіп жүргенде, Қазақстанның оңтүстігінде наразы көптеген рулар мен тайпалар ағыла келіп қосылып жатты. Қаратау баурайлары мен Сырдариядағы қала орталықтары мен бекіністер Созақ, Сығанақ бәлкім Сауранда Жәнібек пен Керейдің қолында болған.
Алайда, Қазақстанның Оңтүстігінде өмір сүру өте қолайсыз болды, себебі, Темір ұрпақтары мен моғолдар үнемі шабуылдар ұйымдастырып отырған. Керей мен Жәнібектің көшпелі тайпалары да үнемі қысым көріп отырды, себебікөктем жаз кезінде жайылым жерлерді Әбілхайырға көшпелі тайпалары алып жатты.
Ол кезде халық өзінің ауыр жағдайы үшін ортағасырлардағы көшпелі қоғамға тән қарсылық түрі – көшіп кетумен жауап қайыру.
50 ж. аяғында осындай көшіп кетуді Керей мен Жәнібек басқарды. Олар 1458-1459 жылдары Әбілхайыр ханнан Моғолстанға Батыс Жетісу жеріне көшіп кетті. Бұл туралы Мұхаммед Хайдар Дуғлатидің «Тарихи Рашиди» еңбегінде айтылады. Вильяминов Зернов та осы дерекке сүйене отырып бұл оқиғаны ХҮ ғ. 60 жылдары деп есептеген. Есенбұға бұларды шын ықыласымен қарсы алып Моғолстанның батыс шебін құрайтын Шу және Қозыбасы округін берді.
1462 жылы Есенбұға қайтыс болғаннан кейін Жетісуда қазақ билеушілеріне қарсы тұра алатын нақты күш болмады. 1468 жылы Әбілхайыр хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығына қарайтын жерлер кең тарады.
Қорыта келе, деректемелер мен мағлұматтарды, фактілер мен пікірлерді салыстыруда Қазақ хандығы ХҮ ғ. 60 жылдары ортасында Батыс Жетісуда құрылған. Билікті нығайту жолында Орта жүз қазақ тайпалары мен руларының ондаған жылдар бойы көшіп келген. Моғолстанның құлдырауынан кейін Ұлы жүз Қазақ хандығына келіп қосылады.
ХҮ ғ 70 жылдары Қазақ хандарымен Шайбанилықтардың арасында Сауран, Созақ түбінде, Қаратаудың Соғынлық асуында ірі шайқастар болды. Қазақтар мен өзбектер кезек-кезек алып отырды. Нәтижесінде 1495 жылы Сыр бойындағы қалаларды өзбектер иеленді.
Алтын Орда құлағаннан кейiн Қазақстан территориясында Әбiлхайыр хан басқарған өзбек және ноғай хандықтары құрылды. Өзбек хандығында хандық билiкке Орда Ежен мен Шейбени ұрпақтарының арасында талас-тартыс басталды. Нәтижеде 1428 жылы Шейбаниттер ұрпағы Әбiлхайыр хан болды. Оның хандық құрған 1428-1468 жылдар аралығында “Көшпелi өзбек мемлекетi” пайда болып, ол мемлекеттiң территориясы айтарлықтай ұлғайды. ХV ғасырдың орта шенiнде Сырдариядан Сiбiр хандығына дейiнгi ұлан-байтақ территорияны алып жатты. Алайда бұл мемлекет iшiнде үкiмет билiгi үшiн үнемi айтыс-тартыс күшейiп отырды. Керей мен Жәнiбек сұлтан және басқалары сияқты бiр топ сұлтан бiраз халықты ертiп Әбiлхайыр ханнан Моғолстанға көштi. Моғолстан ханы Исабуға қашқындарды жақсы қарсы алып, олардың мекендеуiне Моғолстанның Батыстағы шеткi аймағы болып есептелiнетiн Шу мен Қозыбасы иелiгiн бердi. Өзбек ұлысында ырың-жырың туып Әбiлхайырханның қол астындағы халықтьың көпшiлiгi Керей мен Жәнiбек хандардың қарамағына көшiп кеттi. Сөйтiп, оларға қосылғандардың саны 200 мың адамға жеттi. Қазақ сұлтандарының Жеке билiк құра бастауы (1465-66 ж.ж.) Әбiлхайыр ханнан қашқан Керей мен Жәнiбектен басталатынын жоғароыда айтып өттiк. Бұл жөнiнде атақты тарихшы Мұхаммед Қайдар “Ол қазақ хандығы құрылды” – деп жазды. Жәнiбек пен Керей құрған қазақ хандығы көп ұзамай-ақ халқының саны едәуiрге жеткен дербес мемлекетке айналды. Ал оның территориясы Жәнiбек хан тұсында Шу мен Сырдария өзенiнiнiң шеңберiндегi жерлермен шектелсе, кейiнiрек өзбек хандығына тәуелсiз басқа сұлтан иелiктерi де пайда бола бастады. Сонымен Жетiсудың Батыс бөлiгiнде орнығып нығайған қазақ хандығы Моғолстан билеушiлерiмен бiрiгiп Дештi қыпшақтарға үкiмет билiгiн өз қолдарына алуға барынша күш салды.
2. Қасым хан 1511-1523 ж.ж. хандық құрды. Оның ордасы Ақ ордада болды. Қасым хандығының құрамында Шығыс ноғай көшпелiлерi және Моғолстанның Батыс бөлiгiндегi көшпелiлер кiрдi. Сондай-ақ Қасымханның билiгi Дулат, үйсiн, қаңлы, т.б. тайпаларға да жүрдi.
Қасымхан қазақ хандығының тәуелсiздiгiн және оның бiр тұтастығын сақтап қалу үшiн күрестi. Бұл мақсатқа жету Қасымхан үшiн өте қиындыққа түстi. Шайбанидтермен күресуге тура келдi. Шайбанидтер Орта Азияның отырықшы халықтары мен қатар, Сырдария бойындағы көшпелдi тайпаларға да өз үстемдiгiн жүргiзудi көздедi. ХVI ғасырдың бас кезiнде Қасымханмен Шайбанидтер арасында қақттығыстар болып, 1509 ж. ол үлкен соғыстарға айналды. Сыр бойындағы соғыстар алма-кезек жеңiстерге жетiп отырды. 1513 жылы өзбек хандары Қасымханға қарсы шабуыл жасап, өлы-тау өңiрдегi қыстақтарды талқандап, басып алды. Қарсы шабуылға шыққан Қасымхан Шайбанидтердiң әскерiн ойсырата жеңедi. 1513 жылдың соңында Ирандықтармен болған соғыста Шайбани хан өледi. Ирандықтар және Темiр әскерлерiмен екi жақты соғыс оларды қатты әбiржiтiп титықтатады. Осындай жағдайды пайдаланып Қасымхан Сайрам қаласын басып алады. Ташкент қаласын өзiне қаратып үлгермедi. Соғыстардың болып жатқанына қарамастан отырықшылар мен көшпендiлер арасындағы сауда-саттық ешбiр бәсеңдеместен дами бердi. Осы кезде көшпендiлер мен отрықышылардың сауда орталығы Сайрам қаласы болды. Сондай-ақ сауда-саттық Орта Азия мен қазақ хандықтары арасында жақсы қарқынмен дамып осы өңiрдегi Сауран қаласы екiншi бiр үлкен сауда орталығына айналды.
Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі Жәнібек ханның ұлы Қасым 1445 ж туған. 1513 жылы Шу өзенінің жағасында Шағатай ұрпағы Сайд ханмен кездескенде, олардың замандасы Мұхаммед Хайдар Дуғлати оның жасы 70 ке жақындап қалғаны туралы айтыды.
Қасым хан әкесінің үлгісі бойынша Бұрындық ханның айтқанынан шықпай, бас иіп жүрді деп жазады М.Х.Дуғлати. Көптеген деректерде Қасымның батырлығына тоқтайды, ал Бұрындықты жәй қолбасшы ретінде айтып өтеді.
ХҮІ ғ басында Қасым сұлтанның жеке билігі қатты күшейді. Қасым сұлтанның күшеюіне ықпал жасаған ағасы Әдікті айтады. Қасым сұлтан хандықтағы билік іс жүзінде өз қолында екенін білгенімен, көреген саясатшы ретінде ол өте сақ болады. Ол Бұрындық ханның билігін мойындағысы келмейді, одан аулақ жүруге тырысады.
Қорыта келе, екі адамның бақталастығы құдыретті және жігерлі Қасым сұлтанның жеңісімен аяқталады. 1511 жылы Бұрындық бір топ адамымен Мауренахрға кетіп қалады. Хандықта жоғарғы билік Жәнібек ұрпағына көшті.
Бұрындық ханның 4 ұлы, және бірнеше қызы болған. Қыздарының үшеуі Шайбани ұрпақтарына ұзатылған, ал бір қызы Михр Сұлтан Самарқанда ірі меншік иесі делінеді. Бұрындық сол қызының қолына кеткен деген дерек бар. Ал Бұрындықтың кейінгі өмірі белгісіз.
Түркістан мен Мауренахрдағы оқиғаларға оралатын болса, Шайбанилықтар аяусыз жеңіліс табуы қазақтар көшіп жүретін жерлерге жауынгерлік қосындар ұстауға мәжбүр болды.
Шайбани хан иран шахы Исмайлдың жорыққа шыққанын есітіп, күш қосу үшін Түркістанға, Ташкентке, Әндіжанға жаушылар жібереді, соғысу үшін Мервке келулерін бұйырады. Барлығы барып тек Көшіп бармайды. Қасымханның шабуылынан қорқып, Түркістанда қалып қояды. Иран шахы Исмаил Мұхаммед Шайбаниді әскерлік айлакерлікпен қолға түсіріп 1510 жылы өлтіреді.
Осыдан кейін Бұхара, Самарқанд, Түркістанның бірқатар қалаларында биліктің бірсыпыра уақыт Темір ұрпақтары Бабырдың қолына көшкені бізге мәлім.
Бұл жағдайды Қасым хан өзінің пайдасына шешті. Ол Оңтүстік Қазақстанда билігін нығайту үшін күресті. 1512 жылы Убайдолладан Бабыр жеңіліп, Кабулға қашады. Қашып кеткен Бабырдың Сайрамдағы әкімі Қаттабек шайбанилықтардан қысым көріп, Қасым ханды қалаға кіруге шақырады. Қаттабек Қасым ханды Ташкентке қарсы аттануға көндіреді. Бұл ұсыныс қабыл алынады. Онда шайбани ұрпағы Сүйініш Қожа басқарып отырды. Олар Ташкент маңын тонап, қолға түскеннің барлығын алып қайтады. Бекініске кіре алмайды деп жазады МХДуғлати. Бірақ бұл шабуылдың басқа да нұсқасы бар, онда 1513 жылы Моғолстан ханы Сайд Сұлтанмен одақтас болып, Ташкентке бірігіп жорық жасауға келіседі делінген.
1514 жылы Сұлтан Сайд Түркістанға кеткеннен соң, қазақ хандығының Жетісудағы билігі нығайды. Ноғай ордасындағы саяси дағдарысқа байланысты көптеген ру тайпалар Қасым хандығына көшіп келді.
Моңғол шапқыншылығынан кейін тұңғыш рет барлық қазақ рулары мен тайпалары бір мемлекетке бірікті.
1505-1533 жылы алғаш рет орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым қатнас орнатылды.
Қасым ханның әдет ғұрыпқа байланысты «Қасым ханның қасқа жолын» деген заңдар жинағын шығарды. Заң 3 бөлімнен тұрды.
Қасым ханның билігі кезінде уақытша болса да тыныштық орнады. Сауда байланысы дамыды. Сауран қаласы сауда орталығы болды. Қасым хан Моғолстан мен достық қатынасты жолға қоюға ұмтылды. Моғолстан ханы да қазақтарды қолдап, жақсы қатынаста болуды қостады. Қасымның осы кезеңдегi Ноғай ұлысы жөнiнде ұстанған саясаты маңызды рөл атқарды. Ноғай мырзалары өзара кескiлескен ұрысқа кiрiскен болатын. Феодалдық қырқысу соғысынан шошынған ноғай қауымы, көшiп, қазақ хандығының қол астына кiрдi. Қасымхан оларды қамқорлыққа алды. Ноғай ұлысының Москвамен жақындасуына қарсы болған мырзалармен де сыйластықта болды. Осылай ете отырып, ол Москва мен қазақ хандығы арасындағы қатынастың жақсаруына ұмтылды. Қасымхан қазақ байларына хан билiгiн мойындата отырып, ел бiрлiгiн сақтады. Қасымхан тұсында қазақтардың саны 1 млн-ға жеткен және қазақ хандығының территориясы ұлғайып қалалар саны өсе түскен.
Қасым ханның билік еткен соңғы жылдары қазақ билеушілері мен шайбанилердің өз ара қатнастарына келетін болсақ, олар шиеленіскен және бейбіт емес қалпында қала берді.
Қасым ханның өлетін жылы туралы да бірнеше деректер бар. Әл Гафаридің, Хасан бек Рашидидің деректері бойынша Қасымхан 1523-1524 жылдары қайтыс болған делінеді. Ал М.Х.Дуғлати 1518 жылды көрсеткен. Бір деректерде 1521 жылы Сарайшық қаласында дүние салған делінген. Қасым ханның қабірі сонда делінеді.
Қасым ханның Мамаш және Хақназар деген екі ұлы болғанын білеміз, екеуі де хан болған, бір қызы атақты ноғай мырзасы Шах Мамайға күйге берілген. Оның екінші қызы Шайбанилық Убайдолла сұлтанға ұзатылған.
Қасым хан жүйрік атты жақсы көрген, оларды жақсы айыра білген, әскери талантымен, жеке басының ержүректігімен, өз соңынан ерте білу қабілетімен көзге түскен. Оның кезінде халықтың саны миллионнан асқан делінеді.
Қасым хан тұсында хандықтың едәуір нығайғанына қарамастан ол орталықтандырылмады. Бұл ол қайтыс болғаннан кейін қатты байқалды.
Қасым хан қайтыс болған соң Жошы ұрпағының өзара тартысы Қазақ хандығын әлсіретті. Қасымнан кейін оның ұлы Мамаш отырды, ол белгісіз бір соғыстың нәтижесінде қайтыс болады, Қасымның немере інісі
Тахир (1523-1533жж.) отырады. Тахир асқан қатыгездігімен ерекшеленді. Және жөн жосықсыз соғыстар оның түбіне жетті. Ханды халқы тастап кетеді. Ол өзінің жақтастарымен қырғыздарға кетеді, сонда қайтыс болады.
Бұйдаш хан (1533-1534 жж.) Тахирдің інісі. Өзбек ханы Убайдолла Моғолстан ханымен одақтасып Қазақ хандығына шабуыл жасайды. Қазақ әскері жеңіліп, Бұйдаш хан қашып құтылады.
3. Қасымхан өлгеннен кейiн сұлтандар арасында хандық билiкке тақ таласы күшейдi. Көршi мемлекеттердiң қазақ хандығына шабуылы жиiлеп кеттi. Соғыстың толассыз жүрiп жатуы елдi күйзелiске ұшыратты. Қазақтардың бұдан әрi шыдамы, төзiмi жетпедi. Сөйтiп, олар өздерiнiң тәуелсiздiгiнiң қауiпсiздiгi үшiн күреске шықты. Бұл күрестi Қасымханның баласы Хақназар (Ақназар) басқарды (1538-1580 ж.ж.). 1560 жылы Моғолстанның ханы қазақтарды өз жерiнен қумақшы болды. Хақназар қарсы тұрып, моғол әскерлерiнiң тас-талқанын шығарды. Қазақ хандығының күш-қуатынан Сiбiр ханы Көшiм де, сырттан көшiрiлген ноғай мырзалары да қауiптенiп, қорқып отырды. Қазақ хандығының айбарлы даңқы Москва патшалығына келiп жеттi.
1573 жылы орыс патшасы өз елшiсiн Хақназар ханға жiбердi. Елшiнi Көшiмнiң адамдары қолға түсiрдi. 1574 жылы Иван Строгонов өзiнiң көпестерiне қазақтармен ақысыз сауда жасау граммота сыйлады. Бұл орнатылған сауда байланысы бiртiндеп Москва мен Қазақстан арасында саяси қатынасқа айналды. Хақназар 1570 жылдың аяғында “Патшамен және ұлы князьбен арамызға бейбiтшiлiк орнағанын қалаймын”-дедi.
Бұқараның билеушiсi Абдулла қазақ хандығының күш-қуаты артып отырғанын байқады да, оның өзiнiң үкiмет билiгiн нығайту үшiн пайдаланғысы келдi. Сөйтiп, Хақназармен достық қатынас орнатты. 1579 жылы iрi феодал Баба Сұлтан Абдуллаға қарсы бүлiк шығарып, Ташкенттi басып алды. Абдулла Хақназардан көмек сұрады. Хақназар Баба сұлтанға қарсы аттанып, оны талқандап жеңедi. Жеңiлiс тауып, әзер қашып құтылған Баба сұлтан ендi қулық жасау арқылы Абдулла мен Хақназардың арасына от тастап, олардың достық одағын бұзды. Осыдан кейiн 1580 жылы Баба сұлтан Абдуллаға қарсы соғыс ашты. Сонымен қатар Хақназарға да астыртын күштi сенiмдi отрядын жiбередi. Сөйтiп, Баба сұлтан Хақназарға келiсiм жасаймыз деп алдап, Хақназар ордасына кiредi де күтпеген жерден олардың адамдарын қырып салады. Баба сұлтан астыртын адам жiбертiп, Хақназардың екi баласын және өзiн 1580 жылы өлтiредi.
4. Хақназар өлгеннен соң оның орнына жасы сексенге келiп отырған Сығай хан болып, таққа отырды. Бiрақ ол елдi басқара алмай, Абдуллаға барып қазақ хандығын қамқорлыққа алуын өтiнедi. Сөйтiп ол баласы Тәуекелдi Абдулланың қарамағына қалдырады. ТӘУЕКЕЛ ХАН (1582-98жж.) Шығайдың баласы
Тәуекел Бұхара ханы Абдолламен бiрлесе отырып, Баба сұлтанның көзiн жоюға кiрiседi. 1582 жылы қазақ хан сұлтандары Абдолламен бiрлесiп соғысып Баба сұлтанды жеңедi. Сығай хан сол соғыста қайтыс болады. 1582 жылғы Түркiстан түбiндегi шайқаста Тәуекел басқарған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерiн талқандап, Баба сұлтанның басын алады. Баба сұлтанның басын және тұтқындаған әскер басшыларын Бұхар ханы Абдоллаға әкелiп тапсырады. Қас жауын жойғаны үшiн Абдолла Самарқанд өлкесiндегi Африкенттi Тәуекелге сыйға бередi.
Шығай ханның ұлы Тәуекел хан өз билігін өзбек билеушілерімен ұзақ күреске нығайтты. 1586 жылы ол Ташкент аймағының билеушісі Баба сұлтан бастаған қарсыластарын талқандады. Басын ІІ Абдаллахқа апарып береді. Сұлтанның балаларын, әмірлерін тұтқындайды. Бұл кезеңде Қазақ хандығының халықаралық жағдайы қиын еді. Өз билігінің басты мақсаты ретінде Тәуекел хан оңтүстіктегі қалаларды хандық құрамына қосуды, сол арқылы мемлекетті күшейтуді көздеді.
1583 жылы Тәуекел хан Өзбек ханымен жасасқан келісімді бұзады. Бұның себебі кезінде Абдаллах Түркістан аймағынан 4 қала беруге үәде береді, бірақ бақталасының көзі жойылғаннан кейін (Баба сұлтан) ол өз сөзінде тұрмайды.
1586 жылы Тәуекел Түркістанды басып алады.
1586-1594 жылдары Тәуекел Хақназардың ұлдарымен күреседі. Ақырында хандық құруға өз құқығын бекітті.
Тәуекел хан алдында тұрған саяси мәселелердің ең ауыры Ташкент пен оның айналасын толық бағындыру және Бұқар хандығының билеушісі ІІ Абдалахпен күрес, Сібір ханы Көшіммен соғыс еді. Бұл мақсатпен Тәуекел хан өзіне одақтастар іздей бастайды. Сібірдегі Тайбұға әулетін қолдап, Сейтектің жанына інісі Оразмұхаммедті қосады. Ал олар болса орыс әскерінің қолына тұтқынға түсіп қалды. Осыны себеп қылған Тәуекел 1594 жылы алғаш рет Мәскеуге қазақ елшісін жібереді. Құлмұхамед елшінің өзінің де жұмысы болады ол інісі Оразмұхаммедті орыс тұтқынан босату еді.
Құлмұхамед елшінің ең маңызды тапсырмасы орыс патшасы Борис Годуновпен кездесіп, Бұхараға қарсы одақтасуды ұсыну еді. Бұл елшілік жұмысына Мәскеу мемлекеті құрамындағы Қасым хандығының билеушісі, Тәуекел ханның туысы Оразмұхаммед сұлтан да қатысты.
1595 жыл Мәскеуден енді Тәуекелге елші келеді. Тілмәш Вильямин Степанов. Оның мақсаты екі елді кереуен саудасын кеңейтіп, дипломатиялық қарым-қатынас орнату. Оразмұхаммедтің орнына аманатқа Хусейінді алу.
Бұхар хандығы сол кездегі Орталық Азиядағы қуатты мемлекеттердің бірі саналатын. Қазіргі шекаралық бөлініс жүйесімен айтсақ, Иранның солтүстік шығыс бөлігін, Ауғаныстанды түгелге жуық, Пәкістанның біраз жерін, Түрікменстан, Тәжікстан аумағын қамтып отырған. Оның үстіне қазақ халқына тиеселі Түркістан, Сауран, Отырар, Сайран, Ташкент сияқты қалалар орналасқан аймақты да өзіне қосып алған болатын.
Бұл осыдан екі ғасыр бұрынғы Әмір Темір империясына пара пар мемлекет деуге болатындай еді. Сол заманның тарихшылары Абдаллах ханды шебер саясатшы, құдіретті әмірші, жеңімпаз қолбасшы деп мадақтап, оның сарайындағы сән-салтанатты тамсанып жаза келе, егер қажет болса Абдаллах хан бір аптада 500 мың әскер шығара алатынын көрсетеді.
Осындай қауіпті қарсыласпен ауыр соғысқа бару ол кезде Қазақ хандығы үшін өмірлік қажеттілік еді. Ежелгі Сыр өңірі қазақтың атамекені ғана емес, сауданың, қолөнердің, мәдениеттің орталығы болды. Сонымен қатар көшпелі қазақтар үшін Сырдың суы, ну тоғайлары, құм арасында қысқа мал бағатын қолайлы жер әрі қыстаулары еді. Тәуекел хан қатерлі соғысты бастамастан бұрын оған мұқият даярланды. Ойраттарға қарсы табысты жорық жасап, олармен 20 жылдай тыныштық сақтай алды. Тіпті ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханның билігін де мойындады. Тәуекелді қазақ қалмақтың ханы деп атаған.
1598 жылы Бұхар хандығының ішіндегі қайшылықтарды пайдаланып, Тәуекел хан Орта Азияға жорық жасайды. Соның нәтижесінде өзбек әскерін талқандап Самарқанды алады.
Тәуекел жеңісті жорығын жалғастырып, Түркістан, Сауран, Арқұқ, Отырар, Сайрам, Ақсы, Әндіжан қалаларын қолға қаратады. Інісі Есімді 20 мың әскерімен Самарқанды қалдырып, өзі Бұхара қаласын алуға аттанады. Қазақ әскері қаланы 20 күн қоршап шабуылдағанмен, мықты бекіністі ала алмайды және қала үшін болған бір ұрыста Тәуекел ауыр жараланады. Сол жарадан жазылмай, Ташкентке келген жерінде қайтыс болады.
Осы оқиғаның бәрі 4-5 айдың ішінде өтеді. Бұл қазақ тарихындағы ең ұлы жорық және сол кездегі бүкіл Орталық Азиядағы аса ірі оқиғалардың бірі еді.
Тәуекелдің 1597-98 жылдарыжүргізген соғыстары нәтижесінде Ташкент, Ферғана және бүкіл Түркістан, яғни сол кезге дейін Шайбани ұрпақтары иеленіп келген Сырдарияның орта ағысының екі жағындағы отырықшы-егіншілік аудандар қазақ хандығының құрамына кіреді. Қазақ ордасы кейін Ферғананы қайтарып бергенімен, Ташкент 200 жыл бойы қазақтардың иелігінде қалды.
Сыр бойындағы Түркiстан, Отырар, Сайрам, Сауран, тағы басқа қалалар бұрынғысынша қазақ хандығына берiледi. 1583 жылы қазақ ханы Тәуекел Абдолламен жасасқан келiсiм-шартты бұзып, Ташкентке шабуыл жасайды. Сонымен қазақ феодалдары мен өзбек феодалдары арасындағы жағдай қайта қоздап, ушығып кеттi. Тәуекел хан Ресей мен өзiнiң дипломатиялық қарым-қатынасын күшейте түстi. Ондағы Ресейдiң мақсаты қазақ хандығымен одақтасып, Сiбiр ханы Көшiмге қарсы күресу едi. Тәуекел хан 1595 жылы көкек-маусым айларында В.Степанов бастаған орыс елшiлiгiн қабылдады. Сөйтiп, осы кездесуде орыс мемлекетiмен қазақ хандығы арасында Сiбiр ханы Көшiмге және Бұхар ханы Абдоллаға қарсы одақ қалыптасты. 1598 жылы Тәуекел хан Ташкент қаласы түбiнде Абдолла ханның әскерiн талқандады. Тәуекел Ахси, Әндiжан, Ташкент, Самарқанд қалаларын басып алды.
Сонымен қатар Тәуекелдің осы жеңісінің нәтижесінде Орталық Азияда шайбанилер әулетінің билігінің де аяқталды. Билік басына 1598 жылы Шайбани әулиетінің орнына (1598-1743) басқа әулет («Аштархан») келді.
Аталған аймақтардың қосып алынуы қазақ хандығының экономикасына, қоғамдық және саяси құрылысына аса күшті ықпал жасады. Мемлекеттік шекараның тұрақтануына жәрдемдесті. Қазақ хандығына Орта Азиялық саяси және экономикалық өзара қатынастар жүйесіне енуге және қазақтардың Сырдария өзені аңғарында мекендеуіне жағдай туады.
Тәуекел одан кейiн Бұхараны басып алу соғысы кезiнде жараланып Ташкентке келiп қайтыс болады.
Әдебиеттер тізімі:
1. Қозыбаев М.К. Тарих зердесi. Алматы, 1998 т.1 т., 2
Аманжолов Қ. Түркі халықтарының тарихы. І, ІІ т. А., 2002ж.
3. Қани М. Қазақтың көне тарихы. А., 1993ж.
4. Күзембайұлы А. Әбіл Е. История Республики Казахстана. Астана., 2000.
№11 лекция
Тақырып: XVII-XVIII ғ. б. Қазақ хандығы
Жоспар:
1. XVІI ғ. Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы. Есім хан.
2. Қазақ және бұхар хандықтары
3. Қазақ –жоңғар қатынастары.
3. Тәуке ханның басқаруы.
Лекция мақсаты: XVII-XVIII ғ. б. Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық жағадайын анықтап, қазақ-бұхар, қазақ-жоңғар қатынастарына сипаттама беру, Есім хан, Жәңгір хан, Тәуке хандардың ел басқарудағы ішкі және сыртқы саясатына тарихи талдау жасау.
Лекция мәтіні:
1. ЕСІМ ХАН (1598-1628жж.) Шығайдың баласы
Есім хан 1598-1628 жылдары қазақ хандығына билік еткен. Зор денелі, күшті адам болғандықтан, талай жорықта ерлігімен көзге түскендіктен қазақ тарихында отыз жыл билік құрған Есім ханды ел «еңсегей бойлы ер Есім» деп атаған.
Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты Есім хан да тақ үстінде де, ат үстінде де бірдей танылған біртуар тұлға. ХVІІ ғасырда Есімге арналған «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жыр шыққан. Жырдың осы заманғы жеткен нұсқасы Ұлттық Ғылым академиясы кітапханасының қолжазба қорында сақтаулы.
Есім хан кезінде ел билігін нығайту үшін қырғыздармен одақтасып, соның белгісі ретінде қырғыз билеушісі Көкімге арнап Ташкент қаласында күмбез салғызады. «Көкімнің көк күмбезі» аталатын ғимарат көршілес өзбек мемлекетінде бүгінгі күнге дейін сақталған. Есім хан билігі тұсында қазақ сұлтандары оңтүстік қалалар үшін Аштархан әулетімен соғысты. ХVІІ ғасырдың 20 жылдарында қатаған ұлысын басқарған Тұрсын хан билігі тұсында Ташкент Қазақ хандығының құрамындағы ірі қалалардың біріне айналды. Тұрсын хан мен Есім ханның арасындағы қайшылықтар жайлы көптеген деректер бар. Түркістанда Есімханның жоқтығын пайдаланып ол қаланы басып алады. 1627 жылы ол ойрат жорығынан оралған Есім хан Тұрсынды талқандайды, антты бұзғаны үшін оны өлтіреді.
Есім ханға қатысты тарихи деректерде Бұхар хандығының әмірі Иманқұли хан жиі аталады. Ол бірде Иманқұлимен одақ жасасады да, бірде оған қарсы шығып, Самарқанға әскер жөнелтеді.
Ал Иманқұлидың Есіммен соғысар шамасы жоқ еді. Сонымен онымен шартқа отырып, Ташкент пен оның төңірегін түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды.
Есім Моғолстанмен қатынасын да сәтті реттейді. Ол Моғолстан ханы Әбдірахымның қызына үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға ұзатады. Құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, қазақтар мен моғолдар арасындағы саяси одаққа, дара билікке қол жеткізеді.
Есім хан билік құрған тұсында халық жадында «Есім ханның ескі жолы» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған заңның болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағаны белгілі, ол өз заманының орайы мен талабына қарай Есім хан мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы болды. Түптеп келгенде «Есім ханның ескі жолы» деген сөздің мәні де Есім ханның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылады. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым- қатынасқа қатысты туындайтын даулардың шешімдері «Есім ханның ескі жолында» нақты сараланды. Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр жоралғыларының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті.
ХVІІ ғасырдың 30 жылдарынан бастап Орталық Азияның халықаралық жағдайы күрт өзгерді. Шығыс шекарадан күшті қарсылас пайда болды. Олар қалмақтар төрт рудың: чарос, хошауыт, дербет және торғауыттардың біріккен одағы еді. Қазақ аңыз-эпостарында бұл одақ қалмақ деген атпен белгілі. ХVІІ ғасырда басталған қазақ-қалмақ арасындағы қақтығыстар ұзақ соғысқа ұласты. Жетісу мен Шығыс Түркістанды басып алып, қалмақтар өз күштерін Сырдария қалаларына бағыттады. 1652 жылы қазақтың әйгілі ханы Салқам Жәңгір қазаға ұшырады. 1683-1684 жылдары қалмақ әскері Сайрам қаласын талқандады. Йасыдан басқа қалалардың барлығын қалмақтар басып алды.
Сонымен, қалмақтардың күшеюімен қазақтардың этникалық дамуына қауіп төнеді. Осыған қарамастан Есім хан тұсында Қазақ хандығын мықты мемлекет деп тануға болады. Кейбір деректерде Тәуекел мен Есім хандарды қазақ-қалмақ билеушілері деп те атайды. Шығыс деректерінде Есім тұсында қазақтар Шығыс Түркістан үшін саяси күреске араласқан, ал орыс деректерінде Оңтүстік Сібір үшін қазақтар мен қалмақтардың ірі қақтығыстары белгілі. Көшпелі халықтардың күресіне Ресей мен Қытай империялары араласа бастады.
ХҮІІ ғ. Қазақ хандығының ішкі саяси жағдайы тұрақсыз болды. Әр жүз өздеріне хан сайлады.
Оңтүстік өңірінде Есім хандығы, оның астанасы Түркістан болды. Тұрсын Мұхаммед хандығы, орталығы Ташкент болды.
Тұрсын Мұхамед (1613-1627 жж.) өз атынан ақша шығарып, салық жинап отырды..
1628 жылы Есім хан хан қайтыс болғаннан кейін оны осы Түркістанда жерлейді. Сол үшін де Түркістан қаласындағы орталық алаң Есімханның атымен аталады. Оның маңызды жетістігі ол Сығанақтан астананы Түркістанға ауыстырды.
2. Бұхар хандығы — Орталық Азиядағы Шайбани хан негізін салған мемлекет (16 ғ-дың басы — 1920). 16 ғ-дың 2-жартысында хандықтың астанасы Самарқаннан Бұхара қаласына көшірілді. Бұхар хандығы деген ат осыған байланысты шыққан. Хандықта алғашында Шайбани әулеті (16 ғ-дың басынан 1598 жылға дейін), кейін Аштархан әулеті (1599 — 1740) және Маңғыт әулеті (1755 — 1920) билік жүргізді. Шайбани әулеті билік еткен тұста Орталық Азиядағы саяси жағдайға байланысты Бұхар хандығының жер көлемі жиі өзгеріп тұрды. 1506 — 10 ж. Қазақ хандығына қарсы ұйымдастырған 4 жорығының алғашқылары табысты болғанымен, соңғысында Шайбани әскері Қасым ханнан ойсырай жеңілді. Абдолла ІІ ханның тұсында Бұхар хандығы саяси жағынан күшейіп, территориясы айтарлықтай кеңейді. Ресеймен сауда және дипломатиялық қатынастар орнатылды. Бұхар ханы Иранмен арадағы толассыз күрестерінде қазақтардың көмегіне сүйенді. Қазақ хандығы билеушілерінің мұндай жәрдемін тиісті дәрежеде бағалап, қазақ ханы Шығайға Ходжент қаласын, оның баласы Тәуекел сұлтанға Зеравшан мен Адеркент өлкесінің біраз бөлігін сыйға тартты. Бұхар хандығы мен Қазақ хандығы арасындағы мұндай қатынас ұзаққа созылмады. Тәуекел хан 1583 жылдан бастап Бұхар хандығына қарсы күрес бастады. Соның нәтижесінде 1588 ж. Ташкент хандығының қарамағына көшті. 1599 ж. Қазақ және Бұхар хандықтары арасында жасалған шартқа сәйкес, Ташкентпен қоса Түркістан аумағы да қазақтардың қарамағына көшті. Абдолла ханның мирасқоры Абд әл-Мұмин билікке таласқан топтың қолынан қаза тапқан соң, Бұхар хандығы саяси жағынан әлсірей түсті. Осы тұста Хорезм Бұхар хандығынан бөлініп шықты. Шайбани әулеті тұсында хандық мәдени жағынан едәуір өркендей түсіп, қала құрылысы қарқынды жүргізіліп, бірқатар мешіттер, медреселер салынды. Абдолла хан тұсында хан сарайында 250-ге жуық адам ғылыммен, әдебиетпен шұғылданған. Аштархан әулетінің билігі кезінде Бұхар хандығындағы басқару жүйесі күрделене түсті. Мемлекет басқару жүйесінің негізін аталық, диуан бегі, парванчи, датқа секілді лауазым иелері құрады. Сот, білім беру жүйесі дін иелерінің қолында болды. Аштархандықтар да Иранмен ұзақ уақыт соғысты. Қазақтардан жәрдем алған Имамқұл (Имамкули) хан (1611 — 42) ақыры ирандықтарға ойсырата соққы берді. Жеңіске қол жеткізгеннен кейін, Ташкентті қазақтардан тартып алды.
3. Қазақтардың ең қауiптi жауы ХVIII ғасырдың басында мейлiнше күшейген Жоңғар хандығы болды.
ХҮІІ ғасырдың аяғы мен ХҮІІІ ғасырдың басында Қазақ хандығының ішкі саяси жағдайы өте ауыр болды. Қазақ хандарының саяси бытыраңқылықты жойып, бір орталыққа біріккен мемлекет құру әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Қазақ хандығындағы сұлтандардың оқшауланып, дербес саясат жүргізуге ұмтылуы күшті болды. Ал жүздер арасындағы татулық пен саяси байланыс нашар болды.
Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайы тіптен ауыр еді. Батыс жақтан Еділ қалмақтары мен Жайық казактары шапқыншылық жасаса, солтүстіктен Сібір казактары, Жайықтың аржағынан башқұрттар, оңтүстіктен Бұхар мен Хиуа хандықтары үнемі қысым көрсетіп отырды. Ал басты қауіп шығыстан, яғни Жоңғар хандығынан төніп тұрды.
Жоңғарлар –тарихи деректерде қалмақ немесе ойрат деген атаумен белгілі болған тайпалар. Жоңғарлар чорос, хошоут, торғаут сияқты батыс монғол тайпаларының ХҮІ-ХҮІ ғасырдың ІІ жартысында құрылған одағы болатын. Ал ХҮІІ ғ бастап Жоңғар хандығы ретінде Орталық Азияның тарих сахнасына шыққан еді.
Қазақтар мен жоңғарлар арасындағы байланыстардың тарихы тереңде жатыр. Екі ел де көшпелі мал шаруашылығымен айналысқандықтан олардың арасында қақтығыстар жиі болып тұрған. Соның ішінде қалмақтардың Қазақ хандығына бағынған кездері де болған. Өйткені Тәуекел хан «қазақ және қалмақ ханы» ретінде мойындалғаны белгілі. Дегенмен Қазақ хандығы мен жоңғарлар арасындағы күштің ара салмағы тең болғандықтан өзара қырқыстардан ары аса қоймаған еді. Алғашқы кезде қақтығыстар бейбіт жолмен шешіліп отырды.
Жоңғар хандығы құрылар қарсаңында 1627 жылы ойрат одағы құлап, ХоҰрлық бастаған 50 мың шаңырақ пен 250 мың адамды құрайтын торғауыт тайпалары Солтүстік Қазақстан арқылы төменгі Еділ бойына қоныс аударған болатын. Сөйтіп, олар қалмақ деген атауға ие болады және ХҮІІ ғ. 30 жылдарында Еділ бойында Қалмақ хандығын құрған еді. Ал Оңтүстік пен Батыс Сібір жерінде қалып қойған ойраттар мен чоростар басшылығымен Ертіс жағалауында Жоңғар хандығын құрды.
1635 жылы Жоңғар хандығы құрылды. Хандықтың негізін салған Батыр қонтайшы болды (1635-1653 жж.). 1640 жылы Батыр қонтайшының бастамасымен Жоңғар ақсүйектерінің құрылтайы өткізіліп, онда «Дала жинағы» деген атауға ие болған заңдар жинағы қабылданады. Бұл жинақта жоңғар хандығының күші мен ұлылығы паш етілді. Батыр қонтайшы кезінде жоңғарлар мен қазақ хандығы арасында қақтығыстар шиеленісіп, үздіксіз соғыстарға ұласа бастады. Батыр қонтайшы қазақтарға қарсы бірнеше рет басқыншылық жорықтар ұйымдастырды. Бірақ Қазақ хандығын Салқам Жәңгір хан билеген кезде 1643 жылы Орбұлақ шайқасында жоңғарлар ойсырай жеңілгені белгілі. Батыр қонтайшы өлгеннен кейін қазақ жоңғар соғыстарында үзіліс болған еді. Өйткені билікке талас кезінде Жоңғар хандығы саяси бірлігінен айырылып қалған болатын. Алайда билік басына Галдан Бошокты қонтайшының келуіне байланысты (1670-1697жж.) Қазақ жеріне жоңғар шапқыншылығы қайтадан жанданды. Ал Жоңғар хандығыны Цеван Рабдан билеген кезде (1697-1727 жж.) қанды жорықтар өзінің шарықтау шегіне жетті.
Цеван Рабтан өзін шебер дипломат әрі мықты қолбасшы ретінде танытты. Ол Қытаймен тікелей қақтығыстарда құтылып кетіп отырды. Цеван Рабтан Жоңғар хандығының қоластына миллионға жуық жоңғарлар мен жарты миллионға жуық әртүрлі халықтарды біріктіріп, елінің әскери әлеуметін біршама нығайтып алды. Оның Қазақ хандығына шапқыншылығы 1698-1699 жылдары Ертіс, Есіл өзендері мен Жетісу аймағына жүргізілді. Ал 1702-1703 жылдары Ертіс бойындағы қазақтар нәтижелі соғыстар жүргізді. Біраз үзілістен кейін 1708 жылы жоңғарлар шапқыншылығы қайта жалғасты. Олардың Қазақ хандығына жасаған қанды жорығы 1710 жылы болды. Бұл жорық қазақ халқын үлкен шығындарға ұшыратты. Ол қазақ билеушілерін 1710 жылы Қарақұм маңында үш жүздің құрылтайын шақыруға мәжбүр етті. Құрылтайға сұлтандар мен билер, ру басшылары және үш жүздің белгілі батырлары қатысты. Құрылтайда қаралған ең негізгі мәселе жоңғар шапқыншылығына қарсы үш жүздің бірікке әскерін жасақтау болды. Тәуке хан бір орталыққа біріккен мемлекет құру және оны нығайту үшін сұлтандардың билігін шектеп, жүздерді билеу үшін билердің ықпалын арттырды. Жоңғарларға қарсы соғыста алдыңғы қатарға қазақ батырлары шықты. Олардың қатарында Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Райымбек, Шақшақ Жәнібек, Тама Есет сынды көптеген батырлар бар еді. Олардың ішінен ерекше көзге түскен Бөгенбай батыр. Ол шешуші шайқас алдында қазақ сарбаздарының жауынгерлік рухын мына сөздерін арнау арқылы көтерген: «Таланған көштің, тұтқындалған бала-шағаның бейшара бақылаушысы болып отырман. Жаудан кек аламыз, өлсек қару ұстап өлеміз! Қыпшақ даласының сарбаздарының жалтарған кезі боды ма?! Сұр жебе толы қорамсақ қаңырап бос қалып па?!» деген екен.
Құрылтайға қатысушы барлық батырлар мен халық Бөгенбай батырдың сөзіне тоқтады. Ол қазақтың бірікке әскерінің қолбасшысы болып сайланды. Қазақ жүздерінің бірігуі өз нәтижесін бере бастады. Біріккен халық жасақтары жоңғарларға тойтарыс беріп, оларды шығысқа шегіндіріп тастады. Жау қолында болған жайылым мен қыстақтарды қайтарып алды. Сонда да жүздер арасындағы дау тоқтамады. Бұл жағдай жорықтар алдындағы келіспеушіліктер мен өзара бәсеке туғызып, алауыздыққа ұшыратты.
Қазақтар арасындағы алауыздықтарды жақсы пайдаланып отырған жоңғарлар 1713 жылы Қазақ хандығына тағы да басып кірді. Ондай жорық 1716жылы да қайталанды. Ал 1717 жылы Аягөз өзені бойында үш күндік шайқас болды. Ол қазақ жасағының жеңілуімен аяқталды. 1718 жылы жоңғарлар Жетісуға баса көктеп кіріп, одан әрі оңтүстіктегі Арыс, Бөген, Шаян өзендері бойында жойқын соғыстар жүргізді. Олардың негізгі мақсаты Қазақ хандығының ордасы –Түркістанды басып алу еді.
1723 жылы қазақ жоңғар қатынасында қазақтар үшін аса қиын кезең басталды. Өйткені Қытай императоры Кансидің қайтыс болуын пайдаланып, жоңғарлар Қытаймен бітім келісімін жасайды. Осылайша жоңғарлар өздеріне Қытай тарапынан жасалып отырған қысым мен қауіпті тоқтатып, бытыраңқы қазақтарға қарсы барлық күштерін жұмылдыруға мүмкіндік алды. Бұл қазақ халқының тағдырындағы ең қасіретті кезең «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» (1723-1728 жж.) нәубетіне алып келген еді. Қазақ жұртының басына түскен нәубет жөнінде Шәкәрім Құдайбердіұлы былай дейді: «...1723 жылы қазақ, қалмақ болып жиылып соғысқанда, қалмақтың бастығы Цеван Рабдан қазақтың көбін қырып, қалғанын қуып жіберген. Сонда қазақтар аш жалаңаш, жаяу шұбап бір көлдің басына келіп, көлді айнала сұлап жатыпты. Сонда бір ақсақал кісі айтыпты: балалар, адам басынан кешкен жақсылықты қандай ұмытпаса, жаманшылық көргенін де сондай ұмытпау керек, біздің бұл көрген бейнетіміздің аты «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама болсын»дейді, мағынасы «табанымыз ағарғанша жаяу жүріп, көлді айналып жатқан күн» дегені және сол жолда айтылған қазақтың ескі өлеңі мынау:
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді,
Қарындастан айырылған қиын екен,
Қара көзден мөлдіреп жас келеді.
Мына заман қай заман, қысқан заман,
Басымыздан бақ даулет ұшқан заман.
Шұбырғанда ізіңнен шаң борайды,
Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман.
Мына заман қай заман бағы заман,
Баяғыдай болама тағы заман.
Қарындас пен қара орын қалғаннан соң,
Көздің жасын көл қылып ағызамын.
Көктемде тұтқиылдан басталған жоңғар шапқыншылығынан қазақтар есін жинай алмай, еріксіз Ходжентке, Самарқанға, Хиуа мен Бұқараға қарай үдере көшуге мәжбүр болды. Олар үйлерін, мал мүліктерін тастап қашты. Жоңғарлар Ташкент пен Түркістанды басып алып талқандады. Бұл нәубеттен қазақ халқының үштен екі бөлігі қырылды.
Бірақ 1723 жылы жеңіліс қазақ халқының еңсесін түсіре алмады. Ел билеушілер мен батырлар азаттық күреске жұмыла бастады. Қазақ халқының бірлігін нығайтуға елге беделді үш жүздің билері – Төле би (Төле Әлібекұлы 1663-1756 жж.), Қазыбек би (Қазыбек Келдібекұлы 1667-1764жж.), Әйтеке би (Айтық Байбекұлы 1664-1700 жж.) белсенді қызмет атқарды. Олар бір орталықтан басқарылатын Қазақ хандығын қалыптастыру жолында табанды күрес жүргізген мемлекет қайраткерлері болатын. Олардың ең басты мүддесі қазақ халқы мен жерінің тәуелсіздігін сақтау еді.
Сол тарихи сын сағатта Кіші жүз ханы Әбілқайыр (1693-1748 жж.) ерекше көзге түсті. 1724 жылы Әбілқайырдың қолбасшылығымен қазақтар алғашқы жеңіске жетті. Сондай-ақ, оның 1725 жылы жоңғарларға Отырар, Шымкент, Түркістан, Сайрам қалалары азат етілген болатын.
1726 жылы күзде жоңғарларға қарсы азаттық күресті ұйымдастыру мәселесін талқылауға жалпы қазақ құрылтайы шақырылды. Құрылтай Ордабасы тауында өткізілді. Оған хан, сұлтандар мен билер, үш жүздің батырлары, ру басылары қатысты. Құрылтай жалпы қазақ әскерінің қолбасшысы етіп Әбілқайыр ханды сайлады.
Құрылтайдан кейін күтілген аса маңызды жеңіске қазақ әскері 1728 жылы көктемде жетті. Ұлытаудың етегіндегі Бұланты өзені маңында Қарасиыр деген жерде әскері жоңғарларға ойсырата соққы берді. Бұл шайқас халық жадында «Бұланты шайқасы», ал соғыс даласы «қалмақ қырылған» деген атпен қалған еді. Осынау маңызды жеңіске қол жеткізуге қолбасшы Әбілқайырмен бірге Қабанбай, Жәнібек, Наурызбай, Бөгенбай, Есет, Малайсары сынды т.б. көптеген халық батырлары зор үлес қосты.
Қазақ халқы жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күрестегі екінші тарихи жеңіске 1730 жылдың көктемінде жетті. Бұл оқиға Балқаш көлінен 120 мың шақырым оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Алакөл маңында өткен Аңырақай шайқасында болған еді. Шайқаста Әбілқайыр хан қолбасшылық етті. Ұрыс батырлар жекпе-жегімен басталды. Шәкәрім Құдайбердіұлы оны былайша суреттейді: «... қазақ пен қалмақ екі төбеге жиылып, ортасында қалмақтың Қалдан-Церен ханның күйеуі Хоңтажы деген әскер басының баласы Шарыш деген батыр қазақтан жекпе жекке батыр сұрап жүр екен. Әбілмасұр Әбілмәмбетке ханға барып: «Тақсыр, бата берсеңіз мынаған мен барайын» дегенде, хан бата берген соң, Шарышқа қарай «Абылай, Абылай» деп ұран салып барып, Шарышты өлтіріп, басын кесіп алып, жау қашты деп айғай салған соң, қалмақтар қашыпты. Бір мезгілде Әбілмасұрды қасына отырғызып, «Шырағым, сен кімсің, Абылайлап шапқаның қалай» десе: «Мен қанішер Абылайдың немересі едім, соғыста жолы болған атамның атын ұран қылдым» дейді. Шарышпен болған жекпе- жектегі жеңістің құрметіне халық оны Абылай атап кетті.
Аңырақай шайқасында майдан даласы 200 шақырымға дейін жетіп, қазақтар ұлы жеңіске жетті. Алайда, осы жеңістерді қазақ халқы одан әрі жалғастыра алмады. Оған қазақ қоғамының саяси элитасы арасындағы бақталастық кедергі жасады. Оған Болат хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығында ұлы хан болу үшін саяси күрестің басталуы себеп болды. Ұлы хан болуға бірден бір үміткер қазақтың біріккен әскерінің бас қолбасшысы, Кіші жүз ханы Әбілқайыр болатын. Бұланты мен Аңырақай шайқасындағы тарихи жеңістерден кейін Әбілқайыр ханның беделі мен саяси салмағы да арта бастағанды. Бірақ ұлы хан бола алмайтынын білгеннен кейін ол өз әскерімен Кіші жүздегі ордасына көшіп кетті.
1727 жылғы болған шайқаста қазақтар жоңғарларға ойсырата соққы бердi. Бұл жер тарихта “Қалмақ қырған” деп аталды. (Байқоңыр маңы) 1729 жылы Аңырақай деген жерде қазақтар екiншi рет қалмақтарға соққы бердi. Дегенiмен бұл екi жеңiсте қазақтарды түпкiлiктi жеңiске жеткiзе алмады. Қазақ-жоңғар соғысы: Қазақтардың ең қауiптi жауы ХVIII ғасырдың басында мейлiнше күшейген жоңғар хандығы болды. XVII ғасырдың 80 жылдары жоңғар қоңтайшысының қазақ жеріне жорықтары жанданды, олар Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария сауда қалаларын, сонымен қатар маңызды керуен жолдары өтетін аумақтарды басып алуға ұмтылды. Қалдан қоңтайшы (1671-1699) 1681-1865 жылдары Оңтүстік Қазақстанға бірнеше шабуыл жасады, оның нәтижесінде Сайрам қаласы қиратылды.
Оның мұрагері Сыбан Раптан (1699-1729) басқыншылық соғысты жалғастырды. XVIIІ ғасырдың басында басқыншылардың әскері сарысу өзеніне дейін жылжыды, олардың әскерінің бір бөлігі Орта жүздің солтүстік шығыс аудандарына басып кірді. 1710 жылы Қарақұм ауданында Тәуке хан жауға қарсы ұйымдастыруды талқылауға барлық жүздердің өкілдерін жинады. Жоңғарларды шығысқа шегіндірген әскер құрылды. Қазақ саяси жүйесі ішкі саяси проблемаларды шешуге тамаша мүмкіндік берді. XVII ғасыр басындағы реформадан кейін қауымаралық пен сословие аралық алауыздық сот ісінің шегінен сирек шықты және ешқашан қарулы күреске жеткен жоқ. Бірақта XVIIІ ғасырда сыртқы саяси ахуал бірден өзгергенде, реформа нәтижесінде орталықсыздандырылған қазақ хандығы сыртқы жағдайдағы өзгерістерге дайын емес болып шықты.
Бұл 1715 жылы Тәуке хан өлген соң анық байқалды. Жоңғар тарапынан төнген қауіпке байланысты хан ролінің жоғарылауы керектігін сезінген сұлтандар жоғарғы билеуші орны үшін шиеленіскен күресті бастады. Ұзақ тартыстан соң хан болып Қайып сайланды (1715-1718).
Көп ұзамай жоңғарлар шабуылын тағы жаңғыртты. 1716 жылы олардың әскерінің басты бөлігі шабуылын Іле өзенінен Аягөзге қарай бағытпен бастады. Бір уақытта басқа отрядтары Сібірге жылжыды. 1718 жылы көктемде жоңғарлар мен қазақтар қолы арасындағы Аягөз өзенінде үш күндік қантөгіс, шайқастың алғашқы күндеріндегі жеңістерге қарамастан, қазақтардың жеңілісімен аяқталды. Өзара жауласқан Әбілхайыр мен Қайыптың келіспеушілігі, сонымен қатар жоңғарлардың тылдан оқыс соққысы шайқастың нәтижесін шешіп берді. 1718 жылы жоңғар әскері Арыс өзенінде басқа қазақ отрядтарын талқандады.
1718 жылы Қайып хан өлді де сұлтандардың жоғарғы билік үшін күресі қайта жанданды. Ең қолайлы кандидатура жас жігерлі Әбілхайыр болды, бірақ төре тұқымының күшеюін қаламаған билер шоғыры ынжық әрі жігерсіз Болатты (1718-1729) таңдады. Алайда соғыс жағдайында қауым демократиясына бас тігу өзін ақтамады да, Болат хандықты басқарудан қалды. Орталық биліктің әлсіздігі жағдайында Кіші жүз бен Орта жүз қауымының бөлігі өздерінің егемендігін шектеп, Әбілхайырды хан сайлады (1718-1748). Осылай қазақ хандығының ыдырау процессі басталды. Ташкентте ақ киізге Жолбарыс көтерілді, ал Орта жүздің бөлігі Сәмекені хан ретінде мойындады. Бұл тұлғалар жоңғарларға тойтарысты ұйымдастыра алатын еді, алайда мұны сезіну үшін қазақтарға 1723 жылғы Ақтабан шұбырындыны бастан өткеруіне тура келді.
Жоңғарларға қарсы бір майданның жарылуы қазақ жасақтарының қорғаныс қабілетіне кері әсер етті. Сұлтандар шоғыры арасындағы ұрыс-керіс жоңғар қоңтайшыларының қазақтарға бірқатар ірі соққылар беруіне қолайлы жағдай туғызды.
1723 жылы көктемде жоңғар әскері Қаратау арқылы талас өзенінің алқабына басып кірді. Қазақтар бұл уақытты қыстаудан көшуге дайындалып, шабуылды күтпеген еді. Мұнда барлық қазақ жұрты қырғынға ұшырады да, тірі қалғандары малдары мен мүліктерін тастап қашуға мәжбүр болды.
Аяқ астынан кедейленген және ашыққан көшпенділер тобы Бұхара мен Самарқан оазисін толтырды. 1724-25 жылдары жоңғарлар Түркістан мен Ташкентті басып алып талқандады. Егіншілік, қолөнер мен сауда Сырдарияда тоқтады. Бұл оқиға қазақтар арасында “Ақтабан шұбырынды” ретінде белгілі. Нәубет жылдардағы басқыншылармен күресте қазақ болған құрбандарды халық ауыр азамен еске алады.
 Қазақ-жоңғар соғысының аяқталуы: Ұлттық тәуелсіздікке төнген қауіп қазақтарды бірігуге мәжбүр етті. 1726 жылы Ұлы жүз бен Кіші жүздің біріккен әскері Тайлақ батыр мен Саурық батырдың бастауымен Бұланты өзені бойында Қарасиыр деген жерде жоңғарларға ауыр соққы берді. Бұл жеңіс қазақтарды одан әрі қарсы тұруға жігерлендірді. Осы жылы Шымкент маңында, Ордабасы тауында үш жүз өкілдері қатысқан мәслихат өтті, онда қазақ әскерінің жоғарғы бас қолбасшысы – сардар сайлануы керек болды. Сардар келешекте жоғарғы ханның орнын басатынын түсінген сұлтандар арасында қайтадан талас туды. Алайда істің нақтылығы билерді қатал орталық билікті жақтаушы Әбілхайырдың пайдасына шешім қабылдауға мәжбүр етті. Үш жүздің әскерін ұйымдастыруда Бөгембай, Тайлақ және Саурық батырлар маңызды роль атқарды. 1729 жылы Балқаш көлінен оңтүстікте Аңырақайда ірі шайқас болды. Жоңғарлар тағы да талқандалып шегінді. Жеңістен соң Қазақ хандығын біріктіру мен қайтыс болған Болаттың орнына хан сайлау мәселесі тұрды. Сайлауда Әбілхайыр айналып өтіліп, билер хан тағын Болаттың ұлы Әбілмәмбетке (1730-1771) тапсырды. Сұлтандардың бөлігі мәслихат шешіміне бағынудан бас тартты. Әбілхайыр жақтастарымен қазақ әскерін тастап, Жайыққа көшіп кетті. Оның үлгісін Сәмеке хан да алды. Осылайша хандар мен сұлтандар арасындағы алауыздық қазақтардың 1726-1730 жылдардағы жеңістерін жоққа шығарып, тағы жалпы қазақ майданын бөлшектеді. Тек жүз билері – Төле бидің, Қазыбек бидің және Әйтеке бидің, сонымен қатар Аңырақай шайқасынан кейін танылған Абылай атымен белгілі Әбілманмұр сұлтанның іс-әрекеттері нәтижесінде бірлік сақталды. Қазақтардың әлсіреуін жоңғарлар тиімді пайдаланды, 1741 жылы қазақтардың жеңілісімен және Абылайдың тұтқынға түсуімен аяқталған жаңа шапқыншылық басталды. Әбілмәмбет өзінің жоңғарларға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болды. Жоңғарлар шапқыншылығы қазаққа көз-көрiп, құлақ естiмеген зардап шектiрдi. Тек 1758 жылы жоңғарлардың толық жойылуы ғана қазақтардың жоңғар тарапынан болған шабуылынан құтылуына мүмкiндiк бердi.
4. Тәуке хан билік еткен кезеңде (1680-1718) Қазақ хандығының нығайтылуы, қазақтардың қырғыздармен жєне қарақалпақтармен одақтасуы жоңғарлардың қазақ жерлеріне шабуылын уақытша бєсеңдетті. Олардың 1680 ж. Оңтүстік Қазақстанға шабуылдаған уақытында тек Түркістан қаласы ғана жоңғарлардың тонаушылығынан аман қалды. ¤йткені онда әскерлерімен Тәуке хан болған еді. Жоңғарлардың салған ойраны Қазақстанның оңтүстігіндегі қалалар тіршілігінің бірте-бірте сөнуінің басты себептерінің бірі болды. Жоңғарлардың шапқыншылығы маңызды сауда жолдарын кесіп тастады, бейбіт халықтың шаруашылығына үлкен зиянын тигізді.
Қысылтаяң заманда халқына бас болып “Қасым салған қасқа жол”-дейтiн сара көштi бастаған Қасымханның, еңсегей бойлы Ер Есiмнiң “Ескi жолы” еңбектерiн ерекше атай отырып, қазақ қоғамында Тәуке хан тұсында дүниеге келген “Жетi жарғы” атты қазақ хандығының заңдар жиынтығының өмiрге келуiнiң өз ерекшелiгi болды. Тәуке хан билiк жүргiзген ХVII-ХVIII ғасырдың басы елiмiздiң рухани жетiлуiмен, бiрлiгiмен және гүлденуiмен ерекшеленедi. Белгiлi тарихшы А.И.Левшин ол туралы былай деп өз ойын бiлдiрдi. “Тәукенiң тұсында қазақтардың жүрегi ашық болды, мейiрбандылыққа толы болды”-деп жазды. Ол тағы да мынандай ойын айтты: “Тәуке хан қазақ ордаларының ұйытқысы. Ол өзара қантөгiстiң қажыған халқын тоқтатып, тайпаларды татуластырды, баршаны күштiлерге бағынуға уағыздады, ол күштiлердi өзi тоқтатып, баршаға бiрдей заң шығарды”-деп атап өттi.
Тәуке хан 1680-1718 жылдар аралығында хандық құрды. Ол өзiнiң барлық өмiрiн 1635 жылы көшпелi қазақтардың шығыс шекарасында құрылған жоңғар мемлекетiнiң шапқыншылығымен күресумен өткiздi. Тәуке қазақ хандығын нығайту үшiн, сыртқы жауларға тойтарыс беру жолында бiрқатар шаралар қабылдады. Ол 1680 жылы билер кеңесiн құрды. Ханның маңызды билiк жүйесi болып табылатын билер кеңесi әрдайым Тәукеханның белгiлi бiр ордасында – Түркiстан қаласы жанындағы Битөбеде, Сайрам қаласы маңындағы Мартөбеде және Сырдария облысының Ангрен қаласына жақын жердегi Күлтөбеде өткiзiлген билер кеңесi қазақ хандығының iшкi және сыртқы саясатындағы аса маңызды нәрселердi шешетiн тұрақты жүйеге айналды.
Ол қазақтың үш жүзiнiң ең беделдi билернiң қатысуымен билер кеңесiн сәттi ұйымдастырып отырды. өлы жүзде Төле бидiң, Орта жүзде Қазбек бидiң, Кiшi жүзде Әйтеке бидiң беделi ерекше болды. Қажеттi мәселелердi шешуде хан билер кеңесiнiң көмегiне арқа сүйейтiн. Осының арқасында Тәуке хан халық арасында үлкен беделге ие болып атағы алысқа жайылды.
Қазақтың барлық үш жүзiне билiгi толық тараған Тәуке хан тұсында “Жетi жарғы” немесе “Жетi ереже” өмiрге келдi. Бұл ереже “Тәукеханның ережесi” немесе “Тәуке ханның заңдары” деп аталды. Тегiнде жетi жарғының негiзгi көзi деп бәрiнен бұрын қазақтардың әдеттегi бұйрығы құқығын, сондай-ақ Тәукенiң бұрын өмiр сүрген қазақ хандарының жазылмаған заң ережелерiн мойындаған жоқ. Заңдарға негiзiнен алғанда қазақ қоғамының ХVII ғасырдағы әскери-саяси және әлеуметтiк өмiрiнiң қажеттерiне сәйкес келетiн ережелер енгiзiлген. Жетi жарғыны жасау қолданылып келген әдеттегi құқық нормаларын қазақтың феодалдық қоғамның жаңа қажеттерiне бейiмдеу, бұл орайда ол нормалардың феодал шонжарларының мүдделерiне сай келетiндерiн ғана сақтау мақсатын көздедi. Сөйтiп Тәуке ханның “Ережесiнде” сол кездегi қазақ қоғамының әлеуметтiк және құқықтық нормалары, сондай-ақ салықтар, дiни көзқарастар туралы ережелер енгiзiлген, яғни онда қазақ қоғамы өмiрiнiң барлық жақтары қамтылған. “Жетi жарғы” заңы бойынша үкiмет билiгi хан қолында болды. Бүкiл халық мүддесiне байланысты мәселелердi халық жиналысында шешiп отырған. Жекелеген қылмыстық, азаматттық, семьялық, жер туралы, алым-салық туралы т.б. мәселелердi “Жетi жарғы” заңының баптары бойынша шешетiн болған.
Мысалы, Қанға-қан алу, кек қайтару, құн төлеу, қатардағы кiсi өлсе оның құны 1000 қоймен бағаланған, әйел өлсе 500 қой, ал үстем тап өкiлдерi Сұлтан, Қожа өлтiрiлетiн болса 7-жай адамның құны төленетiн болған. Сол сияқты дене мүшелерiне зиян келтiргенi үшiн де белгiлi мөлшерде мал төленген. Мысалы, басбармақ сынса – 100 қой, шынтақ сынса – 20 қой шығынмен төленген. Егер де ұрлық жасаса ұрланған заттың құны үш тоғыз болып қайтарылуға тиiстi болды. Егер мал ұрланса түйе басы бiр тұтқын, жылқы басы бiр түйе, қой басы бiр жылқы қосып қайтарып беруге тиiстi болды. “Жетi жарғы заңы бойынша өлiм жазасы екi түрлi жолмен жүзеге асырылған: 1) Дарға асып өлтiру; 2) таспен атып өлтiру. Тәуке ханның “Жетi жарғысының” әрбiр бабы сол заманның талабына сай келдi. Онда әкiмшiлiк, қылмыстық, азаматтық көзқарастар туралы ережелер енгiзiлiп, қазақ қоғамында заңдылықты тәртiптi нығайтудағы рөлi зор болды.
Қорыта айтқанда Тәуке хан реформасының нәтижесiнде қазақ халқының тарихына iрi құқықтық өзгерiстер енгiзгендiгiмен әйгiлi болды.
Әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы. Очерктер. А., 1993.
2. Кляшторный С. Султанов Т. Казахстан летопись трех тысячелетий. А., 1992.
3. Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы дєрістер курсы. І, ІІ т. А., 2004ж.
4. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001ж.
№13,14 лекция
Тақырып: Жаңа замандағы Қазақстан (ХҮІІІ-ХХ ғғ.).
Қазақстан және Ресей жаңа заман жағдайында.
Жоспары:
XV-XVIII ғ.ғ. бірінші ширегіндегі қазақ-орыс қарым-қатынасы
Қазақстанның Ресейге бодандыққа өтуінің басталуы
Абылай хан дәуіріндегі Қазақстанның ішкі және сыртқы саяси жағдайы
ХҮІІІ ғ. қазақ қоғамы
ХІХ ғ. Бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстандағы әкімшілік реформалары
Лекцияның мақсаты: Қазақ-жоңғар соғысы, қазақ тарихының трагедиялық беттерін, қазақ хандығының саяси жағдайын, қазақтардың Ресей құрамына қосылуының басты себептері мен салдарын ашып көрсету. Студенттер бойында қазақтың ұлы ханы Абылай тұлғасына, оның кемеңгерлігіне, дипломатиялық шеберлігіне деген қызығушылық пен құрмет сезімін қалыптастыру. Ресейдің жүргізген әкімшілік реформалары және қазақтардағы хандық биліктің жойылуы мәселесі туралы мағлұмат беру.
Лекция мәтіні:
1. І Петрдің шығыстық саясатының қазақтарға бағытталуының қалыптасуы уақыты жағынан орыс қоғамында Ресейдің халықаралық аренадағы тарихи ролін қайтадан ой елегінен өткізуімен және империялық доктринаның ресімделуінен тұстас келді. Оның дүниетанымдық негізгі еуропалық рационалистік теориялар арсеналынан алынған идеяларды «Г.Гроцкий, Т.Гоббс, Б.спиноза, С.Пуффендорф және т.б. ) және Мәскеу патшалығынын дәмтүріне сүйенген Ресей топтарының ортағасырлық идеологиясының эклетикалық құрастырмасы болды.
Қазақстанның көшпелі халқы мен орыс халқының өзара байланысының дамуында тарихи ұзақ уақыт бойы сауда- саттық маңызы орын алды. Қазан және Астрахан хандықтарына Ресейдің билігі орнатылып, Сібір жаулап алынғаннан кейін Азияға баратын бірден-ақ маңызды екі сауда жолы: орта Еділ бойынан Сібірге және одан әрі Орта Азияға апаратын Кама және төменгі Еділді бойлай, жайық пен каспий бағытында, Маңғыстау түбегі мен Орта Азия хандықтарына бағытталған оңтүстік-шығыс жолдары орнатылды. Сібірдің кейбір сауда-әкімшілік орталықтарының кеден ведосмстволарының деректеріне қарағанда, 1655-1670 жылдарда Тобылға қазақ даласы арқылы Орта Азия қалаларынан жыл сайын 4 керуен, 1670-72 жылдарда – 2, ал одан кейінгі жылдарда бір-бірден керуен келіп тұрған
ХҮІ ғасырда Қазақ хандығы күрделі этникалық-мемлекеттік организм болды, оның ішкі өмірінде аймақаралық әлеуметтік-экономикалық және мәдени байланыстардың нығаю процесі жүріп жатты. Сонымен қатар жер аумағы кеңейтіліп, шектес халықтармен және мемлекеттермен сауда және сыртқы саяси байланыстар жандандырыла түсті.
Қазақ хандығының сол кезеңдегі Орыс мемлекетімен байланыстары тұрақты болған жоқ, оның үстіне деректермен қамтамасыз етудің нашарлығы байсалды саяси бағалау жасауға мүмкіндік бермейді. Қазақ хандығының Орыс мемлекетімен алғашқы байланыстары, сірә, ХҮ ғасырдың аяғында ақ жасалған болса керек. Екі мемлекет арасындағы сауда және дипломатиялық байланыстар ХҮІ орнатылды. Орыс мемлекетінің Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдаймен мұқият танысуы алдында өзара қарым-қатынастың негізі қаланды. Қазақ хандығының ішкі, сыртқы жағдайы туралы орыс деректерінде азын-аулақ мәліметтер жинақтала түсті. Соның бірі Данила Губиннің өз патшасына берген мағлұматы. Онда 1534 жылы оның «қазақтардың» ноғайларға қарсы соғыс бастамақшы болып отырғаны хабарланады. 1535 жылғы келесі мағлұматында ол былай деп хабарлаған: «Ал қазақтар, патша ағзам, едәуір күшті деседі және патша ағзам, Ташкентті шапты деседі және Ташкент ханзадалары олармен екі рет шайқасып, қазақтар оларды жеңіп шықты деседі».
ХҮІ ғасырдың орта шеніне қарай Орталық Азия даласының кең байтақ аумағында және оған жапсарлас жатқан аудандарда буырқанған этникалық және саяси оқиғалар болып, олар Орталық Азия, Еділ бойы мен Орал өңірі халықтарының белгілі бір шегінде этникалық саяси шекаралардың қалыптасуына шешуші ықпал жасады. Әрбір халықтың этникалық әлеуметтік жағынан қалыптасуы өзіндік даму жолымен жүреді, бұл орайда аумақтық шекаралар да, этникалық айырмашылықтар да тым бұлынғыр болуы да мүмкін. «Көшпелі өмір және тұтас рулардың мыңдаған шақырымға жаппай көшуі орын алып отырған жағдайда жекелеген провинциялардың томаға─тұйықтығы мен айқын аңғарылатын этнографиялық айрмашылықты көзге елестету мүмкін емес. Мәселен, 1557 жылы Исмаил Ноғайлы ІҮ Иванға өз жиендерінің «қазақ патшасына қосылып жүргенін» және олар кейіннен өз ұлыстарына иеленушілер ретінде қайтып оралып, Исмайлға жанама бағынғанымен, кейбір ноғай ордаларының қазақтар болып қалғанын хабарлаған. Бұл орайда кейіннен орыс деректемелерінде астарлап болса да, Қазақ хандығының толық тәуелсіз және қуатты мемлекет екені айтылады.
ІҮ Иванға Семен Мальцевтің хабарында Хақназар ханның тұсінда Қазақ хандығының қысқа мерзімді өрлеу мен орталық хан билігінің күшеюі көрініс тапқан, ол «Ақназар патшаның және Шығай ханзада мен Шелым ханзаданың, ал олармен бірге 20 ханзаданың Ноғайға келгені және шайқас болғаны» туралы жазған.
1573 жылы Қазақ хандығына ТретьякЧебуков бастаған орыс елшіліг жіберілді, соның нәтижесінде Строгановтар өздеріне Тобыл, Ертіс және Обь бойындағы жерлердің бекітіліп берілуіне, сондай ақ баж төлемей, соның ішінде қазақтармен де сауда жүргізуге грамота алды, ал «...оларға сол жаңа жерлерге қазақ ордаларында да, өзге жерлердің де жылқы және алуан түрлі товарлармен сауда жасайтын адамдары келіп тұрады, олар Москваға келмейді және оларда әр алуан товарлармен сада баж салынбай жүргізілді».
Москва мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы алғашқы саяси байланыстар жекелеген кезеңдерде өздерінің сыртқы саяси міндеттерін шешу үшін одақтастар іздестіру ретінде де атап өтілді. Екі жақ Көшімді Мальцев пен Чебуков арқылы өздерінің саяси өрісіне тартуға ұмтылған кезде Хақназар мен ІҮ Иванның Көшім хан жөніндегі байланысы осындай болған еді.
Қазақ хандығы мен Орыс мемлекетінің арасындағы сыртқы саяси байланыстары Тәуекел хандық құрған кезеңде одан әрі дамыды. Сауда байланыстары мен екі мемлекет беделінің өсуі ХҮІ ғасырдың аяғында неғұрлым тығыз деңгейде келіссөз жүргізуге мүмкіндік берді. Бұған мынадай жағдайлар себепші болды. Тәуекел ханның жиені Ораз- Мұхаммед сұлтанды Тобыл воеводасы Данила Чулков тұтқынға алып, Москваға кепіл етіп жібереді, онда ол өзінің қадір қасиетімен терең құрметке бөленді, ал орыс патшаның күш құдыреті және Ораз Мұхамедке ізгі көзқарасы тұтқынды беделді қызметкерге айналдырды. Ораз Мұхаммедтің өзі орыс патшасына көрнекті әскербасы ретінде қызмет етіп қалды.
2. Қазақстанның Ресей бодандығына өтуінің басталуы: Қазақ хандықтарының Ресейге қосылуы қарсаңында екi елдiң өмiрiнде де мұны тездетуге әсер еткен саяси оқиғалар болды. Тәуекел, Жақназар, Тәуке хандардың кезiнен екi елдiң арасындағы саяси, экономикалық және сауда қатынасы бiршама жолға қойылады. Патшалы Ресей, Қазан, Астрахань хандықтарын, Батыс Сiбiрдi, Қазақстанмен шекаралас көшiп-қонып жүрген башқұрт, қалмақ, ноғай халықтарын жаулап алып Қазақстанмен шекаралас болды. Бiрiншi Петрдiң кезiнен патша үкiметi қазақ жерiне бiрнеше бекiнiстер салды. Ресейдiң жаңа дамып келе жатқан жеңiл өнер кәсiбi үшiн Қазақстан базары қажет болды.
Қазақ хандықтары да Ресеймен саяси, экономикалық қарым-қатынасты жолға қоþға мүдделi болды.
Қазақстанның шығысында шекаралас өлкеде қуатты жоңғар мемлекетiнiң құрылуы, жоңғар билеушiлерiнiң шапқыншылық саясаты қазақ елiне зор қауiп төндiрдi. Жоңғар хунтайшылары ХVII ғасырдың ақыры, ХVIII ғасырдың басында қазақ жерiне бiрнеше рет баса көктеп кiрдi, бұл шапқыншылық ақыры “Ақтабан шұбырынды” оқиғасына әкеп соқты. Қазақ халқы басын қосып күш жинап жоңғар шапқыншылығына бiрнеше рет ойсырата соққы берiп елiн, жерiн қорғауға әзiр екенiн дәлелдедi. Бұған салқым Жәңгiрдiң Орбұлақтағы, Әбiлхайыр бастаған қазақ сарбаздарының екi реткi жеңiсi куә болады. Бұл жеңiстердiң негiзгi шарты жүздердiң, тайпалардың, рулардың басының бiрiгуi едi. Дегенмен қазақ халқының бiрлiгi үнемi баянды бола бермедi. 1729 жылы Аңырақай маңында болған жеңiс жоңғарларды қазақ жерiнен бiржола қуып тастауға мүмкiндiк туғызып едi, бiрақ бұл мүмкiндiктi қазақ билеушiлерi пайдалана алмады. Жоңғар шапқыншылығы, оның артынан батысқа табандап жылжып келе жатқан Öин айда¿ары қазақ билеушiлерiнiң қуатты бiр мемлекеттiң көмегiне сүйену туралы шешiм қабылдауына әсер еткен бiрiншi себеп едi. Екiншi жағынан тайпа, рулардың орталық үкiметтен жеке дара болуды көздеуi, елдегi саяси бытыраңқылық, қазақ билеушiлерiнiң өз үстемдiгiн нығайту мүддесi олардың Ресейдiң қол астына өтiп оның көмегiне сүйену туралы шешiм қабылдауына тағы бiр себеп болды.
Аталмыш себептер 1730 жылы күзде кiшi жүздiң ханы Әбiлхайырдың Ресейдiң қарамағына алуды сұрап патша үкiметiне елшiлiк жұмсауға әкеп соқты. 1731 жылы ақпан айында Ресей патшайымы Анна Ионновна Кiшi жүздi Ресейдiң құрамына қабылдау туралы грамотаға қол қойды. 1740 жылы Орынборда болған сúезде Орта жүздiң ханы Әбiлмамбет сұлтан Абылай Ресейдiң құрамына кiру туралы шешiм қабылдады. Қазақстанның Ресейге қосылуы көп жылдарға созылды. Кiшi және Орта жүздiң Ресейге өтуi туралы мәселе шешiлген соң жекелеген тайпа, ру басылары патша үкiметiне адал болатыны туралы ант берiп қосылу процессi жалғаса бердi.
Әбiлхайыр хан Ресейге адал болатынын, Ресейдiң қарамағындағы ұсақ халықтармен жер-жайылым үшiн қақтығысқа бармайтынын, патша үкiметi талап етсе қазақтан әскер бере алатынын, өзiнiң бiр ұлын аманаттыққа беретiнiн айтып патша үкiметiнiң өкiлiнiң алдында ант бердi. Патшаның Әбiлхайырға жолдаған граммотасында қазақ елiн басқа бiреудiң шапқыншылыған қорғайтыны туралы айтылғанымен бұл уәде орындалмады. Қазақ жүздерi Ресейге қосылған соң тағы да отыздай жылға созылған жоңғар шапқыншылығы кезiнде Ресей империясы қазақтарға көмекке келмедi.
Кеңес дәуiрiнде айтылып келген қазақ халқының Ресейге өз еркiмен қосылғаны туралы қорытынды шындыққа жатпайды. Қазақ билеушiлерi Ресейге қосылу туралы шешiм қабылдағанда халықтың пiкiрiн алмады. Қазақ халқы Ресейдiң отаршылдығына қарсы көп жыл бойы күрестi. Ресейге қосылу мәселесiнде қазақ атқа мiнерлерiнiң бiразы қарсы болғаны белгiлi.
Осы және басқа оқиғалар Кiшi және Орта жүздiң Ресейге қосылуынан отаршылдықтың басталғанын патша үкiметiнiң Қазақстандағы саясатының отаршылдық сипатта болғанына дәлел.
3. Абылай хан дәуіріндегі Қазақстанның ішкі және сыртқы саяси жағдайы:
Абылай төре тұқымынан, өз аты Әбiлмансұр. Ол 1712 жылы дүниеге келедi. Жас кезiнде көп қиыншылық, жоқшылық көрген. Төле бидiң малын баққан. Абылайдың қазақ халқының тәуелсiздiгi үшiн қажырлы күрескерлiк қасиетi, ерлiгi 1729 жылы Аңырақайда жоңғарларға қарсы соғыста айқын көрiнедi. Жоңғарлармен шешушi шайқас жүрiлiп жатқан кезде “Абылайлап” жауға шауып ерлiк жасайды. Осыдан былай ол “Абылай” деп аталып кетедi.
Абылай жас кезiнде Орта жүздiң ханы Әбiлмамбеттiң жанында кеңесшi сұлтан ретiнде Орта жүз хандығының iшкi, сыртқы саясатын айқындауға, оны жүзеге асыруда үлкен рөл атқарады. Ол өзiнiң қабiлеттiлiгiнiң арқасында ханмен бiрдей дәрежеде болады. Сондықтан да жекелеген тарихшылар Абылайды орта жүзге 40 жыл хан болды деп есептейдi. 1771 жылы Әбiлмамбет хан қайтыс болған соң Орта жүздiң игi жақсылары Абылайды Әзiрет Сұлтан мешiтiнде ақ киiзге көтерiп хан сайлайды. Орта жүз бен Ұлы жүздегі жағдай аз уақыт тұрақтанғаннан кейін ХҮІІІ ғасырдың 40 жылдардың аяғына қарай тағыда шиеленісе бастады. Қонтайшы Галдан Церен қайтыс болған соң Жоңғарияда орын алған өзара қырқыс құдыретті державаның әлсіреуіне және бүкіл аумақтағы саяси жағдайды өзгертті. Осы жағдайды пайдаланған қазақ даласының билеушілері Жоңғар мемлекетінің ісіне араласа бастады. Орта жүз бен Орта жүздің ханы Әбілмәмбет болғанымен, нақты билік сұлтан Абылайдың қолына жинақтала берді. Ол жоңғар қазақ соғысы кезінде батырлар мен билердің үлкен қолдауына сүйенетін.
Үмбетей жырау Богенбай батырдың қайтыс болғанда оны жоқтауға арналған толғауында Шарышты жеңгеннен кейін Абылай хан болды дейді.
Абылайдың замандасы Тәтіқара жырау да оның Орта жүзге хан болғанын растайды.
Бұқар жырау «Құбылып шыққан бәйшешек» деген толғауында Абылай жиырма бес жасында таққа отырды дейді.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев «Абылай ханның дәуірі» деген туындысында Абылайдың Көкшетауда 48 жыл хан болғанын айтады.
Міржақып Дулатов өзінің «Абылай» деген еңбегінде де осылай жазылған.
Шәкәрім өзінің «Уәлибақының ұрпағы» деген еңбегінде Шарышпен жекпе жектен кейін Абылайдың Әбілмәмбет ханның үйіне шақырылғанын жазады. Әбілмәмбет ханның ұсынуымен Абылай Шақшақ Жәнібектің батасын алып, хан деп жарияланады. Оның жорамалдауы бойынша, бұл шамамен 1735 ж болған.
Қазақ деректемелерінде Абылайдың билікке келуі осылай баяндалады. Қалай дегенде де Абылай 30 жылдардың аяғынан бастап елдің саяси өмірінде тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешкен көрнекті тұлғаға айналды. Сол арқылы Абылай бүкіл күш қайратын жоғарғы билікті нығайтуға және Қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси дағдарыстан шығаруға бағыттады.
Жоңғар мемлекетінің құлауы аймақтағы саяси жағдайды түбірінен өзгертті.
Цин императоры 1756 ж көктемінде Абылайға Әмірсананы (жоңғ. Давацидің жиені) ұстап беруді талап етіп хат жолдайды. «Өздеріңе келешекте төнетін қасірет туралы мықтап ойланыңыздар, сонан соң өкінесіңдер, бірақ кеш болады», деп қорқытты император қазақтарды.
1756 ж. Дардана генерал басқарған Цин армиясы басып кіріп Шаған Оба ауданында үлкен шайқас болады. Бұл шайқаста қазақтар батысқа шегінеді.
Келесі шайқас Қарқаралы тауларында өтеді. Бұл шайқаста қытайлардың жеңісімен аяқталды. 500 адам өлтіріліп, 11 адам тұтқынға түседі.
1756 жылдың қазан айында Баян ауылды батысында Бөгенбай басқарған әскер цин армиясына үлкен соққы береді. Бұл жерді қазақтар «Шүршіт қырылған» деп атап кеткен.
Осы жылы қыс ерте түскендіктен әбден әбіржіген қытай әскерлері шегінеді. «Қысты бұл арада өткізу мүмкін емес...»деп баяндады Дардана императорға.
1757 ж. Абылай Жоңғарияны қалпына келтіру үшін күрестің келешегі жоқ екенін түсінді. 1757 жылдың қыркүйегінде Цин империясына Ханжігер мен Өміртай батаған елшілік жіберіп кешірім сұрады. Сонымен бірге Тарбағатайды өздерінің заңды қоныстары деп жариялап, оны қазақтарға беруді талап етті.
Біздің құжаттардан көріп отырғанымыздай Абылай өзінің қытайға бодандығын іс жүзінде мойындаған жоқ, ал бітім жасалды. Сонымен қазақ елшіліктері 1757 ж ─Тарбағатайға, 1759ж─ Ертістің жоғарғы ағысындағы жерлерге, 1760 ж─ Іленің жоғарғы ағысына өз құқықтарының танылуына қол жеткізді.
Цин агрессиясына тойтарыс беру және Қазақстанның Шығысындағы жерлерді қайтарылуы Орта жүзде ғана емес, барлық қазақ халқының алдында Абылай сұлтанның билігін нығайтты.
1752 жылы Барақ сұлтан қайтыс болғаннан кейін ол іс жүзінде қазақ жерлеріндегі бірден бір толық құқылы билеушіге айналды.
Әбілмәмбет Абылайсыз бірде бір елеулі шешім қабылдамайтын, тіпті оларды ықпалды сұлтанға тапсыра салатын. Мәселен, 1763 ж. Орталық Азия елдерінің циндерге қарсы одағына қосылуға шақырып, өзіне жолдаған хатты ол Абылайға жіберген.
Жоңғария құлағаннан кейін қазақтар да, қырғыздар да көз тіккен Жетісу жайылымдары дауға айналды. Елуінші жылдың аяғында бұл жерлерге Ұлы жүздің қауымдары берік орнығып алған еді, алайда алпысыншы жылдың басында жер дауы соғысқа айналды. 1760 жылы қырғыздар дулат пен қоңырат руларының қоныстарына шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде Абылай әскер жинап сол жылы талас қырғыздарын жеңіліске ұшыратты. 1765 жылы қырғыздар найман ауылдарын күйзелтті. Осы жылы Абылай отыз мың әскермен қырғыздарды тағы да талқандады. Бұл жорық Ш.Уәлиханов жазып алған атақты «Абылай туралы жырда» жырланған. Қазақтардың жеңіске жеткеніне қарамастан, 60 жыл жанжал шешілген жоқ. Бұған Қазақстанның халықаралық аренадағы күрделі жағдайын, қытайлардың басып кіру қаупінің сақталуы, сондай ақ күшейіп келе жатқан Қоқан мемлекеті тарапынан қауіп тууы себеп болған еді.
60 ж. аяғына қарай Абылай сұлтан Қазақстанның көпшілік бөлігінде жоғарғы билікті нығайтып алды. Батыр хан мен Ералы сұлтан оның одақтастары еді, тіпті Нұралы хан да онымен санасуға мәжбүр болды. Әбден қартайған Әбілмәмбет ресми түрде жоғарғы билеушісі болып қалғанымен, сол кезеңнің өзінде ақ Абылай ресми хат алысқанда хан деп атала бастайды. Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін ғана Абылай 1771 жылы жалпы қазақ ханы болып жарияланады. Бұл біртұтас тәуелсіз Қазақ хандығын сақтауға жасалған соңғы әрекет еді.
ХҮІІІ ғ. 60 ж. аяғына қарай Қазақ мемлекеті Абылайдың белсенді сыртқы және ішкі саяси қызметі арасында біршама мықты әрі біртұтас мемлекетке айналды.
1771 жылы Абылайды жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін жағдай жасалды. 1771 ж. күзінде ұзақ уақыт бойы ақылдасқаннан кейін барлық үш жүз өкілдері жаңа ханды сайлау үшін хандықтың ежелгі астанасы Түркістан қаласына келді. Абылайға ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы, Әбілпейіз және Болат сұлтандар, Нұралы ханды қоспағанда, Кіші жүз қазақтарының билеушілері, Орта жүз бен Ұлы жүздің өкілдері сөзсіз қолдау көрсетті. Халық көп жиналған кезде қазақ дәстүрі бойынша Абылай ақ киізге көтеріп, үш жүздің ханы болып жарияланды. А.И.Левшиннің айтқанындай, ол «оған торғауыттарды жеңуі арқылы және Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін, барлық қырғыз қазақ ордалардың ғана емес, түркістандықтар мен ташкенттіктердің де сайлауы арқылы ие болды. Сөйтіп Абылай Қазақ хандығының бірлігін қалпына келтіре алды».
Абылайдың сыртқы саясаты икемділігімен және ымырашылдығымен сипатталады. Оның Ресей мен Қытай сияқты күшті мемлекеттермен қатынастарының Орта Азия мемлекеттерімен қатынастарынан едәуір айырмашылығы болды. Отаршыл империялардың күш қуатын өте жақсы ұғынған хан, бір жағынан, Ресей протекторатын танудан бас тартпай, екінші жағынан, өз иеліктерінде екі державаның да ықпалы күшеюіне жол бермей, олармен қатынастарда барынша икемділдік көрсетуге тырысты.
«Қазақтар әуел бастан ақ екі жақтлықты ұстанды, ─ деді Цин императоры өзінің 1779 ж жарлығында, ─...Абылай бізге бағынған кезде Ресей Абылайдың өз боданы екенін, сондықтан біздің оны өз бодандығымызға қабылдамауымыз керек екенін мәлімдеп, наразылық жіберді.Біз сонда былай деп жауап қайтардық: «Сіздер Абылайды өз адамымыз дейсіздер. Егер сіздер оны жақсылап басқарсаңыздар, ол ешбір жағдайда бізге бағынуға өтпеген болар еді. Ал сіздер, орыстар, бұған қалай кедергі жасай аласыздар?» Абылай қытайдың өкімет орындарын өзінің адалдығына үнемі иландырып отырды.
Хан өз иеліктерін агрессияшыл көршілерін осылайша қауіпсіздендіріп қана қоймай, жекелеген пайда келтіруге де тырысты.
Ресейдің өкімет орындары Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға ұмтылды, сондықтан да 1777 жылы жазбаша өтініш жасаған жағдайда оның хан атағын тануға әзір екенін ресми түрде хабарлады. Мұндай дипломатиялық қадам өзінің сыртқы саяси аренадағы беделін нығайта түсетінін түсінген Абылай Петербургке өзінің баласы Тоғым бастаған елшілік жібереді.
1778 жылы ғана ІІ Екатирина оны хан деп және Орта жүздің ғана ханы деп бекіту туралы грамотаға қол қойды, оның Кіші жүз бен Ұлы жүзге билігін танығысы келмеді. Бұған ызаланған Абылай Орынборда, Тройцкіде, тіпті Петропавлда да ант беруден бас тартты. Отаршылдық өкімет орындары хан ордасына шенеунік жіберуге де келісті, алайда хан «мен өз дәрежемде халықтың сайлауымен әлдеқашан ақ бекітілгенмін» деп мәлімдеп, ант беруден үзілді─кесілді бас тартты. Ханға ықпалын мүлдем жоғалтудан қорқып, Ресейдің өкімет орындары 1779 жылы оған 300 сом және 200 пұт ұн мөлшерінде жыл сайынғы жалақы тағайындады.
Абылайдың оңтүстігіндегі көршілермен қатнастары басқаша болды. Абылайдың күш салуы арқасында қайтадан қазақ аймағына айналған Жетісуда қырғыздармен қақтығыстары жалғаса берді және Абылай оларға қарсы жорықтар жасап тұрды. 1774 және 1779 ж сондай ақ жорықтар жасалды. Соңғысы қырғыз руларының бір бөлігінің Қазақ хандығына бағынуына жеткізді. Ташкент пен Ходжентпен соғыста Сайрам, Шымкент, Созақ және Ташкент қазақтарға қайтарылды. Сонымен Абылай ханның ХҮІІІ ғ. жетпісінші жылдарындағы сыртқы саяси қызметі Қазақ мемлекетінің бірлігін уақытша қалпына келтіруге, оның халықаралық аренадағы жағдайының нығаюына жеткізді.
Абылай көреген саясатшы және шебер дипломат өзіне ергендердің сүйіспеншілігіне және қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Текті әулеттен шыққанына қарамастан, балалық шағында оның бақташы да, түйеші де болуына жоңғарларға қарсы соғысқа қатардағы жасақ ретінде қатысуына және шайқаста батыр атағын алуға тура келді. Абылай мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып, жаза білді. Ол сирек кездесетін саясатшы, тамаша қолбасшы және дипломат болды. 1781жылы шамамен 70 жасында Абылай Ташкенттен Түркістанға келе жатқанда дүние салып, Қожа Ахмет Иасуаи кесенесіне жерленді.
Абылайдың бүкiл қазақтың ханы ретiнде ұстанған iшкi саясаты шетел басқыншыларына қарсы бүкiл қазақ халқының басын бiрiктiруге байланысты болды. Ол Тәуке хан бастаған сұлтандардан, ру басшыларының жеке даралығына қарсы күрес жүргiзiп едәуiр нәтижелерге қол жеткiзедi.
Абылай ханның сыртқы саясаты Ресей, Жоңғар, Öин империясының Қазақстандағы саясатына сай жүрiлдi. Абылайхан Ресей тағына хан ретiнде ант бермегенiмен онан алыстап кетпедi де, бодандыққа байланысты Ресейдiң жүргiзген саясатын жүзеге асырмады. Абылай хан Öин империясының да бодандығын мойындады. Ол Ресей мен Қытайға бодандықты қазақ халқының мүддесi үшiн пайдаланды, қазақ халқының мүддесiне қайшы қадамға бармады. Бұл саясат нәтиже бердi.
Абылай ханның сырт саясатындағы маңызды бағыты жоңғарларға байланысты болды. Абылай елуiншi жылдары қазақ жерлерiне қоныс тепкен жоңғарларды оңтүстiк өлкеден қуу соғысын ұйымдастырды. Қытай армиясының шапқыншылығынан жоңғар мемлекетi әлсiреген кезде Абылай хан жоңғар хунтайшыларының азаттық қозғалысын қолдап жоңғар iсiне араласты.
4. ХҮІІІғ. Қазақстардың қоғамдық құрлымы: Шаруашылығы. Қазақстан аумағының климаттық жағдайы көшпелі мал шаруашылығына қолайлы болғанымен мал азығы мен су көздерінің тапшылығы малды жыл он екі ай бойы жайып бағуға мәжбүр етті.
Өмір сүру ортасының ерекшеліктері қазақтардың табиғат қорларын қысқы, көктемгі, күзгі және жазғы жайылымдар түрінде пайдалану тәсілдерін айқындап берді. Қысқа жайылымдар үшін көлдердің жағалаулары, өзен аңғарлары, тау шатқалдары, тоғай шеті, кішігірім таулар мен төбелердің оңтүстік беткейлері, яғни мал табындарының қарлы борандардан және үскірік желден сақтайтын табиғи ықтасынадры бар жерлер пайдаланылды. Күзгі және көктемгі жайылымдар әдетте қыстауларға жақын жататын, қар кеш түсіп, ерте кететін жерлерге орналасты. Жазғы жайылымдар міндетті түрде жауын шашын сулары көп жиналатын, басқа жердегіден гөрі шөбі қалың өсетін және табиғи су қорлары бар өңірлерде болды.
Қазақтардың өмір сүруін қамтамасыз ететін мал түліктік құрамының 60 пайызын қойлар, 13 пайызын жылқылар, 12 пайызын мүйізді ірі қара мал, 4 пайызын түйелер құрады.
Қазақ өлкесінде мал өсіретін шаруашылықтың екі түрі: қолдан жасалған су көздерін пайдалануға негізделген көшпелі мал шаруашылығы және табиғи шығатын су қорларын пайдаланатын –жартылай көшпелі шаруашылық қалыптасты.
Мал – қазақ халқына тек азық, киім ғана емес сонымен қатар көлік ретінде де маңызды рөл атқарды.
Егіншілік. Қазақтардың шаруашылықпен айналысуы құрылымында егіншілік екінші орын алды. Егіншілік мәдениетінің ошақтары әдетте Қазақстанның табиғаттық –климаттық жағынан егін салу үшін неғұрлым қолайлы аудандарда орын тепті. Солтүстік батыста – Сағыз, Жем, Елек, Ырғыз, Утва және Ойыл, өзені алабындағы жерлер, Мұғалджар тауының аңғарлары; Орталық Қазақстанда – Сарысу өзенінің орта сағасындағы алқаптар; оңтүстікте –Сырдария, Қуандария және Жаңадария бойлары; солтүстікте –Есіл, Нұра және Торғай өзендерінің бойы мен солардың тармақтары; Шығыс Қазақстанда – Қалба және Тарбағатай қыраттарының маңы, Қарқаралы тауы маңайы; Жетісуда – Лепсі, Ақсу, Қаратал өзендерінің бас жағы мен Іленің орта сағалары осындай аудандар болды. Және де бұл аймақтардың географиялық орналасуы, жер құрылысы және топырақ климаттық жағдайлары, су қорларының бар болуы, көрші отырықшылықты-егіншілікті халықтармен мәдени-экономикалық байланыстардың күшейтілуі қазақ егіншілігінің дәрежесі мен аумағына, егіншілік дақылдарын таңдауына, көршілерден агрономиялық тәсілдерді үйренуіне, егіншілік өнімдерін шаруашылық және басқа мақсаттарға орынды пайдалануына айтарлықтай әсер етті.
Көшпелі халықтың қалың бұқарасының егіншілікке қатысты оның мал шаруашылығы жағдайына тікелей байланысты болды. Өздерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайларының тұрақсыздығын бәрінен бұрын қазақ кедейлері неғұрлым қатты сезінді. Өмір сүрулеріне қажетті тұтыну жоқшылықтарының орнын толтыру үшін олар егіншілікпен айналысуға мәжбүр болған еді. Я.П. Гавердовскийдің, Е.К. Мейендорфтың, А.И.Левшиннің, Т.Сейдалин сұлтанның және басқа өз көздерімен көргендердің анықтамасы бойынша басқа да бірқатар көмекші кәсіппен бірге егіншілікпен айналысу қазақтарда «қайыршылық күйдің» көрсеткіші болды.
Соның өзінде кедей адамдардың егіншілігі осы саланың сыбағаластар еңбегін пайдаланатын неғұрлым дәулетті малшылар шаруашылығы жағдайына барынша кіріптар еді. «Көптеген дәулетті шаруашылықтар егінді өздері емес, ал малдарынан айырылып, бір жапырақ нан үшін құлдарға айналған кедей бағұстардың еңбегін пайдаланды»- деп көрсетті ХІХ ғ. ортасында И.Ф.Бларамберг.
Ауыспалы егіс үшін егіншіліктің тыңайту жүйесі тән болды. Яғни бірнеше жыл бойы бір жерге, айталық, тары себілетін де, жер құнарсызданғаннан кейін ол бірнеше жылға пайдаланусыз қалдырылатын. ХVІІІ ғ. аяғында егіншілікте үш танапты ауыспалы егіс жүйесі аздап қолданыла бастады. Онымен қазақтар Есіл бойында орыс шаруаларынан көріп танысты.
Қазақтар үй қожалығындағы неғұрлым кең тараған егіншілік дақылы –тары болды. Қолдан суарған және ауа райы қолайлы кезіккен жағдайда оны жылына екі рет сеуіп, өнімін екі рет жинап алу мүмкін еді; сондай-ақ қомақ және жаздық бидай өсірілді. Қазақстан жағдайындағы егіншіліктің қиындығына, егіншілік еңбегі құралдарының және жер өңдеу тәсілдерінің қарапайымдылығына қарамастан, жақсы реттелген суару топтары бар жерлерде дақылдардың түсімі әжептеуір жоғары болды. Кіші және Орта жүздердің кейбір үй қожалықтарында егіншіліктің табысты дамығаны соншалық, қазақ астығын Ресей көпестері сатып ала бастады.
Дегенмен, тұтас алғанда егіншілік Қазақстан жерінде кең тарап кете қойған жоқ, ол әрдайым қосалқы, егіншілік кезектегі іс күйінде қалды.
Үй кәсібі мен қолөнер. ХҮІІІ-ХІХ ғғ. ортасындағы қазақ халқының шаруашылық тұрмысында аңшылық, балық аулаушылық, үйдегі кәсіп пен қолөнер сияқты дәстүрлі тірліктер белгілі орын алды. Аңшылық өнімдерінің едәуір бөліп көшпелілердің ішкі тұтынуына: киімдер тігуге, азық егуге жұмсалды. Мұнымен қатар суырлардың, қарсақтардың, түлкілер мен қасқырлардың терілері көп мөлшерде Орынбор мен Сібір жерлердегі айырбас саудаларына өткізіліп тұрды.
Майда кәсіпкерлік: ағаш пен металдан әртүрлі бұйымдар, үй аспаптарын жасау тіршілік қамының маңызды көзі саналды. Қазақ шаруашылықтарында қолөнершілер аз болған жоқ, олар «ер тоқымды жасайды, ағаштан ыдыстар жонады, ұсталар пышақ, найзалар соғады..., мысшылар мыстан, жезден жиектер қақтап, оларға асыл тастар қондырады... және басқа ұсақ-түйек әсемдік заттар жасап шығарады. Мұса Шормановтың мәлімдеуі бойынша «күмісші қазақтар бой жеткендер үшін бас киімдер (сәукеле) жасайды. Олар сонымен бірге әртүрлі мүліктерді: жүгенді, ерді және басқаларын күмістейді».
Орыс рыногының сұранысы бірқатар деңгейде әртүрлі киіздер жасалуына және мал шаруашылығы шикізаттарын өңдеуге жағдай туғызды. Мал шаруашылығы өнімдерінен бұйымдар жасап шығару: қой, жылқы, ешкі терілерін өңдеу, киіз басып, арқан есу арта түсті. Ешкі түбіті Орынборлық көпестердің үлкен сұранысына ие болды.
Қазақтардың шаруашылық қызметі түрінің өзгеруі көп жағдайда ішкі әлеуметтік экономикалық алғы шарттарымен айқындалып отырды. Малдың бірте бірте жеке адамдардың азғантай ғана бөлігінің қолына шоғырлануы және кедей малшылар әл ауқатының төмендеуі салдарынан сол кедейленген қауым күн көрістің басқа шарасын іздестіруге мәжбүр болды. Сөйтіп, Есіл, Ертіс, Жайық, Іле, Сырдария өзендерінде, Каспий және Арал теңіздерінде бірте-бірте балық аулау кәсібі дамыды.
ХІХ ғ. бірінші жартысында еңбекпен мал табудың кең тараған формасы шекаралық желідегі қазақтарға жалданып жұмыс істеу болды. Оларға өз отбасын асырайтын қаражаты жоқ кедейлер барды. Жарлы кедейлер сондай-ақ почта станцияларына көшір болып жалданды. Егістіктерін өңдеттіру үшін, кейде тіпті өнімнің жартысына жерін арендаға толық беріп, қоныс аударғандар қазақтарды жиі жалдайтын.
Қазақстанның территориясында өнеркәсіптің дами бастауына байланысты кен орындарының, ауылшаруашылық өнімдерін өңдейтін зауыттардан, Илецкідегі тұз кәсіпшілігінен, Эльтон мен Басқұншақ көлдерінен, Коряков форпостынан жұмыс табу мүмкіндігі туды.
Сауда. Қазақ қоғамының экономикалық дамуында көшпелілердің отырықшылықты-егіншілікті мемлекеттермен және халықтармен дәстүрлі сауда байланысы маңызды рөл атқарды. ХVІІІ ғ. екінші жартысында – ХІХ ғ. ортасында бұл байланыста Ресеймен тауар айналымы басым орын алды. Қазақтардың Ресейлік көпестермен айырбас саудасы негізінен аймақтың солтүстік және солтүстік шығысында , Орынбор, Тройцк, Петропавл, Семей, Өскемен сияқты елді мекендерінде шоғырланды. Тауар айналымы екі жаққа да пайдалы болды, сондықтан көпестердің сауда айналымы үнемі өсіп отырды. 1858 ж. орыс-қазақ саудасының бүкіл сауда айналымы Сібір шекаралық желісінде 4,5, ал Орынбор желісінде - 2,5 млн сом шамасында болды. Соның өзінде ХІХ ғ. 40-50 жылдары Семей кедені арқылы сырттан әкелінген және сыртқа шығарылған товарлардың құны 700 мыңнан 900 мың сомға дейін, Петропавл кедені арқылы -1,8 млн сом, Омск кедені арқылы -100 мың сомдай болды.
Қазақ халқы арасында орыс маталары, әсіресе мақта мата мен жүн маталары, металл буымдары (балталар, пышақтар, асхана аспаптары), аң терілері, шегірен былғарысы, галантериялық тауарлар үлкен сұраныс тапты. Шұға, қант, тұз кең тарады. ХІХ ғ екінші ширегінде Қазақстан Ресей астығының негізгі тұтынушысына айналды. Барлық шекаралық желілер арқылы мұнда жыл сайын ассигнациямен 400-500 мың сом қаржыға астық жеткізіліп отырды. Қазақтарда металға деген сұраныс едәуір аз болды. Бұған себеп –аймақта қолөнеркәсібі өндірісінің даму дәрежесі төмен еді. Демек дайын металл бұйымдарына деген қажеттілік мол болатын.
Даладан сыртқа шығарылатын басты нәрсе – мал мен мал шаруашылығы өнімдері еді. XVІІІ ғ. соңы мен ХІХ ғ. басында Ресеймен шекарлық желілерде бір жыл ішінде 1,5 млн-нан астам мүйізді ірі қара мал және 100 мыңнан астам жылқы сатылды. ХІХ ғ. ортасында тек Ертіс шекаралық желісіне ғана жыл сайын 150 мыңдай жылқы, 3 млн қой және 100 мың өгіз бен сиыр барлығы 8 млн сомға дейінгі сомның малы түсіп тұрды. Өзге тауарлар арасынан тоң май, жүн, өңделген терілер, аң терілері, ешкі түбітінен тоқылған бұйымдар, киіз текеметтер, үй тұрмысының жекелеген заттары сыртқа көбірек шығарылды.
Ортаазиялық саудагерлерден қазақтар мақта маталарын, мыс пен қоладан, кілемдерді, қаруларды (қылыш, мылтық, пышақ, садақ) теріден жасалған бұйымдарды көптеп алатын. Орта Азиядан Қазақстанға әкелінетін товарлар арасында астық пен күріш айтарлықтай көп болды.
Ортаазиялық саудагерлерді Қазақстан бәрінен бұрын малмен жабдықтаушы ретінде қызықтырды.
Қазақ халқы мал шаруашылығы өнімдерінің белгілі бір бөлігі даланың өз ішінде- ақ сатылатын. Мұның өзі жергілікті халық арасында товарды сатып алып, оны қайтадан сататын-алыпсатарлар деп аталған әлеуметтік топтың пайда болуына жол ашты. Олар сырттан келген саудагерлерді қазақ малшыларымен, яғни солар әкелген товарларды тұтынушыларымен байланыстыратын делдалдық рөл атқарды. Алыпсатарлардың сауда- саттық қызметі, әсіресе Бөкей хандығында күшті қанат жайды. Содан мұндағы алыпсатарлардың кейбіреулері едәуір көп айналымы қаржының иелеріне айналды. Дегенмен, ХІХ ғ. орта шенінде бұл құбылыстар әлі де кең тарай қоймаған еді. Қазақтардың тауар ақша қатнастарының терең, әрі жан-жақты дамуындағы айтарлықтай өзгерістер тек ХІХ ғ.-дың соңғы ширегіне ғана тән болды.
5. ХІХ ғ. Бірінші жартысындағы Ресейдің қазақстандағы әкімшілік реформалары: 1801 жылы патша үкiметi iшкi орда немесе Бөкей хандығы атты орда құрады. Кiшi жүздiң жерiн екiге бөлiп жүзге байланыссыз төртiншi орда құрғандағы патша үкiметiнiң мақсаты өзiнiң отаршылдық әрекетiн тереңдету едi. Патша үкiметi қос өзеннiң арасындағы шаруашылық жүргiзуге қолайлы жерге жаңа мемлекет құрып, онда үлгiлi шаруашылық ұйымдастырып, сол арқылы Ресейдiң қол астына өте қоймаған тайпа, руларды тарту едi. Патша үкiметiнiң бұл ниетi Жәңгiр хан жүргiзген реформалардан көрiнiс тапты.
Жәңгiр хан әкесi Бөкей хан қайтыс болған соң 1824 жылы хан тағына отырады. Ол қыстау және шабындық жерлердi жеке меншiкке беруден өз реформасын бастайды. Бұл реформаның мақсаты жердi интенсивтi түрде пайдалану болды. Сондай-ақ ол шет елдерден асыл тұқымды мал әкелiп қазақы малмен будандастыру арқылы мол өнiм беретiн мал тұқымын жасауды ұйымдастырды. Ол Ресеймен және басқа елдермен сауда байланысын дамытты, тұңғыш жәрмеңке ашты. Бұл тауар-ақша қатынасының дамуына әсер еттi. Жәңгiр хан ордасында қазақ балалары үшiн бастауыш мектеп ашты. “Орда мектебi” деп аталған бұл оқу орнын бiтiргендердi хан Ресей қалаларына оқуға жiбердi. Орда мектебiнен қазақтың тұңғыш интеллигенциясы туып жатты.
Жәңгiр Нарын құмының Жасқұс мекенiнде хан ордасын салғызды. Ағаш үйлерден құралған бұл қалашықта хан үкiметiнiң кеңселерi, қызметкерлердiң үйi салынды, осы үлгiмен сұлтандар, ру басылары өздерiне жеке үй салдырды. Жәңгiр хан үкiметiн нығайту үшiн билiктi ханның қолына топтастырып, сұлтандар мен ру басыларының билiгiне шек қойды.
Жәңгiр хан осы және басқа реформаларды үстем тап өкiлдерiнiң мүддесi тұрғысынан жүзеге асырғанын жоққа шығаруға болмайды. Сонымен қатар ол жүргiзген шаруашылық және бiлiм саласындағы рефомалар қарапайым халыққа тиiстi дәрежеде пайдалы болды. Сондықтан да Жәңгiр ханның жүргiзген реформасының прогрессивтiк сипатын, оның жеке басының реформаторлығын ғалымдар мойындайды.
Қазақ жерін отарлауда Ресей үкіметі қазақ халқының мемлекеттік тәуелсіздігін жоюды мақсат етіп қойды. Оны Қазақ хандығының басқару жүйесі реформалау арқылы жүзеге асырды. ХҮІІІ ғасырдың 80 жылдарында Сырым Датұлы бастаған көтеріліс барысында Орынбор губернаторы О.Игельстром Кіші жүздегі хандық билікті жоюға әрекеттер жасаған еді. Ол «Игельстром реформасы» деген атқа ие болатын. Бірақ ол жүзеге асырылмай қалды. Бұл саясат ХІХ ғасырдың 20 жылдары қолға алынып, өз нәтижелерін бере бастады. Сонымен қазақ жерін әкімшілік реформалаудың жаңа үлгісі Ресейдің әкімшілік-саяси басқару жүйесіне сай жасалынды. Патша үкiметi 19 ғасырдың басында отаршылдық саясатты тереңдете отырып, қазақ халқының саяси тәуелсiздiгiне қол сұқты. Патша үкiметi 1822 жылы “Сiбiр қазақтары туралы”, 1824 жылы “Орынбор қазақтары туралы” ереже қабылдап аталмыш ережелер бойынша хандық үкiметтi жойды. Қазақтарды қазақтардың өзi билеген “Дала демократиясы” деп аталған хандық үкiмет қазақтардың саяси тәуелсiздiгiнiң белгiсi едi. Сондықтан хандық үкiметтi жою қазақ халқының саяси тәуелсiздiгiн жою болып табылады. Хандық үкiметтi жою патша үкiметiнiң отарлау саясатының тереңдей бастағанын дәлелдеген оның отаршылдық саясатындағы кезектi қадам болды.
Патша үкiметi хандық үкiметтi жойып Ресейдiң әкiмшiлiк жүйесiн енгiздi. Орта жүзге округтiк жүйе енгiздi. Бұл жүйе бойынша орта жүз округ, болыс, ауылға бөлiндi. Әкiмшiлiк жүйесiнiң соңғы сатысы болып есептелетiн ауыл 50-70 үйден құралды. 10-12 ауыл бiрiгiп бiр болыс болды. 10-15 болыстан округ құралды. Округтердi аға сұлтандар, болыстарды сұлтандар, ауылды ауылнайлар басқарды. Аталған лауазымдағылар Қазақстанда патша үкiметiнiң саясатын жүзеге асыруға тиiс болды. Ереже бойынша қазақ билерiнiң құқығына шек қойылды. Олар дау-дамай тәрiздi ұсақ iстердi ғана қарайтын болды. Орта жүзде Қарқаралы, Көкшетау округтерi құрылып, кiшi жүз бен орта жүздiң түйiлiсiндегi қазақ жерiн бiрте-бiрте тартып алу саясатын патша үкiметi жүзеге асырды.
Ереже бойынша болыстармен ауылнайларды сайлау жүйесi енгiзiлдi. Бұл басқару жүйесiндегi прогресс болғанымен болыс сұлтандарының мұрагерлiк құқығын қалдырғаны сайлау жүйесiнiң прогрессивтiк мәнiн жоққа шығарды.
Патша үкiметi 1824 жылы қабылдаған Орынбор қазақтары туралы ережеге сай хан үкiметi жойылды. Кiшi жүздi билеушi сұлтандар бастаған 3 бөлiкке бөлдi. Бұл үш бөлiк кiшi жүздiң Батыс, Орта, Шығыс бөлiгiнде орналасқан руларға негiзделiп құрылды. Мәселен, Шығыс бөлiк Әлiмұлы, Шөмекей, Қыпшақ руларынан құрылды. Бұл бөлiктер Орынбордағы шекаралық комиссияға бағынатын болды да билеушi сұлтандар шекаралық комиссиясының чиновнигi дәрежесiнде болды. Билеушi сұлтандарды Орынбор әскери губернаторлары, басқа шенеуніктерді шекаралық комиссия тағайындады.
Кiшi жүзде орта жүзде енгiзiлгендей сайлау жүйесi болмады. Кiшi жүзге арналған ережеде қамқоршы деген лауазым енгiзiлдi. Оның мiндетi әскери бекiнiстер мен қазақтардың арасына байланыс орнату болды. Оқиғаның алдағы барысында бұл лауазым Ресейдiң отаршылдық саясатын жүзеге асыратын құралға айналды. Сот жүйесiнде өзгерiстер болды. Қазақтардың арасындағы iрi қылмыстарды Орынбордағы әскери сот шештi. Билерге ұсақ-түйек iстер қалдырылды
Реформа Орта жүзден басталды. Сібір генерал губернаторы М.Сперанскийдің басшылығымен «Сібір қырғыздары (қазақтары) туралы Жарғы» жасалып, ол 1822 жылы қабылданады. (Орыс әкімшілігі сол кезде қазақтарды қырғыздар, ал қырғыздарды қара қырғыздар деп атаған еді). Бұл реформа бойынша Сібір екі бөлікке – Шығыс және Батыс бөліктерге бөлінді. Шығыс бөлімінің басқармасы Иркутскіде, ал Батыс бөлігінің орталығы Тобольскіде, ал 1839 жылдан бастап Омбыда орналасты. Батыс Сібір бөлігіне Тобыл, Томск, Омбы облыстары және Орта жүз бен Ұлы жүздің бір бөлігі енді. Батыс бөлік «Сібір қырғыздарының облысы» деген атқа ие болды.
Жарғы бойынша «Сібір қазақтарының облысы» әкімшілік тұрғыда округ –болыс –ауыл жүйесі бойынша бөлінді. Округке 15-20болыс, болысқа 10-12 ауыл, ауылға 50-70 шаңырақ (үйлер) кірді. Округ басшылығында округтық приказдар болды. Округтық приказдарды қазақтар дуан деп атаған. Округтарды формальды түрде аға сұлтандар басқарды. Болыс басшылығында болыс сұлтаны тұрды, олар округтық приказға бағынды. Ауылды ағаман басқарды. Ағамандарды үш жылда бір рет ауыл тұрғындары сайлап, оны округтық приказ бекітті. Болыстар сұлтанға бағынды. Хандық билік толығымен жойылды.
Реформада сот жүйесінде де үлкен өзгерістер болды. Онда Қазақ жеріне Ресей заңдарын енгізу мақсат тұтты. Дәстүрлі билер соты тек ру арасындағы, ауыл ішіндегі дауларды шешу үшін ғана сақталынды. Қылмыстық істер, мысалы Отанға опасыздық жасау, кісі өлтіру, ұрлық, билікке бағынбау т.б. империялық заңның негізінде шешілді.
«Сібір қырғыздары туралы Жарғыда» сібір қазақтары көшпелі бұратаналарға жатады, сондықтан олармен құқықтары теңестіріледі деп атап көрсетіледі. «Желілер бойындағы қазақтардың қазіргі жағдайы әртүрлі, олар болыстарға, болыстар ауылға бөлінген, кейбірі қазіргі атауларын сақтап қалған». Одан әрі былай делінген: «Олар болыстық басқару ыңғайлы болуы үшін округтерге қосылған. Округтер көбіне бұрыннан қалыптасқан бір рудан және көрші болыстардан құралады. Әр округтің өзіне белгіленіп берілген жері бар және оған басқа округтің адамы жергілікті басшылықтың рұқсатынсыз өте алмайды».
«Басқару құрамы» бөлімінде мыналар анықталып берілген: «Ауылды старшиндар басқарды. Болысты сұлтандар басқарды. Ауыл мен болыстағы сот мәселелерін талқылауда ауыл ақсақалдары мен билер өз билігін сақтайды. Бүкіл округті басқару үшін болыстар аға сұлтанды сайлайды. Әрбір округте округтік приказдар ашылған». Ал «Сайлау тәртібі» бөлімінде: ауылды басқару үшін ағаманды қазақтардың өздері сайлайтын болған және оны округтік приказ бекіткен. Ағамандарды сайлау әр үш жылда сайланып отырған, бір ағаман бірнеше рет қатарынан сайлануға құқылы болған. Ағамандарды сайлау ауылдық жерлерде ауызша өткізілетін. Көпшілік дауысты олар өздері шешті. Сұлтан лауазымы мұрагерлік жолмен жүргізілді. Аға сұлтанды тек сұлтандар ғана сайласа, ал приказ заседательдерін билер мен ағамандар сайлады. Осының барлығын облыс басшысы бекітті. Аға сұлтан үш жылға сайланатын, заседатель екі жылға сайланды»,-деп, сайлау тіртіптері белгіленген. Сондай ақ Жарғыда: «аға сұлтан земство шенеунігі. Ол сайланғаннан кейін жергілікті әкімшілікті басқару үшін Ресей үкіметінің атынан оған өкілеттілік беріледі. Барлық жұмысты ол округтік приказ арқылы жүргізеді» делінген.
Жарғы бойынша қазақ халқы үшін «салық пен міндеткерлік» мөлшері де белгіленеді: «Жасақ малмен өтеледі, жүз бастан біреу алынады. Салық қазақтардан болыс бойынша жиылады. Салық жинау жылына бір рет жазды күні жүргізіледі». Жарғыдағы тағы бір маңызды мәселе, «Медециналық бөлімнің» енгізілуі болды. Әрбір округте екі емдеуші, тұрақты аурухана бөлінетін болды. «Діни және халық ағарту бөлім ережесінде» білім беру жүйесін қалыптастыру бағыттары айқындалды.
«Сібір қырғыздары туралы Жарғы» қабылдау хандық билікті жоюды және Орта жүздің Ресей империясының құрамына толығымен енгенін білдіреді. 1824жылы 8 ақпанда патша өкіметінің жарлығымен бірінші Қарқаралы округтық приказы бекітілді. Оның басшылығына аға сұлтан, подполковник Тұрсын Шыңғысов отырды. Сол жылы Көкшетау округтік приказы құрылды. Бұл приказ патша үкіметінің Қазақ жерін отарлаудағы маңызды әкімшілік ресурсқа айналды. 1832 жылы Ақмола округтік приказы ашылды. Жер таңдауда подполковник Ф.И.Шубин экспедициясы мұқият тексергеннен кейін Қараөткел аймағында Есіл өзенінің оң жағалауына Ақмола бекінісін салу үшін таңдап алды. Бұл Орта жүздің ірі руларының қоныстарының, жалпы қазақ жерінің орталығы ретінде өте ұтымды стратегиялық орын еді.
Ақмола округтік приказы Қазақ жеріне тездетіп енудің мүмкіндіктерін кеңейтті. 1851 жылы мұнда Қазақ жеріндегі Ресейдің 1200солдаты мен офицерлері орналастырылып ең ірі әскери орталыққа айналды.
1824 жылы Ресей үкіметі «Орынбор қырғыздары туралы Жарғы» қабылдады. Ол Орынбор генерал губернаторы П.Эссенің басшылығымен жасалды. Орта жүздегі сияқты енді Кіші жүздеде хандық билік жойылды. Кіші жүзде басқару Орынбордағы Шекаралық комиссия арқылы жүзеге асырылды. Жарғы бойынша Кіші жүз үш бөлікке бөлінді. Бұл бөліктер дистанцияларға бөлінді. Дистанция дегеніміз – бекіністер аралығындағы жерлер болатын. Дистанциялар ауылдарға бөлінді. Дистацияларды дистация бастықтары басқарды, ал ауылдарды ағамандар басқарды. Осының барлығын шекара комиссия тағайындап отырды. Орынбор қазақтары үшін сайлау жүйесі енгізілмеді. Сондай ақ Кіші жүзде әскери бекіністер бойындағы қазақтар үшін арнайы қамқоршы қызметі тағайындалды. Сот жүйесі «Сібір қырғыздары туралы Жарғыдағы» ережелер сияқты жүргізілді. Ауыр қылмыстық істер әскери соттар мен шекаралық комиссияның құзырында болды. Ал маңызы төмен істерді жергілікті билер соты қарайтын болды. Сөйтіп Кіші жүздегі хандық билікте жойылды.
Кіші жүз бен Орта жүздің соңғы хандарының тағдыры мынадай болды. 1781 жылы Абылай қайтыс болғаннан кейін, Орта жүздегі хандық билікке оның баласы Уәли тағайындалды. Ол хандық билікке келгеннен кейін Абылайхан саясатын жалғастыруды көздеп, Қытай үкіметімен байланыс орнатуға әрекеттер жасайды. Сол себепті патша үкіметі Үәли ханның билігін әлсірету үшін Орта жүзге Бөкей ханды екінші хан етіп тағайындайды. Бірақ ол 1817 жылы қайтыс болады. Көп ұзамай Үәли ханда 1819 жылы қайтыс болады. Осыдан кейін Орта жүзде хан тағайындалмайды.
Кіші жүзде Әбілқайырдың баласы Айшуақтан кейін 1809 жылы хан тағына Шерғазы тағайындалады. Бұл шешімге наразы болған Кіші жүз ағамандары Арынғазыны хан етіп сайлайды. Бірақ 1821 жылы Арынғазы Петерборға шақырылып, сонда біраз ұсталғаннан кейін оны Калугаға жер аударады. 1830жылы ол сол жақта қайтыс болады. Ал Шерғазы хан болса «Орынбор қырғыздары туралы Жарғы» бойынша Кіші жүзде хандық билік жойылғаннан кейін Орынборға шақырылып ол сол жақта тұрақтап қалады.
1822-1824 жылдары Орта және Кiшi жүзге енгiзiлген ереже бойынша бұл екi жүз де хан үкiметi жойылды. Ресей жаңа әкiмшiлiк жүйесiн енгiздi. Бұл жүйе алдағы уақытта қазақтардағы билiк Ресей чиновниктерiнiң қолына беруге дайындық болды.
Бақылау сұрақтары:
Тәуке ханның билік құрған кезеңі?
Тәуке хан тұсында Қазақ хандығының ішкі саяси өміріндегі өзгерістер.
Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайы.
1822-24 жж. әкімшілік реформа бойынша орта жүз бен кіші жүзге басқарудың қандай формасы енгізілді?
Бөкей ордасы қай жылы, қай жерде құрылды?
Жоңғарлар қай жылы Қазақстанға жаппай басып кірді?
"Ақтабан шұбырынды" оқиғасын түсіндір.
"Қалмақ қырылған" шайқасы қай жылы қай жерде болды?
"Аңырақай" шайқасы және оның тарихи маңызы.
Әдебиет тер тізімі:
Қазақстан тарихы очерктер. А., 1994ж.
Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы дєрістер курсы. І, ІІ т. А., 2004ж.
Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001ж.
Казахско-русские отношения в ХVІ-ХVІІІ вв: Сборник документов и материалов. А., 1961
Прошлое Казахстана в источниках и материалах: Сб.І. V в. до н.э.-XVIII в.н.э. Л.-М., 1935; А., 1998 (второе издание). Зерггеулер
Абдиров М. Хан Кучум: известный и неизвестный. А., 1996.
Абусейтова М.Х. Казахское ханство во второй половине ХVІ в. А., 1985.
Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ХVІ-ХVІІ вв. /Казахстан в системе внешней политики Российской империи/ А., 1971.
№15 лекция
Тақырып: Қазақ халқының ұлт азаттық қозғалысының бірінші кезеңі
(1731-1837жж.)
Жоспары:
Қазақтардың Ресейдегі азаттық қозғалыстарға қатысуы
Сырым Датұлы бастаған қозғалыс
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы көтерілісі
Қасым Абылайханұлы, Саржан Қасымұлы, Жоламан Тленшіұлы бастаған көтерілстер
Лекция мақсаты: Студенттерге патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған көтерілістердің негізгі себептерін, қозғаушы күштерін, нәтижелерін салыстырмалы түрде анықтап, тарихи талдау, қорытынды тұжырымдар жасауға үйрету.
Лекция мәтіні: 1. Қазақтардың Ресейдегі азаттық қозғалыстарға қатысуы: 1773-1775 жылдары Ресейде Дон казагы Емельян Пугачев бастаған шаруалар көтерiлiсi болды. Ол өз сыбайластарының көмегiне сүйенiп өзiн III Петр патша деп жариялады. Пугачев патша үкiметiне қарсы басыбайлылықты жою үшiн күрестi. Басыбайлылықтан зардап шеккен шаруалар оның маңына топтасты. Ол қазақтарға арнап манифест жариялады. Онда қазақтарға жер беремiн, ешкiмге жәбiрлетпеймiн деген уәде бердi. Ресей отаршылдығынан зардап шегiп жерiнен айрылған қазақтар Пугачев көтерiлiсiне қатысу арқылы патша чиновниктерi тартып алған жер жайылымдарын қайтарып алмақ болды. Сондықтан Кiшi және Орта жүздiң қазақтары көтерiлiске белсене қатысты. Пугачев өз сарбаздарымен Орынбор қаласын қоршайды. Бұл қоршауға 6000 қазақ қатысты деген мәлiмет бар. Орынборды ала алмаған Пугачев Қазан, Саратов қалаларын қоршайды, бұған да қазақтар қатысты. Пугачев бастаған қозғалыс 1775 жылы қаңтар айында жеңiлiске ұшырап Пугачев дарға асылды.
Пугачев бастаған шаруалар қозғалысына қазақтардың қатысуы олардың патша үкiметiнiң отарлық саясатына қарсы тұңғыш рет бас көтеруi едi. Пугачев көтерiлiсi қазақ халқының алдағы уақыттарда ұлт-азаттық қозғалысында жалғасын тапты.
2. Сырым Датұлы бастаған қозғалыс 1783-1797 жылдары Кiшi жүзде болды. Қозғалыстың негiзгi себебi патша үкiметiнiң отаршылдығының тереңдеуi, күшейе түсуi едi. Бұл патша үкiметiнiң қазақ жерiне бекiнiс салуы, қазақ жерлерiн тартып алуы, жергiлiктi әкiмшiлiктiң халыққа зорлық-зомбылығының күшеþiмен көрiндi. Осы кезде Жайық пен Едiл арасындағы құнарлы жердi патша үкiметi қалмақтарға берiп қойғанды. 1771 жылы қалмақтар бұл жерден жоңғар жерiне қарай ауа көшкен соң патша үкiметi халықтың талабымен бұл жерге қазақтардың қоныстануына ұлықсат еттi. Оның билiгi кiшi жүздiң ханы Нұралы мен Ресейдiң жергiлiктi әкiмшiлiгiнiң қолына өттi, бұл екеуi бiрiгiп халықты Жайықтың батысына өткенi үшiн пәре алып аяусыз тонады. 1782-83 жылдары Жайықтың сол жақ жағалауында жұт болып халық күйзелдi.
Қозғалысты байбақты руының басшысы, Пугачев көтерiлiсiне белсене қатысқан С.Датұлы басқарады. ХҮІ-ХІХ ғасырдағы Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы Кіші жүзде және Орта жүзде көптеген көтерілістер мен қозғалыстар болды. Мұндай көтерілістердің ішіндегі ең алғашқысын С.Датұлы бастады деп айтуға болады. ХҮІІІ ғасырдың аяғында басталған көтеріліс 20 жылға созылды (1783-1803 жж.).
ХҮІІІ ғасырдың 80 жылдарында Кіші жүз ауыр жағдайға тап болды. Ресей үкіметінің отаршылдық саясаты күшейді, Орал казактары елдің ішкі территориясын жаулап, Жайықтан бергі жерді алды, ал империялық саясатқа басыбайлы ақсүйектерінің кесірінен қазақ-башқұр, қазақ- қалмақ келіспеушіліктері өрши түсті. Кіші жүздегі Нұралы хан мен оны жақтаушы билеушілер елдегі үрейді тоқтата алмады. Ұзаққа созылған дағдарыс себебімен халық арасынан ел бастаушы көсемдер шыға бастады. Ресейге қызмет істеп жатқан Әбілқайыр хан тұқымына қарсы оппозициялық топты Сырым Датұлы бастайды.
С.Датұлы жақсы қолбасшы және білікті саясаткер бола білген. Сол арқылы ол халықпен де, Ресей чиновниктерімен де, хан сұлтандарымен де тіл табыса білді. Мұны А.И.Левшиннің жазбаларынан байқауға болады: «Сырымның жасаған істерінен, оның намыскер, шыдамсыз, кекшіл болғанымен айтқан сөзінен қайтпайтын және алға жылжуға ұмтылатынын байқауға болады. Ол өзіне болашақта тиімді және пайдалы істе көрсе, міндетті түрде қолдан шығармайды. Оның ханға қарсы болу себебі өзінің ішінің тарлығы. Себебі ол хан бола алмайды қарасүйек. Сондықтан әрқашан хан билігінің ешқандай пайдасының жоқтығын дәлелдегісі келіп, тұқымында жоқ ақсүйектікті өзінің батырлығымен айырбастағысы келді». Қалай дегенімен Сырым нағыз көсем еді.
Пугачевтің шаруалар соғысына қазақтардың қатысуына Кіші және Орта жүздердегі тәуелділік қатнастардың одан әрі ыдырауы маңызды себеп болды. Айталық, Кіші жүзде Нұралы хан мен сұлтандар көтерілісшілерден бірте бірте ілгерлерін аулақ салып, патша үкіметін қолдау позициясына көшті. Қазақ ақсүйектері арасында көтеріліске сенбеушілік пен өшпенділік арта түсті, мұның өзі феодалдық бытыраңқылықты күшейтті. Қазақ аристократиясы мен ру ақсүйектерінің Пугачев көтерілісіне әр түрлі көзқарасы ХҮІІІ ғ 80 жылдарында аристократия мен ру ағамандары одағының ажырауына және ХҮІІІ ғ. 70-90 жылдарының аяғында хандық биліктің күйзелуіне әкеп соқты. Нұралы ханның Кіші жүздегі ықпалы бірте бірте төмендей бастады, мұның өзі оның саяси оқшаулануына, халық бұқарасының қайтадан көтеріліп, Кіші жүзде хан билігін жоюға алғашқы әрекеттер жасалуына алып келді. С.Датұлы туралы алғашқы деректер Е.Пугачев қозғалысының тұсында келтірілді. А.В.Суворовтың граф П.И. Панинге 1775 жылы 22 маусымда жеткізген хабарламасы сақталған. Онда Сырымды Пугачев көтерілісінің белсенді қатысушы деп хабарлайды. 1776 жылдан 1783 жылға дейін Сырым патша әкімшілігі жағына өтеді. Бірақ 1783ж. бастап ол көтерілісшілерге қосылып Орал әскерлеріне қарсы күреседі. Ол Орал казактарының тұтқынына түседі, 1874 жылы қарындасына үйленген Нұралы хан оны босатып алады. Оның өміріне 70 жылқы және 350 сом төледі. Осы жылы қараша айында көтерілісшілерінің саны 1000 ға жетті.
Көтерілісті басу үшін жазалаушы отрядты генерал-майор Смирнов басқарды. 237орынборлық казактар және 2432 башқұрттан тұратын әскермен келді.
1785 ж. Сырым 2700, старшин Барақ- 2000 және Тіленші 1500 қазақтан тұратын жасақты басқарып Колпаков, Пономарев және премьер майор Назаров командалық еткен үш отрядпен шайқасады.
1785ж. ру ағамандарының Нұралы ханмен және оны қолдаушылармен күресі күшейген кезі еді. Ағамандар патша үкіметіне Нұралыны хандықтан тайдыру үшін және Кіші жүзде басқару ісін жаңа негізде құруды талап етті. Жүзді үш бөлікке немесе ордаға Байұлындық, Жетірулық және Қаракесектік етіп бөлу ұсынылды. Сырым Датұлы барлық үш орданың кеңесшісі болып сайланды, оған көмекшілікке Көккөз би мен Қаратау би берілді.
Патша үкіметі ағамандар жиналысына шекаралық сот ұйымдастыруға келісім беруді ұсынды. Бұл дәстүрлі қазақ мемлекеттілігін жою жолындағы қадам болған еді. Ағамандар хан билігін сақтауды, қысқы жайылымдарды кеңейту жөнінде мәселе көтерді.
1786 жылы көктемде Нұралы ханды күштеп қуды, оны патша үкіметі өз қамқорына алды.
Патша үкіметінің алдында Кіші жүзге билік ұйымдастырудың жаңа реформасы туралы мәселе тұрды. Екатерина ІІ Орынбор губернаторы Игельстром ұсынған реформаны мақұлдады. Игельстромның реформасы бойынша әлімұлы, байұлы, жетіру ұрпақтарына Орынбордағы шекаралық сотқа бағынатын соттар құруды ұсынды. Бұл соттарды төраға және ағамандардан екі заседатель басқаруға тиісті болды. Оларға патша үкіметі тарапынан жалақы беріледі деп шешті. Жүзде екі қала, мешіт және ақсүйектерге арналған мектептер салу ұсынылды.
Қазақ өлкесінде бұл кезде ханды қолдайтын сұлтандардың ру ағамандарымен дау жанжалдары үдей түсті. Олар Сырымды тұтқындап, Нұралы хан келмейінше тұтқында ұстауға шешім қабылдады. Орынбор әкімшілігінде Сырым Датұлының тұтқындалуы алаңдаушылық туғызды. Игельстром реформасын жүзеге асыруда олар Сырымға үлкен үміт артты, және оны 1786жылы босатып алды. Кіші жүзде хандық биліктің сақталуын жақтайтын бөлігі күшейіп олар Қайыпты хан жариялайды.
Патша үкіметі шешуші күш құрды. Шекаралық соттың төрағасы премьер майор С.Петрушеевич сайланды. Сот кесімін орындауға сайлау арқылы ықпалды ағамандар Тіленші, Жәнібек, Тілеп жүрді.
Шекаралық соттың құрылуын ағамандар өз мүдделері үшін пайдаланып қалды. Олар жер туралы, Жайық пен Еділ аралығындағы және Каспий теңізі жағалауындағы жеке иеліктер есбінен қысқы жайылымдарды кеңейту туралы мәселе қойды.
1786-1787жж. қысында қазақтардың Жайық пен Еділ өзендерінің аралығына жаппай өтуі басталды. 1786 жылы күзінде ағамандар қашып кеткен құлдарды жүзге қайтару туралы, казактардың ауылдарға зорлық-зомбылығы туралы мәселе көтерді. О.Игельстром ағамандардың талабын ішінара орындады, бірақ шекарада орналасқан казак әскерлерінің шабуылдары тоқтамады
Генерал губернатор Игельстром өзінің реформасының бүкіл жүзге тартудың сәті түспейтінін мойындап бірақ өзгертулер енгізді. Бұл өзгертулер бойынша бас ағамандар генерал губернаторлардың, шекаралық экспедицияның, сот кесімін орындаушылардың барлық жарлықтарын орындауға тиісті еді. Бұл дегеніміз бас ағамандарды жүзде хан билігін қалпына келтіруден толық бас тартқызу үшін пайдалану болды. Патша үкіметіне қарсы сұлтандардың наразылығы күшейді.
1785 жылы көтерiлiсшiлердiң саны 6 мыңға жеттi. Қарапайым халық көтерiлiсшiлердi қолдап оларға барып қосылып жатты. Нұралы хан халықсыз қалды. Патша үкiметi жұмсаған жазалаушы отряд көтерiлiстi баса алмады. Патша үкiметi көтерiлiстi басуды Орынбор генерал—губернаторы Игельстромға тапсырды. Ол 1786 жылы Кiшi жүзге реформа енгiздi. Реформаның мақсаты хандық үкiметтi жойып билiктi ру басыларына беру болды. Дегенмен Игельстром реформасын үстем тап өкiлдерi қолдамады.
Сырым Датұлы бастаған қозғалыс жалғаса бердi. Көтерiлiсшiлер хан мен сұлтандардың ордасына, Жайық бойындағы бекiнiстерге үнемi шабуыл жасаумен болды.
1786 жылы 3 маусымында Нұралыны хандықтан ресми түрде аластату туралы рескриптіге қол қойды. Бірақ Игельстромның реформасы Нұралы ханның ағасы Ералы сұлтан бастаған қарсылыққа тап болды. Олар хандық билікті қайтаруды талап етеді.
1794 жылы Ералы хан қайтыс болып, патша үкіметі тағыда хан тағайындауға мәжбүр болды. Тек екі жылдан кейін ғана, яғни 1796 жылы қазанда Нұралының ұлы Есім хан болып тағайындалады.
Есім хан Сырым Датұлы сарбаздарының шабуылдарынан сақтана отырып, өзінің бүкіл ауылымен шекаралық бекіністер маңында көшіп қонуға шешім қабылдайды. Ал өзінің ордасы ретінде Мерген форпостын таңдап алды. Бұған қарамастан көтерілісшілер 1797 жылы 27 наурызда хан ауылын шауып, Есімнің өзін өлтіреді. Бұл кезде орынбор губерниясының генерал губернаторы болып қайтадан барон Игельстром тағайындалған еді. Бұл жолы енді, патша әкімшілігі жаңа әдіске көшеді. 1797 жылы тамызда Кіші жүзде Хан кеңесі құрылады. Оның төрағалығына Әбілқайырдың ұлы, жасы егде тартқан Айшуақ сұлтан тағайындалады. Хан кеңесіне Сырым Датұлы да шақырылады.
Жазалаушы отрядтардан қаша отырып, көптеген сарбаздарынан айырылған Сырым Датұлы 1797 жылы жылы 30 тамызда мыңға жуық жасағымен Хан кеңесіне келеді. Хан кеңесінің келіссөздерден кейін Сырым батыр күресті тоқтататынын жариялайды. Бұл жолы Хан кеңесі Кіші жүзде саяси дағдарыстан шығаруда қабылеттілігін көрсетті. Соған байланысты 1797 жылы қазан айында Айшуақ хан болып тағайындалады. Ал бұл 14 жылға созылған С.Датұлының қозғалысының жеңілісінің көрінісі болатын.
Кіші жүздегі қазақтардың Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы бірінші ашық бас көтеру болды. Көтеріліс аяқталғаннан кейін патша үкіметі қазақтарға Жайықтың сол жағына көшіп қонуға рұқсат беруге мәжбүр болған еді. Бұл Сырым батыр бастаған көтерілістің нәтижесіз болмағанын дәлелдесе керек.
Патша үкiметi Кiшi жүздегi қозғалысты күшпен баса алмайтын болған соң әртүрлi амал-айла қолдануға мәжбүр болды. Патша үкiметiнiң бұл айласын Игельстром жүзеге асырмақшы болды. 1797 жылы көтерiлiсшiлер халыққа тынышсыз хан Есiмдi өлтiрген соң патша үкiметi жаңа хан сайлауды кейiнге қалдырып үстем тап өкiлдерiн тарту мақсатымен хан кеңесi дегендi құрмақ болды. үстем тап өкiлдерiнен құралған хан кеңесiне Кiшi жүздегi барлық билiк берiлдi.
1797 жылы тамызда хан кеңесi шақырылды. Патша үкiметi Сырымды хан кеңесiнiң мүшесiне тағайындады. Хан кеңесi болып жатқан жерге мың сарбазымен бiрге Сырым Датұлы келiп көтерiлiстi тоқтататынын мәлiмдейдi. Көтерiлiс басшысының бұл мәлiмдемесi Сырым Датұлы хан кеңесiне мүше болған соң көтерiлiсшiлердi сатып кеткендiк емес едi.
Көтерiлiс 14 жылға созылып көтерiлiсшiлер шаруашылықтан қол үзiп халық күйзелдi, 1795-1796 жылы Кiшi жүзде болған жұт халықтың жағдайын ауырлата түстi. Көтерiлiсшiлер өздерi қойған талаптардың бiразының орындалуына қол жеткiздi. Патша үкiметi Едiл мен Жайық арасындағы жайылымға халықтың қоныстануына ұлықсат бердi.
Сырым Датұлы бастаған қозғалыстың зор маңызы бар. Бұл Ресейдiң отаршылдығына қарсы бағытталған тұңғыш көлемдi қозғалыс болды. Бұл қозғалыс Ресейдiң Қазақстандағы саясатының отаршылдық сипатын әшкерелеп халық бұқараны алдағы уақытта жаңа-жаңа қозғалыстарға шақырды.
3. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы көтерілісі: 1836-1838 жылы Бөкей ордасында болған ұлт-азаттық қозғалысты рубасы Исатай Тайманов пен ақын Махамбет Өтемiсов басқарды. Көтерiлiстiң негiзгi себебi патша үкiметiнiң отаршылдық әрекетi едi. Патша үкiметi Каспий теңiзiнiң шаруашылық жүргiзуге қолайлы солтүстiк жағалауын Ресей помеùиктерiнiң қолына бердi. Олар осы жерден балық аулау, тұз алу, егiн егу, мал-жаю кәсiпкерлiгiмен шұғылданбақшы болған халықты қатал қанады. Бұл көтерiлiстiң негiзгi себебi едi.
Сонымен бiрге көтерiлiсшiлер Жәңгiр хан мен оның туыстарының қарапайым халыққа жасаған қиянатына қарсы шықты. Исатай мен Махамбет қол жинап Ресейдiң отаршылдық әрекетiн жүрiгiзiп отырған сұлтандар мен билердiң ауылдарына шабуыл жасаудан көтерiлiстi бастады. 1837 жылы 5 мыңға жеткен көтерiлiсшiлер Жәңгiр ханның ордасын қоршады. Жәңгiр ханның өтiнiшi бойынша Орынбор генерал-губернаторы көтерiлiстi басу үшiн жазалаушы отряд жұмсайды.
Көтерiлiсшiлер мен жазалаушы отярдтың арасында 1837 жылы 15 қарашада Тастөбе деген жерде қысқа, бiрақ кескiлескен шайқас болады. Көтерiлiсшiлер 100-дей адамынан айрылып ұсақ топтарға бөлiнiп жан-жаққа тарап кетедi.
Исатай мен Махамбет көтерiлiсшiлерден шағын отряд құрып жазалаушыларға кенеттен шабуыл жасап үлкен шығынға ұшыратып кетiп отырады. Олар патша әскерлерiне қарсы күрестi жалғастыру үшiн Жайық сыртына өтiп Кiшi жүз халқын көтерелiске жұмылдыруды көздейдi. Осы мақсатпен олар неғұрлым табанды, сенiмдi сарбаздарды бастап 1837 жылы желтоқсанда Жайықтан өтедi. Көтерiлiс басшылары Кiшi жүз халқынан сарбаз жинап бiрсыпыра күшейедi. 1838 жылы шiлде айында жазалаушы отрядпен көтерiлiсшiлер арасында Ақбұлақ шешушi шайқасы болады. Көтерiлiс жеңiлiп, Исатай қаза табады.
Көтерiлiске қатысушылар мен оларға ниеттес болған бейбiт ауылдар аяусыз қуғын-сүргiнге ұшырайды. Көтерiлiс жеңiлген соң Махамбет қырда бой тасалап патшаға, ханға қарсы үгiт жүргiзуге кiрiседi. Ұзамай отаршылдар оны да өлтiртедi.
Сөйтiп Исатай, Махамбет бастаған көтерiлiс жеңiлiске ұшырайды. Бұл көтерiлiс Қазақстан тарихындағы бұқаралық және ұлт-азаттық сипаттағы қозғалыстың бiрi болды. Бұл қозғалыс патша үкiметiнiң отаршылдық саясаты мен үстем тап өкiлдерiнiң сатқындығын әшкерелеп бердi. Көтерiлiс қазақ халқының ұлт-азаттығы үшiн күресiнiң алдағы уақытта да жалғаса беруiне әсер еттi.
Бақылау сұрақтары:
Қазақстардың ресейдегі шаруалар көтерілісіне қатысқаны туралы деректерді атаңыз?
Кіші жүзде жүргізілген Игельстром реформасының мақсат?
Сырым Датұлы қай рудың ағаманы еді?
С.Датұлы азаттық күресін қай бекініске шабуыл жасаудан бастады?
М.Өтемісұлының тұлғасына сипаттама беріңіз.
Исатай-Махамбет көтерілісінің басты себебіне?
Тастөбеде болған соғыс қай жылы болда және оның нәтижесі?
Исатай бастаған көтеріліске қарсы жазалаушы отрядты кім бастап келді?
Исатай бастаған көтерілісшілер мен патша отряды арасындағы шешуші шайқас қай жылы, қай жерде болды?
Лекция тақырыбына сәйкес СӨЖ тапсырмалары
Қасым Аблайханұлы
Саржан Қасымұлы
Жоламан Тленшіұлы
Игельстром реформасы және оның нәтижесі.
Махамбет – күрескер ақын.
Єдебиеттер тізімі:
Ќазаќстан тарихы. 5 томдыќ. І, ІІ, ІІІ т. А., 1998ж.
Ќазаќстан тарихы очерктер. А., 1994ж.
Аманжолов Ќ. Ќазаќстан тарихы. Дєрістер курсы. І, ІІ т. А., 2004ж.
Рысбай±лы К. Ќазаќстан Республикасыныњ тарихы. А., 2001ж.
Єбдієкім±лы К. Ќазаќстан тарихы. А., 1997ж.
Мусин Ч. Ќазаќстан тарихы. А., 2003ж.
№16 лекция
Тақырып: Қазақ халқының ұлт азаттық қозғалысының екінші кезеңі(1837-1870жж.)
Жоспар:
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
2.Жанқожа Нұрмұхаммедов бастаған көтеріліс
3. Маңғыстаудағы қарсылық қозғалысы
Лекцияның мақсаты: Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілістің тарихи маңыздылығы,оңтүстіктегі қазақтарының Ж. Нұрмұхаммедов бастаған Хиуа, Қоқан езгісіне қарсы күресі, 1867-68жылғы жаңа жүйеге қарсы қозғалыстардың себебі мен нәтижелерін түсіндіру
Лекцияның мәтіні:
1. Кеңесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс 1837-1847 жылдарды қамтып он жылға созылды. Кеңесары Ресейдiң отаршылдығына қарсы күресте аты шыққан әулеттiң ұрпағы. Оның әкесi Қасым, ағалары Саржан, Есенкелдi, баласы Садық өз өмiрлерiн Ресейдiң отаршылдығыныа қарсы күреске арнаған қайраткерлер.
Ресейдiң отаршылдығына қарсы бағытталған қозғалыстармен салыстырғанда Кеңесары қозғалысының бiрнеше ерекшелiгi, артықшылығы болды. Бұл көтерiлiс Қазақстан тарихындағы хан басқарған бiрден бiр көтерiлiс. Бұл қозғалыстың бұқаралық сипаты болды. Көтерiлiске үш жүздiң халқы қатысты, көтерiлiсшiлер қатарында өзбек, орыс, поляк, қырғыз және басқа халықтардан өкiлi болды. Көтерiлiске атышулы батырлар қатысты. Кеңесары бастаған қозғалыс ұзаққа созылған тегеурiндi қозғалыс болды. Патша үкiметiнiң жазалаушы отряды 10 жыл бойы Кеңесарының соңына түскенiмен ауыз толтырып айтарлықтай табысқа жете алмады. Кеңесары қазақ халқының саяси тәуелсiздiгiнiң белгiсi болған хан үкiметiн қалпына келтiру үшiн күрестi.
Қарқаралы (бұрынғы Бөкей ханның иелігіндегі) және Көкшетау (бұрынғы Уәли ханның иелігіндегі) округтерін құру патша өкіметінің Орта және Ұлы жүздердің түйіскен тұсындағы қазақ жерлерін бірте-бірте басып алуын бастап берді. Қазақтардың дәстүрлі көшіп-қонатын жерлері тарылды, жері құнарлы аудандарға қазақтарды жаңадан қоныстандыру өріс алған. Абылай хан ұрпақтарының төңірегіне топтасқан қазақ халқының наразылығы арта түсті. Шыңғыс әулеттерінің бірі Ғұбайдулла сұлтанды патша үкіметінің жазалаушы отряды ұстап алып, Березовкаға жер аударып жіберді. Сол сібірлік бұғаудан ол тек 1840 ж. қараша айында соның өзінде Кенесары сұлтанның табандылықпен талап етуі арқасында ғана қайта оралды.
Қасым төренің ұлы Саржан сұлтан дара-дара жасақтарды біріктіріп, қазақ жерін отарлау саясатына қарсы кетерілді. Патшаның жазалаушы отрядтары ығыстырған Саржан сұлтан өзінің жолын қуушылармен бірге Қоқанд бегінің көмек көрсетер деген үмітпен Қоқанд хандығына көшіп кетті. Саржан осында 1836 ж. Қоқаңд басқарушысының нұсқауы бойынша жауыздықпен өлтірілді. 1840 ж. Кенесарының әкесі Қасым төре мен оның басқа да жақындары қаза тапты. Патша үкіметінің отаршылдық мақсат-ниетіне қарсы өзінің күресінде Қоқанд бектерінің қолдауына сенім артқан Қасым сұлтанның үміті ақталмады. Алайда, стихиялық, ұйымдаспаған сипатына қарамастан Қасым сұлтан мен оның балаларының күресі отаршылдыққа қарсы күштердің Кенесары сұлтанның, кейіннен Кенесары ханның қолбасшылығымен (1802-1847 жж.) тағы да бірігіп, нығайуында зор маңыз атқарды.
Кенесары Қасымұлы тарих сахнасына Абылай ханның ісін жалғастырушы ірі тұлға ретінде қадам басты. Ал ол кездегі жағдайға келсек, патша әскерлерінің бастырмалатқан әрекеттер салдарынан, Сібір Және Орынбор қазақтары туралы 1822-1824 жж. уставтар қабылданғанына қарамай, саяси оқшауланушылығын әлі де сақтап келе жатқан Қазақстан аудандарының тәуелсіздігіне қатер төнген болатын. Сондықтан көтеріліс шығарушы сұлтанның басты мақсаты Қазақстанның Абылай хан тұсындағы территориялық шеттерінің тұтастығын қалпына келтіруге, «жинақтарды» жоюға (оның хаттарында XIX ғ. 20-30 жылдарында Қазақстанда құрылған округгердің көрсетілгендей), Ресей құрамына кірмеген жерлердің толық дербестігін сақтауға құрылды.
«Бүлікші сұлтанның» негізгі талаптары император Николай I-ге, Орынбор губернаторлары В.А.Перовскийге, В.А.Обручевке, Сібір губернаторы, кінәз В.Д.Горчаковка, Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы А.Ф.Генске және басқаларға жолдаған көптеген хаттарында нақты айқындалған. Ғұбайдулла сұлтан да, оның ағасы Саржан да М. Красовскийдің пікірі бойынша «ақылы жағынан өзінің атасынан (Абылайдан) кем түссе де, мінезінің жігерлілігімен онан да және өз әкесін де (Қасым тереден) асып түсіп, бүкіл далаға әйгілі болған» Кенесары Қасымұлымен олар бір қатарда тұра алмайды.
«Епті, өзіндік ерекшелігі бар саясатшы» Кенесары Қасымұлы сұлтан Ресей сияқты аса қуатты ірі мемлекетпен күресу қазақтың үш жүзінің күштерін біріктіруді, едәуір құрбандықтарды, тек әскери ғана емес, сонымен бірге дипломатиялық күш-жігерді де талап ететінін ой таразынан өткерді. Ол халық қозғалысынан бөлектенген жекеленген сұлтандардың, ағамандардың, билердің өз еркімен кетушілігін қатал басып-жаншыды. Ресей саясатын қолдаушыларды аяусыз жазалады, бірақ сонда да патша үкіметімен арадағы түсініспеушілікті бейбіт жолмен шешудің жақтаушысы күйінде қалды. Соғыс тұтқындарына, соның ішінде кейбіреулері өзінде қызмет еткен орыстарға қиянат жасамай, шыдамдылықпен қарады. Ресей елші уәкілдерін әдепті қабылдады. Тіпті оның мінезінен қырғыздармен қарсыластық кезеңінде көрінгені болмаса оншалықты қаталдық байқалмаған. Ал көтеріліс мүддесіне сатқындық жасап, әскери тәртіпті бұзғандарға ашуызасының буырқануы аз болмағанды. Мұны, атап айтқанда осы қозғалысқа белене қатысқан ақын, сарбаз Нысанбайдың «Кенесары-Наурызбай» дастаны дәлелдейді.
Кенесары барлық әдіс-амалдарымен феодалдық топтарды, үш жүздің ру-тайпалық бөлімдерін біріктіруге, бұл мақсатына тіпті азаттық күресінің 1844-1845 жж. ең бір шарықтаған шағында да қол жеткізе алмағанымен, барынша тырысып бақты. Көтерілістің бастапқы кезінен-ақ қазақ ақсүйектері бір-бірлеріне қарсы күресуші екі лагерьге бөлінді: үкімет әлпештеген бөлігі отарлаушы әкімшіліктің қолдауына сүйеніп, өздерінің саяси қарсыластарын күйретуге күш салды. Кенесарының ымыраға келмейтін қарсыластары Ақмола округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин, Кіші жүздің басқарушы сұлтандары Ахмед пен Мұхамед Жантөриндер, сұлтаны Айшуақов болды. Кенесары Жетісуға асқаннан кейін көтеріліске байланысты ымырасыздық позицияға Абылай ханның ұлдары, азаттық күресінің жетекшісі өзінің туысқандары – Әли меи Сүйік те ұстанды.
Бірақ қалай дегенде де Кенесары Қасымұлы өзінің туы астына үш жүздегі қазақ руларының едәуір белігін топтастыра алды. Кей кездері оның сарбаздарының саны 20 мың адамға дейін жетті. Арасында Орта жүз өкілдері басым болған қазақ сұлтандарының үлкен бөлігі көтеріліске қосылды. Омск облыстық басқармасына қарасты сот-жазалау мекемелері жинастырған мәліметтер бойынша тек Құсмұрын, Көкшетау, Ақмола, Қарқаралы және Баянауыл округтерінде ғана көтерілісшілерді 80-нен астам сұлтандар, билер, ағамандар қолдаған. Жасы 23-ке келген шағынан бастап азаттық қозғалысына белсенділікпен қатыса жүріп, ағалары мен әкесін қазаға ұшыраттырған бекініс желілерінің апаттылығана көзі жеткен Кенесары Сырдария сағасы қазақтарын ығыстыра қыспаққа алған Қоқандтың Күшбегімен келіссөз жүргізуден бас тартты. Сөйте тұра кейде өзін оқ-дәрімен, қару-жарақпен жабдықтаған Бұхар әмірімен достық қарым-қатынаста болды.
Қазақтардың бұл көтерілісі бастапқы кезінен-ақ кең құлаш жайған қарқын алды. Бұл XVIII ғ. соңы мен XIX ғ.-дағы азаттық жолындағы қозғалыстар тарихындағы Орта жүздің ру-тайпалық бірлестігінен басқа қазақ руларына тараған, барлық негізгі аудандарды қамтыған бірден-бір көтеріліс еді. Оған Кіші жүздеғі шекті, тама, табын, алшын, шөмекей, жаппас және басқа, Ұлы жүзден – үйсін, Дулат және басқа рулар қатысты.
Көтерілістің қозғаушы күші қазақ шаруалары болды. Саяси тәуелсіздікті қалпына келтіру жолындағы күреске қатардағы егінші де, ағамандар да, сұлтандар да ат салысты. Қазақ жерін әскери отарлауға, Қоқанд бектерінің озбырлығына қарсы жалпы халықтық күрес бұл қозғалысқа азаттық жолындағы күрес сипатын берді. Рас, Кенесарыны қолдауда билердің, ағамандардъщ, сұлтандардың бәрі бірдей бір мақсатты болғаи жоқ: орын ауыстыруға, негізгі күштердің өзге аудандарға өтуіне байланысты руластық белгілері бойынша құралған кейбір жасақтар кетерілісшілерден бөлініп қалып отырды. Жасақтардың жетекшілері Ағыбай, Иман (Амангелді Имановтың атасы), Басығара, Аңғал, Жанайдар, Жеке, Сұраншы, Бәйсейіт, Жоламан Тіленшиев, Бұқарбай және басқалар сияқты әйгілі халық батырлары болды. Көтеріліске қатысқандар арасынан орыстар, өзбектер, қырғыздар, поляктер және басқа ұлт өкілдері кездесті. Кенесары соғыс қимылдарын 1838 ж. көктемінде Ақмола бекінісін қоршап, өртеуден бастады. Бекіністің коменданты, әскер старшинасы Қарбышев пен Ақмола округінің аға сұлтаны, полковник Қоңырқұлжа Құдаймендин өртелген бекіністен әрең дегенде қашып шыға алды. Көп кешікпей көтерілісшілер Торғай ауданына қарай ойысты. Орынбор шенеуніктеріне жазған хаттарында Кенесары өзінің бұл қадамын Орынборға жақынырақ келіп қоныстап, келіссөздер жүргізуімді жеңілдету үшін жасадым деп түсіндіреді. Ал іс жүзінде сұлтан көтерілісті Ресейми тікелей жанасып жатқан 1836-1838 жж. Исатай Таймановтың басшылығымы көтеріліс болған Кіші жүз жеріне таратуды мақсат тұтты. Жоламан Тіленшиев батыр бастаған төртқаралықтар, шөмекейлер, табындықтар және басқа рулар көтерілісшілерге келіп қосылды. Сөйтіп, қозғалыс Кіші жүзді де қамтыды. Күткендегідей, келіссөздерден ешқандай нәтиже шықпады.
1841 ж. қазақтардың үш жүзінің өкілдері Кенесары Қасымұлын хан сайлады. Қазақ хандығы қалпына келтірілді. 1841 ж. тамызында көтерілісшілер қоқандықтардың едәуір күштері орналастырылған Созақ, Жаңақорған, Ақмешіт, Жүлек бекшістерін қоршауға алды. Қоқандықтардың бірнеше бекіністеріне басып кіру көтерілісшілерді жігерлендіре түсті. Көтерілістің негізгі ошақтарынан шалғайда көшіп-қонып жүрген төртқаралықтар мш шектілердің өздері Кенесарыны бүкіл қазақтық хан деп мойындайтындықтары туралы хабарлады.
Төртқаралықтар мен шектіліктердің Кенесары Қасымұлы жағында белсенді әрекет жасағандығы туралы айта отырьш, олардың ХІХғ-дың 30-жылдарының соңы мен 40-жылдарының бас кезінде әрекет-қимылдарын ширықтыра түскен қозғаушы факторларға назар аударғанымыз жөн. Біз бұл арада осы аймақтағы қазақ руларының қазақ жерлерінің оңашалануы тек Ресей империясы тарапынан; төніп келе жатқан отар етіп басып алушылық қатерінен сақтап қалу ғана емес, сонымен бірге қоқандтық бектердің зорлық-зомбылығынан құтылу мақсатындағы ортақ іске өз үлестерін қосуға талпыныс жасағандарын еске салмақпыз. Кенесары мен Қоқанд хандығы қарым-қатынастарының шиеленісуі қазақ сұлтанының жеке өзіне байланысты себептерден де туды. Қоқанд басқарушыларының 1836 ж. патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы қазақтар көтерілісі басшыларының бірі, ағасы Саржан сұлтанды опасыздық-пен өлтіруі, 1840 ж. Қасым төрені, туған ағалары Есенгелді, Әлжан сұлтандарды, Абылай қанынан тараған тағы басқаларды қындықпен дарға асуы қозғалыс жетекшісінің қоқандықтарға қарсы позициясын қатуландырып жіберді. Бұл жөнінде, жекелеп айтсақ, Кенесарыөз хаттарының бірінде Орынбор губернаторына жазды. Азаттық жолындағы күрестің ең басынан бастап қаза тапқанына дейін Кенесары Қоқанд хандығы жөнінде нақты мақсат-қоқанд басқарушыларының өзгісінен босану мақсатын ұстанды. Қазақ ханының Бұхар әмірімен және Хиуа хандығымен қарым-қатынасындағы саясаты біршама өзгешелеу болды. Кенесары олармен өзара толық сенімділік қатынас орнатты. Хиуа басқарушысы кейде казақ жасақтарын зеңбіректермен, оқ-дәрімен жабдықтап отырды. Әскери тарихшы В. Поттоның пікірі бойынша бұл мемлекеттер Кенесарымен өзара тиімді одақ құруға дайын тұрды.
Осы жағдайдың бәрі белгілі бір дәрежеде Кенесарының көрші елдерге байланысты саясатының сипатын алдын-ала анықтады, бұл оның хандығының әкімшілік басқару құрылымына ықпал жасады. Кенесары хан құрған мемлекет феодалдық мемлекет болды. Ол өзінің билігін империяның отаршылдық билігі орныққан Ертіс, Есіл. Жайық бекініс желілері бейындағы аудандардан басқа Қазақстанның бүкіл территориясына таратты. Салықтар жинау тәртіпке келтірілді: малшылар үшін – зекет, егіншілер үшін – ұшыр салығы қолданылды. Патша әскерлерімта соғасудың жалғасуы материалдық және басқа шығын – қаражаттарды талап етті, мұның өзі, әрине, салық; ауыртпалығының арта түсуіне әкеп соқты.
Кенесары мемлекеті қазақтардың егіншілікпен айналысуын қалады. Басқа жағдайлармен бірге бұл патша әкімшілігі тарапынан сауда керуендеріне бақылау жасау қатты күшейген жағдайда көтеріліске шыққан ауылдарды астықпен қамтамасыз ету қажеттігінен туды. Кетерілісшілерге арналған астық конфискеленіп отырды, оларға тәуекелдікпен астық жеткізуші саудагерлер қатаң жауапкершілікке тартылды.
Кенесарының сауда-саттық саясаты едәуір өзгерістерге ұшырады. Көпес керуендерінен алынатын баж салығы едәуір кіріс келтіретінін көріп, хан керуендерді тонаушылығын доғарды, кейде керуен басшыларын жеке өзі қабылдап, товар алып келгені үшін баж салығын телеуден жалтарушыларға қосымша салық салды.
Мемлекеттік құрылыс қайта өзгертілді, Хандық кеңес мәселені кеңесіп шешетін жоғары органдар ретінде ханға берілген батырлардан, билерден, сұлтандардан, ханның туысқандарынан құрылды.
Басқарудың негізгі тұтқасы Кенесарының өз қолында қалды. Хандық қеңеске негізін азаттық қозғалысының мүдделеріне адал, жеке басының батылдығымен, дипломатиялық қабілетінен көрінген I адамдар енді.
Басқарудың арнайы қызметі хандық кеңес шешімдерінің, үндеулерінің ауылдарда таратылуын, түсіндірілуін және орыңдалуын қадағалады. Мемлекеттің басында бола отырып, Кенесары басқару ісіне шығу тектеріне қарамастан жеке басының әдетте тыс сапасымен көрінген адамдарды тарта білгендерді сыйлық беріп көтермеледі.
Хан Ресейдің, Орта Азияның лауазымды адамдарына үнемі хаттар жазып, сөз салып тұрды. Дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуына ол мейлінше маңыз берді. Оның хаттары, үндеулері дәлме-дәл нақты мазмұнымен, талаптарының дәлелдігімен ерекшеленеді. Орыс дипломаттары Гернді, Долговты, барон Урды, әйгілі кеңестерді қабылдағанда дипломатиялық әдептілік танытты. Хандықтағы билікті орталықтандырудың жақтаушысы болғандықтан Кенесары ықпалды феодалдардың арасында талас-тартыстың орын алуын тыюға тырысты, барымтаны айыптады, руаралық қақтығыстардың шығуына кінәлілерді қатаң жазалады. Кенесары жекелеген жасақтарына әскери кеңестің мүшелері, данқты батырлар қолбасшылық еткен, соғысуға қабілетті жасақ ұйымдастыра білді. Жүздікке және мыңдыққа бөлінген Кенесары әскері созылыңқы далалық соғыс жағдайына бейімдендірілген болатын. Кенесары енгізген қатал тәртіп оған сарбаздарын қысқа мерзім ішінде жинап алуын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Кенесары өз әскерінде айырмалық белгілерін енгізді. Көптеген түпкі материалдан көтеріліс қолбасшысының өзі орыс армиясының офицерлік алтындалган әшекейлі погонын тағып жүргенін растайды.
Кенесары өзіне қажетті мәліметтерді жеткізіп отыратын өз тыңшыларының қызметін білгірлікпен пайдаланды. Осындай хабарламаның арқасында хан жазалаушы күштердің әскери жылжу жоспарларын алдын-ала біліп отырды, ал мұның өзі оған адам шығынын болдырмауға мүмкіндік берді. Кенесарының соғыс әрекеттерін жүргізу тактикасы полковник Дуниковскийдің, Лебедевтің рапорттарында, есептерінде, хабарламаларында, өткен ғасыр тарихшылары Н. Середаның, В. Поттоның, Л. Мейердің және басқалардың еңбектерінде егжей-тегжейлі суреттелген.
Хандықтың басына келіп, Кенесары қазақ жерлерін азат ету жолындағы куресін бұрынғысына қарағанда едәуір табандылықпен жалғастырады. Қоқандтың Созақ бекінісін басып алып, Кенесары тек соғыс қимылдары ауданын кеңейтуді ғана емес, сонымен бірге өз жақындарының өлімі үшін кек алуды көздеді.
Кенесары Қасымұлы өз айналасына ең адал кеңесшілер мен батырларды, халық арасынан отарлық езгіге қарсы ең беделді, белсенді азаматтарды топтастыра білді. Қиын-қыстау шақтағы ортақ мүдде – ұлттың азаттығы үшін осындай әрекетке баруының өзі ұлылық емес пе?! Патшаның «бөліп ал да, билей бер» деген саясаты қазақ даласына кеңінен таралуы, елдің қатты наразылығын туғызуы оның жақтастарын көбейтуі заңды еді. Сонымен бірге, Кенесарыға қарсы щыққан рулар да болды.
Отарлауға қарсы куреске үш жүз қазақтарының да белсенді қатысуы патша өкіметін қатты алаңдатты. Көтерілісшілерге қарсы ірі қарқынды күрес жүзгізу керек деп шешілді. Бір мемлекетте екінші мемлекет болмауға тиістін білдіретін қарарға қол қойып, Николай-I 1843 ж. 27 маусымда Кенесарыға қарсы ірі көлемді соғыс жорығын жасауға рұқсат етті. Әскери старшын Лебедевтің 300 адамдық отряды алға шығарылған күш саналды да кейіннен оның отрядындағы әскер саны 1900 адамға жеткізілді; 1843 ж. тамызында сүлтан А.Жаңтөрин мен Б. Айшуаков басқарған екінші топ жасақталды. Қарсылас жақтардың 1843 ж. 7 тамызындағы шайқас үкіметке көздендей нәтиже бермеді. Полковник Бизанов басқарған қарулы топ көтерілісшілердің негізгі куүштерін кездестіре алмай, Орск бекінісіне кері қайтты. Өлке жерш жақсы білетін Кенесары шабуылға шығьш, 1844 ж шілденің 20-нан 21-не қараған түні сүлтан Жантөрінің жасағын тас-талқан етіп жеңді. Әскери старшын Лебедев шабандығы және шұғыл көмек көрсетпегендігі үшін әскери отрядқа басшылық етуден тайдырылды. Осы жеңістерімен жігерленген Кенесарының негізгі күштері 1844 ж. 14 тамызда Екатеринск станциясына шабуылдап, фор-штадты өртеп жіберді, 40 адамын тұтқындап алып кертті.
Көтерілісті басып-жаншу үшін Орынбор жақтан полковник Дуниковскийдің отряды жіберілді, ал әскерлердің сібірлік тобын генерал Жемчужников басқарды. Кенесарыға патша отрядтарының қуғынынан сытылып кетудің сәті түсті. Үкіметтік топтарды абыр-жушылық биледі. Оның үстіне Кенесарымен ұзаққа созылған соғыс патша үкіметінің талай күш-қаражатын шығындатты. Соғыс жылдам жеңіспен бітетін болмады. Бұған қоса Орынбор губернаторы В.А. Перовский мен Сібір губернаторы В.Д. Горчаковтың арасында Кенесарымен қалай күресу жөнінде алауыздық туды. Перовский дауды келіссөздер жүргізду жолымен шешуді ұстанды, ал Горчаков мәселені шешудің соғыстык түрін жақтады.
Орынбор бастықтары Кенесарыға Долгов пен Герн басқарға елшіліктер жіберу қажет деп тапты. Олар өздері алған нұсқау сәйкес Кенесарының алдына қабылдауға болмайтын шарт қойды.
Бұл шарт бойынша көтерілісшілерге үкімет белгілеген шектеулі аймақтарда ғана кешіп-қонуға рұқсат етілді. Көздеген мақсаттарына ете алмаған патша елшілері кері қайтуға мәжбүр болды. Соның өзінде Долгов Орынбор әкімшілігіне Кенесарының талаптарын жеткізді. Онда Кенесары егер орыстардың барлық бекіністері жойылса, басылып алынған жерлер қазақтарға қайтарылса, далада тонаушылық пен зорлық-зомбылық жасаушылық тоқтатылса ғана ресейдің протекторатын (импералистік ұлы мемлекеттің ықпалындағы кіші мемлекет...) қабылдауға келісім беретінін білдірді.
Үкімет Арал-Сырдария алқабы ауданынан бірнеше бекіністер салу арқылы Кенесары ханды Орынбор елкесінен ығыстырып щығаруға күш салды. Екі қанатынан қыспаққа алынған Кенесары Сарыарқаны (Алтын даланы) қалдырып, көтеріліс орталығын Ұлы жүзге ауыстыруға мәжбүр болды.
Сібір өкімет орындары аймаққа Кенесары жасақтарының келуінен алдын-ала сақтану үшін халық пен мал санағыш жүргізуді желеу етіп, Жетісуға Сібір шекара басқармасының төрағасы генерал Вишневскийдің басқаруымен зеңбіректері бар едәуір әскери күш жіберді. Оның қай жағынан да басым күшінің қысымымен Кенесары Іле өзенінің оң жағалауына өтіп, одан алатаулық қырғыздарға қауіп төндіре Алатау бөктеріне қоныс аударды. Ұлы жүз батырлары Сұраншы, Байсейіт, Тайшыбек Кенесарыға қолдау көрсетті. Көтерілісшілер қырғыз жерлеріне жақындады. Көтерілістің бастапқы кезінде старшындыққа қарсы сипаты өзгеріске ұшырай бастады. Хан солтүстік қырғыз манаптарының өзіне бағынуын талап етті. Қырғыз манаптары Орман, Жантай және Жанғараш тайпалар өкілдерінің құрылтайын шақырды. Сарыбағаш, Бұғы, Саяқ, Солто, Шерік және басқа тайпалардың өкілдері қазақ ханының талаптарын орындаудан бас тартты. 1847 ж. сәуірінде 10000 әскері бар Кежсары Қырғыз жеріне басып кірді. Қырғыздармен қақтығысу Ыстық көлдің тау шатқалы қойнауында және Шу өзенінің бас жағында өтті. Тоқмақтың маңында болган күштері тең смес шайқаста Кенесары 32 қазақ сұлтандарымен бірге қаза тапты. Ханның жеңілісі мен өлімі орыс отрядтарының Іле сыртындағы өлке мен Солтүстік Қырғыз жеріне қарай жылжуына қолайлы жағдай туғызды, сөйтіп бұл территорияларды Ресей империясына қосып алуды жеңілдетті.
Кенесары Қасымұлының көтерілісінде қарама-қайшылықтар аз емес. Олар: бір жағанан- Қоқанд хандығымен соғыс (қазақтарды азат ету мақсатын кездеді) және-екінші жағынан-қырғыздармен туысын өлтірушілік соғыс, өзіне қолдау көрсетуден бас тартқан қазақ РУларына деген өшпенділік.
Қазақ халқының феодалдық хан мемлекеттілік қалпына келтіру мақсатындағы XIX ғ. аса ірі халық-азаттық көтерілісі бұл жолы да жеңіліспен аяқталды, ол Орта Азия мен Қазақстан халықтарының есінде өшпес із қалдырды. Кенесарының күресі, оның халық мүддесіне шын берілгендігі, қолбасшылық өнері, нәзік саясатшы Ретіндегі сирек кездесетін қасиеті XIX ғ-дың өзінде-ақ халық арасында қадірлеушілік тапты.
Қай халықтың болса да ең манызды ескерткіші – оның тарихы. Сол тарихымызды әлі күнге дұрыстап тани алмай, біресе олай, біресе былай ауытқып келіп еді, енді ғана ақ-қарамызды айырып, ақ таңдақ қалған жерлерін анықтай бастадық. Сол ақ таңдақтардың ең бір үлкені – халқымыздың ұлт азаттығы жолыңдағы күресі. Осы бағыттағы, орыс патшалығына бағынғаннан бергі жердегі Сырым, Исатай-Махамбет, Жанқожа, Есет, Кенесары, Жоламан қозғалыстары, Иса, Досан, Сақыр бастаған адай көтерілісі, қазақтың жері үшін, тендігі үшін бар өмірін сарп еткен, ел санасын оятқан Әлихан, Ахмет, Мыржақыптардың күресі әлі күнге дейін толық зерттелген жоқ. Әріден басталып, аяғы он алтыншы жылға дейін тізбектеліп келетін, одан кешегі Желтоқсанға жалғасатын осы уақиғаларды бір ізге салып, дұрыс бағасын бере алмай келеміз. Соңғы уақытқа дейін патшалы Ресейдің әскери-отарлау экпансиясына қарсы қазақтардың 1837-47 ж.ж. көтерілісін ұйымдастырушы көрнекті Кенесары Қасымұлының қызметі бір жақты жазылып, тарихи қиянат жасалынып келді. Қазіргі қоғамдық пікір өзгеріп келеді. Осыған байланысты тарихи құжаттарға сүйене отырып, Ж.Қасымбаев «Кенесары хан саясатшы және қолбасшы» атты кітабында көтерілістің шығу себебі мен сипатына, оның қозғаушы күшіне, империяның отарлық саясатына қарсы қазақтарды көтеріліске ұйымдастырудағы Кенесарының қызметіне жаңа көзқарас тұрғысынан тоқталған. Көтеріліс Абылайханның түсіндағы тәуелсіз қазақ мемлекетінің қалпына келтіру мақсатында жүргізілген ұлт-азаттық көтеріліс ретінде сипатталады. Білімгерлердің ұлт-азаттық көтерілістер және олардың тарихи маңызын дұрыс түсіну және отанға деген сүйіспеншілікпен тәрбиеленуі үшін құнды еңбек болып табылады.
2. Жанқожа Нұрмұхаммедов бастаған көтеріліс:ХІХ ғасырдың 30-50 жылдары патшалық Ресейдің отарлау саясатын тереңдете түскен кезеңі еді. Осы кезеңде әсіресе Сырдария жағалауларындағы аймақтарды мекендеген қазақтардың жағдайы мейлінше ауыр болды.
Қоқан ханы Омар 1822-жылы өліп, орнына Маймәділ (1822—1842-жылдар) хан болды. Осы кезде Қоқан хандығының шапқыншылық әрекетіне жұмсалатын қаржы барынша жоғарлаған еді. Қоқан үстем таптары осыған орай қазақтар төлейтін алым-салық санын және өтейтін борыш түрлерін белгіледі. Терентиевтың айтуынша: «алым-салықтың көптігіне адам сенгісіз, әрбір түтінге жылына 6 бас мал, 24 қап көмір, 4 егіз сексеуіл, мың бау қамыс тапсыруды міндеттеген. Ал кедей дихандар жылдық астық өнімінің үштен бірін тапсыруға міндетті болған. Қіргіз-қазақтар мұнан тыс мынадай борыштарды да қосып өтеген.
1) Қоқандықтар үшін еңбек ету, жер айдап, астық егу, көктен салып, бау-бақшаларын баптау, қорған-сепілдерінің кем-кетігін бітеу қатарлы жұмыстар істеуге міндетті болған және әрбір түтін ай сайын бір адамын өз-нормасымен барып, бір жұма еңбек істеу, ал шалғайдағы қырғыз-қазақтар жалданба еңбек құнын малға өлшеп төлеп отыру белгіленген.
Бір жылда қорғандағы ат қора, қой кора қатарларды алты рет сыпырып, тазалап беру. Бұл сынды машақатты еңбекті оларға кезекпен апарып істетеді.
Әскери әрекет бола қалған жағдайда «іске жарайтын қырғыздардың барлығы шығымын өздері төлеп, олар үшін сол әскери қимыл аяқталғанға дейін атты әскер болуға міндетті болған. Шерали Фарғанаға көптеген қырғыз, қыпшақ және қазақ әскерлерін бастап барып, Бұхар корғаныс.
әскерімен соғысты»,—деген де дерек жоғарыда айтылған Қоқан хандығының қазақтарға міндеттеген борыштарының іс жүзінде қаралуы болса керек.
1856 жылы көтерілісшілер мен жазалаушылар арасында тікілій соғыс қимылдары басталды. Осы жылдың аяғына қарай көтеріліс бүкіл Қазалы өңірін қамтыды. Бұл кезде қарулы көтерілісшілердің саны1500-ге жетті. Ж.Нұрмұхамедовтың жасағы Қазалы фортын қоршап, қоныс аударғандар тұрған Солдатская слобода поселкесін жойды. Көтерілісшілерге қарсы Михайловтың отряды қимыл жасай бастады. 1856 жылдың аяғында Перовскийдің қысым жасауымен Ақмешіттен генерел майор Фитинговтың 265 солдат, екі зеңбірек, бір ракеталық қондырғымен қаруланған отряды Ж.Нұрмұхамедовке қарсы аттандырылды.
1857 жылдың 9 қаңтарында көтерілісшілер мен Фитинговтың жазалаушы отряды арасында шешуші шайқас болып өтті. Шайқас нәтижесінде қарулардың тең болмауы себебінен көтерілісшілер жеңіліп, Жанқожа 20 шақты ауылмен бірге Хиуа шебіне өттіп кетті.
XIX ғасырдың 30-жылдары қазақ сахарасына отарлық үстемдік жүргізіп отырған патшалық Ресей мен Қоқан феодалдары қазақ халқына алым-салық пен басқадай борышты тіпті де ауырлата түсті. «Патша үкіметі кіші жүз қазақтарынан алынатын алым-салықты көбейту үшін 1837-жылы бір күркешеден бір жарым сом бажы алуды белгіледі. Сондай-ақ, бұрынғы қазақ билеушілері арқылы алым-салық жинау сынды әдісті де күшінен қалдырды». Ал Қоқан үстем таптары ұлы жүз қазақтарын өзіне толық бағындырып, олардан көптеп бажы жинап алу үшін Қаратал районына дейін әскер аттандырды. Сондай-ақ, Чиң пашалығының шекара қорғаушы Жиаңжүніне кісі жіберіп, Қарауыл маңындағы қазақтарды қуып жіберуді талап етті және оларға: «қазақтарға жиырма мың қол жіберіп, алым-салық жинайтындығын айтты».
1864-жылы патшалық Россияның шапқыншы әскерлерінің генералы Чернаев Верныйден жорық тартып, маусымда Әулие Атаны (қазіргі Жамбыл) алды. Веревкин Ақмешіттен шеру тартып, маусымның орта шенінде Түркістан қаласын алды. Содан кейін екі бағыт әскер бірігіп, Чернаев басшылығында сол жылы қыркүйектің аяғында Шымкентке шабуыл жасап, каланы алды. Сонымен патшалық Россиа бүкіл казақ даласын тізгіндеді.
1865-жылы патшалық Ресей әскерлері Ташкентті сұрапыл шабуыл жасау арқылы алды. Осы жылы Түркістан өлкесін құрды. Бұл өлке Орынбор гүбернаторына қарасты болды. Патшалық Ресей 1868-жылы Қоқанмен бейбіт келісім жасап, Бұхарға шабуыл жасауға өтті.
Патшалық Ресейдің әскерлері Скоберовтың қолбасшылығында шұғыл соғысқа жұмылып, Ферғана ойпатына барып, Наманган, Анджан, Қоқан және Марғұлан калаларын бірінен соң бірін басып алып, Қокан хандығы елін бағындырды. 1876-жылы Қоканды Түркістанға косып, Түркістан өлкесіне қарасты етті. Сонымен Қоқан хандығы билігі жойылды.
XIX ғасырдың 20-жылдары қазақтардың патшалық Ресейдің отарлық үстемдігіне қарсы көтерілістері арт-артынан туылып отырды. Соның ішінде Кенесары Қасымұлы басшылығындағы қозғалыс әлемге әйгілі зор көтеріліс болды. Бабуковтың сөзімен айтқанда: «Сұлтан Кенесары Қасымов атақты қырғыздардың сұлтаны Абылайдың немересі еді. Ол орта жүзде хандықты қалпына келтірмек болды. Ол осы мақсатын іске асыру үшін, Ресей сондай-ақ Ресейдің қырғыз сахарасында құрған басқару органдарымен ашықтан-ашық жауласты. Ақыры патшалық Ресейдің экспансияшыл қалың қолы 1846-жылы Қаратал өзеніне басып кіріп, Қенесары басшылығындағы қазақ шаруаларының қарулы кетерілісін бастырды. Осылвйша олар Қаратал районын иеленді.
Қоқан хандығы ұлы жүз қазақтары мен орта жүздің бір бөлім ру-тайпаларына шамамен жарым ғасыр үстемдік етті. Олардың үстемдігі қазақ коғамдық түзіміне өзгеріс жасай алмады. Олар қазақтарға болған үстемдігін алым-салық жинау мен жалақысыз еңбек істету, әскерге ұстау әдістерімен жүзеге асырып отырды. Қоқан феодалдарының қазақтарға жарым ғасырлық ұлттық езгісі мен қанауы казақ сахарасында зор аласапырандық жағдай келтіріп шығарды. Қазақ ұлтының қоғамдық дамуына кедергілік жасады
Осы кезде патша үкіметі 1853 ж. В. Перовский басқаруымен Ақмешітті басып алу арқылы кеңеюге ұмтылса, екінші жақтан Хиуа хандығының агресивтік саясаты Сырдария қазақтарының Ж.Нұрмұхамедов бастаған көтеріліске шығуының негізгі себебі болды. Шекті руының басшысы Жанқожа жергілікті қазақтардың Орта Азия хандықтарының қанауына қарсы басшысы ретінде аты шықты. Ақмешітті басып алғанан кейін Сырдария әскери желісі құрылды. Ол желіге қазақтардың көлемді жерлер казактар мен келушілерді қоныстандыру үшін бөлініп берілді. 1849 жылы Райым бекінісіне Орынбор казактарының алғашқы 26 жанұясы қоныстандырылды.
1857 жылға дейін 3000 қазақ жанұялары өздерінің бұрынғы тұрған құнарлы жерлерінен енді жыртып егін салуға жарамайтын және егінді суару үшін ағын суы болмайтын жерлерге қуылып, қоныстарын аударуға мәжбүр етілді. Бұрын қазақтар тұрған жерлерге қоныстанған ауғандар үлкен артықшылықтармен пайдаланды, мұның өзі қазақ халқын аяусыз қанауға әкеп соқты.
Бұл жылдар бойы жинақталып, ХІХ ғасырдың 50 жылдары ортасында кішкентай шекті руы егінші қазақтарының ашық күреске шығуына алып келді.
Хиуа хандығының қазақтар жөніндегі озбырлығы олардың аса ауыр салықтар жинауынан, тонаушылығынан және ойына келгендерін істейтіндігінен көрінді. 50 жылдардың басында батырдың әрекеттері Ресей әкімшілігінің де, Хиуа басқарушыларының да назарында болды. 1843ж өзінде- ақ Жанқожа Қуандариядағы Хиуа бекінісін талқандады, және де 1845 ж. көктемінде сол бекіністі қалпына келтіруге жіберілген хиуалықтардың 2000 адамдық жасағын күл-талқан етіп жеңді. Хиуалықтарға қарсы күресте Жанқожа өзіндік стратегия қолданды: бекіністерге шабуылдап, оларды қиратып отырды. Осылай оның сарбаздары Жаңа қала бекінісін де басып алып, қиратып тастады. 1847 және 1848 жж. ол Райым бекінісі маңында хиуалықтарды тойтаруда орыс әскерлеріне талай рет көмектесті. Жанқожа Кеңесарымен бірігіп Созақ бекінісін талқандады. Патша өкіметі Жанқожаны өзіне тарту үшін 1845 жылы оған 200 сом ақша және шекпен тіктіріп, киюіне мауыт мата жіберілді, ал 1848 жылы жасауыл шенін де берді. Бірақ Жанқожа ант етуден бас тартты.
1856 ж. патша әскерлері мен көтерлісшілер арасындағы тікелей соғыс қимылдары басталады. Бұрын Жанқожа орыс әскерін басқарып хиуалықтарға қарсы шықса енді орыстардың отарлауына қарсы өзінің 1500 сарбазымен ашық күреске шықты. Осы жылдың аяғында Қазалы өңірін көріліс жалыны шарпыды.Көтерлісшілер Қазалы фортын қоршауға алды. Көтерілісшілерге қарсы казактардың жүздігі, жаяу әскердің 50адамы, бір зеңбірегі бар Михайловтың әскері қимыл жасай бастады.Майор Булатов бастаған отряд көтерілісшілер қосынын атқылап тастады. 1856 жылы 19-23 желтоқсан аралығында болды. Алайда жылдың аяғында мықты қаруланған (265 солдат, 2 зеңбірек, 1 ракеталық қондырғысы бар) Фитингов басқарған отряд келіп қосылды. Олар көтерілісшілерді талқандады, Жанқожа және 20 шақты ауыл тұрғындары Хиуаға көшіп кетуге мәжбүр болды. Оның мақсаты Хиуа ханы немесе Бұхара ханымен одақтасып патша үкіметіне қарсы шығу еді. Бірақ Жанқожаның бұл ойы іске аспайды.
Көтерілісшілердің жеңіліске ұшырауына олардың нашар қарулануы және ескі әскери тактикасы, бір жердің шеңберінен аспауы, ерте ортағасырлық тәртіптерге сүйену себепші болды.
Жазалаушы отрядтар бейбіт ауылдарды тонап, 21400 ірі қара малдарын айдап үйлерін өртеп кетті. Ал, Жанқожа туралы деректер бойынша ол көтерілісті тоқтатып , тек бидің міндетін атқарды, кейіннен оның өзінің қарсыластары өлтірді.
3. XIX ғасырдың екінші жартысында Кіші жүз қазақтары арасында көшіп - қонатын жер және патша өкметінің реформаларына қарсылық күшейе түсті. Нәтижесінде Торғай мен Орал облыстарының қазақтары стихиялы көтеріліске шығып, ол 1868 жылы желтоқсаннан 1869 жылы қазан айына| дейін созылды. 1869 жылдың наурызынан маусым айына дейін билердің, сұлтандардың, болыс басқарушыларының старшындардың ауылдарына 41 рет шабуыл ұйымдастырылды. Оған 3 мың адам қатынасты. 1869 жылдың наурызынан бастап 1870 жылдың орта кезіне дейін Маңғыстау жарты аралындағы көтеріліс болып өтті. Оның басында Бозашы шаруалары Досан Тәжиев, Иса Тіленбаев тұрды. Көтеріліс бүкіл жарты аралға жайылды. 1869 жылдың күзінде көтеріліске қатынасқандардың саны 10 мың адамға жетті. 1870 жылы 5 сәуірде көтерілісшілер Александровск фортына, Николаевск станицасына шабуыл жасады. Форт маңындағы маяктарды өртеді. Патша әскерлері Маңғыстаудағы көтерілісті тек зенбіректің, қару - жарақтың күшімен басты.
Бақылау сұрақтары:
К.Қасымұлы бастаған азаттық көтерілістің тарихи маңызы?
Кенесары хан болып сайланған уақыт
Кенесарының Ресейге қойған талаптары?
Патша үкіметінің қазақтарға қойған талабы?
Патша үкіметінің Қазақстанға енгізген билік жүйесі?
Кенесары аулына патша үкіметінің елшілерін кімдер қай жылы бастап келді?
Әдебиет тер тізімі:
Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001ж.
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997ж.
Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003ж.
4. Артыкбаев Ж.О. 12 лекций по истории Казахстана. Курс лекции. Астана., 2001
№17 лекция
Тақырып: Қазақстанның Ресей империясына біржола бағынуы.
Жоспары:
Патша өкіметінің ХІХ ғ. екінші жартысындағы Қазақстандағы реформалар
1867-1868 жж. Қазақстандағы реформаларға қарсы қазақтардың көтерілістері
ХІХғ және ХХғ. Бас кезіндегі Қазақстандағы қоныс аудару саясаты
Түркістан өлкесін және Далалық облыстарды басқару туралы ереже
Лекция мақсаты: 1867-1868 жж. Қазақстандағы реформалардың енгізілуі, ХІХғ. және ХХғ. бас кезіндегі Қазақстандағы қоныс аудару саясатының салдары, Түркістан өлкесін және Далалық облыстарды басқару туралы ереженің негізі мақсаты мен нәтижелер туралы мағлұматтарды үйрету.
Лекция мәтіні:
1. 1867-1868 жж. Қазақстандағы реформалар: Ресей Қазақстанды отарлауды аяқтаған соң, оны Ресейдiң билiгiне әкiмшiлiк тұрғысынан мықтап өткiзу қажет болды. Осы кезде әкiмшiлiк жүйесi Кiшi және Орта жүзде екi түрлi, ұлы жүзде әкiмшiлiк жүйе қалыптасып үлгермеген едi. Сондықтан бүкiл Қазақстанға бiрыңғай басқару жүйесiн енгiзу қажет болды.
Патша үкiметi әкiмшiлiк реформа енгiзерден бұрын 1865-1867 жылдарды арнаулы комиссия тағайындап қазақ жерiн зерттеп комиссияның зерттеу қорытындысына сүйенiп 1867 жылы Жетiсу, Сырдария облыстарын, 1868 жылы Орынбор және Батыс Сiбiр өлкесiн басқару туралы уақытша ереже қабылдады. Бұл ережелер бойынша Қазақстан Түркiстан, Орынбор, Батыс Сiбiр деген үш генерал-губернаторлыққа бөлiндi. Генерал губернаторлықтан соң облыс, уезд, болыс, ауыл деген әкiмшiлiк жүйе енгiзiлдi. Орынборда Орал, Торғай, Батыс Сiбiрде Ақмола, Семей облыстары, Түркiстанда Жетiсу, Сырдария облыстары болды. Бұрынғы Бөкей ордасын Астрахань губерниясына қосты.
Уездер болысқа бөлiндi, болыстар рулық белгiмен емес, территориялық белгiмен бөлiндi. Болыс пен ауылнайды үш жыл сайын сайлайтын болды, бұл лауазымдарға қазақтар сайлана алды. Әкiмшiлiк жүйесiнiң басқа үш сатысында патша үкiметi тағайындайтын чиновниктер iстедi. Қазақстандағы әскери және азаматтық iстердi солар шештi. Болыс пен ауылнайдың құзырына ұсақ-түйек iстер қалдырды. Болыс пен уездерде әскери сот, ауылда билер соты құрылды.
Ережеде халықтан алынатын салықтың түрi, мөлшерi белгiлендi. Ережеле мұсылман дiнiн шектеу, сол арқылы қазақтарды христиан дiнiне енгiзуге байланысты шаралар көрiнiс тапты. Мешiт-медресенi салуға үкiмет рұқсат беретiн болды, әрбiр болыста сайланып қойылатын, облыстық әскери губернаторы бекiтетiн, үкiметтен айлық алатын бiр-ақ молда болуға тиiс болды.
Ереже бабынша бүкiл қазақ жерi патша үкiметiнiң меншiгi деп жарияланды.
1867-68 жылғы әкiмшiлiк реформа екi жылға, уақытша, тәжiрибе ретiнде енгiзiлгендi. Алайда бұл тәжiрибе 20 жылға созылды. Мұның негiзгi себебi қазақ халқының реформаға қарсылық көрсетуiнде болды. Әсiресе реформаға қарсы күрес Арал, Торғай облыстарында күштi болды. Қарапайым халықтан құралған сарбаздар патшаның жазалаушы отярдымен шайқасты. Олар 1868 жылғы реформаны енгiзуге келген уәкiлдердi қуып тастап отырды. Аталмыш облыстарда болған көтерiлiс жеңiлгенiмен патша үкiметiнiң әкiмшiлiк реформа енгiзуiне жол бермедi.
2. 1867-1868 жж. Қазақстандағы Реформаларға қарсы қазақтардың көтерілістері:
1861 жылы казачество мәртебесін: «Мемлекетке казак сословиесі жауласқан, қолайсыз тайпалардан империя шекарасын сақтау және оларды тартып алынған жерлерге қоныстандыру үшін қажет» деп табылды.
1868 жылы «Далалық облыстарды басқару туралы уақытша ереже» бойынша, Орал облысы құрылды. Оған Орал әскерлерінің қоныстанған жерлері мен Орынбор казактары жерлерінің едәуір бөлігі, Маңғыстау төңірегі –жалпы көлемі 29,6 милион десятина алқап енеді. Оның Орал, Өзен, Шыж, Елек және тағы басқа өзендер айналасындағы анағұрлым шаруаларға ыңғайлы, құнарлы 6,4 миллион десятинасы әскерлердің бөліп жармай иелену құқығындағы жерлер болса, 23,2 миллион десятинасы казактардың қоғамдық пайдаланудағы мемлекеттік меншік еді. 1868-1869 жылдары Орал облысының казактары патша әкімшілігіне бағынбайтын білдіріп, салықтан бас тартты. Сөйтіп, Шалқар, Тайпақ, Өлеңті, Аққаты маңайына жиналып, тағы да бас көтерді. 1869 жылдың шілде айында Жамансай тоғайында және бір шешуші айқас болды. Өкінішке қарай, бұл жылы да көтерілісшілер жеңіліс тапты. Бас көтерушілердің 500-і өнім жазасы мен каторгалық жұмыстарға кесілді.
1869 жылы Орынбор және Батыс –Сібір иеліктерін құрайтын далалық облыстарды басқару туралы уақытша ереже негізінде жаңа басқару тәртібін енгізу қазақтардың жаппай наразылығын туғызып, кейінен көтеріліске ұласты. 1868 жылдың желтоқсан айының екінші жартысынан бастап әрбір уезде құралған ұйымдастыру комиссиялары өз жұмыстарына кірісіп кетті. Мамыр айында көтерілісшілерге қарсы қолданылатын күштер жасақталып бітті. 1869 жылғы Торғай облысындағы көтерілісшілерді тыныштандырды.
Орынбор казактарының бірінші жүздегі 29-сәуірде Орскіден Орал бекінісіне бекітеді. Біраз аталмыш бекіністі қорғауда қысқа таман Дондық атты батареяның 8 взводы әкелінді.
1869-70 жылдардағы Орал облысында әрекет еткен жазалау күштері, подполковник Новокрещенов бастаған Оынбор қазақтарының екі жүздігімен 10 артеллерист ақпан айының аяғында Орынбордан Ембі постына жөнелтілді, бұл отряд Ембі өзенінің төменгі жағындағы көтерілісшілерге қарсы бағытталады, сондай –ақ Ембі өзені бойында 1868 жылы желтоқсан айында капитан Твертинов басаған ұйымдастыру комиссиясына шабуыл жасаған «бүлікшілерді» жазалау міндеті жүктелді. Ембі постына барар жолда аталмыш отрядқа 700-ге жуық қазақтар шабуыл жасады. Шабуылды қайтарған отряд 10 –маусымда Ембі өзенінің бойымен төмен Есенберді шатқалына жүріп кетті.
Орал казактарының екі жүздігі, Орынбор генерал батальонының 157 адамы мен екі жаяу әскер қарумен падполковник, барон фон Штемпельдіңбасшылығымен шыққан әскери отряд 6 мамырда Елек қалашығынан Қазыбек шатқалына, ойыл бекінісін тұрғызуға жүріп кетті. Алайда, Жамансай көлі тұсында көтерілісшілерді орасан зор халық қолының шабуылының нәтижесінде Қазыбек шатқалынан Калмыновна бекінісіне шегінді, 6-маусымда генерал –майор Веревнин қолына қосылды.
Орынбор қазақтарының бірі жүздегі мен Орал қазақтарының бірі жүздегі және атқыштардың бір ротасынан тұратын, атқа мінгізілген отряд полковник граф станциясынан Ембі посына бағыт түзеді. Күрес қимылдарының нәтижесінде 150-200 адамнан тұратын қазақтардың жасақтары талқандалды.
Подполковник Веревнин бастаған Орынбор қазақтарының екі жүздегі және атқа жегілген зеңбірекпен шыққан отряд 11-маусымда Баронды станциясынан Қазыбек шатқалынан шықты. Ойыл өзені бойындағы көтерілісшілерге соққы беру үшін пайдалану көзделді.
Жалпы кіші жүздің бұл бөлігіндегі қарулы көтеріліс түпкілікті басып жанышылды.
1869 жылдың шілде айының басында көтерілісіне қатысқан халықтың негізгі бөлігі жаңа реформаны мойындады. Тек көтеріліс басшылары оның жақтаушылары, туған –туыстарымен шемішті, табын руы мен шекте руының кейбір тармақтары орыс әскерінің құрығы жете бермейтін ішкері аймақтарға үстірттке кетті. Сөйтіп, сол жақтан өздерінің қарсылықтарын жалғастыра берді. Кейбір ру бөліктері Хиуа шегіне өтті. Оларды түпкілікті бағындыру тек 1873 жылғы Хиуа жорығы кезінде жүзеге асты.
3. ХІХғ және ХХғ. Бас кезіндегі Қазақстандағы қоныс аудару саясаты.
ХІХ ғасырдың 60 жылдарында жүзеге асырылған әкімшілік қайта құрылымдарының негізінде Қазақстан толығымен Ресей императорының атарына айналды. Енді бұл кең байтақ өлкені эканомиклық және рухани жағынан тезірек меңгеріп алудың саяси зор мәні бар екенін патша үкіметі жақсы түсінді. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін патшаның өзінің орталық саясатының ең сенімді әдістерінің бәрі –орыстарды эжергілікті халықтармен араластыра қоныстарға ерекше мән береді. Әрине, қазақ даласына орыстарды қоныстандырудың қажеттігін Ресей үкіметі ерте кезден –ақ түсінген болатын. Сол кезде –ақ жайықтың оң жақ алқабындағы қазақтардың керемет жерлеріне қазақтарды көшіріп, ХҮІІІ ғасырдың аяғында Орал қазақ әскері өлкенің ішкі аудандарына таралған еді. осының нәтижесінде бүкіл Қазақстан территориясы қазақ әскері мен толтырылып, әскери бекіністер, форпостар мен редуттар салына бастаған. Бір Орынбор өлкесінің «Өзінде» тыныштық пен тәртіп орнату мақсатымен Орынбор (1845 жылы), Орал (1845 ж), Қарабұтақ (1848 ж), Ембі (1862 ж), Новопетровск және Райым бекіністері салынды. Ал шын мәнінде, бұл бекіністер батшалықтың қазақ жеріне ішкерілеп енуінің және оны толығымен отарлауының тірегі болған еді. Сонымен бірге, Орынбор әкімшілігі аталған бекіністер жнымен қазақ қоныстарын ұымдастыруға кірісті осы мқсатпен генерал Обручев отбасылары бар төменгі шендегі Орынбор қазақтарын, әртүрлі жеңілдіктер беру арқылы бекіністер жанына қоныстандыра бастады.
Сөйтіп 1849 жылы Новопетровск бекінісінде – 18, Райым бекінісінде -26, Орынбор бекінісіде -10, Орал бекінісде -10 және Қарабұлақ бекінісжде -4 отбасынан тұратын қазақ қоныстарын ұйымдастырылған. Қазақ қоныстары өлкенің ең шырайлы жерлеріне
орналасып, оларға жеткілікті мөлшерде шабындық, орманды және егістік жерлер бөліп берілген.
Ал ХІХ ғасырдың ІІ жартысында Орал қазақ әскері қазақтардың жайықтық сол шұғылауындағы алқабтарында ала бастайды. Бұл -қазақтардың жайымдылық жерлерін тартып алып, жер пайдаланудың дәстүрлі негіздерін бұзған әрекет еті.
Осылайша Т.Сидельников атап көрсеткендей: ,,... даланы қазақтардың отарлауы ХҮІІІ ғасырдың ортасында басталып, үздіксіз түрде, ХІХ ғасырдың соңғы ширегіне дейін жалғасты, сөйтіп, бірте –бірте қырғыздардың миллиондаған дисятина ең керемет жерлерін тартып алды.
Алайда казактардың жер енгізу тәртіптерінен ешнәрсе шыққан жоқ. Әкімшілік бекіністердің жанынан казак қоныстарын ұйымдастырып, олардың жер енгізу ісіне «үлкен үміт» артқанымен, «қазақ бекіністерге нанмен көмектеспек түгілі, өзі қазынаның есебінен күн көрді».
«Сонымен бірге, қоныстанған қазақтың көшпенді қызғызға ешқандай пайдасы болмады. Тіпті жабайы деген қырғыздардың арасында қоныстанып отырса да, жалған түсініктегі, еңбексіз табылған және сараңдықпен жинақталған меншік құқына басқа, эканомикалық мағынада, кыргздарга ешнәрсе енгізбді. Кыргыз ушін казак стациясы ешкандаи да тұтыну рыногы бола алмады және ол жерден қырғыз арақтан басқа ешнәрсе сатып ала алмады. Қоныстанған қазақ және жер өңдеу жүйесіне қатысты тапқанын теріске шығарды; қоныс тепкен жерін өңдеп тыңайтпағаны былай тұрсын, оны әбден құлазытты. Кең байтақ даланың және табын жылқыны көріп тұрып, оның тұқымын жақсартуда ойланбады. Қырғыз шопанын көріп тұрып, ол оның қалай тігілгеніне көңіл де бөлмеді ».
Осылайша, алғашқы отарлаушы қазақ өлкесінің байлығын емін –еркін талан –таражға салумен және халықты тонауымен айналысқан. Қазақстардың жерін шауып, малын тартып әкетіп отырған. Ол жөнінде А.К.Гейнс былай деп жазады: «Үкіметтің казактарға силаған артықшылықтары олардың тұрмыс жағдайларымен қызметін жоғарылатуға емес, керісінше, жаппай ырдудырдулықтың және жалқаулықтың дамуына, олардың шарушылығының құлазуына және жүйелі ұйымдасқан түрде қырғыздарды тонаушылыққа алып келеді. Өздерінің тонаушылығы мен зорлық –зомбылығы арқылы олардың бойында бүкіл орыс халқына деген өшпенділік сезім орнатты. Бұдан қолдарына оңай тиген жердің қадірін білмеген казактардың топастығы мен надандығын, тоғышарлғы мен кененаулығын көруге болады.
Осы мәселелердің негізінде, патшалық әкімшілік қазақ даласы «,... казак қоныстары арқылы отарлау жүйесі өзіне алғаш жүктелген міндетті табыспен орындады; ал қазіргі кезде жергілікті жағдайлардың өзгеруіне байланысты, бұл әдіспен отарлауы жалғастыру күткен пайдаға қол жеткізбейді» деп есептер, қырғыз дласын орыстардың отарлауы қажеттілік екенін, біраң өлкедегі казак қлныстарының патша үкіметінің отарлаумақсатын қанағаттандыра алмайтынын түсініп, өлкеге орыстарды қоныстандыру үшін еркін отарлауға жол беру керек» деген пікірге келеді.
Орыстарды қазақтармен араластыра қоныстандырудың мақсатына қатысты әкімшілік құжаттарында; «қызғыздар арасында азаматтықты тарату, дамыту үшін өлкеге орыстарды қоныстандыру мемлекетке пайдалы және өте қажет. Себебі, орыстар жоғары нәсіл өкілі бола отырып, қырғыз халқының тұрмысына жасампаз ықпал етеді және оны Ресейге толығымен бірігуге дайындайды» деп көрсетілді. Ал шын мәнінде патша өкіметінің ойлаған қазақтардың азаматтығын арттырып, тұрмыс жағдайын жақсарту емес, қазақ жерін орыс қоныстары арқылы отарлауды күшейте түсу болатын.
Бұл жөнінде айрықша тапсырмалар шенеунігі Маклинский өзінің Дала генерал –губернаторына жазған хатында (1897 ж 11-қараша):... мұндай қоныстандырудың тиімділігі мемлекеттік өмірдегі сұранысты қанағаттандыруды болып отыр. Халықтың көп болуына байланысты жерге сұраныс үсті –үстіне өсіп келеді, сондықтан да бос жатқан қолайлы жерлер түгелімен қоныс аудару ісіне емін –еркін жарытылуы тиіс деп ашық айтады.
1864 жылғы реформадан кеінгі аграрлық дағдарыстың шиеленісуін патшалық әкімшілік орыс шаруаларын қазақ жеріне қоныстандыру арқылы шешпекші болады. Патша үкіметі қазақ жерлерін отарлауы, талан –таражға салуды заңдық тұрғыдан бекітуге тырысып, 1868 жылдың 21-қазанындағы «Уақытша ереже» бойынша қазақ даласын мемлекет меншігі деп жариялады.
Қазақ жерін өз бетімен келіп қоныстанушылар өте көп болған. Мысалы, Торғай облысын отарлау 1869 жылы Ақтөбе бекінісінің салуымен басталып, орыс шаруаларының өз бетімен келіп, бекініс жанына көптен қонстануының есебінен толыға түскен.
«Уақытша Ережеде» уезд орталықтарынан басқа жерлерде орыс қоныстарын ұйымдастыруға рұхсат берілмегенмен, Орынбор генерал –губенаторы Н.Крыжановский 1879 жылдың 19 –желтоқсан Қостанай мекенінде Николоаев уездің орталығын орналастыруға қазақтардан алынған 13300 десятина жердің 10300 –ін отырықшылар поселкесіне бөледі. Ол поселкеге әрқайсына 10 десятина жер үлесін беріп, 1000 шаруаны қоныстандыруды жоспарлайды.
Қоныстанушылар қазақтың шүйгін жерлерін тартып алып, шабандықтарын шауып, шабылған шөптерін тасып алғанымен қоймай, қопсылық білдірген қазақтарды соққыға жығуға дейін барған. Орыс
шаруалары қазақ қоғамдарымен келісіп, қазақтардың жерлерін өте төмен бағамен арендаға алған. Ресей империясының «бұратана» халықтарды орыстандырудағы ең сенімді тәсілі –орыстарды қазақ халқымен араластыру қоныстандыру болған.
Көші–қон саясатының төркіні тереңде жатты. Ол шаруаларды ревалюциялық қозғалыстан алаңдату; осы арқылы оларды жаңа мекенде орнықтыру; көшіп келген орыс шаруаларын отарлаушы әскерлердің қатарларын толтыруға негіз ету; империяны орыстандыру саясатын жүзеге асыру; әртүрлі халықтардың мекенінен ығыстыру арқылы оларға ортақ жауға, яғни қаризмге қарсы күресі жолында бітіруге мүмкіндік бермеу. Көші –қон қозғалысы 1861- 1892 жылдары алғашқы кезеңінде Ақмола, Орал, Семей, Торғай, Жетісу аймақтарын қаитыды. Басқару жүйесін реформалаау өлкені отарлаудың икемді құралдарының бірі. Оны іске асыру үшін елді басқарудың тарихы қалыптасқан ұлттың жүйесін қиратып, кен далаға қуатты метрополия билігінің тәртіптері мен пошымдарын күштеп енгізу қажет болды. Осы мақсатта тез арада ұсақ –ұсақ бірнеше хандықтар құрылып, елдің этноаймақтық тұтастығы бұзылды. Одан кейін әлі хандықтардың жерлері мен халқын рулық және тайпалық белгілер бойынша бөлшектер ауылдарға және болыстарға шашып жіберді. Хандықтарды бөлшектеп дербестігін айырғаннан кейін оларды күштеп әрқилы губернялардың құрамына енгізіп жіберді. Нәтижесінде оларға бағынышты халық өз жеріне айналғандай күйге енді. Бұл халықтың бірлігін нығайтып келген байырғы дәстүрлі байланыстарды үзіп, келге мүлде жат басқару жүйесін күштеп орнатуға әкеліп соқты. Енді ең төменгі буын –ауылдар мен болыстарды «шынбағынған қазақтардан » шыққан атқа шікерлеп билесе, уездермен облстарды патшаға берілген әскери шенуніктер басқарды. Сөйтіп, қазақтар мекенінде барлық құқығынан айрлған келімсекке айналды. Ең қиыны халық ұлттың ғана емес ру–тайпалық бірлестігінен де айрылды.
Аймақтық қағидаларды ұстанған және сайлаудың көпсатылы түріне негізделген жаңа жоғары шенді патша шенеулігінің бірі айтқандай, «бұратаналарды бұратаналардың қолымен тұншықтыру әдісі» еді. Шаруалардың осынау әлеуметтік –саяси шоғыры ІІ Александр патшаның 1865 жылғы 5 шілдедегі арнайы нұсқауынан бастау алды. Жетісу және Сырдария облыстарын басқару жөніндегі уақытша шешім 1867 жылы маусымда Орынбор және Батыс Сібір генерал–губернатор Даналық облысы басқару жөніндегі уақытша шешім 1868 жылы қазанда шықты.
1905-1907 жылғы революциядан соң патша министрi Столыпин аграрлық реформа қабылдап шаруаларға өзiнiң азғантай жерiн сатып Шығыстағы ұлан байтақ құнарлы жерге көшуге ұлықсат бердi. Бұл Қазақстанға орыс шаруалырының ағылуына әкеп соқты. ХIХ ғасырдың ақырында қазақ жерiне Қытайдан ұйғырлар мен дунгандар келiп қоныстанды. Қазақ жерiне басқа ұлт өкiлдерiнiң көптеп келуi қазақтардың өз жерiне азшылық болып қалуының басталуына әкеп соқты.Ресейде 1861 жылы басыбайлылық қатнасты жойды, сөйтiп феодализмнiң негiзгi тiрегiнiң бiрi жойылды. Дегенмен оның екiншi тiрегi -патша үкiметi қалып қойды. Патша үкiметi феодалдардың үкiметi болғандықан солардың мүддесiне қызмет еттi. Бұл капитализмнiң дамуына, Ресейдiң прогресс жолына түсуiне патша үкiметi бөгет болып отыр деген сөз. ХХ ғасырдың басында Ресей өзiмен теңдес басқа елдермен салысырғанда артта қалған аграрлық ел болды. Мүның себебi феодализм түгелдей жойылмағанында едi.
Сондықтан патша үкiметiн құлату Ресейдiң прогресс жолына түсуiне шешушi роль атқаратын едi. Патша үкiметiн құлату үшiн Ресей халқы, оның алдыңғы қатарлы қайракерлерi көп күш жұмсады. Мұны декабристер көтерiлiсiнен, шаруалар көтерiлiсiнен, патшаны өлтiрмек болған, өлтiрген әрекеттерден байқауға болады. Бiрақ бұл әрекетер нәтиже бермедi. Патша үкiметiн құлату дегенiмiз патшаны өлтiру емес, үкiметтi оның барлық атрибудтарымен /армия,полиция,т.б./ құлату қажет. Екiншi сөзбен айтқанда үкiметi құлату үшiн революция қажет болды.
4. Түркістан өлкесін және Далалық облыстарды басқару туралы ереже:
Түркістан туралы В.Бартольд мынадай пікір айтқан болатын: Түркістан – Еуразия құрлығының орталық Батыс бөлігінде үлкен территорияның алатын, бұрын Тұран немесе Түркістан аталған өлке, ал бұл «Түркілер елі» деген сөз. Бұл өлке Батыстан арал өзені Хазар (Каспий) теңізінің, Шығыстан Алтай тауы мен Қытай шекарасымен, Оңтүстіктен Тобыл, Томск облыстарының аралығында және Еуропаның үштен бір бөлігін құрады», - деген еді. Ресей Батыс Түркістанды басып алу ісіне 1716 жылдан бастап кірісті, 1865 жылғы дейін Оралдан, Арал, Балқаш, Ыстықкөл өңіріне дейінгі аралықтағы және Ташкент облысына жақын жерлерді басып алды. Батыс Түркістанның жаулап алған жерлері 1865 жылға дейін Ресейдің Орынбор генерал –губернаторлығы арқылы басқарылды. Орыс мемлекеті 1865 жылғы 2 –ші ақпанда жаулап алынған Ыстық көлдің Батыс жағалауынан Орал өзеніне дейінгі жерлердің бәрі «Түркістан облысы » атымен Орынбор генерал –губернаторлығы тарапынан басқарылатындығы туралы шешім қабылданды. 1867 жылы Ресейдің соғыс министрі Милитюн басқарған комитет Түркістанның болашақтағы басқару мәселесін талқылады. Түркістан облысының Түркістан генерал–губернаторлығы ретінде Ресей соғыс министіріне бағынышты сипатта басқарылатындығы жайында шешім қабылданды. Патша 1867 жылғы 11–шілдеде осы генерал–губернаторлықты құру жайындағы заңға қол қойған болатын.
Түркістан генерал–губернаторының оралығы болып Ташкент қаласы бөлгіленеді. Бұхара, Қоқанд хандығын, Хиуа мемлекеттерін бақылау құқығы да Түркістан генерал –губернаторына берілді.
1868 жылы 21–қазанда қабылданған жарлыққа сәйкес, Түркістанның Ақмола және Жетісу облыстары Батыс Сібір генерал–губернаторлығы билігіне берілді. 1867 жылы орыс мемлекеті Қохан хандығына қараған жерлерді Түркістан генерал–губернаторлығына біріктірді. Оған Сырдария Жетісу облыстары, кейінірек Самарханд, Ферғана, Каспийдің бергі бетіндегі аймақ қосылды. Облыстар, уездерге олар болыстарға , ауылдарға бөлінеді. 1886 жылы 12–маусымдағы Түркістан генерал–губернаторлығының жарлығы бойынша, облыстар ру атымен емесқыстаулардағы жерлердің атымен аталатын болды. Ал отырықшы халықтарды орыстың селолық қауымы сияқты ақсақалдыққа бөлу орын алды. Олардың басында ауыл ақсақалдары тұрады. Болыстарды Түркістан генерал –губернаторлығы бекітсе, старшиналар мен ақсақалдарды уезд бастықтары тағайындады. Осы бекітілген белсенділердің көмегімен орыс шенеуніктері ел арасында отаршылдық саясаты онан сайын күшейтті.
Патша үкiметi 80-жылдардың ақырында жаңа реформаны әзiрледi. 1886 жылы патша үкiметi Түркiстан өлкесiн басқару туралы, 1891 жылы Ақмола, Семей, Жетiсу, Арал, Торғай облыстарын басқару туралы ереже бекiттi. Ереже бойынша 1867-68 жылдары енгiзiлген бес сатылы әкiмшiлiк жүйе сақталды. Түркiстан өлкесi облысқа, уездге бөлiндi. 1886 жылғы ереже бойынша Орынбор және Батыс Сiбiр генерал губернаторын бiрiктiрiп Дала генерал губернаторы атты бiр генерал губернаторлық құрылды. Болыстар мен ауылнайлар сайланатын болды, сондай-ақ ережеде көрсетiлгендей патша чиновниктерiн аталмыш лауазымдарға сайлау жүргiзбей-ақ тағайындау құқығы берiлдi.
1886 жылы 2 маусымда «Түркістан өлкесін басқару туралы» Ереже ІІІ Александр бекітті.
1886 ж. Ереже негізгі өзегі Жер қорын толығымен мемлекеттік меншікке беру болды.
Бұл қазақтардың дәстүрлі мал шаруашылығына орасан нұқсан келтірді.
ХІХ ғ. Аяғында Сырдария мен Жетісу облыстарында статистикалық деректерге сүйенетін болсақ 15 млн бас мал болған.
253-бапта «жайылым жерге, топырақ, тас алуға» рұқсат бере отырып құнарлы жерлерді тездетіп тартып алуға тырысты.
Жаздық жайлауларға рұқсат етілгенімен қыстағы, күздегі, көктемдегі жайылым жерлер арендаға беріліп отырды.
Ереженің 276 бабында Сырдария облысында көшіп жүруге жер жайылымдары үшін Түркістан генерал-губернаторының рұқсаты талап етілді, ол бұл мәселені Дала генерал губернаторымен келісіп шешуі керек еді.
Оңтүстік аудандарда жерге жеке меншікті енгізудің қарастырған кезінде өкімет көшпелілердің өмірінің үш компонентіне – киіз үйден, малдан, даладан тұратын ерекшелігін ескермеді.
Жаңа ережеге сай Түркістан генерал губернаторы 3 облысқа (Сырдария, Ферғана, Самарқан, кейіннен Жетісу) Орталығы Ташкент болды.
Бұл ереже бойынша генерал-губернатордың билігі біршама күшейтілді. Облыстардың билігі әскери губернаторларға берілді.
Ереже бойынша генерал-губернаторлармен бір жағдай болса олардың орнына вице-губернаторлар, әскери губернаторлар атқарды.
Түркістан г-г 2 облысы Сырдария мен Жетісу Қазақстанға тікелей қатнасы болды. Сырдария 5 уезден: Әулиеата, Перовс, Қазалы, Шымкен, Ташкент. Жетісу облысы 6 уезден тұрды.
Ереженің отаршылдық бағыты САЛЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕ өзгертті. Ол 1867 ж. Уақытша ереже баптарын қайталады. Әңгіме әр түрлі міндеткерліктің көлемін көбейту жайында ғана болды.
141-бапта христиан нанымына қарсы, басқару тәртібіне, мемелкеттік міндеткерлікті өтеуге қарсы «бұратаналарды» жауапқа тарту белгіленді.
1891 ж «Дала облыстарын басқару туралы» ереже 25 наурызда қабылданды.
1. Бұл Ереже бойынша Ақмола 5 уезден, орталығы Омбы.
Торғай облысы 4 уезден, орталығы Орынбор.
Семей облысы 5 уезден, Орал облысы 4 уезден тұрды.
Бұл Ереже уезд бастықтарының міндеттері кеңейтілді. Енді олар мемлекет тапсырмаларын дұрыс орындамаған жергілікті халықтарды 7 кунге дейін қамауға алуға және 15 сом айыппұл салуға құқылы болды.
Ережеде Сот құрлысындада елеулі өзгерістер жасалды. Көшпелі мен отырықшы халықты теңестіру туралы бабы нығайтылды.
Ереже бойынша билер сотын жойып халық соты деген жалпылама атауды қолданды. Оның себебі Ислам шариғатын уағыздайтын билердің билігін шектеу болды.
Халық сотын Жоғарғы сот қатаң қадағалады. Халық соты 3 жыл мерзімге сайланды. Олардың ұлтына, материалдық жағдайларына қарамады.
Бұған қоса Орал қаласында бітістіруші судья қызметі ашылды.
Соттың жұмысын уезд басшылығыда қадағалап отырған.
Бұл ережеден кейін губернаторлардың қазақтарды «бағынбады» деген сылтауымен әскери сотқа өткізіп отырған.
Қазақты отарға, халықты алым алынатын топқа айналдыру саясаты тузетулермен толықтырылды.
Шаңырақ салығы 2 сом 75 тиыннан 4 сомға көтерілді.
Алтай маңындағы көшпелі қазақтардан бұл салық 6 сом 50 тиынға дейін алынды.
Егер шаңырақты жасырып қалған болса екі есе салық төледі.
Ереженің 137 бабы бойынша үйжайлардан киіз үйден, жеркепелерден түтін салығы да алынып отырды.
Шаңырақ санағы 3 жылда 1 рет жүргізілді.
Салықты ауыл старшындары да жинап болыс басқарушыларына өткізді.
Болыстардың саны халық санына, шаңырақ санына қарай өзгеріп отырған. Мысалы: Торғай обл. 1896 жылы 47 болыс, 70134 шаңырақ болды.
Қазақтардан алынатын салық ақшалай алынатын болды. Бұл Ресейде товар-ақша қатынасының дамуына байланысты едi. Ереже бойынша империялдық және халықтық деп аталатын екi сатылы сот жүйесi енгiзiлдi.
ХIХ ғасырдың алпысыншы, тоқсаныншы жылдарда патша үкiметiнiң Қазақстанда енгiзген реформалары Ресейдiң отаршылдық әрекетiн жүзеге асыруға қолайлы әкiмшiлiк жүйе қалыптастыру, Ресейде капиталистiк қатынастардың дамуына құқық тұрғысынан жағдай жасау мақсатына бағытталды.
Бақылау сұрақтары:
1867-1868 жж. Қазақстандағы реформалардың негізгі нәтижесі
1867-1868 жж. Қазақстандағы реформаларға қарсы қазақтардың көтерілістері ХІХғ және
ХХғ. Бас кезіндегі Қазақстандағы қоныс аудару саясаты
Түркістан өлкесін және Далалық облыстарды басқару туралы ереже
1867-1868 жж. Қазақстандағы реформаларға қарсы қазақтардың көтерілісі қай жерде қашан болды?
Әдебиет тер тізімі:
Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001ж.
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997ж.
Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003ж.
Артыкбаев Ж.О. 12 лекций по истории Казахстана. Курс лекции. Астана., 2001
Қадіржан Әбуев. Қазақстан тарихының ақтаңдық беттерінен. Алматы. 1994
№18 лекция
Тақырып: Қазақстанның Ресей империясына біржола бағынуы.
1. ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. бас кезіндегі этникалық процестер және олардың әлеуметтік-демографиялық сипаттамасы
2. Қазакстанның Қытаймен байланысы
№19,20 лекция
Тақырып: Қазақ халқының ұлт азаттық қозғалысының үшінші кезеңі (ХІХғ соңғы ширегі-ХХғ. басы)
Жоспары:
1.Қазақ интеллигенциясының қалыптасуы
2.1905-1907 жж. орыс революциясының Қазақстанға әсері
3. Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық соғыс
Лекцияның мақсаты: қазақ ұлттық зиялыларының қалыптасуына әсер еткен факторлар және алғаш қазақ зиялылары, олардың қызметі, 1905-1907 ж. революцияның Қазақстанға әсерін, оның тарихи маңыздылығын ашып көрсету. 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс және оның нәтижесін түсіндіру. Ұлт-азаттық көтерілістердің отан тарихындағы орны мен маңыздылығын студентке түсіндіру.
Лекция мәтіні:
1. Қазақ интеллигенциясының қалыптасуы: Жаңа кезеңде қазақ буржуазиясы мен ұлттық интеллигенция өкілдері отаршылдыққа қарап күресті басқарды. 1902 жылдардан бастап-ақ патша өкіметі күзетшілері қазақ халқы арасына таратыла басталған, астыртын өкіметке қарсы панисламдық рухтағы үндеулерді ұстай бастады. 1905 жылдың жазында азаттық қозғалысы жаңа сипат ала бастайды. Өлкеде жәрмеңкелердің ашылуына байналысты митингілер ұйымдастырылып, орыс, қазақ газеттері беттерінде саяси мақалалар көріне бастайды.Қарқаралы қаласы маңындағы Қоянды жәрмеңкесінде 1905 жылы 25 июльде өткізілген Қазақ съезі Министрлер Кеңесінің төрағасына Петиция қабылдады. Негізгі талаптар төмендегі пунктерден құралды: орталық губерниялардан шаруаларды шетке қоныстандыруы тоқтату; қазақтарға жеке діни басқарма ұйымдастыру; цензураны жою; қазақ тілінде арнаулы іс-қағаздарын жүргізу; сайланбалы өкілетті соттар жүйесін енгізу; Мемлекеттік Думаны шақыру жобасын жасау кеңесіне қазақ депутаттарын қатынастыру.
Дәл осы уақытта қазақ депутаттары 1905—1906 жылдары Бүкілресейлік мұсылман съездері жұмысына қатысты. Қазақ депутаттарының бірі Шахмардан Қожағұлұлы “Иттифақ-аль-Мусдумин” (“Мұсылмандар Одағы”) партиясының Президиум мүшесі болып сайланды. 1905 жылдан бастап мұсылман баспасөздерінде және орыс оппозициялық баспаларында қазақ авторларының саяси мақалалары шыға бастайды.
1905 жылдың соңында Орал қаласында Бірінші Жалпы — қазақ съезі болып өтті, мұнда қазақтың ұлттық саяси партиясын құру мақсаты алға қойылды. Қазақ партиясы кадет партиясының филиалы ретінде, бірақ өлкенің тұрғылықты халқының мүддесін қорғау негізінде болуы керек делінде. Ұлт-азаттың күрес басында қазақ интеллигенциясының көрнекті өкілдері тұрды. Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулат, Бақытжан Қаратай, Мұхаметжан Тынышпаев, Мұстафа Шоқай, Ахмет Байтұрсын және т.б.
Қазақ оппозициясының бірігуінен қорыққан патша өкіметі, олардың жетекшілеріне қарсы жазалау, құдалауды күшейтті. 1906ж. қаңтарында Семей қаласында ІІ-жалпы қазақ съезін ұйымдастыруға аттанған Әлихан Бөкейхан тұтқындалды. Осыған қарамастан съезд өзі жұмысын ақпан айында өткізіп, мұның жұмысына 150 делегат қатысты. Съезде ресей кадеттерінің жоспары мақұлданып, мұндағы Қазақстан жерінің қазақ халқының меншігі деп қарастыру, мектептер медреселер ашу данын қабылдау және шаруаларда жет жерге қоныстандыруды тоқтату талаптары қойылды.
Бірақ, бұл талаптар, Әлихан Бөкейхановтың кадет партиясының орталық комитетінің құрамында болуына қарамастан, кадет партиясының басшылығынан қолдау таппады. Құғындау мен тұтқындаулар қазақ патриоттарына өздерінің саяси партиясын құруға мүмкіншілік бермеді, бірақ саяси күрес екі бағытта жалғаса берді. Қазақ депутаттары Мемлекеттік Дума мінбесін белсенді түрде қолдана бастады, қазақтың саяси баспасөзі пайда болды.
2. 1905-1907 жж. Орыс революциясының Қазақстанға әсері: ХIХ ғасырдың соңында Ресей капиталистерi Қазақстанда өнеркәсiп өндiрiсiн ұйымдастырып өздерiнiң капиталын әкеле бастады. Қазақстандағы шикiзат, арзан жұмысшы күшi өнеркәсiптi дамытуға қолайлы болды.
Кен өндiрiсi Қазақстанда дами бастаған өнеркәсiптiң маңызды саласы болды. 1896 жылы бiр ғана Қарқаралы уезiнде 70-ке жуық шағын мыс өндiретiн, 170 күмiс-қорғасын, 3 темiр, 2 күмiс-никель, 4 мырыш руднигi, Атбасар уезiнде 15 жерден мыс, күмiс, қорғасын рудниктерi ашылды. Бiрнеше жерден таскөмiр кенi ашылды. Кәсiпорындарын пайдалану үшiн акционерлiк қоғам, әрiптестiк компаниялар орнады.
Өнеркәсiптiң келесi саласы балық кәсiпшiлiгi. Балық өнеркәсiбi Каспий мен Жайық өзенiнiң маңына топтасты. Каспийдiң жағасында 150-ден астам балық аулайтын кәсiпшiлiк болды. Балқаш, Iле, Зайсан, Арал теңiзi, Сырдария өзенiнен балық ауланды.
Өнеркәсiптiң келесi саласы тұз өндiру. Көл, өзендерден тұз өнiдiрiлдi. Өнеркәсiптiң дамуы жол қатынасын жолға қоþды талап еттi. Жайық, Ертiс, Iле өендерiнде кеме қатынасы дамыды. 1876 жылы Саратовты Орынбормен жалғастырған темiр жол iске қосылды. ұасырдың ақырында Орынбор-Ташкент темiр жолы салынып Қазақстан Ресейдiң Орталық бөлiгiмен байланысты.
Өнеркәсiптiң дамуына байланысты жұмысшы табы сан жағынан өстi. 1990 жылы Қазақстанда 11 мыңнан астам жұмысшы, оның 60% қазақтар болды. Жұмысшылардың жағдайы ауыр, жалақы аз, жұмыс 14-16 сағатқа созылды, жұмысшылар жер тамда тұрды. Алғашқы жұмысшы қозғалысы арыздану, қашып кету, стачка сияқты формада жүрiлдi.
Қазақстанда жұмысшы қозғалысының өрлеуі, социал-демократиялық үйірмелер мен топтардың пайда болуы жер аударылған орыс революционерлерінің көмегімен және инициативасымен болды. Мысалы, Петропавловск қаласында 1903 жылы пайда болған социал-демократиялық топ осында жер аударылған бірнеше социал-демократтар — Омбы теміржол шеберханаларының жұмысшылары — күшімен құрылды.
Алғашқы социал-демократиялық үйірмелердің бірі 1902 жылы Орал қаласында “Уралец” газеті баспаханасының жұмысшылары мен қызметкерлері арасында құрылды. Баспахана жұмысшылары бірінші рет бір күндік ереуіл өткізді. Баспаханадағы жұмысшы үйірмесіне басқа, Орал қаласында интеллигенция өкілдерінен тұратын социал-демократиялық үйірме болды, үйірме мүшелері теміржол жұмысшылары, диірмен жұмысшылары, орта оқу орындары оқушылары арасында жұмыс жүргізіп, жалпы-білім және саяси тақырыптарында лекциялар оқыды.
Осы жылдарда Ташкент қаласында алғашқы марксистік үйірме пайда болды, кейінірек осы үйірме негізінде социал-демократиялық топ құрылды.
Бірінші орыс революциясының басталуымен Қазақстанның өңдіріс орындарында да толқулар жиіледі. Ең ірі ереуіл 1905 жылы желтоқсанда Успенск мыс руднигінде болды, мұндағы жұмыс істейтін 300 жұмысшының 265-ін қазақтар құрады. Ереуілдің басталуына рудник иелері ағылшындардың жұмысшыларға “мейірімсіз және сорақы қатынастары” себеп болды. Ереуіл 9-желтоқсанда басталып, жұмысшылар “Орыс-қырғыз одағын” құрды және рудник иелерін өздерінің алға қойған біраз шарттарын қабылдаттыруға мәжбүр етті.
ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында ереуілдер теміржол жұмысшыларының арасында да — Сібір темір жолында және Орынбор-Ташкент темір жолы құрылысында болып өтті. Сан жағынан өте үлкен ереуіл Мұғалжар стансасы жұмысшылары арасында болды, мұнда ереуілге 800 адам қатысты.
Жұмысшы қозғалыстары, негізінен, Қазақстанның өндіріс орталықтары мен теміржол стансаларын қамтыды. Мысалы, 1905—1907 жылдардағы ереуілдер мен демонстрациялары Орынборда, Омбыда, Оралда, Семейде, Петропавлда, Перовскіде және т.б. жерлерде болды.
1909—1910 жылдарда жұмысшылар ереуілдері Қарағанды өндіріс орындары мен Орталық Қазақстан мыс рудниктерінде, Өскемен уезінің алтын өндіру орындары мен рудниктерінде болып өтті. Өскемен уезінің “Николай” алтын өндіру кенішінің жұмысшылары екі ай бойы ереуілдеп, олар кәсіпкерлердің еңбекке ақы төлеу тәртіптеріне және жарық беру ақысын жұмысшылар мойнына ілуіне қарсы шықты.
Жұмысшы табының жаппай революциялық толқулары 1912 жылдың көктемінде Ленск алтын өндіру кенішінде жұмысшыларды атқылауға байланысты күшейе түсті. Қазақстанда Риддер жұмысшылар, Екібастұз шахтерлері, Омбыда Раундруптың шойын балқыту заводының жұмысшылары ереуілге шықты. 12 майда Спасск мыс қорыту заводының жұмысшылары ереуілге шықты. 7 июльде Ембі мұнай өндіру кендерінде жұмысшылардың ірі ереулі болып өтті. Қазақстандағы жұмысшы қозғалысы Ресейдің орталық аудандарымен салыстырғанда әлсіздеу болды. Социалистік идеялар көшпелі қауыммен тығыз байланысты қазақ жұмысшылары арасында кеңірек тарамады. Қазақстан территориясында жұмыс атқарған кішкене топтар мен социал-демократиялық үйірмелердің орталық басшылығы болмады және олар көбінесе жеке-дара жұмыс жасады.
3. Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық соғыс: Бүкiл Қазақстанды қамтыған бұл қозғалыс Ресейдiң отаршылдығына қарсы қазақ халқының соңғы iрi шайқасы едi. Бұл қозғалыс ұлт-азаттық сипатта болды. Қозғалыстың негiзгi себебi Ресейдiң отаршылдық әрекетiнiң тереңдей түсуi едi. Патша үкiметтi қазақтарды ата бабасынан берi мекендеп келе жатқан жерiнен қуып, оған орыс шаруаларын қоныстандырды, қазақтар шөл, шөлейт өлкелерге қуылды. Сөйтiп жер мәселесi шиеленiстi, бұл 1916 жылғы қозғалыстың негiзгi себебi едi. Қозғалыстың 1916 ж күзде бұрық етуiне патшаның Маусым жарлығы себепшi болды. Бұл жарлық бойынша үкiмет қазақ және басқадай бұратана халықтардан соғысып жатқан /бiрiншi дүние жүзiлiк соғыста/ орыс армиясының жағдайын жеңiлдету үшiн тылдағы қара жұмысқа /окоп қазу, жүк тасу т.б./. 19-43 жастағы азаматтарды алмақ болды. Бұл бiр жағынан Ресейдiң азаматтарымен бiрдей қолына қару берiп майданға жiбермегенi бұратана халықтардың намысына тидi. Ресейдiң отаршылдығына қарсы көп жыл күрескен қазақтардың қолына қару беруге патша үкiметi қорықты. Екiншi жағынан жастар тылдағы жұмысқа барғысы келмедi. Болыстарда тылдағы жұмысқа баратындардың тiзiмiн жасағанда әдiлетсiздiк орын алды, ауқатты адамдарының балалары пара беру арқылы тiзiмге iлiкпедi, тiзiмге көпшiлiгiнде қарапайым қазақ iлiндi.
Көтерiлiс Жетiсу, Сырдария, Маңғыстау, Торғай, Ақмола, Семей облыстарын қамтыды. Көтерiлiстi қазақтың интеллигенöия өкiлдерi басқарды. Жетiсуда көтерiлiске Тоқаш Бокин, Бекболат Әшкеев, Сыр бойында Тұрар Рысқұлов, Торғайда Амангелдi Иманов, Әлiби Жангельдин, Семейде Сәкен Сейфуллин т.б. басқарған.
Көтерiлiске қатысушылар сарбаз жинап болыстардың ауылдарына шабуыл жасап ондағы қара жұмысқа шақырылған азаматтардың тiзiмiн, салық кiтапшаларын тауып алып өртеп жiберiп отырды. Кей жерде халыққа жексұрын болған болыстар, хатшыларды өлтiрдi, патша үкiметi жұмсаған жазалаушы отрядтармен соғысты.
Жетісу және Торғай облыстарындағы көтерілістер. Көтерілістің болған аудандарының бірі Жетісу еді. Мұнда ол 1916 жылғы июльдің ал ғашқы күндерінде Жаркент-Тараншы болысының Городское селосындағы тылдағы жұмыстарға «реквизицияланатындардың» тізімдерін жасауға қарсылық көрсеткен қазақтардың бас көтеруімен басталды. Осы уақыттан бастап барлық болыстардан Жетісу облысының әскери-губернаторының атына қазақтардың патша укзын орындаудан бас тартқаны туралы мєлімдемелер түсіп жатты.
Қазақтардың, ұйғырлар мен дүнгендердің кедей бөлігі «реквизициялау» туралы указға бағынудан бас тартты. 11 июльде Жаркент уезіндегі Иванов болысының тұрғындары болысты және басқа қызмет адамдарын ұстап алды. Дєл сол күні Нарынкөл учаскелік бастығы үйінің алдына бір мыңға тарта қазақтар жинаып, олардың өкілдері мобилизацияға адам бермейміз, адам жинауға көмектесіп жүргендердің бєрін өлтіре отырып, бір адам қалғанша өлуге єзірміз деп мєлімдеді.
1916 жылғы 7 және 8 шілдеде Верныйдан шамамен 40 километрдей Үшқоныр деген жерде төңіректегі болыстардағы қазақ халқының өкілдері сьезге жиналып, онда «реквизицияға» көзқарас туралы мєселе қаралды. Жігіттер әскерге берілмесін, жұрт таудан төмен тұспесін, єкімшілік тарапынан күштеу шаралары қолданылған ретте телеграф бұзылсын, »реквизицияланатын» адамдардың тізімдері жойылсын деген шешім қабылданды. Көтеріліс болған жағдайда сьезге қатысушыларға бақандарын єзір ұстап, єрбір киіз үй босағасында шешім «бата» оқумен бекітілді.
10 шілдеде Ұзынағаш болысының Үлкенсаз деген жерінде де дєл осындай, бірақ құрамы жөнінен көп адам қатысқан сьезд болып, оған Жетісудың он бір болысынан 5 мыңнан астам адам қатынасты.сьезге қатысушылар да «оқтың астына барғанша осында өлген артық»деген қаулы қабылдады.
Бұл кезде Верный және Жаркент уездерінің көптеген болыстарында жаппай бас көтерулер болды; Лепсі уезінің солтүстік және шығыс болыстарында, Қапал уезінің болыстарында 30 мыңға тарта жігіт жиналды.
1916 жылғы 7 тамызда Верный уезіндегі Ботпай, Шығыс және Батыс Қастек, Ырғайты және Тайторы болыстары қазақтарының Самса станциясы маңында біріккен бас көтеру басталды. Көтеріліс бұл жерден Тоқмақ маңына ауысты. Верный – Қордай жолының бойындағы барлық почта станциялары өртелді.
Жетісудағы көтеріліс басшыларының бірі қазақтың демократияшыл интеллегенциясының өкілі Тоқаш Бокин болды. Ол қазақтар, қырғыздар, ұйғырлар, дүнгендер арасындағы үгіт жұмысына басшылық етті; соғыстың халыққа қарсы сипатын түсіндірді,ұстем феодал-байлар тобының сатқындық рөлін єшкерлеп,патша указын орындамауға шақырды. Ол халықтың қарулы күресін езгіден азаттық алудың бірден – бір жолы деп есептеді.
1916 жылғы августың бас кезінде революциялық қызметі үшін ол қамауға алынды. Түрмеде Тоқаш Бокин Февраль революциясының жеңісіне дейін отырды.
Көтерілісшілерге қарсы артиллериямен, пулеметтермен жарақтандырылып, арнайы жасақталған жазалаушы әскерлер жіберілді. Көпірлер мен темір жолдарды күзету күшейтілді, әскери –далалық соттар ұйымдастырылды .Түркістан өлкесінің басқаоблыстарынан Жетісу облысына ұш әскери жасақ, жеті атқыштар ротасы, қазақтардың бес жүздігі және екі пулемет командасы бар екі қазақ полкі жіберілді.
Көтерілісшілерге қарсы әскерлер жіберілгеніне, ауылдар мен қалаларда «күдіктілердің» бєрін жаппай тұтқынға алуға, ал әскери- дала соттарының өлім жазасына кескен үкімдер шығырғанына қарамастан,патша єкімшілігі көтерілісшілердің жауынгерлік рухын жасыта алмады. Көтерілісшілер қорғанып қана қоймай, шабуылға да шығып жүрді. Алайда олар саны көп және техникалық жағынан басым қарсыласын жеңе алмады.
Көтеріліс басшыларының кейбіреулері ғана жасырынып қала алды. Неғұрлым табанды қарсылық көрсеткен ауылдар күйзелді, олардың малын айдап єкетіп, мүлкін талан-таражға салды.
Торғай облысындағы көтеріліс. Ең бұқаралық ең ұзаққа созылған, ең табанды және ұйымдасқан көтеріліс болды. Барлық жерлердегіде көтеріліске түрткі болған 1916 жылғы 25і шілдедегі указ болатын. Торғай облысының әскери губернаторы М.М. Эверсманға қазақ еңбекшілерінің қару алып, жаппай көтерілгендігі туралы хабарлар күнбе-күн түсіп жатты. Көтерілісшілер почтаға шабуыл жасады, темір жол табанын бұзып, болыстарын ойрандады, болыстарды өлтірді.Көтеріліс бүкіл облысты қамтыды. Оған жұрт арасында танымал халық батыры Аманкелді Иманов басшылық етті. Ол 1873 жылы Торғай уезінің Қайдауыл болысындағы ауылдардың бірінде, кедей шаруаның семьясында туған еді. Єкесінен ерте айрылған Аманкелді байлардың есігінде жүріп, бала күнінен-ақ жоқшылық пен мұқтаждық көрді.
Аманкелді Имановтың ұйымдастырушылық қабілеті халық көтерілісінің алғашқы күндерінен – ақ айқын көрінді.Ұшы-қиырсыз Торғай даласының барлық түкпірлерінде көтерілісшілер отрядтары құрылып, оларға Байқоныр руднигінің, Шоқпаркөл тас көмір кен орындарының және Орынбор-Ташкент темір жолының жұмысшылары келіп қосылып жатты. Аманкелді Имановты жақтаушылардың қатары күннен – күнге өсе берді.оған Торғай облысындағы жақын жатқан Қостанай, Ырғыз және Ақтөбе уездерінен ғана емес, сонымен бірге Сырдария, Ақмола, Семей облыстарынан көтерілісшілер ағылып келіп жатты .
1916 жылғы октябрьге қарай Торғай және Ырғыз уездерінде 20 – ға жуық көтерілісшілер отряды болды. Олардың кейбіреулерінде 2-3 мың адам болатын. Торғайдың көтерілісші отрядтары 3 топқа бірікті.Торғайдың солтүстігіне таман жатқан бірінші топ наурызым және Сарықопа болыстарының шаруаларынан құралды; Торғайдан батысқа таман орналасқан екінші топқа Тосын және Шұбалаң болыстарының отрядтары кірді; Торғайдан шығысқа қарай жатқан үшінші топқа Қайдауыл, Аққұм, Қараторғай және Қарақоға болыстарының отрядтары кірді.
Торғайдағы көтеріліс ошағына басқа көтерілістерден өзгеше көтерілісшілер отрядтары арасында ұдайы байланыс болды, қару-жарақ жасау ісі жолға қойылып, отрядтар байлардан тартып алынған мал есебінен азық-түлікпен қамтамасыз етілді, патша жазалаушыларына қарсы біршама жоспарлы операциялар жүргізілді.
13 октябрьде Ырғыз уезіндегі Қызылжар болысының көтерілісшілері Жаманқұм деген жерде патша әскерлеріне көмекке жіберілген байлардың отрядын талқандады.17 октябрьде Ақтөбе уезінің көтерілісшілері Қарабұтақ селосын қоршап алды; келесі күні 2500 адамнан құралған көтерілісшілер отряды көжекөл көлінің маңында (Ырғыздан 70 км) жерде жазалаушылар отрядына шабуыл жасап, табанды ұрыстан кейін патша әскерлерін шегінуге мєжбүр етті.21 октябрьде 4 мың көтерілісші Татыр көлі маңында қазақ жүздігімен және полиция отрядымен шайқасқа түсті. Көтерілісілермен қақтығысуларда жазаалушылар өлгені, жараланғаны бар көптеген адамдарынан айрылып, Торғай қаласына єрең жетті.
23 октябрьде Аманкелді Иманов бастаған 15 мың көтерілісші Торғай қаласын қоршап алды. Қазан әскери округінің командашасы әскери министрге «Торғай және ырғыз уезіндеріндегі жағдай жедел нашарлай түсуде. Торғаймен арадағы байланыс ғана емес, қатынас атулының бєрі үзілді… Торғай қоршалды, Ырғыз қоршалып жатыр» деп телеграмма жіберді.
Көтерілісшілер партизандық күрес єдістерін кеңінен пайдаланды. 22 қарашада Ырғыз уезіндегі Ұлпан станциясында 4 мың көтерілісші есауыл Фроловтың отрядымен соқтығысып қалды. Хабарламада «қырғыздар әскери сап құрып коонналар сатыланып алды да, лап беріп шабуыл жасады; тынығу кезінде 25 шақырымға дейінгі жерге шолғыншылар мен тосқауылдар жіберіп қорғанады»деп көрсетілген. Соғыс қақтығыстары сондай-ақ 21-23 ноябрьде Ырғыз бен Торғай арасындағы почта жолдарында да болды.
Қыстың ерте түсуі көтерілісшілердің қимылын қиындатты. Аманкелді Иманов өз отрядтарын жазалаушы отрядтардың жетуі қиын жерлерге жинақтады. Көтерілісшілер өздерін азық-түлікпен және жеммен қамтамасыз етті, жертөлелер салып,кигіз үйлер тікті.1917 жылдың басынан бастап А.Иманов күресті қайта бастамакшы болды.
Қазақстанның басқа облыстарында көтеріліс 1916 жылдың аяғына қарай басып-жаншылған болса, Торғай облысында біршама жақсы ұйымдастырылуының арқасында ол 1917 жылы да жалғасып, Февраль буржуазиялық- демократиялық революциясына ұласты.
3. Сырдария, Ақмола, Семей, Орал облыстарындағы және Бөкей ордасындағы халық толқулары.
Сырдария облысында бұқаралық бас көтерулер «бұратана» халықты тылдағы жұмыстарға күштеп тарту туралы патша указы алынысымен іле басталған еді.
Көтерілісшілер феодал-байлар єкімшілігінің өкілдерін жазалады, болыстардың мал-мүлкін құртты, полициямен және патша әскерлерімен соқтығысты. Түркістан генерал-губернаторыының пашаға жіберген рапортында облыс аудандарындағы «тєртіпсіздіктер байырғы єкімшілік шендерінің тылдағы жұмысқа алынатын жұмысшылыардың тізімдерін жасауына қарсылық көрсетілуінен көрінді, соның өзінде байырғы єкімшіліктің шенді алты адамы өлтірілді » делінді.
1916 жылғы тамыздың бас кезіне қарай көтеріліс Сырдария облысының барлық уездерін қамтыды. Көтерілісшілер уезд орталықтарына таяу жерлерге жиналып, қазақ жүздіктеріне шабуыл жасап отырды.
Әулиеата уезінің жекелеген аудандарында (атап айытқанда, Мерке маңында) феодалдық-клерикалдық элементтер қозғалысқа басшылықты уақытша өз қолдарына түсіріп алды.
Патша указы шыққанын білгенен кейін Қазалы уезіндегі Тоқмақ аралының қазақтары жұмысты тастады. Олар топ-топ болып жиналып, тойтарыс беруге єзірленді. Әулиеата уезінің Алматы, Арғын, Аспара, Ашын және Ботамойнақ- Аомалы болыстарындағы және Шымкент уезінің Ақсу, Қаракөл болыстарындағы көтерілс неғұрлым ұзаққа созылды.
1916 жылғы қыркұйектің аяқ шенінде Сырдария облысындағы көтеріліс аяусыз басып-жаншылды. Жекелеген ауылдар патша өкіметі орындарына бағынбай, Торғай облысына көшіп барып, мұнда Аманкелді Иманов көтерілісшілерінің қатарына қосылды.
Патша указы туралы хабар Семейге 1916 жылғы 28 июньде, Ақмолаға – 29 июньде жетті. «Ақ патшаның жарлығы» жарияланысымен-ақ ¤скемен уезінде толқулар басталды, ол кейін зайсан, Қарқаралы және Семей уездеріне, Ақмола және Атбасар уездеріне, Бийск уезінің Қосағаш болысына тарады. Көтерілісшілер көбінесе найзамен, сойылмен қаруланды, мылтықтары да болды. Қазақстанның басқа да облыстарындағы сияқты Ақмола және Семей облыстарында көтерілістің мобилизацияға ашық қарсылық білдіру сипаты анық болды.
Ақмола облысында көтерілісшілер негізінен Қорғалжын көлінің маңына жиналды. Мұнда Ақмола уезінің сегіз болысының өкіддері жиналды. Оларға Атбасар уезінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі бес болыстың көтерілісшілері қоысылды. Саны және қарулануы жөнінен бұл топ Ақмола облысындағы ең күшті топ болды; көптеген болыстарды басқару осы топтың қолына көшті. Ақмола уезінің басқа болыстарында 2-3 және одан да көп бролыстардың көтерілісшілері бір жерге жиналды, 22 июльде Петропавл, Ильинск, Смайыл, Менгісері және басқа болыстарда тєртіпсіздіктер басталды.
Көтеріліске қазақ жұмысшыларыда белсене қатынасты. Семей және Ақмола облыстарында көтерілісшілерге қарсы ұрыстарға 12 атты әскер жүздігі, күшейтілген 11 жаяу әскер ротасы қимыл жасады. 1916 жылғы сентябрь-октябрьде Зайсан, ¤скемен, Қарқаралы, Ақмола және Атбасар уездерінде ерекшк күшті соқтығысулар болды. Павлодар уезінде жазалаушылар отрядына қарсы көтерілісшілердің шайқастары 21 сентябрьден 3 октябрьге де-йін Алабас деген жерде жүргізілді.Қаражар маңында және басқа жерлерде ірі-ірі қарулы соқтығыстар болды.
1916 жылғы 26 қыркүйекте Көкшетау уезіндегі Қожас деген жердің маңында қаруланған жігіттер қыр ішіне көшіп кеткен ауылдардың соңына түскен қазақ отрядына шабуыл жасады.27 сентябрьде Ақмола уезінің қоржынкөл болысында соқтығыс болды. 3-4 октябрьде Ақмола уезінің Айнабұлақ деген жерінде найзалармен және балталармен қаруланған көтерілісші шаруалар жазалаушы отрядқа екі рет шабуыл жасады. 8 октябрьде Алексеевка селосының (Ақмола уезі) маңында єлгіні көтерілісші отряд табанды шайқастан кейін жазалаушыларды шегінуге мєжбүр етті. 29 октябрьде Атбасар уезіндегі Қыпшақ қыстағының маңында 1 мыңнан астам көтерілісшілер неғұрлым қауіпсіз жерге көшіп бара жатқан ауылдардың ізіне түскен патша әскерлерін бірнеше сағат бойы тоқтатып тұрды.
Көтерілісшілердің жаппай ерлігіне қарамастан, жақсы қаруланған патша әскерлері 1916 жылғы октябрьдің аяғына қарай Семей және Ақмола облыстарында олардың қарсылығын баса алды. Көтерілісті басып-жаншудың қиын болмакған бір себебі, көтерілісшілер көбінесе бөлек-бөлек єрекет жасады, отрядтардың арасында байланыс болмады.
Ақмола және Атбасар уездеріндегі көтерілісшілер топтары Торғай уезіне барып, Аманкелді Имановтың отрядтарына қосылды, олардың кейбіреулері 1917 жылға дейін Атбасар көмір кендері маңында қимыл жасады. 1917 жылғы 15 февральде әскери министрьдің көмекшісі Фролов Омбы әскери округі әскерлерінің командашысына жіберген телеграммасында Атбасар көмір кендері маңындағы толқулар Торғай облысындағы көтерілісті басып-жаншуды қиындатқанын атап көрсетіп, көтерілісшілер отрядтарын біржола талқандау үшін көмек көрсетуді талап етті. Алайда жазалаушылар Атбасар уезінің көтерілісшілерін 1917 жылғы ақпанға дейін түгел талқандай алмады.
Ақмола және Семей облыстарындағы көтеріліс басып-жаншылғанымен, халықтың күресі жалғаса берді. Қуғын-сүргінге қарамастан, шақыру жасындағы адамдар шақыру пунктеріне келуден жалтарды. Семей облысы бойынша 5 ноябрьге дейін мобилизациялануға тиісті 85479 қазақтың 50479 – ы шақыру пунктеріне келмеді. Ақмола облысындағы жағдай да осындай болды.
Шілде-тамыз айларында Орал облысы мен Бөкей ордасында еңбекшілердің бұқаралық бас көтерулері болды. Орал облысындағы көтерілістің басталуына Шынғырлау болысындағы нөмірі 5 ауылда болған оқиғалар себепші болды. 8 шілдеде бұл ауылдың қазақтары болыстан тылдағы жұмытарға мобилизацияланатын адамдардың тізімін беруді талап етті, бірақ болыс олардың талабын оындаудан бас тартып, «дүрліктірушілерге »қарсы қарулы күш қолданамын деп қорқытты. Осыдан кейін келген жұрт болысқа тап беріп, өзін және оның писарін өлтірді.Бұл оқиғалар Орал облысының балық болыстарына тарап кетті.
Жер-жердің бєрінде жаппай толқулар басталды. Көтерілісшілер мобилизациялануға тиісті адамдардың тізімдерін жою үшін болыс басқармаларына шабуыл жасады. 4 июльде Ілбешін уезінде шоқпармен, мылтықпен қаруланған 1 мың адам көтерілісшілер отрядын құрды.көтерілісшілер телеграфтың жұмысын бұзды.
Орал облысындағы қозғалыс ұйымдасу жағынан әлсіз әрі жергілікті сипатта болды. 1916 жылғы қыркүйек бас кезінде мұндағы қозғалыс басып-жаншылды,сонда да қазақтар шақыру пункттеріне келмеді.
Бөкей ордасында, Темір және Гурьев уездерінде қозғалыс 1916 жылғы июльдің орта шенінде патша укзына қарсы наразылықтан басталып, жазалаушы отрядтарға қарсы күрес қарулы соқтығыстарға ұласты.қозғалыс єсіресе Темірде бұқаралық сипат алды.
1916 жылғы көтерілістің тарихи маңызы Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының азаттық қозғалысының шежіресіндегі ең бір жарқын белес болып табылады. Көтерілісшілер дүние жүзілік империалистік соғыстың қызып тұрған кезінде, Россиядағы жұмысшы және шаруа қозғалысының мықтап өрлеуі жағдайында өтті.
Көтерілістің бірынғай басшылығы және бірынғай ұйымдастырушы орталығы болмаса да, бір өңірде болып жатқан оқиғалар басқа өңірлерге ықпал жасап, өзара байланысты болып отырды.
Көптеген аудандарда көтерілістің антифеодалдық сипаты болды. Алайда көтеріліс стихиялы түрде дамып, онда пролетарлық басшылықтың болмағандығының салдары айқын көрінді.1916 жылғы көтеріліс қазақтың еңбекші бұқарасының таптық сана-сезімін арттыруда зор рөль атқарды, патшаның малайлары ретінде феодалдық-рулық жоғарғы топтың шын сиқын қазақ шаруаларына айқын көрсетіп, буржуазияшыл ұлтшылдардың сатқындық рөлін єшкереледі, ауылдағы тап күресін жаңа сатыға көтерді.
Көтерілістің тәжірибесі қазақ шаруаларын орыс жұмысшы табымен одақтасқанда ғана, оның көмегімен және басшылығымен ғана ұлттық және єлеуметтік азаттыққа жетуге болатынын үйретті.
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы Россия империализімінің жалпы дағдарысының бір көрінісі. Бұл қозғалыс Россиядағы азаттық күресінің жалпы тасқынына ұласып, пролетарияттың социалистік қозғалысының бір резерві болды
Торғайдағы қозғалыс 1917 жылғы ақпан революциясымен ұласты. Патша тақтан құлаған соң оның орнына келген Уақытша үкiмет қазақ жерiнен жазалаушы отрядтарды керi әкетуге мәжбүр болды.
Тылдағы жұмысқа баруға қарсы болған қазақ жастарының мақсаты негiзiнен орындалды. Тiзiмге iлiнген 400 мыңдай қазақтардың 150 мыңы тылдағы жұмысқа барып қайтты.
Бақылау сұрақтары:
Қазақ интеллигенциясының қалыптасуына басты әсер етткен не?
1905-1907 жж.Орыс революциясы Қазақстанға қалай әсер етті?
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық соғыстың қанша ошағы болды?
А.Имановтың бас штабы қай жерде орналасты?
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісті басу үшін патша үкіметі кімнің басшылығында әскер жіберді?
Әдебиет тер тізімі:
Қазақстан тарихы. Очерк. А., 1994
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997
Тєнекеев С. 1916ж. ереуілтөбе єсерлері. А., 1994
Қаћарлы 1916 жыл. А., 1998
№21 лекция
Тақырып: 1917 жылғы Қазақстан
Жоспары:
1. Ресейдегі буржуазиялық-демократиялық революция, оның Қазақстанға ықпалы.
2. 1917 ж. көктемі мен жазындағы саяси партиялар мен ағымдар
3. «Алаш» қозғалысы және партиясы
1. Ресейдегі буржуазиялық демократиялық революция оның Қазақстанға ықпалы:1905 жылғы революция жеңiлiске ұшырап революцияның алдында тұрған мақсаты -патша үкiметiн құлату мақсаты жүзеге аспады. Сондықтан Ресейде екiншi революция жасау қажет болды. Бұл революция 1917 жылы ақпан айында жасалды. Бұл революция да алдыңғы революция сияқты бұржуазиялық-демократиялық сипатта болды, революцияны буржуазия бастады, қозғаушы күшi жұмысшылар, мақсаты патша үкiметiн құлату.
Революция жеңiске жеттi. Патша тақтан түстi. Ресейде қос үкiмет орнады. Уақытша үкiмет деп аталатын үкiмет буржуазияның диктатурасы. Сонымен қатар Кеңес үкiметi орнады. Ресейдiң орталығында, барлық облыстарда, уездерде, қалаларда қос үкiмет орнады. Революцияны буржуазия бастап жұмысшылар оның қозғаушы күшi болғандықтан революцияның нәтижесiн бұл екi тап бөлiсiп, осы себептен қос үкiмет орнады.
Революцияның нәтижесiн революцияға қатысқан партиялар түрлiше бағалады. Буржуазия партиясы -кадет революция аяқталды, Ресей капитализм жолына түсiп дамиды деп есептедi. Революцияға қатысқан екiншi партия-социал-демократтар /кейiн большевиктер, коммунистер/ революция аяқталған жоқ, бiз жарты жолға тоқтамаймыз, буржуазиялық-демократиялық революцияны социалистiк революцияға ұластырамыз деп есептедi. Осы мақсатпен олар «үкiмет билiгi кеңестерге» деген ұран көтердi. Мүның мәнi барлық жерде кеңес үкiметiн нығайту арқылы Уақытша үкiметтi құлатып, билiктi Кеңес үкiметiне өткеру арқылы социалистiк революцияны жеңiске жеткiзу едi. Коммунистердiң бұл үмiтi iске аспады, сондықтан олар шiлде айынан бастап, қарулы көтерiлiске дайындалды.
Ақпан революциясы Қазақстанға да әсер еттi. Патша тақтан құлап қазақ халқы тәуелсiздiкке қол жеткiземiз деп үмiттендi. Қазақстанның барлық жерлерiнде қос үкiмет орнады.
Ресейде социалистiк революцияны бейбiт жолмен, яғни барлық жерлерде Кеңес үкiметiн нығайтып, уақытша үкiметтi құлату арқылы жеңiске жеткiзбекшi болған коммунистердiң үмiтi аяқталмаған соң олар қарулы көтерiлiске дайындалды. Қарулы көтерiлiстiң уақыты жеттi деп есептеген коммунистер жұмысшыларды қаруландырып 1917 жылы қазан айының ақырында қарулы көтерiлiстi бастап Уақытша үкiметтi тұтқындады. Ресейдiң барлық жерлерiнде Уақытша үкiмет құлады. Петербургте Ленин бастаған Кеңес үкiметi билiк басына келдi. Жергiлiктi жерлерде де осылай болды. Кеңес дәуiрiнде қазан оқиғасының маңызын өте жоғары бағалады. Қазан оқиғасы Ресейдi социализм жолына түсiрдi, дүние жүзi халықтарына капитализмнен социализмге өтетiн жаңа дәуiр ашқан өлы Қазан революциясы деген қорытынды жасалды.
Ал шын мәнiсiнде қазан оқиғасы революциялық сипатта емес, табиғи заңдылық негiзiнде үкiмет басына келген буржуазияның үкiметiн құлатып үкiмет билiгiн коммунистер тартып алды. Ресейдi табиғи даму жолынан тайдырып социализм жолына түсiрдi. Сондықтан қазан оқиғасын ғалымдар бүгiнгi таңда мемлекеттiк төңкерiс деп сипаттайды.
Қазан төңкерiсi Қазақстанға да әсер еттi. Қазақстанның барлық жерлерiнде уақытша үкiмет құлап кеңес үкiметi орнап жатты. Қазан төңкерiсiнiң нәтижесiнде Қазақстан социализм жолына түстi деп есептелдi. Бiрақ Қазақстанда орнаған социализм халыққа оң нәтижесiн бермедi.
3. 1917 жылы шiлде айында Орынбор қаласында өткен бүкiлқазақтық I съезден Алаш партиясы құрылды, ал 1917 жылы желтоқсанда Алашорда атты үкiмет құрылды. Мiне осы екi оқиғаны бiрiктiрiп Алаш қозғалысы деп атаймыз.
Алаш партиясының құрылғанын жариялаған соң Алаш қайраткерлерi партияның бағдарламасын жасап оны партияның органы Қазақ газетiнде жариялайды. Бағдарламаны бүкiл халық болып талқылап 1917 жылы желтоқсанда болған партияның II съезiнде бекiтедi. Партия бағдарламасы 10 баптан тұрады. Бiрiншi бапта қазақ елiнiң тәуелсiздiгi туралы мәселе сөз болады. Алаш қайраткерлерiнiң ойынша Ресейде буржуазия үкiмет басына келiп буржуазиялық-демократиялық федеративтiк республика орнайды да Қазақстан автономиялы республика ретiнде Ресейдiң құрамына кiредi, сөйтiп қазақ халқының тәуелсiздiгi туралы мәселе шешiлердi деп есептедi. Қазақтың автономиялы республикасы 1917 жылы құрылған Алашорда үкiметi едi. Бiрақ оқиғаның алдағы барысы басқаша болды. Ресейде үкiмет басына буржуазия емес, жұмысшы табы /коммунистер басқарған/ келдi де Алаш қайраткерлерiнiң бұл үмiтi ақталмады. Бағдарламаның басқа баптарында бiлiм, жер және т.б. мәселелер көрiнiс тапты. Қазақстанда ана тiлiнде, ақысыз бiлiм беретiн орта мектептер, университет болатыны, жер жеке меншiкке берiлмейтiнi айтылды. Алаш партиясы жарғысы, мүшелерi, орталық және жергiлiктi органдары, баспа органы бар әдеттегi саяси партия болды. Алаш партиясын ғалымдар ұлттық-демократиялық сипаттағы партия деп есептейдi.
1917 жылы желтоқсанда болған Алаш партиясының екiншi съезі Алашорда үкiметiн орнатады. үкiмет басқармалары 25 адамнан құралады деп есептеп басқарма мүшенiң он орнын қазақтарға, қалғанын Қазақстанды мекендеген басқа ұлт өкiлдерiне бередi. Алашорда үкiметiнiң төрағасына Әлихан Бөкейханов сайланады.
Алаш партиясы мен Алашорда үкiметiнiң басшы қайраткерлерi Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Тынышбаев, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, А.Ермеков, М.Шоқаев, С.Асфандияров, Ж.Досмухамедовтар және тағы басқалар болды.
Алаш партиясы орнаған соң ұзамай Қазақстан азамат соғысы жағдайында болғандықтан саяси, әлеуметтiк-экономикалық салада ауыз толтырып айтарлықтай шараларды жүзеге асыра алмады. Алаш қозғалысының барлық iс әрекетi Алашорда үкiметi арқылы жүргiзілдi.
Алаш партиясының II съезiнiң қаулысына сай Алашорда үкiметi милиция түрiнде өзiнiң қарулы күшiн құрды. Алаш қайраткерлерi қазан төңкерiсiн, оның нәтижесiнде дүниеге келген кеңес үкiметiн мойындамады. Осыдан келiп кеңес үкiметiне қарсы күресу туралы шешiм туындайды. Азамат соғысы жылдарында Алашорда үкiметi өзiнiң қарулы күшiмен ақтарды қолдап, кеңес үкiметiне қарсы күреседi. Бұл жағдай кеңес үкiметiнiң Алаш қозғалысына қарсы әрекет жасауына әкеп соғады. 1919 жылы Кеңес үкiметi Алаш партиясын таратып, Алашорда үкiметiн құлату туралы шешiм қабылдайды.
Кеңес үкiметi кезiнде Алаш қайраткерлерiне бұржуазияшыл-ұлтшылдар, контрреволюционерлер, шет ел тыңшысы деген жала жабылып қуғын-сүргiнге ұшырайды, сотталады, ақыры 1937 жылғы жаппай қуғын сүргiн кезiнде олардың көпшiлiгi атылады.
Кеңес үкiметi, коммунистiк идеология, қазақ халқының болашағы туралы мәселеде қазақ интеллигенциясы екi топқа бөлiндi. Коммунистiк идеологияға қарама-қайшы бағыт ұстағандар Алаш қозғалысының маңына топтасты да, Кеңес үкiметiн, коммунистiк идеологияны жақтаушылар үш жүз социалистiк партияның маңына топтасты. Қазақ интеллигенциясының басым көпшiлiгi, неғұрлым зиялылары Алаш идеясына ден қойды.
үш жүз социялистік партиясы да Алашпен бiр деңгейде, 1917 жылы желтоқсанда құрылды. Бұл партия өз көзқарасын өзiнiң органы «үш жүз» газетi мен жергiлiктi коммунистiк бағыттағы газеттер арқылы жария етiп отырды. Партияның басшысы М.Айтпенов, оның орынбасары К.Тоғысов болды.
Партия өз бағдарламасын жариялады. Бағдарламада қазақ халқы өзiнiң автономиялық мемлекетiн құрып Түркiстан федерациясының құрамына кiредi де, ол Ресейдiң қарамағында болады, осындай жолмен қазақ халқының тәуелсiздiкке қолы жетедi деп есептедi. үш жүздiктер өзiнiң бағдарламасы, көзқарасы жөнiннен әуелi солшыл эссерлерге жақын болады да, соңынан коммунистердiң бағдарына көштi. Партия бес-ақ ай өмiр сүрдi. Партия басшыларының арасындағы ауыз бiрлiксiздiк, партиялық мансапқа таласушылық бұл партияның ыдырауына әкеп соқты. Өзi өмiр сүрген 5 айдың iшiнде үш жүз партиясы Алаш партиясына қарсы ымырасыз күрес жүргiздi. Сондай-ақ кеңес үкiметiн, оның жүзеге асырып жатқан шараларын қолдауға өзiнiң барлық iс-әрекетiн бағыттап отырды.
3. Азамат соғысы(1918-1920 жж.) «Соғыс коммунизм саясаты»
1917 жылы қазан айында болған төңкерiс кезiнде үкiмет билiгiнен айрылған буржуазия мұнымен ымырласқысы келмедi. Бұл тап өз қарулы күшiн жасақтап кеңес үкiметiне қарсы күрестi. Буржуазияның қарулы күшi ақгвардияшылар деп аталды. Коммунистер бастаған жұмышы табы қызыл армия бөлiмдерi арқылы ақгвардияшыларға қарсы күрестi. Сөйтiп бiр елдiң iшiндегi азаматтардың соғысы басталды.
Қазақстанда азамат соғысының алғашқы ошағы 1917 жылы Орынборда казак әскерлерiнiң атаманы Дутовтың жергiлiктi кеңес үкiметiн құлатуымен басталды. Мүнан соң Жетiсу, Орал, Ақмола, Семей, облыстарында ақтар кеңес үкiметiн құлатып буржуазиялық үкiметтер орнатты. Шет ел интервенциясы, Чехословакия корпусының бүлiгi ақ гвардияшылардың күш алуына көмектестi. 1918 жылы жазда Жетiсу облысының азғантай жерi мен Сырдария облысында ғана Кеңес үкiметi сақталып қалды. Ақгвардияшыларға Қазақстанда алашорда үкiметi көмектестi.
Қызыл Армия бөлiмдерiмен бiрге қазақ халқы ақгвардияшыларға қарсы күрестi. 1919 жылдың ақырында Қазақстанның көпшiлiк бөлiгi ақтардан азат етiлдi. 1920 жылы Жетiсудағы азамат соғысының ақгвардияшылдар фронты талқандалып азамат соғысы аяқталды. Азамат соғысы кезiнде елдiң барлық экономикалық ресурсын соғыс мүддесiне жұмылдырып, соғысып жатқан Қызыл армияны азық-түлiк, киiм-кешек, қару-жарақпен қамтамасыз ету қажет болды. Осы мақсатпен кеңес үкiметi әскери коммунизм саясаты деп аталатын шараларды жүзеге асырды. Бұл саясат соғыс жағдайына байланысты жүргiзуге мәжбүр болған төтенше және уақытша саясат едi. Кеңес үкiметi Қызыл армияны нанмен қамтамасыз ету үшiн үстем таптың, ең әуелi кулактардың тығып отырған астығын күшпен алды. Ол үшiн жұмысшы отряды дегендi құрып кулактардың қоймаларын тiнтiп жасырған астықтарын үкiметке тiкелей тәркiледi. Бұл шара Қызыл армияның қажетiн толық өтей алмады. Сондықтан салықты салғыртпен ауыстырды. Салық шаруалардың өндiрген астығының бiр бөлiгiн ғана алса, салғырт кезiнде өнiмнiң азғантай бөлiгiн ғана шаруаға қалдырып басқасын түгелдей үкiметке алды. Еңбек мiндетiн енгiздi. Еңбек жасындағы барлық адам еңбек етуге мiндеттi болды. Көлiк мiндетiн енгiздi. Көлiгi барлар /машина, арба т.б./ әскердiң және өнеркәсiп орындарының отынын, жүгiн тасуға мiндеттi болды. Еркiн саудаға шек қойылды. Азық түлiк адамдардың таптық белгiсiне қарай бөлiндi. Мәселен нан бөлгенде жұмысшының, қызыл армия жауынгерiнiң, шаруалардың нормасы көп болды да бұрынғы үстем тапқа жататындардың нормасы аз болды. Натуралдық айырбас енгiзiлдi. Жүмысшылардың айлығы өнiммен берiлдi. Жоғарыда аталған және тағы басқа төтенше шаралардың жиынтығын әскери коммунизм саясаты немесе соғыс коммунизм саясаты деп атайды. Бұл атау коммунизмнiң принциптерiн күшпен енгiзу деген мағына бередi. Әскери коммунизм ұзақ уақыт жүргiзуге болмайтын едi. Азамат соғысы аяқталысымен бұл саясат өзгертiлдi.
1920 жылы көктемде Қазақстанда азамат соғысы аяқталған соң ақгвардияшылар құлатқан Кеңес үкiметiн қайта құру басталды. 1919 жылы шiлде айында РСФСР-дың Халық комиссарлар кеңесi қазақ өлкесiн басқаратын революциялық комитет /казревком/ құру туралы шешiм қабылдады. Қазревкомның негiзгi мiндетi Қазақстан кеңестерiнiң құрылтай жиналысын шақыру дайындығын жүргiзiп Қазақстанда Кеңес үкiметiн орнату болды, казревкомның тағы бiр мiндетi қазақ жерлерiн бiрiктiру, оның территориялық тұтастығын қамтамасыз ету болды. Казревком 1919 жылғы шiлдеден 1920 жылғы қазанға дейiн 15 ай өмiр сүрдi. Осы уақыттың iшiнде қазақ автономиялық республикасын жариялауға байланысты қыруар жұмыс атқарды.
1920 жылы 26 тамызда Бүкiл Ресейлiк Орталық Атқару комитетi мен халық комиссарлар Кеңесi Қырғыз автономиялық Советтiк Социалистiк республикасын құру туралы декрет қабылдады. Бұл республика РСФСР-дың құрамында болды да астанасы Орынбор қаласы болып белгiлендi.
1920 жылы 4 қазанда Орынборда өткен Қазақстан Кеңестерінің құрылтай съезінде Орталық Атқару Комитеті (төрағасы С. М. Мендешев) және Халком Кеңесі (төрағасы В. Радус - Зенькович) сайланды. Съезд Қырғыз (Қазақ) АКСР-і РКФСР-дің құрамына кіретін жұмысшылардың, еңбекші қазақ халқының, шаруалардың, казактардың және қызыл әскер депутаттары кеңестерінің автономиялық республикасы болып құрылғанын мәлімдеді. Декларация Кеңестердің таптық мәнін белгілеп берді. Ол халықты ұлттық езушілік пен құлдықта ұстау саясатынан батыл қол үзетінін жариялады.
1925 жылы Қазақстанның екiншi астанасы Ақмешiт қаласында болған Қазақстан кеңестерiнiң ІІІ съезi Қазақстанның жаңа астанасын Қызылорда деп өзгертiп қазақтардың тарихи атын қалпына келтiрдi. Осы кезден Қазақстандағы Кеңес мелекетi Қазақ АССР болып аталды. 1936 жылы Қазақстан Одақтас республика болып құрылып СССР-дың тiкелей құрамына ендi.
Бақылау сұрақтары:
Ұлттық баспасөз органдарының құрылуын баянда.
«Айқап»журналының көтерген басты мәселес?
«Қазақ» газеті қай жылы кімнің басшылығымен шыға бастады?
Кеңес үкіметі Қазақстанда қай жылы толық орнады?
Әдебиеттер тізімі:
Қазақстан тарихы. Очерк. А., 1994
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997
Озғанбай О. Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан. (1905-1917жж.) А., 1999
№22 лекция
Тақырып: Қазіргі замандағы Қазақстан.
Жоспары:
1. 1917 ж. қазан төңкерісі, оның алғышарттары.
2. Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауының ерекшеліктері
3. Азамат соғысы (1918-1920 ж.ж.) халық трагедиясы
№23,24 лекция
Тақырып: Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйенің қалыптасу кезеңінде (1920-1939 ж.ж.)
Жоспары:
1. Қазақ кеңестік мемлекеттілігінің құрылуы
2. Қазақстандғы ЖЭС және оның қорытындылары
3. Өлкедегі Кеңестік мемлекет құрылысы
4. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру – Қазақстан шаруаларының трагедиясы
5. Индустрализациялау: сипаты, қарқыны, масштабы
6. Қоғамдық-саяси ситуация.
2. Жаңа экономикалық саясат және оның қорытындылары: Әскери коммунизм саясаты азамат соғысы кезiнде армияның қажеттiлiгiн қамтамасыз ету мақсатын шешкенiмен өнiм өндiрушiлердiң экономикалық ынтықтығын жойып жiбердi. Сондықтан Кеңес үкiметi бұл саясатты азамат соғысы аяқталар аяқталмастан жаңа экономикалық саясатпен алмастырды. Жаңа экономикалық саясат бойынша азық-түлiк салғыртын азық-түлiк салығымен алмастырды. Еңбек ету әркiмнiң өз қалауына берiлдi. Көлiк мiндеттiлiгi өзгердi, ендi әркiм өз еркiмен пайда табу үшiн жүк таситын болды. Еркiн сауда енгiзiлдi, өнiм өндiрушi өндiрген өнiмнiң өз қажетiнен артылғанын базарға шығарып сатып пайда табуға мүмкiндiк алды. Аталмыш шаралар өнiм өндiрушiнiң экономикалық ынтықтығын арттырды. Бұл өнiмнiң молаюына әсер еттi. Әрбiр өнiм өндiрушiнiң ынтықтығы артып өнiмнiң молаюы бүкiл елдiң экономикасын жандандырды.
Экономикалық ынтықтықтың артуы каптиалистiк қатынастарды тудырды. Сауда, алыпсатарлық, базар дамыды, нарықтық қатнас қалыптаса бастады. Бұл Кеңес Одағына, социализмге қауiптi көрiнiс едi. Сондықтан Кеңес үкiметi ұзамай жаңа экономикалық саясаттың арығарай өрiстеуiне тыйым салып экономиканы бiр орталықтан жоспарлы түрде басқаратын қатал жүйенi енгiздi.
20–шы жылдары жаңа экономикалық саясат ұзақ уақытқа бағытталған саяси стратегия есебінде қабылданды. Елді индустрияландыру, шаруаларды кооперацияландыру, халықтың материалдық әл-ауқаты мен мәдени дәрежесін көтеру сияқты үлкен проблемалар осы саясат шеңберінде шешіледі деп саналды.
Шаруалар кооперациясы мемлекеттік қысым күшімен емес, экономикалық тиімділік шарттарын сөзсіз орындау арқылы жүзеге асатын эволюциялық процесс ретінде қаралады. Кооперация, басқа да шаруашылық ұйымдардың баламалы әдістерімен бєсекелі күрес барысында айрықша көзге түскен экономикалық артықшылықтарға шешуші ынталандыру рөлін тапсыратын.
Жаңа экономикалық саясатқа бағыт алу тікелей «тәркілеуге» жол бермейтін, өйткені ол іс жүзінде дербес қожайындарды экспроприяциялау –еркінен тыс мал-мүлкінен айыру болып табылады. Н.Бухарин, Н.Рыков, М.Томский бастаған Жаңа экономикалық саясаттың жақтаушылары, бұл мєселе жөнінде экономикалық және құқықтық реттеу механизімі бєрінен де пєрменді болуы мүмкін деп есептеді. Жаңа экономикалық саясаттың алғашқы жылдарының тєжірибесі оның мүмкін екенін дєйектеп берді.
Кооперация индустрияландыру ісімен өзара байланыста қаралды. Қоғамға реформа жасаудың жаңа экономикалық саясаттың моделіндегі принципті бір жєйт, индустрияландыру да, кооперация да өзіндік мєні бар мақсат деп қаралып қана қоймай, халықтың материалдық єл-ауқаты мен мәдени дәрежесін арттыруға жеткізетін фактор ретінде қаралады, мұның өзі социалистік басты критериі деп түсінілді.
Алайда 20-шы жылдардың аяқ кезінде жаңа экономикалық ойлау шеңберінде қалыптасқан шынайы бағыт түбірінен өзгереді. Басты приоритет - ең зәру көкейкесті мақсат индустрияландыруды қызу қарқынмен жүргізу деп жар салынды. Индустрияландыру қам қарекетін қамтамасыз ететін қорды жинауды шаруалар қауымын тікелей және жанамалап экспроприяциялау есебінен жүргізу көзделген болатын. Бірақ бұл мемлекет өндіріс құралын тотальді түрде озбырлықпен ауыздықтап алған кезде ғана жүзеге асар еді, мұны шаруалардың аса қуатты қарсылығын тудырған астық дайындаудың күшпен жүргізілген әдісі айқын көрсетті. Ал, бұл мақсат мемлекеттендірілген колхоз жүйесін жасау арқылы яғни ұжымдастыруды жаппай өткізу арқылы іске асырылды, мұның өзі өнім өндірушілерді өндіріс құралынан да, өндірістің өзі мен өнімді бөлуден де толық шеттету деген сөз еді.
Шын мєнінде өнеркєсіп өндірісін «жұмсақ» (қоғамның жанын барынша қинамай) модернизациялау идеясы индустрияландыруды мейлінше қарқындата өткізу бағытымен ауыстырылды. Экономикалық спонтанды процесс ретінде жүргізілетін кооперациялау ісі мемлекет бағыттап отыратын күшпен ұжымдастыру шарасына орнын берді. Ал, бұл шара-шаруа қауымының игілігін ойлаудан тумады, тек индустрияландыру процесін қамтамасыз ету мақсатын ғана көздеді.
Патшалы Ресейдiң жер саласындағы саясатының салдары қазақ халқы үшiн өте ауыр болды. Бұл жағдай кеңес үкiметi орнаған соң да оңалмады. 1921 жылы ҚАССР-ның Орталық Атқару Комитетi жердi мемлекеттiк қор деп жариялады. Бұл шешiм бойынша жердi өз бетiмен меншiктенуге, сатуға, сатып алуға тыйым салынды. Дегенмен бұл шара қазақтардың жер саласындағы теңсiздiгiн жоя алмады.
1921 жылы Қазақстан Орталық Атқару Комитетi қоныс аудару басқармасының қарамағындағы игерiлмеген жерлер, помещиктер мен кулактардың жерлерi, нормалардан артық жерлердi қазақтарға қайтарып беру туралы декрет қабылдады.
3. 1921-1922 жж. Жер-су реформасы: Жер-су мәселесiн түпкiлiктi шешу үшiн 1921 ж. Жетiсу, Сырдария облыстарында жер су реформасы жүрiлдi. Оңтүстiкте суармалы егiстiк болғандықтан жер мен судың маңызы бiрдей едi. Сондықтан реформа бойынша жердi ғана емес, суды да баяу қажет болды. Бұл реформаны ұйымдастыру Сұлтанбек Қожановқа жүктелдi.
Реформаны жүргiзу үшiн жергiлiктi жерлерде қосшы одағы құрылды. Осы одақтың көмегiне сүйенген қазақтар өздерiнiң бұрынғы жайылым, егiстiк жерлерiн қайтарып алды. Жер су реформасы 1922 жылы аяқталып тек Жетiсуда қазақтар 460 мың десятина жер алды.
Жер-су реформасын ұйымдастырған С.Қожанов жер мәселесiн шешу үшiн орыс шаруаларын, кулактарды керi қоныстандыруды ұсынды. Бұл үлкен дау туғызды. Москвадан арнайы комиссия келiп орыс кулактарының талабын қолдады. С.Қожановқа кейiн «Қожановшыл» деген айып тағылды.
Дегенмен жер су реформасы қазақ халқына өз нәтижесiн бердi. Патша үкiметiнiң тұсында жерлерiнен айырылған қазақтар оның бiразын болса да қайтарып алды.
Түркiстан автономиялық республикасының Орталық Атқару Комитетiнiң төрағасы Т.Рысқұлов 1920 жылы Орта Азия мен Ресейдi мекендеген түрiк тектес халықтардың басын бiрiктiрiп түрiк республикасын құру, осы халықтардың өкiлдерi мүшесi болатын түрiк коммунистiк партиясын құру туралы идея көтередi. Оның мақсаты түрiк халықтарының басын бiрiктiрiп оны осы халықтар тұрғысында шовинистiк саясат ұстанып отырған Кеңес үкiметiне қарсы қою едi. Түрiк тектес халықтардың басының бiрiгуi Кеңес үкiметiне қауыпты едi. Сондықтан Коммунистiк партия, Кеңес үкiметi Т.Рысқұловтың бұл идеясын қабылдамай тастады да, оның алдағы уақыттарда да жүзеге асу жолын кесудi ойлады. Бұл 1924 жылы жүргiзiлген межелеу саясатының негiзгi мазмұны болды. Бұл саясат арқылы Кеңес үкiметi бiр республикаға бiрiгiп отырған халықтарды бiрнеше республикаға бөлiп оларды ыдырату саясатын жүргiздi. Өзбекстанды одақтас республика жасады, қалған үш халықты /қырғыз, түрiкмен, тәжiк/ автономиялық республика, облыс жасап бiреулерiн Өзбек ССР-на, бiреулерiн РСФСР-ға қаратты. Кеңес үкiметi бұл саясатты жүргiзгенде коммунистiк партия әрбiр ұлтқа өз мемлекеттiгiн құрып берiп отыр деп түсiндiрдi. Бұл мемлекеттер сол халықтардың шын мәнiндегi тәуелсiз мемлекетi бола алмағаны, Кеңес үкiметiнiң межелеу саясатының мақсаты түрiк тектес халықтардың басын бiрiктiрмеу, керiсiнше оларды өз ара ажырату болғаны айқын. Межелеу кезiнде бұрын Түркiстан АССР-ның құрамында болған екi облыс -Жетiсу мен Сырдария облысы Қазақ АССР-на қосылды. Экономикасы салыстырмалы түрде жоғары дамыған, халқының көпшiлiгi қазақтардан құрылатын екi облыстың қосылуы Қазақстанға тиiмдi болды. Ресей оның есесiне Қазақстанның бiраз жерiн өзiне қосып алды.
4. 1928 жылы Қазақ АССР Орталық Атқару Комитетi байлар мен кулактар шаруашылығын тәркiлеу туралы декрет қабылдады. Байлар деп мал шаруашылығымен, кулактар деп егiншiлiкпен шұғылданғандарды айтып отыр. Барлық малды iрi қараға шаққанда көшпелi аудандарда 400, жартылай көшпендi аудандарда 300, отырықшы мал шаруашылығымен шұғылданған аудандарда 150 iрi қара малы барлар байлар деп тәркiлендi. Сонымен бiрге бұрынғы сұлтандар, болыстар тәркiлендi. Тәркiленген байларды басқа аудандарға жер аударуға тиiс болды. Қазақстанда 696 iрi байлар тәркiлендi, олардан 145 мың iрi қара алынды. Тәркiленген малдарды құрылып жатқан колхоздар мен кедейлерге бөлiп бердi, қазақ байлары мен қатар 3123 кулактардың жерi тәркiлендi.
Байларды тәркiлеу кезiнде көптеген қателiктер, бұрмалаушылықтар орын алды. Феодал деп атауға болатын iрi байлармен қатар бiраз ауқатты шаруалар тәркiлендi. Байларды жер аудару туралы шешiм қабылданғанда үкiмет олардың алда жүрiлуге тиiс ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға кесiрi тиедi деп есептеп тәркiленген байларды басқа аудандарға жер аудармақ болды. Байларды тәркiлеу жұмысын жергiлiктi жерлерде ұйымастырған саяси басқарманың адамдары олардың бiразын шөл, шөлейт жерге апарып тастады. Олар Кеңес үкiметiне қарсы қарулы көтерiлiске шықты. Қазақстанның бiраз аудандарында болған көтерiлiске қарапайым халық та қатысты.
Көп өнiм бере алатын iрi шаруашылықтарды тәркiлеу ел экономикасына көп зыян әкелдi. Байлардан тәркiленген малдардың көпшiлiгiн колхозшылар, кедейлер өсiрмедi, күнделiктi азық-түлiкке пайдаланды. Сөйтiп байларды тәркiлеу саяси тұрғыдан да, экономикалық тұрғыдан да нәтиже бермедi.
Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру және оның трагедиялық салдары:
Кеңес Одағының Коммунистiк партиясының ХVІІ сьезi Кеңес Одағында ауыл шаруашылығын ұжымдастыру туралы шешiм қабылдады. Қазақстанда ауыл шаруашылығын ұжымдастыру 1929-1932 жылдары жүрiлдi. Ауыл шаруашылығын ұжымдастырғанда партия және Кеңес үкiметi бiрнеше мақсат қойды.
Осы кезде Кеңес Одағында өнеркәсiп мемлекеттiк меншiкте болды да ауыл шаруашылығында жеке меншiк үстем болды. Меншiктiң екi түрiнiң арасындағы қайшылықты жою ұйымдастырудың негiзгi мақсатының бiрi болды. Екiншiден, КОКП мен Кеңес үкiметi ауыл шаруашылығын ұжымдастыру, ұжымдасқан еңбектiң нәтижесiнде еңбек өнiмiн жоғарлатып халықтың тұрмыс күйiн жақсартпақ болды. үшiншiден, ауыл шаруашылығындағы жеке меншiктi жойып ауыл шаруашылығынан алынатын өнiмдi үкiмет қолына топтастыру арқылы елдi индустрияландыруға қор жинамақ болды. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру саясатын жүргiзгенде көтерген мақсаттардың iшiнен жоғарыда айтқандардың бiрiншi, үшiншiсi орындалып, екiншiсi орындалмады, нәтиже бермедi. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру еңбек өнiмiн арттыру мақсатын шеше алмады. өжымдастырғаннан соңғы 70 жылда Кеңес одағында, соның iшiнде Қазақстанда егiстiк өнiмi өспедi, мал басы азайды.
Ауыл шаруашылығын ұйымдастырудың нәтижесiнде ұжымдық меншiкке сүйенген колхоз, мемлекеттiк меншiкке сүйенген совхоз деп аталатын шаруашылықтың екi түрi орнады. өжымдық меншiк келе келе мемлекеттiк меншiктiң бiр түрiне айналды.
Мал шаруашылығын ұжымдастырудың өзi қате саясат болды, сондай саясатты жүзеге асырғанда көптеген бұрмалаушылықтар мен қателiктер орын алды. Кеңес Одағында 1920-1940 жылдары социализм орнату мақсатында жүзеге асырылған iрi-iрi экономикалық өзгерiстердiң iшiнен нәтиже бермегенi ауыл шаруашылығын ұжымдастыру болды. Бұл шара сонымен бiрге қазақ халқына ауыр зардап әкелдi. Қазақ халқы жанынан, малынан айырылып қалды. Ұжымдастыру барысында жiберiлген қателiктер мен бұрмалаушылықтар:
1. Ұжымдастыру Кеңес Одағында, Қазақстанда халықтың өз еркiмен емес, күшпен, әкiмшiлiк әдiспен жүрiлдi. Колхозға кiрмегендердi барлық жағынан қыспаққа алды, олардың сайлау еркiн жойды, жер-су, жайылыммен, салықпен қысты, бай, кулак деп тәркiлеймiз, жер аударамыз деп қорқытты. Осылардың салдарынан колхозға күшпен кiргендер көп болды, олардың колхозды көркейтуге пайда келтiрмейтiнi белгiлi.
2. Ұжымдастыру халықты күшпен отырықшыландырумен ұштастырылды. Отырықшыландыру тәрiздi күрделi мәселенi қазақтың киiз үйлерiн бiр жерге жинап көше-көше етiп тiгумен шешпек болды. бiр жерге топтасқан мал сол жерлердiң шөбi бiткенде жаппай қырылды.
3. Ұжымдастыруды жүргiзгенде ұжымдасқан шаруашылықтың серiктестiк тәрiздi қарапайым түрiнен бастап халықты бiрiккен еңбеңкке үйретiп оның артықшылығына олардың көзiн жеткiзу қажет едi. Iс жүзiнде бiрiккен шаруашылықтың колхоз, коммуна тәрiздi жоғарғы түрлерiн таңдады.
4. Ұжымдастыруды мемлекетке ет дайындау науқанымен қоса жүргiздi. Ет дайындау мiндетiн орындамағандар қатал жазаланды. Егiн екпейтiн көшпендi қазақтардан астық салығын алды. Аталмыш қателiктер қазақ халқына ауыр зардап әкелдi.
Ауыл шаруашылығын, әсiресе мал шаруашылығын ұжымдастыру саясаты, бұл саясатты жүзеге асыруда жiберiлген қателiктер мен бұрмалаушылықтар қазақ халқына аса ауыр зардап әкелдi. Бiрiншiден қазақ халқы малынан айырылып қалды. 1929 жылғы 40 млн. малдан 1932 жылы 5-ақ млн. мал қалды.
Екiншiден, қазақ халқы бұрын соңды болмаған ашаршылыққа ұшырады. 1926 жылғы санақ бойынша Қазақстанда 5,8 млн. қазақ болған едi, 1933 жылы 2,5 млн қазақ қалды. 2 млн. қазақ аштан қырылды. 1,3 млн. қазақ басқа жаққа көшiп кеттi. Сөйтiп қазақ мемлекетi малының 88 пайызынан, халқының 60 пайызынан айырылып қалды. Қазақ халқының басына түскен бұл оқиғаның зардабы Ақтабан шұбырынды оқиғасымен пара-пар болды. Көптеген өлкелер, соның iшiнде қазақ халқының алтын бесiгi Сарыарқа өлкесi қаңырап бос қалды. Қазақтың талай әулетi құрып кеттi. Аштан қырылған халықтың орны 35 жылдан соң ғана толды. Бұл қайғылы оқиғаның көп себептерi бар. Негiзгi себеп коммунистiк партияның, оның жергiлiктi өкiлдерiнiң мал шаруашылығын ұжымдастыру туралы қате саясаты, сол саясатты жүзеге асырғанда жiберiлген қателiктер болды. Қазақстанда бiрiншi басшы болып iстеген Голощекин қазақтардың жаппай құрылып жатқанын естiгенде бұл қазақ ауылындағы тап күресi, қазақтың бiзге жақтастары қалып тап жаулары құрыйды деп мәлiмдеген. Қазақтар жаппай қырылып жатқанда Кеңес үкiметi шет елге валютаға астық сатып отырды.
Қазақ зиялылары қолдан келген шарасын iстедi. Т.Рысқұлов РСФСР үкiметiнiң төрағасының орынбасары ретiнде ашаршылыққа ұшырағандарға көмек ұйымдастырды. Т.Рысқұлов және басқалар Сталинге, Голощекинге хат жолдап ашаршылықтың ащы шындығын ашып көрсеттi. Кеңес дәуiрiнде қазақ халқының басына түскен ауыр хал-ахуал жасырын ұсталды. Қазақстан тәуелсiздiк алған соң ғана бұл қайғылы оқиғаның бет пердесi ашылды.
5. Кеңес Одағында 1920-1940 жылдары елдi индустрияландыру саясаты жүзеге асырылды. Бұл саясат өз нәтижесiн бердi. Кеңес Одағының Ұлы Отан соғысында жеңiске жетуiнiң негiзгi себебiнiң бiрi елдi индустрияландыруда қол жеткiзген жетiстiктер едi.
Индустрияландыру Қазақстанда да жүрiлдi. Қазақстандағы индустрияландыру Түркiстан-Сiбiр темiр жолынан басталды. 1927 жылы көктемде бiр жағы Семейден, екiншi жағы Луговая станциясынан басталған Түркiсиб темiр жолы 1929 жылы жазда Алма-Атада түйiстi. өзындығы 1445 км бұл жол Қазақстанды табиғи байлығы мол Сибирь өлкесiмен, Батыста Кеңес Одағының Орталық бөлiгiмен, Европа елдерiмен жалғастырып Қазақстанның оңтүстiк және Шығыс бөлiгiнде өндiргiш күштердiң дамуына маңызды роль атқарды.
Индустрияландыру барысында Ақтөбеде тыңайтқыш комбинаты, Балқаш мыс қорту заводы, Шымкент қорғасын заводы орнады. Қарағандыда өндiрiстiк жолмен көмiр өндiру басталып, Қарағанды Сiбiр темiр жолына қосылды. Бiрнеше ет комбинаттары, қант заводтары салынды. Сондай-ақ мұнай, түстi металлургия саласында бiраз өндiрiс орындары салынды, жұмысшы табы қалыптасты.
Кеңес Одағындағы индустрияландыру негiзiнен орталық аудандарды қамтыды да шет аймақтар, соның iшiнде Қазақстан сол орталықтың шикi зат базасы болып қала бердi. Соғысқа дейiн Қазақстанда машина жасау қолға алынбады. Халық тұтынатын тауардың 80-90 пайызы басқа жерден әкелiндi. Қазақстанда тұңғыш машина жасау заводы соғыс кезiнде батыстан көшiрiлiп келген завод негiзiнде 1946 жылы iске қосылды. Бұл қазiргi Алматыдағы ауыр машина жасау заводы /АЗТМ/ едi.
6. 1920-40 жылдары Қазақстанда Сталиндық-Голощекиндiк қатал әкiмдiк-әмiршiлдiк жүйе қалыптасқанына қарамастан қазақ зиялыларының алдынғы қатарлы өкiлдерi ұлт мүддесi үшiн күрестi жалғастыра бердi.
Қазақ халқының ұлттық тәуелсiздiгi үшiн Алаш қайраткерлерi қажырлы күрес жүргiздi. Алаш қайраткерлерiн Кеңес үкiметi құғын сүргiнге ұшыратқан соң күрескерлердiң келесi легi тарих сахнасына келдi. Қазақ халқының ұлт мүддесi үшiн күрестi С.Қожанов, С.Садуақасов, Т.Рысқұлов және т.б. қайраткерлер жалғастырды.
С.Қожанов 20 жылдары патша үкiметi орыс шаруалары мен кулактарына тартып берген қазақ жерлерiн иесiне қайтару үшiн күресiп ұлтшыл, қожановшыл деген ат алып қудаланды.
С.Смагулов 30-жылдары қазақ байларын қанаушы деп тәркiлеуге қарсы болып, оларды экономикалық әдiстермен қыспақтау, коммунистiк идеяны түсiндiру арқылы социализм жолына өткiзуге болатынын дәлелдеп ұлтшыл, садуақасовшыл деген ат алып қудаланды.
Т.Рысқұлов РСФСР үкiметi төрағасының орынбасары қызметiн атқара жүрiп отызыншы жылдары ашаршылыққа ұшыраған қазақтарға көмек ұйымдастыруға көп күш жұмсады, екiншiден ол үкiмет басшыларына хат жазып қазақ халқының ашаршылыққа ұшырауына әкеп соққан қателiктер мен бұрмалаушылықтарды әшкерлеп оларды түзетудi талап еттi.
Аталған үш қайраткерлерден басқа да зиялы қауым өкiлдерi қазақ халқының ұлт мүддесi үшiн әртүрлi әдiстермен, жолдармен күрестi. Мүндай қайраткерлер кеңес дәуiрiнде бұржуазияшыл-ұлтшыл делiнiп қудаланды.
Қазақстандағы саяси қуғын-сүргiн 1929 жылдан басталды. Осы жылы Қазақстанның бiрiншi басшысы И.Голощекин Алаш қайраткерлерiне Кеңес үкiметiнiң кешiрiм жасағанына қарамастан олардың бiр тобын, 1932 жылы екiншi тобын соттатып жiбердi, оларға буржуазияшыл-ұлтшыл, контреволюционерлер деген айып тағылды.
Бүкiл Кеңес одағы сияқты Қазақстанда да жаппай саяси қуғын-сүргiн 1937-38 жылдары жүрiлдi. Отызыншы жылдардан қалыптса бастаған әкiмдiк-әмiршiлдiк жүйе, ел өмiрiнде жүзеге асырылған өзгерiстер кезiнде жiберiлген бұрмалаушылықтар мен қателiктер бұ қарсыластарды, оппозицияны туғызбай қоймады. Бұл Сталиннiң жеке билiгiне қауiп төндiрдi. Сталин олардан құтулудың жолын iздедi. Осы жылдары Сталин Кеңес Одағы социализмге қарай iлгерiлген сайын тап күресi күшейе бердi деген қағида ұсынды. Осы кезде Кеңес Одағында қанаушы тапқа жатқызуға болатындар түгел жойылған едi. Қоғам тек жұмысшы, шаруа, интелигенöиядан құралды. Сондықтан тап күресi күшеюi мүмкiн емес едi, бiрақ халық Сталинның айтқанына сендi. Екiншi жағынан халықаралық жағдай шиеленiсiп Кеңес Одағына қарсы күштер бас көтере бастады, осындай жағдайда тәртiптi қатайтып, демократияны шектеуге тура келдi. Сталин аталған жағдайларды жаппай саяси репрессия жүргiзуге пайдаланды. Адал коммунистер, қайраткерлерге халық жауы, шет ел тыңшысы деген жала жабылды. Жаппай репрессия жүргiзушi КГБ ұйымдары. Олар заң бұзды, үштiк дегендердi құрып айыпталғандардың тағдырын соттан тыс шештi. Кеңес Одағында бiрнеше он миллиондаған адамға саясти қылмыс тағылды.
Қазақстанда 110 мыңдай адамға бұржуазияшыл-ұлтшыл, шет ел тыңшысы деген айып тағылып, сотталды. Олардың iшiнде Алаш қайраткерлерi партия, кеңес ұйымдарының басшы қызметкерлерi, ақын-жазушылар, ғалымдар және т.б. болды. Бұл адамдар елуiншi жылдары түгелдей ақталды.
Бақылау сұрақтары:
ЖЭС қай жылдары жүзеге асырыла бастады?
қазақ байларын тәркілеу туралы шешім қай жылы қабылданды?
1931-33 жж. ашаршылық жылдарында қанша қазақ қаза тапты?
Қазақ интеллигенциясының аштыққа қарсы күресін қалай сипаттайсын?
Қазақстандағы ұжымдастыру саясатын жүзеге асыру барысында қандай қателіктерге жол берілді?
Әдебиеттер тізімі:
Қазақстан тарихы. Очерк. А., 1994
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997
Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. А., 1992
Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. А., 1997
Омарбеков Т. Зобалаң (1929-1931жж.) А., 1994
№25 лекция
Тақырып: Қазақстан 1941-1945ж.ж. Ұлы Отан соғысы дәуірінде
Жоспар:
Соғыстың басталуы, оның сипаты, Қазақстандықтар майданда
Қазақстанның адам және экономикалық ресурстарын жауға соққы беруге мобилизациялау
Майданға бүкіл халықтық көмек
Лекция мақсаты: ІІ-ші дүниежүзілік соғыстың басталуы, оның Қазақстанға әсерін, соғыс майданындағы қазақтардың ерлігін, қазақстанның жеңіске қосқан үлесін түсіндіру
Лекция мәтіні:
1. Соғыстың басталуы, оның сипаты, Қазақстандықтар майданда: Германия 1941 жылы маусым айының 22-де Кеңес Одағына қарсы соғыс ашып аз уақыттың iшiнде елдiң батыс бөлiгiн жаулап алады, Ленинградты қоршады, Москваның маңына 20 км. жақын келдi. Қызыл Армия соғыстың бастапқы кезiнде жеңiлiске ұшырады, мұны сәтсiздiк деп атайды.
Кеңес үкiметi кезiнде Қызыл Армияның сәтсiздiгiн Кеңес Одағының соғысқа дайындала алмағанымен, Батыс шекараға әскер топтастырып үлгiрмегендiгiмен, соғыстың болатын уақытын бiлмегендiгiмен т.б. түсiндiрдi. Мұндай себептердiң болғанын жоққа шығаруға болмайды. Дегенмен сәтсiздiктiң бас себебi Сталин бастаған басшылықтың ұстанған қате бағытына байланысты болды.
Кеңес Одағының әскери доктринасында елеулi қателiктер болды. Әскери мамандардың /мәселен Тухачевский/ бұл соғыс мотор соғысы болатыны, сондықтан армияның техникалық бөлiмдерiн нығайту туралы ойлары ескерiлмедi, Армия басшылары атты әскерге сенiм артты. Соғыс алдында ғана немiстерден кем түспейтiн, кейбiр жағынан олардан артық Т-34 танкi мен ИЛ-2 штурмовигi сияқты кеңес инженерлерi жасаған техникалар топтап өндiрiлмедi.
1937-38 жылғы қуғын-сүргiн Қызыл Армияға үлкен апат әкелдi. Талантты әскер басылары қудаланды, 40 мың офицер өмiрiмен қоштасты немесе бас бостандығынан айырылды. Армия басшылығына жаңа ғана училище бiтiрген жастар келдi.
Отан қорғау iсiн басқарып отырғандар немiстердiң шабуылын жасайтын уақытын өздерiнiң Германиядағы, Жапониядағы тыңшылары арқылы дәлме-дәл бiлiп отырды. Сталин мұндай мәлiметтердi арандатушылық деп есептеп соғысқа дайындықты жеделдету шарасын қолданбады. Сәтсiздiктiң мұнан басқа да себептерi бар. Аталмыш қателiктерге қарамастан Кеңес Одағының халқы күш бiрiктiрiп көп ұзамай немiстердiң шабуылына төтеп бере бiлдi.
Қазақстандықтар бүкiл кеңес халқы сияқты отан қорғауға аттанды. Қазақстанда жаңа әскери бөлiмдер құрыла бастады. Алғашқылардың бiрi болып 316-атқыштар дивизиясы құрылды. Қолбасшысы генерал Панфилов. 16-50 жастағы адамдарды әскери iске үйрету басталды.
Қазақстандықтар Москваның маңында ерлiкпен соғысты. 28 панфиловшылар жаудың 30 танкiсiн құртып немiстердiң шабуылын тоқтатты. 1941 жылғы Москва түбiндегi, 1943 жылғы Сталинград үшiн шайқас, Курск жанындағы шайқастарда қазақстандықтар ерлiкпен соғысты. Днепр маңындағы шайқаста 123 қазақстандық жауынгер Кеңес Одағының батыры атағын алды.
Қазақстандықтар партизан қозғалысына белсене қатысты. Украйна мен Белоруссиядағы партизан отрядтарында 3000 қазақстандық болды. 1945 жылы Берлин үшiн болған қырғын соғысқа қазақстандықтар белсене қатысты. Рейхстахқа жеңiс туын тiгуге лейтенант Қошқарбаевтың взводы, басқадай қазақстандықтар қатысты. Европаны азат ету және Берлин үшiн шайқасқа қатысқан 150 қазақстандықтар Кеңес Одағының батыры атағын алды.
Соғысып жатқан армия қатарына 1,2 млн. қазақстандықтар шақырылды. Қазақстанда жасақталған әскери құрамалардың iшiнен неғұрлым жақсы соғысқан 5 құрама гвардияшыл деген құрметтi атақ алды. Соғыста көрсеткен ерлiгi үшiн 500-дей қазақстандықтар Кеңес Одағының батыры атағын алды. Олардың iшiнде қазақ халқының даңқты қыздары М.Мәншүк, М.Әлия және екi реткi батыр болған 4 қазақстандық /Т. Бигильдинов, Луганский, Беда, Павлов/ және атақты командир Б.Момышұлы болды. 97 мың қазақстандық ордендермен, медалдармен марапатталды.
Соғысып жатқан армияны азық-түлiк, киiм-кешек, қару жарақпен қамтамасыз ету iсiне қазақстандықтар зор үлес қосты.
СССР-дың бiрқатар астық өндiретiн аудандарын немiстер басып алған жағдайда Қазақстан елдiң астықты ауданының бiрiне айналды. 1940-42 жылдар Қазақстанның егiс алаңы 1 млн. га-ға артты.
2. Қазақстанның адам және экономикалық ресурстарын жауға соққы беруге мобилизациялау:
1941 ж. Қырқүйекте Свирь өзенінің жағасында Петропавлдың 314 атқыштар дивизиясы Волховта, 310 Ақмола дивизиясы қазан-желтоқсан айларында Мєскеу түбінде атқыштар дивизиялары ұрысқа кірді қазақстандық қалған дивизиялар бригадалар мен полктер майдандағы армия қатарына 1942 ж. Кіргізілді. Ерекше міндет соғыстың соңғы нүктесін қою міндеті Кутузов орденді 150-атқыштар солдаттарының еншісіне тиді, бұл дивизия 1943 жыл аяғында Стирол Русса ауданында Қостанайлық 151 атқыштар бригадасының негізде жолақталған болатын Одерден Берлинге дейін шабуыл жасаудағы табыстары адам құрамының ерлігі үшін берілді. Ол Берлиндік деген құрметті атақ, ал жеңіс туын Рейхстаг төбесіне тіккен 756 атқыштар полкі Қызыл орденен алды. Дивизияның 15 жауынгері оның ішінде Қостанайлық И.Я.Сьянов, Кеңес одағының батыры атағына ие болды. Рейхстаг терезелерінің біріне бірінші қызыл ту тіккен лейтенант Р.Қошқарбаев дивизия штабы барлаушылар бөлімі бастығының көмекшісі капитан Б.В.Уперта взвод, командирі, кіші лейтенант А.Метов, минометші А.Бақтыгеров, пулеметші Л.Вицько, байналысшы К.Волчаев және басқа жүздеген жауынгерлер КСРО-ның ордендері мен медальдарын тақты.
Қазақстандықтар соғыстың қиыр шығыстағы соңғы ошағын қоюға да белсене қатысты. 9 тамызда 52 шекаралық отрядтардың капитал Г.Голубев бастаған тобы қысқа шайқаста Аргуни өзенінің жағасында 20 жапон солдатын жойып төрт солдатын тұтқынға алып атқыштар бөлімшелеріне жол ашты. Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерімен бастап-ақ қатарға мыңдаған қазақстандықтар шайқасқан кеңес жауынгерлрі барлық майдандарда фашистік басқыншыларға қарсы кескілескен ұрыс жүргізді. Кеңес қарулы күштері орасан зор қиыншылықтарды жеңе отырып төтеп берді күш жинап, жауды Москва түбінде алғаш рет ірі жеңіліске ұшыратты. Мұнда генерал майор М.В.Панфилов және полк комиссары А.С.Егоров қолбасшылық еткен дауқты 316-шы атқыштар дивизиясы ерлікпен шайқасты. Дивизия жауынгері жаудың танк бөлімдерінің құтырынған тегеурініне қаћармандықпен тойтарыс берді.
Осы топта болған ротаның саяси жетекшісі В.Г.Клочков бүкіл майданды шарлап кеткен. "Россия кең-байтақ бірақ шегінерге жер жоқ артымызда Москва" деген жолынды сөздерді айтты. 26 қазаннан 18 қарашаға дейін 316 атқыштар дивизиясының жауынгерлері жауға қарсы батыл да ерлікпен шайқасты. 18 қарашада дивизия командирі Чапаевшы ер жүрек генерал Панфилов ерлікпен қаза тапты. Москва үшін шайқаста М.В.Карпов қолбасшылық еткен атқыштар полкі мен аға лейтенант Б.Момышұлы басшылық еткен батальонның жауынгерлері ерекше табандылық пен қаћармандық көрсетті. Москва түбіндегі шайқаста ауынға айналған ерлігін отанының 316-шы атқыштар дивизиясын. 8-ші гвардиялық дивизия етіп, қайта құрып, қызыл ту орденінен наградтау арқылы атап өтті.
Дивизия жауынгерлердің өтініші бойынша дауқты командирінің есімінен аталатын болды. Отарас Руссадан холмте дейінгі "қарлы жорықтағы" батыл да шебер қимылдары үшін (1942 жылғы қаңтар-ақпан) дивизияға Ленин ордені берілді. Жауды Шығыс және Орталық Латвиядан құып шығуға белсене қатысқаны үшін 2 дәрежелі Суворов орденін алды. Бородино селосында неміс штабына басып кіріп, 5 неміс офицерінің көзін жайған тілеген Тоқтаровтың ерлігі жауынгерлердің есінде мєңгі сақталады. Оған қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының батыры атағы берілді.
Москва үшін болған шайқастарды еске ала келіп, Ұлы Отан соғысының аты аңызға айналған каћарманы, Кеңес Одағының батыры, белгілі жазушы Б.Момышұлы былай деп жазды. Біз кеңес адамдарымыз біздің жүрегіміз темір емес. Бірақ біздің кек отымыз қандай темірді де ерітіп, күйдіоік жібере алады. Біздің үрейді жеңетін ең күшті қаруымыз бар, ол - Отанға деген сүйіспеншілік. Ротаның саяси жетекші Мєлік Ғабдуллин басқарған автоматшылар жау танкісін жойып, өз бөлімшілерін қоршаудан алып шықты. Неміс фашистеріне қарсы ұрыстарда көрсеткен жауынгерлік ерлігі үшін Ғабдуллинге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Қазақстандық жауынгерлер Ленинград түбінде ерлікпен шайқаста Қазақстанда құрылған 310-шы атқыштар дивизиясы 1941 жылы 9 қырқүйектен бастап сєл кейінірек 314-ші дивизия Ленинградты қорғауға және оны қоршап алған неміс єскерлерінің құрсауын бұзуға белсене қатысты Гитлершілерге қарсы үздіксіз ұрыс сала отырып, Қазақстандық жауынгерлер жаудың адам күштері мен техникасын ауыр шығындарға ұшыратты. Олар Ленинград облысының 22 елді мекенін азат етуге қоршаудағы қаланың "үлкен жермен" тұрақты байланыс орнатып "өмір жолын" салуына қатысты. Ленинград үшін "шайқас" ауыр күндерінде партия ұйымдастырушысы Султан Бимағанбетов Александр Матросовтың өшпес ерлігін қайталады. Сол үшін оған қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Неводағы қала төңірегіндегі қоршауды бұзу жолындағы шайқастарда жауынгерлердің ұрыс қимылдарына 372-ші атқыштар дивизиясының 1236-ші атқыштар полкі 5-ші атқыштар дивизиясының ротасы бөлімше командирі Комсомолец Қайбағаров шебер басшылық етті. Оның бөлімшесі -делінген Волхов майданың 2-ші екпінді армиясы комсомол ұйымдарының жұмысы туралы басындамада, ілгері қарай тез жылжып дұшпанның сымтемір қоршауларынан бірінші болып жол салды, да взводты қоршап алды. Қойбағаров жолдас: "Неміс оккупанттарына өлім келсін Ленин қаласы үшін",- деп айқай салып взводтың басқа жауынгерлерін соңына ертіп, неміс тракшеяларына бірінші болып басып кірді" "Қазақстандық єскери құрамының үштен бірі Ленинград түбінде соғсты. Ораненбаум алғы шебінде 48-ші атқыштар дивизиясының атақты мергені Дүйсенбай Шыныбеков шайқасты. 314-ші дивизияның мергендер қозғалысын Солтүстік қазақстан облысындағы Степан Разин атындағы ауыл шаруашылық артилериясының бұрынғы жұмысшысы болға шайқаста дивизия командирі С.жылқышевта ерекше көзге түсті. Ленинград қоршауының аса қиын кездерінде оны қорғаушылар бүкіл Кеңес мемлекеті халықтары тарапынан қолдау жасалғанын үнемі сезіліп отырды.
3. Майданға бүкіл халықтық көмек: Тылдағылардың майданға көмегі, майдангерлердің жағдайын жақсартып қоймай, сонымен қатар олардың єскери жігерін көтерді. Соғыстың алғашқы күнінен бастап Қазақстан майданның бір арсеналы болды. Мұнда қарағанды көміршілері жігерлі жұмыс атқарды. Республика өзімен бірге басқарушы ролын сақтап қалды. ¤ндірісте мыс 38 процент, қорғасын 85 процент 1941-45 жж. Барлығы 460 завод, фабрика, шахта салынды. Ауыл шаруашылығында жұмысшылардың еңбек жағдайлары тез өзгерді.
Соғыстың алғашқы күндерінде-ақ жаңа құрамаларар мен бөлімшелерді жасақтау және жаттықтыру жөніндегі қызу жұмыс күндіз түні бір толастаған емес., қалалардан шет аймақтарда жауынгерлерді мылтық атуға үйрету үшін полигондар мен оқ ату тирлері шапшаң салынып жатты. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып 316-атқыштар дивизиясы жасақталды. Оның құрамында Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарының сонымен қатар Қырғызстанның еңбекшілеріде болды. Дивизия командирі болып, азамат соғысына қатысқан, генерал майор М.П. Панфилов тағайындалды. Қазақстанның єскери бөлімшелері негізінен жұмысшылардан колхозшылардан және интелегенциядан жасақтлды. Олардың шамамен єрбір алтыншы жауынгері мен командирі коммунист бүкіл құрамының 15-20 проценті комсомол мүшелері еді. Жасақталған єскери құрамалар єр ұлт өкілдерінен болды. Мєселен 316- атқыштар дивизиясының 40 проценті қазақтардан, 30 проценті орыстардан, қалғаны украин, өзбек, қырғыз, татарлардан құралды.
Ұлы Отан соғысы жылдарында майданға өз еркінше көмек беру кең көлемде жүргізілді. Майдан қорына 1943 жылы қазан айында 185,5 млн. сом және 193,6 млн сом шамасындағы облигацияға жетті. Ақтөбе облысы Нурманов совхозында Ш.Берсиев 1 га 202 ц астық алса, қызылорда облысы Шиелі ауданы Авангард совхозында Ы.Жақаев 1 га 172 ц. күріш алды. Қаскелең ауданы 3 интернационал совхозында Мұхамедиева 1 га 600 ц. қант қызылшасын алды. Мал шаруашылығындағы шопандар да еңбегін аяған жоқ. Ж.Мұхашев Жезқазған облысы Амангельді совхозының шопаны 100 қойға 180 қозы асырады. Гурьев облысы Жаңаталап колхозында Шугампова 1 мың жылқыны шығынсыз алып шықты. Қазақтаннан қару жарақ үшін 480 мың сом келді. Соғыстың алғашқы қысында көмектің негізгісі жылы киімдер болды. Республикадағы ұлттардын 2,5 млн. жылы заттар, сонымен бірге 11,5 мың жылы тон және 312 мың пар шұлық келді.
Қаћарман қамал Брестің қорғаушылары алғашқы ұрыстарда теңдесі жоқ ерлік көрсетті. Олардың ішінде қазақстандықтарда болды:
Саяси жетекші: В. Лобанов.
Қатардағы жауынгер: А. Мүсірепов.
Кіші сержант: Қ. Имамқұлов.
Зеңбірекші, пулеметші: Ғ.Жұматов. Ш. Шолтарев. Және басқалар Қазақстандықтар барлық майдан бағыттарында да сонымен қатар тылда да ерен ерлік көрсетті. 1941 жылыдң күзіне қарай жауынгерлер мен соғыс техникасының саны өсіп, ұрыстың тактикасы жағынан басым неміс єскерлері Прибалтиканы, Белорусияны, Молдовияны және Украинаның бір бөлігін жаулап алып, Ленинградпен Қырымды қоршады. Елге төнген қатерлі қауіп күшейді. Фашистердің штабында Мєскеуді алуды көздеген "Тайфун" опеияциясына єзірлік аяқталған болатын. Қыркүйекте "Орталық" армия тобының қуатты шабуылы басталды. Соққы бір мезгілде Мєскеудің солтүстігі мен оңтүстік батысына берілді. Осы зор қиян кескі шайқасқа жаудың 80-ге жуық дивизия оның ішінде 23 танк және моторлы дивизия қатысты.
15 қарашада Гитлершілер Мєскеуге "шешуші" шабуылға шықты. Жау астананың солтүстік батыс беткейіндегі негізгі соққысын 316-дивизия мен оның көршілері қазанның 25-нен бері қорғаныс шебінде тұрған төңіректен бастады. Ер жүрек панфиловшылар Дубосеково Разъезі түбінде теңдесі жоқ ерлік көрсетті. Саяси жетекші В.Ключковтың жолдастарына ққарап айтқан : "Ресей кең байтақ, бірақ шегінергек жол жоқ, артымызда Москва"-деген сөзі тарихта қалды. Жауынгер панфиловшылар ауыр шығынға ұшыраса да жаудың қаптаған танктерін ілгері жылжытпады. Қазақстандық жауынгерлердің ерлігі бүкіл кеңес солдаттарына ерліктің Отан үшін шыбын жанын құрбан етудің өшпес ерлігі болды. Мєскеу қиян кескі ұрыстарда батольон командирі аға лейтенант Бауыржан Момышұлының жеке басының ерлігі мен командирлік шеберлігі айқын көрінді . Волокаламск тас жолында өткен шайқастан кейін көп ұзамай ол полк командирі болып тағайындалды. 1943 жылы 33 жастағы полковник Б. Момышұлы Қазақстанда жасақталған 8-гвардиялық дивизияны басқарды. Қатаң идеологиялық тєртіп кезінде атақты жауынгердің қаћармандық ерлігі өз дәрежесінде бағаланбады. 1990 жылы қайтыс болғаннан кейін жұртшылықтың көп жылғы талабы орындалып Б. Момышұлына Кеңес одағының батыры атағы берілді
Қазақстандық екі 28 гвардиялық және 28 атқыштар дивизиялары Сталингрдтың солтүстік батысындағы ұрыстарға қатысты. 28 армияның жауынгерлері де Волга бойындағы қамалды қорғауға көмектесті, Элиста-Астрахан жолы арқылы Волга өзенінің төменгі сағасына өтуге тырысқан неміс , румын єскерлерінің жолын Орал қаласында жасақталған 152-атқыштар батольондары бөгеді. Астраханға шабуыл жасаудан бас тартты. "Красный Октябрь" және "Баррикада" зауыттарының поселкілерін сондай-ақ қаћарман қаланың орталық кварталдарының құрамында 10-12 процент қазақтар болған. 193-атқыштар дивизиясының полктары табандылықпен қаланы қорғады. Сталинград маңының солтүстік және батыс шептерін сондай-ақ қаланың солтүстік шетін қорғаған 124-атқыштар бригадасы солдаттар мен офицерлерінің үштен бірі қазақтар еді. Волга бойвндағв шайқаста 64- армияның құрамына Қазақстанда жасақталған 156-жеке көпір салу бригадасы кірді. 24- тамыздан 6-қыркүйек арасында жауынгерлер Волганың оң жағасына екі мыңға жуық содат пен офицерлерді, 1500-лей автомашинаны , 100-ден астам тракторларды, және де 70-ке жуық зеңбіректі судан өткізді. Осы мерзім ішінде олар өзеннің шығыс жағасына бес мыңнан астам жараланған жауынгерлер мен офицерлерді алып өтті. 1942 жылғы 19-қарашада Кеңес єскерлері мұқият єзірліктен кейін Волга мен Дон аралығында қарсы шабуылға шықты, жаудың қорғаныс шебін бұзып, оны барлық бағытқа шегіндірді. Генерал Паулюс армиясының шебін солтүстіктен бұзып өткен оңтүстік батыс және Дон майдандарының басқа бөлімдерінде де көптеген қазасқтандықтар шайқасты. Маңғыстау облысының бұрынғы колхозшысы автоматшы Сүйінбаев жалғыз өзі қалғанына қарамастан жау істен шығарған "К.В" танкісінің үстіне шығып алып, ндаған фашистерді талқандады
Қазақстандықтар соғысты жеңіспен аяқтау жолында белсене күресті. Ондай ерліктер тек майданда ғана емес, тылда да жүріп жатты.
Ұлы Отан соғысы жайлы жазылған еңбектер түсірілген фильмдер де жеткілікті бірақ єлі де болса жазылатыны да көп. Екінші дүние жүзілік соғыстағы Кеңес халқының жеңісі бүкіл єлімдек тарихта маңызы бар.
Адамзат Фашистік милитаристік диктатураның дүние жүзіне үстемдік жүргізу қаупінен сақталып қалды.
Ұлы Отан соғысы 1418 күн мен түнге созылды. Әр тәулікте бұл соғыс орта есеппен 14 мың 104 кеңес адамының өмірін қиып отырды. Әр сағатта 588, әр минутта10, єрбір секунд сайын 1 адам жер жастанып отырды.
Сталин Ұлы Отан соғысының шығынын 7 млн шамасында деп көрсеткен болатын, Хрущев 20 млн-н астам деп түзеді. Ал М.С. Горбачев 27 млн деп көрсетті. Шамамен олардың 410 мыңы қазақстандықтар ал 350 мыңдайы қазақтар болатын. Халқымыз басынан өткерген осынау сұрапыл соғыстың бар кезеңдерін дұрыс бағалай біліп, Берлинде аяқталған сапарды дұрыс көрсеткеніміз жөн болар. Бұл жолда қаншама қасіреттен кейін қолымыз жеткен жеңіске қазақ халқының қосқан үлесін баяндай алсақ келешік ұрпақ алдында арымыз таза, абыройымыз биік болар еді.
Бақылау сұрақтары:
ІІ-дүние жүзі соғысының бастапқы кезіндегі сәтсіздіктердің басты себептері?
Соғыстың алдындағы Кеңес үкіметінің жағдайы?
Ұлы отан соғысы жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы қандай болды?
Қазақстандықтардың соғысқа жәрдемін баяндаңыз.
Қазақстанда жабдықталған отрядтарды атаңыз.
Әдебиет тер тізімі:
Қазақстан тарихы. Очерк. А., 1994
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997
Қозыбаев М.К. Тарих зердесi. Алматы, 1998 т.1 т., 2
Аманжолов Қ. Түркі халықтарының тарихы. І, ІІ т. А., 2002ж.
Күзембайұлы А. Єбіл Е. История Республики Казахстана. Астана., 2000.
История Казахской ССР. Т. І, ІІ. А., 1979.
№26 Лекция
Тақырып:1946-1960 жылдардағы Қазақстан
Жоспары:
Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда(1946-1953жж.)
Қазақстан «Хрущев декадасы» жылдарында(1953-1964 жж.)
«Тыңның» экономикалық, экологиялық және әлеуметтік салдары
Лекцияның мақсаты: Қазақстанның Ұлы Отан соғысынан кейінгі саяси-экономикалық жағдайы, билік басына келген Хрущевтің жүргізген солақай саясатының нәтижесі, Қазақстандағы экологиялық проблемалар мен көп ұлттылықтың ерістеуі мәселесін баяндау.
Лекция мәтіні:
1. Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарды: Соғыстан кейiнгi жылдары Кеңес Одағының, оның iшiнде Қазақстанның ауыл шаруашылығы ауыр жағдайда болды. Елдiң астық қажеттiгiн егiншiлiк аудандары өтей алмады, мал басы өспедi, өнiмi ел қажеттiгiн өтей алмады. Мүның көптеген себебi бар. Олардың негiзгiсi соғыс ауыл шаруашылығына ауыр зыян тигiздi. Екiншi үлкен себеп ауыл шаруашылығындағы өндiрiстiк қатнастарының ескiруi болды. Колхоздарда егiс алаңы, мал колхозшыларының қауымдық меншiгi деп аталғанымен олар ол меншiктiң йесi емес едi. Жер мемлекет меншiгiнде болды да, мал да мемлекеттiң меншiгiнiң бiр түрiне айналды. Мемлекеттiк меншiкке ие болмады. Иесiз меншiк өспедi, оны талан таражға салу оңай болды. үшiншiден, ауыл шаруашылық өнiмдерiн мемлекетке мiндеттi түрде алуға байланысты қалыптасқан жүйе өзiн ақтамады. Ауыл шаруашылығында өнiм өндiру, оны мемлекетке дайындау жүйесi өнiм өндiрушiлердiң ынтықтығын тудырмады. Ауыл шаруашылық өнiмдерiн дайындау және сатып алу бағасы өнiмнiң өз құнынан төмен болды. Колхоздарда колхоз демократиясы бұзылды, колхозды басқару, өнiмдi жұмсау әкiмшiлiк орындарының қолына өттi.
Партия мен үкiметтiң орталық және жергiлiктi орындары бұл ауыр халден шығу үшiн бiрнеше шара қолданды. Мәселен осы жылдары колхоздарды iрiлендiру шарасы жүрiлдi, пайдасыз ұсақ колхоздарды арасынан қосып iрiлендiрдi. Колхоздарды совхоздарға айналдыру шарасын жүзеге асырды. Дегенмен бұлар күткен нәтижеге жеткiзбедi. Ауыл шаруашылығындағы ауыр жағдайдан шығудың жолы өндiрiстiк қатнасты жетiлдiру, яғни ауыл шаруашылығындағы өндiрiс құрал жабдығын /жер, мал, техника т.б./ йесiнiң меншiгiне беру едi. Бұл жолға ешкiм тәуекел ете алмады.
Ұлы Отан соғысының Кеңес Одағы халықтарының жеңiсiмен аяқталуы халық бұқараның рухани зор өрлеуiн туғызып энтузиязымын арттырды. Соғыста Кеңес Одағының халық шаруашылығы зор зыян шектi. Халықтың энтузиязымының арқасында соғыста бүлiнген халық шаруашылығын 1953 жылы қалпына келтiрдi, бұдан соңғы жылдары экономика арғарай дамыды.
Қазақстан майдан шебiнен ұзақ орналасқандықтан соғыстан халық шаруашылығы бүлiнбедi. Қазақстан Кеңес Одағының бүлiнген халық шаруашылығын қалпына келтiруге белсене қатысты. Батыс өлкедегi бүлiнген өнеркәсiп аудандары мен қалаларды қалпына келтiруге Қазақстаннан жұмысшылар жiберiлдi. Колхоз, совхоздарға мал жiбердi.
Соғыстан кейiнгi жылдары Қазақстан экономикасы, әсiресе, өнеркәсiп саласы дамыды. Қазақстан еңбекшiлерi бес жылдықта /51-55/ өнеркәсiптi дамытуда едәуiр табыстарға қол жеткiздi. Осы жылдары 200-ге жуық жаңа өнеркәсiп орындары iске қосылды. Осы жылдары Қазақстанда энергетика, металлургия, кен рудасы, көмiр, химия, машина жасау салалары дамыды. Түстi металлургия республиканың экономикасының жетекшi саласына айналды. Елдегi ең iрi объектiлердiң бiрi Қарағанды металлургиялық заводының /Қазақстан магниткасы/ құрылысы басталды. Қарағандыда оннан астам шахта iске қосылды. Алматы, Ақтөбе, Петропавл, Қарағанды қалаларындағы машина жасау заводтары жаңа станок, жабдықтар жасайтын болды. Өнеркәсiп орындарында өндiрiс процессiн автоматтандыруда, механикаландыруда елеулi табыстарға қол жеттi.
1943 жылғы Қазақстан ғалымдары соғыс жылдары орталықтан қоныс ауып келген Кеңес ғалымдарымен бiрлесiп, Қазақ ССР тарихы атты iргелi еңбектiң I томын шығарды. Кеңес Одағының республикаларының iшiнен бiрiншi болып Қазақстанның тарихы жазылды. Бүл Қазақстан ғана емес, Кеңес Одағының идеологиялық өмiрiндегi айтулы оқиға болды. Бұл еңбектi оқушы қауым, ғылыми көпшiлiк зор қуанышпен қарсы алды. Еңбек Сталиндiк сыйлыққа ұсынылады. Еңбекке сыйлық беру мәселесiн талқылағанда жекелеген ғалымдар бұл еңбек орыстарға қарсы жазылған деген пiкiр айтады. Еңбекте патша үкiметiнiң Қазақстанда жүргiзген саясатының отаршылдық сипаты туралы, бұл саясатқа қарсы күрескен Кеңесары бастаған қозғалыстың ұлт-азаттық сипаты, прогрессивтiк рөлi туралы екi мәселе бұл еңбектi орыстарға қарсы жазылған деп кiналауға негiз болады. Бұл екi қортындының авторы белгiлi қазақ ғалымы Е.Бекмаханов едi. Сондықтан оның жазған «Қазақстан ХХ ғасырдың 20-40 жылдарында» деген монографиясы сынға ұшырайды, оның бұл еңбегi көп жерде талқыланып буржуазияшыл-ұлтшылдық тұрғысынан жазылған деген қорытынды жасалады. Бекмаханов қуғынға ұшырайды. Осы кезде Қазақстан тарихнамасында Қазақстан Ресейге өз еркiмен қосылғаны туралы, оның прогрессивтiк маңызы туралы, Кеңесары қозғалысының монархистік, реакциялық сипаты туралы концепция орын алады.
Қазақ халқының өткендегi тарихи, әдеби мұрасына байланысты әдеби еңбек жазған ұлы жазушы М.Әуезов, ұлы ғалым Қ.Сатпаев тағы басқа зиялы қауымның өкiлдерi қудаланды. Идеология саласындағы аталмыш және басқадай бұрмалаушылықтар коммунистiк партия ұстанған партиялық, таптық саясаттың жемiсi едi.
2. Қазақстан «Хрущев декадасы» жылдарында(1953-64): 1957 жылы сол кездегi Кеңес Одағында бiрiншi басшы болған Н.Хрущев шаруашылық реформа енгiздi. Реформаның басты мақсаты бiр орталықтан басқарылатын жоспарлы экономикалық жүйенi өзгертiп экономиканы басқаруды жергiлiктi органдардың қолына беру болды. Халық арасында Хрущевтың атымен аталған бұл реформа бойынша экономиканы басқаруды жергiлiктi жерлердiң қолына беру мақсатымен экономика саласы бойынша құрылған министрлiктердi, мемлекеттiк жоспарлау комиссиясын таратып жергiлiктi жерлерде административтiк-экономикалық райондар құрылды. Бұл райондарда экономиканы басқаратын халық шаруашылық кеңестерi /совнархоз/ құрылды. Совнархоздардың қолына сол райондағы барлық шаруашылық объектiлерi берiлдi. Совнархоздар өз қарамағындағы шаруашылықтардың өнiм өндiру, оны сату мәселесiн өздерi шешетiн болды.
Қазақстанда облыстардың орнына 9 экономикалық-әкiмшiлiк район орнады. Бұл шараның нәтижесiнде шаруашлықты басқару жергiлiктi жердiң қолына өттi. Бүл әрбiр кәсiпорынның, әрбiр районның экономикалық ынтықтығын арттыруға, сөйтiп ел экономикасын дамытуға мол мүмкiндiк ашты. Осы реформаның нәтижесiнде 5-6 бесжылдық жоспар толық орындалды. 1964 жылы үкiмет басына келген Брежнев 1957 жылғы реформаны тоқтатып бiр орталықтан басқаратын жоспарлы экономикалық жүйенi қалпына келтiрдi. Бұл Кеңс Одағында экономикалық тоқыраудың басталуына әкеп соқты. Мүны сезген Кеңес Одағының Министрлер Кеңесiнiң төрағасы Н.Косыгин 1967 жылы жаңа реформа енгiздi. Ол жоспарлы экономика мен нарықтық экономиканың артықшылығын ұштастырып ел экономикасын тоқыраудан құтқаруды көздедi. Дегенмен Косыгин реформасы нәтиже бермедi де ұзамай тоқтатылды.
Соғыстан кейiнгi жылдары Кеңес Одағының, соның iшiнде Қазақстанның ауыл шаруашылығының артта қалуы 50-жылдардың басында, әсiресе, егiншiлiк саласында ерекше сезiле бастады. Кеңес Одағы өз астығымен қажеттiгiн қамтамасыз ете алмады. 1953 жылы одақ бойынша 31 млн. тонна астық өндiрiлдi, ал елдiң қажеттiгi 32 млн. тонна болды. Жетпегенiн шет елден сатып алды. Кең байтақ, құнарлы жерi бар Кеңес Одағындағы мұндай хал ахуалдың себебi, шешу жолы күрделi едi. СОКП бұл мәселенi тың игеру жолымен шешпек болды.
3. 1954 жылы көктемде болған СОКП Орталық Комитетiнiң пленумы Қазақстан, Сiбiр, Едiл бойы, Солтүстiк Кавказда 1954-1955 жылдары 13 млн. гектар тың жер игеру туралы шешiм қабылдады. Кейiн бұл меже 30 млн гектарға көтерiлдi. Тың жер игеруде Қазақстанның үлесi зор болды. 1956 жылы бүкiл одақ бойынша 29,7 млн. гектар жер жыртылды, соның 18 млн-ны Қазақстанның үлесiне тидi. Тың жер Қазақстанның солтүстiк бес облысында игерiлдi. Тың жер игеру Қазақстан үшiн де, одақ үшiн де өз нәтижесiн бердi. Тың жер игерудiң нәтижесiнде Қазақстанда егiншiлiк жердiң көлемi 36 млн. гектарға жеттi. Бұл одақтағы егiстiктiң 16%-не тең едi. Кеңес Одағының халқының 6 %-ын құрайтын Қазақстан бидайдың 20%ын, еттiң 10%-ын, жоғары сортты қатты бидайдың 60%-ын өндiретiн болды. Ауыл шаруашылығы жерiнiң әр адамға тиетiн орташа мөлшерi жөнiнен Қазақстан дүние жүзiнде бiрiншi орынға шықты, мұнда әр адамға 14 га жер келетiн болды. Қазақстан Одақ қоймасына 6 рет млрд пұт астық құйды. Тың игеруге жұмсалған қаржы 1977 жылы өтелдi. Тың игерудiң экономика, әлеуметтiк салаға тигiзген салдары да болды. Тың игеру Кеңес Одағында, соның iшiнде Қазақстанда экономика саласында белгiлi нәтиже бергенiмен оның зардаптары да аз болған жоқ.
Тың жер игеру шұғыл, асығыс жүргiзiлдi. Егiстiкке жарамсыз жерлер жыртылды, мал жайылымы азайып, мал шаруашылығына зыян әкелдi. Осының салдарынан игерiлген жерлердiң бiразы қуаңшылыққа айналды, көптеген өзен, көлдер жойылып кеттi. 50-жылдарының ақырында Қазақстанда 9 млн. га жер эрозияға ұшырады.
Тың игеру Қазақстанның ұлттық-этникалық бейнесiнiң өзгеруiне әсер еттi. Тың игеру кезiнде Қазақстанннан тыс жерде өмiр сүрiп отырған қазақтарды келтiру мүмкiндiгi туды, қазақ зиялылары сондай пiкiр де көтердi, бiрақ бұл пiкiр ескерiлмедi. Қазақстанға тың игеруге 1,3 млн басқа ұлттың адамдары келдi. Орталықтан 25 мың басшы қызметкер, 1,5 мың мұғалiм келдi. Олар жергiлiктi кадрларды ығыстырды. Жергiлiктi жерлердегi қазақ мектептер жабылды, мектептер жаппай орыс тiлiнде оқытты. Қазақ тiлiндегi газеттер жаппай жабылды. Мұндай көрiнiстерге интернационализм мен ұлттар достығының белгiсi, Қазақстан ұлттар достығының лабараториясына айналды деген лепiрме баға берiлдi. Осылардың салдарынан қазақ халқы өз республикасында азшылыққа айналды. 1959 жылғы санақта республика халқындағы қазақтардың үлес салмағы /табиғи өсуi жоғары болса да/ 8% кемiп, 30 пайызға түсiп қалды. Басқа ұлт өкiлдерiнiң үлес салмағы артты. Солтүстiк облыстардағы қазақтардың үлес салмағы республикалық орташадан көп төмен болды. Жер су, қала, қыстақ аттары орысшаланды. Аталмыш жағдайлар Қазақстан тәуелсiздiкке қол жеткiзген соң ғана оңала бастады.
Бақылау сұрақтары:
Тың және тыңайған жерлерді игеру саясатының нәтижелері.
Тыңайған жерлерді игеру саясаты Қазақстанда қалай жүргізілді?
Тың жерлерді игеру туралы қаулы қай жылы қабылданды?
Тың және тыңайған жерлерді игеру барысында Қазақстанның қай аймағы игерілді?
Қазақстанда Ұлы Отан соғысынан кейінгі мәдени даму қандай жағдайда болды?
1967 жылғы Косыгин реформасының мақсаты және нәтижесі?
СОКП Орталық Комитетiнiң пленумының шешімі бойынша Қазақстан, Сiбiр, Едiл бойы және Солтүстiк Кавказда 1954-1955 жылдарында қанша мил. гектар жер игерілуі қажет еді?
Әдебиет тер тізімі:
Қазақстан тарихы. Очерк. А., 1994
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997
Қозыбаев М.К. Тарих зердесi. Алматы, 1998 т.1 т., 2
Күзембайұлы А. Єбіл Е. История Республики Казахстана. Астана., 2000.
№27 лекция
Тақырып: 1960 жылдың екінші жартысы және 1991 жылдарда
Жоспары:
Қазақстан 1960 жылдың екінші жартысы мен 1980 жылдардың екінші жартысында
Қазақстандағы «қайта құру» саясаты
1986 ж. Алматыдығы демонстрация
Лекцияның мақсаты: 1960-1980 жылдардағы халықтың экономикалық жағдайы, тоқыраудан шығатын жол іздеу, билік басына Горбачевтің келуі және қайта қүру саясаты, оның мақсаты мен нәтижесін анықтау. 1986 ж. Алматыдағы демонстрацияның шынайы беттерін анықтап, тарихи бағасын беру.
Лекция мәтіні:
1. Қазақстан 1960 жылдың екінші жартысы мен 1980 жылдардың екінші жартысында: Кеңес Одағында ел өмiрiнiң барлық саласын қамтыған тоқырау 1960 жылдардың ортасынан басталып 80 жылдардың ортасына дейiн жалғасты. Тоқырау деп ел экономикасының ешбiр өзгерiссiз тоқтап қалғанын емес, экономикалық даму қарқынының жылдан жылға құлдырап келіп, 1980 жылдардың ортасында терең кризиске әкелгенi айтылады.
Кеңес Одағы бойынша өнеркәсiп өнiмiнiң жылдық өсiмi 1961-70 жылдары орта есеппен 8,7 пайыз болса, 1981-1985 жылдары 3,7 пайыз болып құлдырады. Мұндай көрiнiстi Қазақстан экономикасынан да байқауға болады. 81-86 жылғы бес жылдық жоспарды Қазақстанның әрбiр 4 кәсiп орны орындамады, 1986 жылға дейiнгi 9 жылдың iшiнде орнаған 334 кәсiпорынның тең жартысы нормативтiк қуатына жетпедi. Мүндай көрiнiстi Қазақстан экономикасының басқа саласынан, оның iшiнде ауыл шаруашылығынан да байқауға болады.
Тоқырау саяси салада болды. 30-жылдардан қалыптаса бастаған әкiмдiк-әмiршiлдiк жүйе тоқырау жылдарында күшейе түстi. Демократия дамымады, үкiмет билiгi халықтың қолынан партияның қолына өттi. Конституцияда көрсетiлген азаматтардың құқығы бұзылды, Кеңес Одағында басқаша ойлаушылар қудаланды, сөз, баспасөз бостандығына қатал цензура қойылды.
Әлеуметтiк-рухани салада да тоқырау көрiнiсiн байқауға болады. Экология саласындағы құлдырау халық денсаулығына ерекше зыян әкелдi. Арал қасiретi, Байқоңыр, Семейдегi ядролық қару сынау қазақ халқының ден саулығына орны толмас зыян келтiрдi.
Тоқыраудың негiзгi себептерi Кеңес Одағында саяси салада бiр партияның үстемдiгi, экономика саласында бiр орталықтан басқарылатын жоспарлы экономиканың үстемдiгi, идеология саласында бiр ғана марксистiк идеологияныңң үстем болуы, Кеңес Одағындағы басшылардың қабiлетсiздiгi және т.б. себептердi айтуға болады.
2. Қазақстандағы «қайта құру» саясаты: М.Горбачевтің КСРО басшылығына келуімен жарияланған әлеуметтік-экономикалық қайта қамтамастыруларға қарай бағыт өзінің басталу кезеңінен билікке шығар кезде өздерін демократиялық басшылар әрекеттерінікіндей тенденцияға ие болды. Қоғамды реформалауға бағытталған әлеуметтік-экономикалық және саяси акциялар жүйесі тарихқа “қайта құру” деген атпен енді. Осы кезең дамуында бірнеше этаптарға бөлінеді.
Бірінші: 1985ж. көктем – 1987ж. жаз. Осы этап шеңберінде жеделдету деп аталған концепцияны жүзеге асыруға әрекеттер жасалды. Ел басшылығы қоғамды тоңыраудан алып шығуға ішкіштікпен және салғырттықпен күрес көмектеседі деп сенді. Күткендегідей бұл шаралар еңбек өнімділігін арттыруда, сондай-ақ қоғамдық дамуды жеделдетуде тез көрініс беруге тиіс болды.
Алайда жеделдетудің басты факторы ретінде өндірістік аппараты жаңарту идеясы көрінді. Кейбір “қайта құру архитекторлары” есептегендей валюталық ресурстарды тұтыну тауарларын сатып алудан негізінен машина жасау импортын алуға бөлу арқылы 1990 жылға таман әлемдік стандарттарға жауап беретін машина жасаудың азаматтық салаларындағы машиналар, құрал-жабдықтардың үлесін 90%-ке дейін жеткізу болады. Нәтижесінде еңбек өнімділігі мен жеделдетуді арттыру көзделген.
Аграрлық салада жеделдету мүмкіндігі НТР жетістіктерін, жаңа технологияларды және ауылшаруашылық өндірісін интенсификациялаудың басқа факторларын енгізуден көрінді. 1985ж. қыркүйекте Целиноградта сөйлеген сөзінде М.С.Горбачев атап өткендей бұл уақыт келешегі сондай зор делінген, колхоз-совхоз жүйесіне күш беру қажеттілігін атап өтті.
Сондай-ақ рынок пен жеке меншіктің нәтижесінде тұтынушы үшін бәсеке күрестің жоқтығы жағдайында жеделдетудің барлық идеялары елес қана болып қалды. Расында да монопольді өндіруші болып табылатын зауытқа айталық, телевизорлардың, жаңа технологиялық желілердің, егер жалпылама жеттіспеушілік жағдайда тіпті оның ең ескірген және сапасыз өнімін тұтынушылар талап алып жататын болса қажеті қанша. Өйткені тұтынушының таңдауға мүмкіндігі жоқ қой және өзіне монополист-өндіруші монопольді түрде қымбат бағамен ұсынатын нәрсені алуға мәжбүр болады. Олай болса, жаңа технологияларда, станоктарда, т.с.с. қандай мән бар? Оларсыз-ақ монополист-кәсіпорындар гүлденетін болады. Сондықтан зауыттар мен фабрикалар өздеріне жеделдетуге партиялық бағыт аясында таңылған импорттық жабдықтардан бас тартты. Ал бұл іс жүзеге аспаған соң контейнерлердегі немесе ашылған соңғы заттар желдің, қар мен жауынның өтіндегі артқы қораларға жасырылды.
Жеделдету концепциясының қауқарсыздығы ауыл шаруашылығында кері әсер етті. Мұнда да бәрі жеке мүлік қатынастарымен түсіндірілді. Мемлекеттік колхоз-совхоз жүйесі өзінің табиғи қуатымен ғылыми-техникалық төңкерестің, ең жаңа технологиялар мен жер өңдеудің ғылыми жүйелерінің жетістіктерін қабылдауға қабілетсіз болып шықты. Колхозшылар мен совхоз жұмысшылары мемлекетте құқықсыз тап, өндірістен, сондай-ақ еңбек нәтижесінен аластатылған күйінде қала отырып, қоғамдық өндіріске мән бермеді. Мотивацияның осындай үлкен шеңберінде интенсификация туралы айту тым артық еді.
Ал “бүкіл әлемнің тәртіп үшін күресіне ие артуға келсек, онда осы шараның көмегімен өнеркәсіп нәтижелілігін тек 1%-ке ғана көтеруге қол жетті, оның өзі қайта құрудың бірінші жылы болды. Ішімдікке қарсы әрекет госбюджет жетіспеушілігінің өсуі мен тұтынушылар рыногындағы ахуалдың ұшығуына әкеп соқты.
Екінші кезең. 1987ж. жаз – 1989ж. мамыр. Қайта құрудың алғашқы кезеңінің нәтижелері экономиканы жеңілдетілген жолдармен реформалау әрекеттерінің қабілетсіздігін көрсетіп берді. Анық болған нәрсе реформаның стилі болған “косметикалық әдістер” бұл істе көмектесе алмайды, өйткені дағдарыс себептері тіптен тереңде-өндірістік қатынастар жүйесінде жатыр. Осыған байланысты елдің динамизациясы мен игілігіне жолды рынок пен жеке мүлік арқылы, яғни барлық дамыған өркениетті мемлекеттер өз эволюцияларында жүріп өткен бағыт арқылы табуға болады деген аксиома қоғамның санасын кеңінен билеп алды.
Алайда ел басшылығы бұрынғыдай сенімсіздік, баяулық және шектен тыс байқампаздық көрсетті. Жоспар мен нарықтық апатты жалғау, сол арқылы социалистік нарықтың бір үлгісіне шығу, жеке меншікті ойдан шығарылған тәртіптермен алмастыру әрекеттері осымен түсіндіріледі. Осы кезең кемістіктерінің жарқын мысалы мемлекеттік кәсіпорын туралы және кооперация туралы жартылай заңдар болды. Олар қоғамға ілгерілеуді хабарласа да, бәрібір проблемаларды шешпеді. Радикалды шаралар керек болды.
Үшінші кезең 1989ж. май – 1991 ж. тамыз. Тек шешімдер қабылдау орталығының бюрократиялық орындардан белсенділеу реформатырлыққа бағытталған орғанға көшуі ғана әлеуметтік жаңарулардың нәтижелі өтуіне үміттенуге себеп болды. Мұндай жорамалдар 1989 жылғы көктемгі ұлттық парламенттің сайлауы нәтижесінде құрылған болатын. Парламент мінбелерінде тоталитарлық империяның қалдықтары үстіне демократиялық қоғам орнатудың маңызды шарты ретінде нарық пен жеке меншікке өту үшін қызу талас-тартыс өріс алды.
Сол уақыттарда бұқаралық ақпарат құралдарында биліктегілерге жеңілдікпен күресу бойынша әрекеттер кеңінен насихатталды. Еңбекшілерге бір-екі нашар партиялық санаторийдің берілуі туралы жар сала хабарланды немесе ертеңмен дүкенге өзі барып, азық-түлік алатын жаңа республика басшысының “қарапайымдылығы мен демокаттығы айтылып жатты.
Өсуін жалғастыра берген қылмыспен күресуге бостан бос күш салынды. Горбачевтік ішімдікке қарсы кампания шеңберінде “қала мен селоны алкоголизмнен тазартамыз” деген ұран көтерілді. Кәсіпорындарда саулық қоғамдары құрылып жатты, әр жерде “құрғақ” тойлар өткізілуде болды, ал милиция болса тіке ресторан залдарынан ішкендерді аулап жүрді десекте болады. Алкоголизм бәрібір азаймады. Бұл ауруға ұшыраған адамдар есірткіқұмарлыққа көшті, самогон қайнатумен айналысып кетті және т.б.
Осылайша республикада байқалған қоғмдық-саяси өмір тенденциялары ел орталығындағы процестермен бірге өрбіп жатты. “Жариялылық туралы мәлімдеп, жүйе өзін-өзі құрту инерциясын қолдан шығарып алды. Өзгерістер дауылы Қазақстанға да жете бастады.
Қарастырылып отырған кезеңде Қазақстанда формальді емес қозғалыс қалыптаса бастайды. 1989ж. қарашадан 1990ж. наурызға дейінгі аралықтың өзінде 103 қоғамдық қозғалыстар, партиялар, бірлестіктер мен топтар болды. Қоғамда әлеуметтік-саяси күштің әркелкі спектрі қалыптасты.
Сонда да айта кету керек, жеке меншік пен нарықтық қатынастардың жетілген институтының жоқтығы жағдайында қоғамда бір-бірінен ажыратылатын таптық мүдделердің болуы мүмкін емес еді және ол болған да емес. Сондықтан да қозғалыстардың әлеуметтік базасы негізінен біркелкі болды. Ал, таптық мүдделерге келсек, олар этникалық немесе барлық бағыттарға тиімді жолдар бойынша құрылды. Мұны айтпақшы, электорат дифференциациясының негізгі принципі этникалық топпен идентификация екенін анықтап берген парламентке сайлау да нақтылай түсті.
Қоғамның әлеуметтік құрылымының біркелкілілігі, демократияның құқықтар мен еркіндіктердің басты жоқтаушысы – орта топтың болмауы Қазақстанда осы кезеңде демократиялық бағытпен белгіленген қозғалыстар мен партиялардың неге халықтық қолдауға ие болмағандығынан деп түсіну керек. Егер олардың құқықтық демократиялық мемлекет құруға абстракті үндеулері халық арасында біршама құнтталып жатса, ал жеке меншік пен қоғамның нарықтық қатынасына нақты бағдарламалық бағыт көбіне өзін-өзі ақтай алмады.
Осы жылдары коммунистік партия өзінің “қоғамның бірден-бір басқарушы және бағыттаушы күші” ролін сақтап қалуға тырысып жатты. Алайда оның беделі түсе берді. 1990ж. басында КСРО қалаларында, оның ішінде Алматыда өткен әлеуметтік сұрау салулар жауап берушілердің тек 17%-і ғана КОКП-ның қоғамды қайта құруды басқарып, оның табысын қамтамасыз ету қабілетіне сенетіндігін көрсетті. Осындай пікірлер партия мүшелерінің өздерінің қатарында да, көбейіп келе жатты. Сонымен, 1989ж. қазанда Алматыда сайлаушылардың қалалық “Кеңес” клубы құрылды. Оның бастамашылары партия мүшелері С.Әбдірахманов, Қ.Мезенцов, т.б. болды. Осы клуб отырыстарында КОКП-ға сын айтылды, оны түбірімен реформалау талаптары қойылды. Алайда мұндай елестің жүзеге аспайтындығы анық болды. 1988 ж. ортасында өткен КОКП Бүкілодақтық конференциясы, одан кейінгі партия съезі партияның өзін-өзі жаңартуға және реформалауға қабілетсіздігіне толық көз жеткізді. Қоғам тарапынан оған деген сын мен қарсы келу жоғары тенденциямен өсе түсті. Мұның нәтижесі 1991 жылғы тамыз оқиғалары болды. 1991ж. қыркүйекте Қазақстан Компартиясы таратылды. Республика дамуының, қоғамдық-саяси өмірінің жаңа кезеңі басталды.
3. 1986 ж. Алматыдығы демонстрация: Сексенiншi жылдардың екiншi жартысында Кеңес Одағында ұлт мәселесi ерекше шиеленiстi. Көп жыл жинақталып басылып келген ұлт мәселесi сыртқа шықты. Бұған Кеңес Одағында өрбiген қайта құру, жариялылық, демократияның өрiстеуi әсер еттi. Осының нәтижесiнде ұлттардың ұлттық сана сезiмi ояна бастады. өлттық сана өзiмнiң оянуына тағы бiр себеп Кеңес Одағында ұлт мәселесiнiң шешiлмеуi едi. Коммунистiк көсемдер Кеңес Одағында ұлт мәселесiнiң толық шешiлгенi туралы көп рет мәлiмдеме жасағанымен iс жүзiнде олай болмады. Бұл республикалар мен Орталықтың арасында билiк бөлiсу, одақтас республикаларда өндiрiстiк күштердi орналастыру, ұлт мәдениетi, ұлт тiлi, ұлт дәстүрi және т.б. мәселелерде көрiнiс тапты. өлт мәселесiнiң шешiлмегенi, ұлттық сананың өсуi Кеңес Одағында ұлтаралық шиеленiске әкеп соқты. Бұл Қарабахта, Ферганада болған оқиғалардан көрiнiс тапты. Бұл мәселенiң шешiлмегенiн 1986 жылы желтоқсанда Алматыда болған оқиға дәлелдей бердi. Қазақ жастары 1986 жылы желтоқсанда көшеге шықты. Олар лениндiк ұлт саясатын берiк ұстауды талап еттi. Бұл қазақ жастарының қазақ халқының тәуелсiздiк үшiн күресiнiң бiр көрiнiсi едi. Бұл оқиғаға республиканың бiрiншi басшысына басқа ұлт өкiлiнiң келуi себепшi болды. Сонда да жастар ел басшысына ұлты басқа болса да Қазақстанның жағдайымен таныс адам берудi талап еттi. Жастардың бұл талабын СОКП Орталық Комитетi қазақ ұлтшылдығының көрiнiсi деп бағалады. Бейбiт шеруге шыққан жастарды әскер күшiмен қанға бояды, көптеген жастар түрмеге қамалды, сотталды.
Желтоқсанда қазақ жастары текке қан төкпедi. Желтоқсандағы қазақ жастарының әрекетi бүкiл Кеңес Одағына қозғау салды. Желтоқсан оқиғасының қазақ халқына әкелген тiкелей нәтижесi Қазақстанның тәуелсiздiгi едi.
“Қайта құрудың” алғашқы уақыттарында қоғамдық өмірдің барлық жақтарын демократияландыруға арналып ресми қарар жарияланды. Алайда Алматыдағы 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары бұл идеяның да аңыз болып қалатынын, әкімшілік-командалық жүйе аясында жүзеге аспайтындығын ашып берді.
Бұл қайғылы жағдайға себеп болған жайттар былай өрбіп еді. 1985-4986 жылдары-ақ М.Горбачев аппараттық дәстүр жолымен Л.Брежневтің “ескі гвардиясынан” біртіндеп құтыла бастады. Олардың арасында Д.А.Қонаев та бар еді.
Қазақстан партия ұйымының бүкіл тарихында ол ұйымның бірінші хатшысы болған үшінші қазақ болатын.
Д.Қонаев өмірінің соңғы күндеріне дейін (1992ж. қайтыс болды). Жүйенің адамы болып қала берді, “социалистік таңдау” мен “коммунистік идеяға” шынайы сенді. Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшысы ретінде Орталық саясатын өмірге енгізді. Аз ғана республика көсемдерінің арасында КОКП ОК Саяси бюросының мүшелігіне тағайындалды. Ол сонымен қатар үш мәрте Социалистік Еңбек Ері атағын алған.
Д.Қонаевтың Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы үшін жасаған еңбектерін айтпай кетуге болмайды. Кең эрудиция мен мәдениетті игерген партия қайраткерінің типін көрсете жүріп ол ғылымның, әдебиеттің, өнердің, жалпы зиялы қауымның жарқын өкілдеріне барынша қамқорлықпен қарады. Бәлкім Д.Қонаев “сауатты көсем” атағына талаптанған, басшының авторитарлық типі болды деп айтқанымыз дұрыс шығар.
Сонда да оның уақыты өтті. 1986ж. 16 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы ОК Пленумында Д.Қонаев қызметінен босатылды. Қазақстанға жаңа көсем болып сол уақытқа дейін Грузия Компартиясы ОК екінші Хатшысы болып және Ульянов облысында қызмет атқарған “партия сарбазы” Г.Колбин келді.
Ешқандай хабарсыз және жариялылықсыз өткен пленум 20 мин-тан арыға созылмады. Бірақ бұл басты нәрсе емес еді. Ойша болса да республика халқы басшы алмасуын күтіп жатқан еді.
Бұл КСРО-дағы ұлттық республика басшылығына жергілікті ұлт өкіллінен шықпаған тұлға ғана емес, республикада ешқашан тұрмаған адамның қойылуының бірінші оқиғасы.
Осындай немқұрайды қараудың қазақ халқының намысына, оның ұлттық сана-сезіміне кір келтіргені, халық пен оның өкілдеріне сенімнен ашық түрде бас тартудың реніш тудырғаны түсінікті жайт.
Осы көптеген себептерге одан да тереңірек факторлар: әлеуметтік және ұлттық саясаттағы, экономикадағы сәтсіздіктер, халық пен студент жастардың назарға ілікпеуі және т.б. жайттар қосылды. Осының бәрі бір арнаға ұйысып, қуатты этникалық жаңаруға негіз болып, наразылықтың өршуіне алып келді.
17 желтоқсанда қазақ жастарының көптеген студенттері және жұмысшы топтары Алматының көшелері мен алаңдарына шықты. Толқуларды басуды Алматыға өз қызметкерлерін ғана емес, сонымен бірге әскери күшейтпелерін де шұғыл түрде аттандырған Мәскеу тікелей басқарып отырды. Олар митингіге қатысушыларды ұрып-соғып, суық су шашуы арқылы қуды. 2400 демонстрант ұсталды, 1722 адам дене жарақатын алды. Одан кейінгі құғындаулар барысында 99 адам қылмыстық жауапқа тартылды, 309 студент оқу орындарынан шығарылды, 758 адам комсомол қатарынан босатылды және т.б.
Осылайша Кремльдегі “адал интернационал-лениншілердің” қылмыстық еркімен бір жарым миллиондық, көп ұлтты қала бір сағатта ұлтаралық бөліністердің, реніштер мен түсініспеушіліктердің, аяқ асты болу мен намыстың кірлену сезімі желтоқсандағы суық суыға батырылды.
Олардың арқасында емес, оларға қарамастан ұлтаралық әлем біртіндеп қалпына келе бастады, халықтардың даналығы, олардың кек сақтамайтындығында. Бірақ 1986ж. желтоқсан оқиғалары сонда да ұлтаралық келісім мен бейбітшіліктің кез келген гармония секілді, әлемдегі барлық асыл дүниелер секілді нәзік нәрсе екендіктерін көрсетіп берді. Сондықтан да оларды көзіміздің қарашығындай сақтау талап етілді.
Орын алған іс-әрекеттердің насихаттық мәнінің бұрмаланып берілгендігін атап өту қажет. Мұндай жағдай ұлтаралық алауыздықты қоздырып қана қойған жоқ, сондай-ақ солтүстік аймақ қазақтарын оңтүстіктегі қандастарына қолдан қарсы қойып, республиканың билік салаларына көп орын алып отырған соңғыларына “мафиялық Техас” деген айдар тақты.
1986ж. желтоқсанның үш күні ҚР тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың сөзімен айтқанда, Қазақстанның тәуелсіздік пен егемендік алуына жол ашып берді. 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары қазақ жастарының сана-сезімінің едәуір өскендігін байқатты. Олар бірінші болып ғасырға жуық уақыт бойы халықтарды казармалық режимде өмір сүруге мәжбүрлеп келген тоталитарлық жүйе алдындағы қорқынышты жеңіп шықты. Жастар өз халқы атынан кез-келген ұлтқа тән ұлттық намыс сезімін таптауға енді ешкімге жол бермейтіндігін ашық айтты. Қазақ тарихында есте қаларлық минуттар, сағаттар мен күндер аз болған жоқ. Ұлттың қазіргі заман тарихындағы есте қаларлық минуттардың бірі — 1986 жылғы желтоқсандағы үш күн.
Бақыдау сұрақтары:
«Қайта құру»саясатының себебі және нәтижесі қандай болды?
Желтоқсан оқиғасы қандай сипатта болды?
Желтоқсанға қатысқан қазақ жастарына қандай жала бабылды?
Желтоқсанға қатысқан қазақ жастарын қалай жазалады?
Желтоқсанға оқиғасының тарихи маңызы?
Әдебиет тер тізімі:
Қазақстан тарихы. Очерк. А., 1994.
Әбдіәкімұлы К. Қазақстан тарихы. А., 1997.
¤мірбек Ж. Қызыл қырғын. Астана., 2001.
Тоғысбайұлы Б. Тарихтың ашылмаған беттері. Астана., 2001.
№28 лекция
5 модуль. Тәуелсіз Қазақстан.
Қазақстаннның тәуелсіздігінің жариялануы.
1. Қазақстан тәуелсіздік жолында.
2. Қазақстаннның тәуелсіздігінің жариялануы.
3. Тәуелсіз мемлекеттер достастығын құру
4. ҚР мемлекеттік құрылысы.
Лекцияның мақсаты: Қазақстанның тәуелсіздігін алуы, алғашқы тәуелсіздік жылдарының қиыншылықтары, Республиканың сыртқы саясатында тәуелсіздігінің танылуы мәселесі және тәуелсіздік жолындағы Қазақстан туралы мағлұмат беру.
Лекция мәтіні:
1. ҚР тәуелсіздігінің жариялануы: 1990 жылы желтоқсанда Қазақстанның бастамасы негiзiнде төрт республика /Ресей, Украйна, Белоруссия, Қазақстан/ бiр-бiрiнiң тәуелсiздiгiн мойындап тәуелсiз мемлекеттердiң одағын құру туралы бастама көтердi. 1991 жылы тамыз айында орталықта болған оқиға Кеңес Одағының құлауын, одақтық республикалардың тәуелсiздiк алуын тездеттi. Саяси сахнадан СОКП кеттi. Кеңес Одағының құлауының көп себептерi бар. Олардың негiзгiлерi: экономика саласында бiр орталықтан басқаратын жоспарлы экономиканың үстем болуы, саяси салада бiр партия ұйытқы болған әкiмдiк-әмiршiлдiк жүйенiң қалыптасуы, рухани салада бiр идеологияның үстем болуы.
1990 жылы қазан айының 25-де ҚССР-ның Жоғарғы Кеңесi ҚазақССР-ның Мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы декларация қабылдайды.
1991 жылы желтоқсанның бiрiнде республиканың тарихында тұңғыш президенттiң сайлауы болып президент болып Н.Назарбаев сайланады.
Желтоқсанның 10-да республиканың Жоғары Кеңесi Қазақ ССР-ын Қазақстан республикасы деп атау туралы шешiм қабылдайды. 16 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес Қазақстанның мемлекеттiк егемендiгiн жариялайды. Егемен Қазақстан республикасы өз территориясында толық билiк жүргiзетiн, өзiнiң iшкi-сыртқы саясатын жеке дара шешiп жүзеге асыратын болып Қазақстан республикасының тарихында жаңа дәуiр ашылды. 1991 жылы 21 желтоқсанда Алма-Атада болған бұрынғы Кеңес Одағының құрамындағы 11 мемлекеттiң ел басыларының мәжiлiсiнен тәуелсiз мемлекеттер достығын құру туралы келiсiмге қол қойылады.
Тәуелсiз, егемен Қазақстан Республикасының орнауы қазақ халқының тарихындағы аса зор маңызы бар саяси оқиға. Қазақ тәуелсiздiкке қол жеткiзу үшiн күрестi, қан мен тер төктi. Тәуелсiздiк үшiн күресте талай-талай құрбандықтар болды. Сол төгiлген тер, құрбандық текке кетпедi, өз нәтижесiн бердi. Қазақстан тәуелсiз, егемен, жүниежүзi халықтарының қауымдастығында терезесi тең мемлекет болып қалыптасып отыр.
Кеңес Одағының қоғамдық өмiрiн түгелдей қамтыған тоқыраудан шығарудың жолын КОКП қайта құру деп есептедi. Қайта құру стратегиясын тұжырымдаушылар елдегi экономикалық кризистен жоспарлы экономика мен нарықтық экономиканың артықшылығын пайдалану арқылы шықпақшы болды. Қайта құруды жүзеге асыра бастағаннан соңғы 5-6 жылдың тәжiрибесi аталмыш жолмен экономикалық кризистi ауыздықтауға болмайтынын дәлелдедi. Кризистен шығарудың ең сенiмдi жолы нарықтық қатнасқа өту екенiн дүниежүзiлiк тәжрибе, қайта құрудың тәжiрибесi делелдеп бердi.
3. КСРО-ның ыдырауы бұрынғы одақтас республикалардың алдына ұлан-байтақ Еуразия кеңістігінде саяси және экономикалық қатынастарды түбегейлі қайта құру міндетін шұғыл және бұрын соңды болып көрсеген ауқымда қойды. Тәуелсіз Мемлекеттер Достығының дүниеге келуі тарихтың осы талабына жауап берді.
Қазақстан ТМД құрылғаннан бастап Достықтың тағдыры үшін ерекше жауаптылық танытты. Беларусьтің, Ресейдің және Украинаның 1991 жылы 8 желтоқсанда Беловежье келісіміне қол қоюды және осы кездесудің ізінше 13 желтоқсанда Орталық Азия Республикалары басшыларының Ашхабад қаласының кездесуі бұрынғы КСРО аумағында бір бірінен оқшауланған славян және түркі одақтарының жасақталу қаупін туғызды. Осындай жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев мұндай сценарийдің дамуына жол бермеу үшін барлық күш жігерін жұмсады. 1991 жылы 21 желтоқсанда Қазақстан басшылығының ұсынысы бойынша Алматы қаласында тәуелсіз он бір мемелкет басышыларының келіссөзі өтті, оның қорытындылары бойынша Алматы хаттамасы, Декларация мен басқа да бірқатар құжаттар қабылданды. Алматы хаттамасы оған қол қойған он бір мемлекеттің бәрі «тең құқықтық негізде және жоғары дәрежеде уағдаласушы тараптар ретінде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құратынын» нақтылады. Хаттаманың өзі ТМД құру туралы Келісімнің құрамдас бөлігі ретінде қаралды. Алматы декларациясы «Тәуелсіз Мемлекеттер Достығының құрылуымен байланысты Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы өзінің өмір сүрун тоқтататынын» атап көрсетті. Арнайы келісімде он бір мемлекеттің басшылары Достастық мемлекеттерінің ортақ мүдделер саласындағы қызметін үйлестірумен байланысты мәселелелерді шешу үшін Достастықтың жоғарғы органын – Мемлекеттер басшыларының кеңесін (МБК) және Үкіметтер басшыларының кеңесін (ҮБК) құру туралы уағдаласты.
ТМД шеңберінде 70- ке жуық салалық құрылым жұмыс істейді, олар: экономика, әскери ынтымақтастық салаларында, шекараны күзетуде және ұйымдасқан қылмысқа қарсы күресте, көлік, экология, мәдениет, туризм, баспасөз салалары мен т.б. салаларда мүдделі мемлекеттер пішініндегі іс-қимылды үйлестіреді.
4. ҚР Мемлекеттік құрлымы: Қазақстан егемендік алғаннан кейін зайырлы, демократиялық, құқықтық және әлемге ашық мемлекет құруға кірісті. Мұны іске асыруда еліміздің тарихи және отарлауда болған мұрасы, оның саяси мәдениетінің өзіндік ерекшелігі, мемлекет пен қоғамның өзара қарым-қатынасы жан-жақты ескерілді. Елімізде саяси партиялардың және партиялық жүйелердің орнығуына, күшті заң шығарушы органның, тәуелсіз баспасөз және автономиялық жергілікті басқарудың дамуына көп көңіл бөлінді. Қоғамды демократияландыру барысында жаңа саяси институттар – парламент, 1993-ші 1995 жылдардағы Конституциялар қабылданды, тәуелсіз сот билігі қалыптасты.
Тәуелсіздік алған алғашқы кезден бастап, елде болып жатқан өзгерістерді талдау арқылы Қазақстан басшысы өзінің назарын болашақтың бағытын айқындауға аударды. Атап айтқанда, Президент Н.Ә.Назарбаев 1992 жылы жарық көрген «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» деген еңбегінде жаңа тарихи жағдайға байланысты еліміздің егеменді мемлекет болуының стратегиялық міндеттерін көрсетіп берді. Онда айтылған кейбір маңызды қағидалар мен тұжырымдар Егемен Қазақстанның бірінші Конституциясында өзінің көрінісін тапты.
Бұдан кейін мемлекет алдында бой көтерген жаңа тактикалық мақсаттарындың іске асу шаралары белгіленді. Оны Елбасы Н.Ә.Назарбаев өзінің 1993 жылы жазған «Қазақстанның болашағы – қоғамдық идеялық бірлігінде» - деген еңбегінде ашып берді. Мұнда Президент Тәуелсіз еліміздің одан әрі күшейіп нығаюына қоғамдық ынтымақтастық пен жарастықты іске асырудың жолдарын анықтады.
Жалпы тәуелсіздік алған жылдары Қазақстанның саяси-экономикалық дамуында Республика басты үш кезеңді өтті.
Біріншісі (1991-1995 жылдар), бұл кезде еліміз кеңестік жүйені бұзып, мемлекеттің негіздерін құрумен айналысты. Елде бірпартиялық өктемдіктен саяси плюрализмге көшуге, демократиялық даму негіздерін құруға назар аударылды.
Екінші кезең (1996-2000 жылдар) экономика мен саяси жүйенің терең құрылымдық өзгерістерін іске асырумен байланысты болды. 1995 жылы қабылданған Конституция негізінде жаңа саяси мәдениетті қалыптастыру орын алды.
Үшінші кезең (2001-2007 жылдар) – экономикалық өсу уақыты. Бұл кезде мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық жағдайды серпінді дамытуға қолы жетті.
Қазақстан Республикасының 1995 жылы қабылданған Конституциясында Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырылы, құқықты, әлеуметтiк мемлекет деген анықтама берiлген. Құқықтық мемлекет дегенiмiз өзiнiң заңы бар, ел басынан бастап қарапайым азаматтарға дейiн түгел заңға бағынатын, мемлекеттiң iшiнде барлық ұйымдар, партиялар, қоғамдар өз iс әрекетiн заңдық негiзде жүргiзетiн мемлекеттi айтады. Бүгiнгi таңда Қазақстанда қоғамдық өмiрдiң барлық саласында туындайтын қатынастарды реттейтiн заң, ережелер бекiтiлiп iске асырылуда. Құқықты мемлекет қалыптастырудың негiзi Қазақстан Республикасының конституциясында тұжырымдалған. Конституция бойынша Республикада билiк бөлiсу жүйесi демократиялық принциптер негiзiнде жүзеге асуда. Конституция бойынша Қазақстан Республикасы президенттiк мемлекет. Сондықтан да Конституция Қазақстан Республикасының Президентi мемлекеттiң басшысы, ең жоғарғы лауазымды адам, мемлекеттiң iшкi, сыртқы саясатының негiзiгi бағытын анықтайтын, ел iшiнде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкiлдiгi бар деген анықтама берiлген.
Конституция бойынша Қазақстанда мемлекет билiгiн бөлiсу демократиялық принциптер негiзiнде жүзеге асып отыр. Республикада заң қабылдау билiгi парламент, орындаушы билiктi үкiмет, сот билiгiн әр түрлi сатыдағы соттар жүзеге асырып отыр.
Қазақстан республикасында құқықты мемлекет құру мақсатын шешуде республикада жүрiлiп жатқан сот реформасы маңызды роль атқарады.
Қазақстан тәуелсiздiгiн жариялаған соң саяси өмiрдiң тұрақтылығы артты. Саяси өмiрде демократия, жариялылық принциптері жүзеге асып халықтың саяси белсендiлiгi арта түстi.
Демократия және жариялылық принциптерi Қазақстанның 1993 және1995 жылғы Конституцияларынан көрiнiс тапты.
Кеңес дәуiрiнде қалыптасқан социалистiк демократияның орнына дүниежүзiнiң өркениеттi елдерiнiң озық тәжiрибесiне негiзделген толық қанды демократиялық принциптер қалыптасып отыр. Қазақстан халқы ел өмiрiнiң маңызды мәселелерiн референдумда дауыс беру арқылы шешiп отырды. Бұл ел билеу iсiне халық бұқараның тiкелей қатысып отырғанына дәлел. Ел басы, парламент баламалы түрде сайланады.
Қазақстанда үкiмет билiгiн бөлiсу конституцияда демократиялық жолмен шешiлген. Заң, ереже қабылдау функциясын парламент, атқарушы билiктi үкiмет, сот билiгiн барлық дәрежедегi соттар жүзеге асырады.
Қазақстанда көп партиялық жүйенiң қалыптасуы демократияның негiзгi көрiнiстерiнiң бiрi. Партиялар ел басының, парламенттiң сайлауына еркiн қатысады. Мәжiлiсте партиялардың фракциясы бар.
Конституцияда азаматтарға толық құқық және бостандық берiлiп, оларды жүзеге асыру мүмкiндiгiн үкiмет өз мойынына алып отыр. Конституцияда көрсетiлген сөз, баспаға жазу бостандығын жүзеге асыруда Кеңес дәуiрiнде енгiзiлген цензураның жойылуы, еркiн бұқаралық ақпарат құралдарының қалыптасуы маңызды роль атқарады.
Қазақстанда саяси және идеологиялық әртүрлiлiк қалыптасты. Саяси әртүрлiлiк әр түрлi саяси партиялардың өмiр сүруi, идеологиялық әртүрлiлiк әртүрлi идеологиялық пiкiр ағымдардың болуына жол беру арқылы қамтамасыз етiлiп отыр.
Тәуелсiз, еркiн бұқаралық ақпарат құралдарының қалыптасуы жариялылық принципiн жүзеге асырудың негiзгi құралы.
Қазақстанда демократияның өрiстедi, саяси әртүрлiлiктiң қалыптасуының негiзгi нәтижелерiнiң бiрi көп партиялық жүйенiң қалыптасуы. Қазақстанда бiр партияның үстемдiгi жойылып, халықтың әртүрлi әлеуметтiк топтарының саяси еркiн айқындау мақсатымен саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар құрылды. Саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдарды құру тәртiбi, олардың құқықтың мәртебесi Қазақстан республикасының конституциясы мен арнаулы заңда көрсетiлген. Қазақстанның нарықтық экономикаға өту кезеңi басталғанда елде жүзден астам саяси партия, қоғамдық ұйымдар болды.
Қоституцияда және саяси партия туралы заңда саяси партиялардың тәуелсiздiгi, мемлекеттiң олардың iсiне араласпайтыны, саяси партиялардың заң алдында тең құқықтығы, саяси партияларды мемлекет қаржыландыруға тыйым салынатындығы, республиканың конституциялық құрылымын күшпен өзгерту, елдiң қауыпсіздігіне нұқсан келтiру, ұлттық, расалық, дiни, рулық қақтығысты насихаттаушы партиялардың құрылуына тыйым салынатыны, Қазақстанда басқа елдердiң саяси партиясының құрылуына, iс әрекет жүргiзуiне тыйым салынатыны заңдастырылған. 1996 жылы қабылданған саяси партиялар туралы заңда саяси партияларды құрудың құқықтық негiздерi, олардың құқығы мен мiндеттерi, iс әрекетiне берiлетiн кепiлдiктер, партиялар мен мемлекет органдарының ара байланысы сияқты мәселелер көрсетiлдi.
Заңда саяси партияларға кең құқық берiлдi. Олар өз iс әрекетi туралы мәлiмет таратуға, өзiнiң мақсаттары мен мiндеттерiн насихаттауға, сайлауға қатысып, президентке, мәжiлiске, маслихаттарға кандидаттар ұсынуға мәжiлiсте партия фракциясын құруға, бұқаралық ақпарат құралдарын орнатуға, баспа қызметiн жүргiзуге, жиналыс, митинг, шеру жүргiзуге құқылы. Бүгiнгi таңда саяси партиялар аталмыш құқықтармен еркiн пайдаланып отыр.
Бақылау сұрақтары:
Кеңес үкіметінің ыдырауының басты себептері?
Демократиялық көріністер дегеніміз не?
Егемендік декларациясы қашан қабылданды?
Егемендік декларациясының тарихи маңызын түсіндіріңіз.
Әдебиет тер тізімі:
Қазақстан тарихы. Очерк. А., 1994
Тынышпаев М. История казахского народа. А., 2002
Асфендияров С. История Казахстана. А., 1998
Абдрахманов С. Тєуелсіздік шежіресі. Астана., 2001
№29 лекция
Тақырып: ҚР экономикалық даму
Жоспары:
ҚР экономикалық дамуы
Қазақстан экономикасын реформалау бағыттары
Лекцияның мақсаты: Қазақстанның тәуелсіздік алғанан соңғы экономикалық дамуы, сыртқы экономикадағы орны мен маңызы, жаңа реформалар негізінде кіші және ірі өндіріс орындарының мемлекеттік меншіктен жеке меншікке өтуі туралы баяндау.
Лекция мәтіні:
1. ҚР экономикалық дамуы: 1992 ж. наурыз айында Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болып қабылдануы республика үшін орасан зор маңызы бар оқиға болды. Осыдан кейін елімізге халықаралық басқа да ұйымдарға мүше болып кіруге жол ашылды. Атап айтқанда, Қазақстан негізгі валюта - қаржы ұйымдарына - Халықаралық Валюта қорына, Дүниежүзілік қайта құру және даму банкіне, Еуропа және Азия даму банкіне мүше болып енді. 1997 ж. басында Қазақстан 60-тан астам халықаралық ұйымдарға мүше болып қабылданды. Мұның өзі Қазақстанның сыртқы экономикалық саясатында игі нәтижелерін беруде. Нәтижесінде соңғы бес-алты жылда Қазақстанның шет елдермен экономикалық байланыстары арта түсті, оған берілетін инвестициялық қаржылардың көлемі артты. Мәселен, 1992-1995 жж. халықаралық қаржы институттарының Қазақстанға бөлген қаржысының мөлшері 2 миллиард АҚШ долларынан асып түсті. Тәуелсіздік алғалы бері 800-ге жуық мемлекетаралық және үкіметаралық келісім - шарттарға қол қойылды. Осы жылдары бірқатар елдер - Германия, Түркия, Австрия, Ұлыбритания т. б. - Қазақстанға экономикалық көмек ретінде несие берді. Сондай-ақ, Жапония, АҚШ секілді және басқада донор елдердің үкіметтері Қазақстанмен қаржылық ынтымақтастықты жылдан-жылға дамытып келеді. Мұның өзі Қазақстандағы нарықтық экономика бойынша жүргізіліп жатқан реформаларға көмектесу мүмкіндігін және республика экономикасына шет ел инвестицияларын көптеп тартуда зор ықпалын тигізуде. Оған шетел бірлескен кәсіпорындары да өз үлесін қосып отыр. Олардың жалпы саны 1996 ж. 746 болса, 2002 ж. 1,5 мыңнан асты.
Қазақстанға тікелей инвестиция берушілердің тізімінің басында АҚШ орналасқан, одаң кейің Ұлыбритания, Италия, Канада, Нидерланды, Германия, ал Азия аймағынан Қытай, Жапония, Индонезия және Оңтүстік Корея мемлекеттері бар.
Қазақстан өзінің экономикалық мәселелерін шешуде Америка Құрама Штаттарымен қарым - қатынасқа ерекше көңіл бөледі. Бұл бағыттағы алғашқы байсалды қадам американдық "Шеврон" компаниясы мен Теңіз мұнай көздерін игеру жөніндегі ірі шартқа қол қойылуы еді. Бұл келісім Америка капиталының Қазақстан экономикасына ірі көлемде тартылуының бастамасы болды. "Теңізшевройл" жобасы бойынша 2010 ж. тәулігіне 700 мың барелден /100 млн тоннадай/ асатын мұнай өндіруге қол жеткізу көзделген. Бірлескен кәсіпорын жұмысына қатыса отырып, "Шеврон" сонымен бірге Қазақстанның аймақтық инфрақұрылымын жетілдіруге, мәселен, аурухана, мектеп, жол құрылыстарын салуға көмектесіп, әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларға да қатысатын болады. Осы бағытта соңғы жылдары республикада бірнеше ондаған американ компаниялары мен банктерінің өкілдері және бірлескен кәсіпорындар құрылып, жұмыс істеуде.
1997 ж. қыркүйектің 12-ші жұлдызында Президент Н. Назарбаев АҚШ-тың Халыкаралық қатынастар жөніндегі кенесінің төрағасы Питер Питерсон мен осы ұйымның құрметті төрағасы, белгілі қаржыгер Дэвид Рокфеллер бастаған осы кеңестің делегациясын қабылдады. Н. Назарбаев АҚШ делегациясын біздің экономикамыздың ерекшеліктерімен, оны тұрақтандырудағы белгілі бір табыстарымен, Қазақстан рыногын одан әрі ырықтандыру және шетел ипвестицияларын тарту жөніндегі шаралармен таныстырды. Кездесу барысында Қазақстанның 2030 жылға дейінгі әлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиялық жоспа-рының жекелеген қағидалары, Қазақстанның дүниежүзілік сауда ұйымына кіруінің келешегі, еліміздің Иран аумағы арқылы Парсы шығанағына шығып әлемдік рынокқа қосылу мүмкіндігі талқыланды. Бізде қолданылып отырған экономикалық зандардың Еуропалық стандарттарға бейімделе түсу қажеттілігі АҚШ делегациясы тарапынан түсіністік тапты.
Қазіргі кезде АҚШ Қазақстанның ең маңызды экономикалық әріптестерінің бірі болып табылады. Біздің елімізде 350-ден астам Қазақстан-Американ бірлескен косіпорыны жұмыс істейді, сондай-ақ 100 - ден астам американ компанияларының өкілдіктері тіркелген. Олардың Қазақстан Республикасының экономикасына салған инвестициясының көлемі елімізге тартылған шетелдік инвестициялар көлемінің үштен бірін құрайды және Орталық Азия аймағындағы аса ірі көлем болып табылады.
Қазақстан экономикасына инвестицияларды көптеп тартуда 1997 жылғы қыркүйекте Ұлыбритания астанасы Лондонда өткен "Қазақстанның инвестициялық мүмкіндіктер" атты халықаралық конференцияның маңызы зор болды. Онда сол кездегі Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің бірінші орынбасары — Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы Ахметжан Есімов, Премьер-министрдің орынбасары, қаржы министрі Александр Павлов, Қазақстан ұлттық банкісінің бастығы Ораз Жандосов т. б. баяндама жасады. Конференция жұмысына өз өкіметі атынан Ұлыбританияның сауда мииистрі Лорд Стэнли Клиитон-Дэвис қатынасып құттықтады. Ол өз сөзінде Қазақстанның нарықтық экономика жолындағы алғашқы қадамдарына жоғары баға бере келіп, біздің елімізде шетелдік инвесторлардың еркін жұмыс істеуіне қажетті құқықтық және іскерлік жағдай жасалғандығына ерекше назар аударды.
Инвестициялардың артуы қазіргі уақытта ең алдымен шетелдік инвестицияларды тікелей тартумен байланысты екенін ашып айту керек. Егер өтпелі кезеңнің алғашқы жылдары Үкімет кепілдемесі арқылы алынған шетелдік банкілердің несиелері басым болса, бүгінгі таңда тікелей инвестициялар көлемі өсіп келеді. 1996 ж. біздің елге тікелей инвестициялар көлемі 1,2 млрд. АҚШ долларын құрады. Халықаралық салыстыру /рейтинг/ агентстволарының бағалауы бойынша Қазақстан қазір Орталық Азия және Шығыс Еуропа елдерінің арасында тікелей инвестициялардың мемлекеттегі әр адам басына шаққандағы көлемі жағынан Мадьярлар елінен кейінгі екінші орынға көтерілген. Осымен байланысты 1997 ж. 28 ақпанында Қазақстан Республикасының "Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы" Заңы қабылданды. Заң талаптарына сәйкес Қазақстан Республикасында инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет құрылып, ол бұл бағыттағы алға қойылған жұмыстарды іске асыруға кірісті. Осының нәтижесінде Қазақстанға тартылған инвестициялық қаржы көлемі бүгінде 24 млрд. АҚШ долларына жетті.
Қазақстан экономикасының дамуында сыртқы сауданың маңызы ерекше зор. Егемендік алған жылдардан бері Қазақстан дүние жүзінің 180-нен астам елімен сауда қатынасын орнатты. Осының нәтижесінде Қазақстанның сыртқа шығаратын және сырттан бізге алып келетін тауарлардың /қаржы түріндегі/ көлемі жылдан-жылға өсіп келеді. Бір қуанарлық нәрсе, республиканың экспортқа шығаратын тауары импорттан асып отырғандығында болып отыр. Мысалы, 1995 ж. экспорт импорттан 1 млрд. 250 млн. доллар көлемінде асып түскен, немесе 64 пайызға өскен. Сол жылы оның алдындағы 1994 жылмен салыстырғанда агроөнеркәсіп кешені өнімінің экспортын 2,5 есе арттырды. Сөйтіп, ол импорттан алғаш рет 1,7 есе асып түсті. Ал 2001 ж. Қазақстанның сыртқы сауда көлемі 14 млрд. АҚШ долларынан асты.
Қазақстанның сауда айналымының шамамен 62 пайызы ТМД елдерінің үлесіне, 23-24% Еуропа елдерінің (35ел), 13 % Азия аймағы елдерінің үлесіне тиеді. Ескере кететін бір нәрсе-сауда көлемі Батыс Еуропа елдерінде арта түсіп, Шығыс Еуропа (бұрынғы социалистік мемлекеттер) елдерінде едәуір кеміп бара жатқаны байқалады. Батыс Еуропаның қалтасы қалын инвесторлары үшін Қазақстан кәсіпорындарының есігі барған сайын айқара ашылып келеді. Алдағы кезде Еуропа Сыртқы сауда бірлестігіне мүшелікке өтетін болады. Міне, сол кезде Еуропа Одағына кіретін елдермен екі арадағы сауданың бұдан да кең өріс алуына қолайлы жағдайлар туатыны сөзсіз.
Қазақстанның сыртқа шығаратын тауарларыныц басты түрі металл (34 %), мұнай, газ, көмір, минералдық тыңайтқыш (35 %), азық-түлік тағамдары (12 %) қалғандары химия тауарлары (9 %), транспорт құралдары, приборлар және аппараттар (5 %). Оның басым көпшілігін бұрынгы одақтас республикалар сатып алады.
Қазақстан басқа елдерден отын-энергетика ресурстарын (27 %), машиналар, құрал-жабдықтар, байланыс құралдары, приборлар және аппарат құралдары (26 %), химиялық тауарлар (10 %), азық-түлік (11%) алады. Сырттан алынатын тауарлардың 75 %. ТМД елдерінен келеді. Бізбен негізінен сауда істейтін елдер Ресей (57 %), Түрікменстан (7 %), Белоруссия, Германия, Қытай, Түркия (3 %), Украииа, Моңғолия, Финляндия (әрқайсысы 2%-дан). Бұл көрсеткіштердің, әрине, жыл сайын өзгеріп отыратынын айтқан жөн.
Тағы бір көңіл аударатын мәселе - Қазақстанның жағрафиялық жағынан әлемнің негізгі экономикалық аудандары аралығында орналасқандығы. Сондықтан мұның өзі де Азия-Тынық мұхит аралығындағы елдер мен сыртқы экономикалық байланыстар орнатуға тиімді болып, кең мүмкіндіктер ашып отыр. Бұған ерте кездегі Ұлы Жібек жолы жүрген жерлерде енді темір жол қатынасының дамуы үлкен әсерін тигізуде. Бұл жолдың ұзындығы болашақта 13,5 мың шақырымға жеткізілуі тиіс. Қазақстан жерінен өтетін темір жолдың ұзындығы - 1,8 мың шақырым, соның ішінде -Достық-Алашанькоу темір жолы 1991 ж. салынды, ал 1996 ж. май айында Иран мемлекетінің күшімен Теджен-Серахс-Мешхед (ұзындығы 290 шақырым) темір жол торабы іске қосылды. Болашақта жол Ақтоғайдан – Алматы - Шеңгелді, одан әрі Ташкент-Теджент-Серахс-Мешхед-Тегеран-Анкара-Стамбул арқылы өтеді. Бұл жолдың тек Қазақстан үшін ғана емес, сондай-ақ халықаралық маңызы өте зор. Атап айтқанда, бұл темір жол магистралі арқылы егер 1997 жылдың аяғы 1998 жылдың басында Қытайға Батыс Қазақстаннан 100 мың тонна мұнай әкелінген болса, 1999 жылы бұл көрсеткіш бес есеге жуық өсіп, 500 мың тоннаға жеткен. Тек Достық-Алашанькоу стансасы жыл сайын 5 млн. тоннадан астам жүк өткізеді. Ал болашақта оны 12 млн. тоннаға жеткізу көзделіп отыр. Сондай-ақ, екі ел арасындағы автомобиль жолы арқылы жүргізілетін жүк тасымалының үлесі де артып келеді.
Қорытып айтқанда, 1999 жылдан бері тәуелсіздік тұғырына қонған Қазақстан дүние жүзінің көптеген елдерімен терезесі тең деңгейде дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынас орнатты. Осы уақыт ішінде елдің сыртқы саясаттағы күш-жігерінің арқасында орасан зор тарихи маңызы бар міндеттер орындалды, ол дүниежүзілік аренадан беделді өз орнын алды. Сондай-ақ, Қазақстан шекарасының өн бойында берік халықаралық - құқықтық негізге сүйенетін қауіпсіздік, тату көршілік және достық белдеуі жасалды.
2. Қазақстан экономикасын реформалау бағыттары: Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін нарықтық экономикаға көшуді таңдап алған болатын. Осы бағытта 1992 жылы қаңтарда Қазақстан Ресейдің үлгісімен бағаны ырықтандыруға, мемлекеттік меншікті оның иелігінен алып жекешелендіруге кірісті.
Қазақстанда нарықтық экономикаға көшудің алғашқы кезде үш кезеңі белгіленді. Бірінші кезең- 1991-1992 жылдар, екінші кезең - 1993-1995 жылдар аралығы болып, осы мерізімде жүргізілетін іс бағдараламасы Жоғарғы Кеңестің сессиясында мақұлданып, Президенттің Жарлығымен бекіді. Ал үшінші кезең - 1996-1998 жылдарды қамтуға тиіс болды. Осымен байланысты көптеген жаңа заңдар, реформаны жүзеге асыруға қажет басқа да құжаттар қабылдайды. Нарықтық экономикаға көшу мәселелерімен айналысатын жаңа мемлекеттік басқару органдары құрылды. Олар: Мүлік жөніндегі, Монополияға қарсы саясат жөніндегі комитеттер, Салық инспекциясы, Кеден және т. б. Сондай-ақ нарықтық экономикаға тән инфрақұрылымның да кейбір түрлері: биржалар, коммерциялық банктер, сауда үйлері, жеке меншіктік кәсіпорындар мен шаруашылықтар, жеке меншік пен мемлекет меншігі аралас ірі корпорациялар, акционерлік қоғамдар, холдингтік компаниялар өмірге келді. Сөйтіп, нарықтық экономикаға қарай, меншіктің түрін өзгертуде, аралас экономика құруда біршама жұмыстар атқарылды.
Алайда, нарықтық экономикаға көшуде бірсыпыра қателіктерге жол берілді.
Бірінші. Реформаны бастауда мемлекеттің мақсаты да, мүдделері де, оларға жетер жолы да, әдіс-айласы да толық анықталмады.
Екінші. Барлық елге бірдей сай келетін экономикалық реформаның моделі болмайды. Әр елдің, өзіне тән, оның ұлттық бітіміне, тарихына, дәстүріне, нақтылы саяси, әлеуметтік, экономикалық қалыптасқан жағдайына сәйкес өз моделі, 93 жолы болу керек. Оны әлемдік тәжірибе де көрсеткен. "Жапондық", "Немістік" тағы басқадай әр елдің өз даму жолы болғаны белгілі. Қазақстан көп елде жақсы нәтиже бермеген, Халықаралық Валюталық Қордың ұсынған "есеңгіретіп емдеу" деп аталатын жолына түсіп, Ресейдің соңынан ерді. Ол Ресейден бөлек дербес экономикалық саясат жүргізу қиын деген желеумен жасалды.
Үшінші. Экономикалық реформа бірінен кейін бірі және өзіндік ретімен жасалуы арқылы жүзеге асуға тиіс. Ал Қазақстанға қажетті заң жүйесі жасалып бітпей, жеке меншікке негізделген кәсіпорындардың үлесі өсіп, бәсеке ортасы қалыптаспай тұрып, ең әуелі бағаны ырықтандырудан бастау қате болды, өйткені бағаны ырықтандыру өкімет тарапынан мезгіл-мезгіл оны өсіріп отыру болып шықты.
Төртінші. Қабылданған заңдар көп жағдайда жүзеге аспай қалды, себебі ол заңдардың жүзеге асатын механизмдері жасалмаған-ды. Реформаны жүзеге асыру үшін оған қажет механизмдерді жасау керек еді.
Бесінші. Инфляцияны (құнсыздандыруды) ауыздықтамаса ешбір істе береке болмайтыны белгілі. Бірақ осыған қарамастан мемлекеттегі қаржы, несие, ақша жүйесі ретке келмеді. Ұлттық, банк ақша жүйесін, ақша айналымын, оның ішкі және сыртқы қозғалысын қатаң бақылауға алудың орнына, ақша-несие ресрустарын бей-берекет жұмсап, аса жоғары пайызбен сатып, пайда табумен әуестенді.
Алтыншы. Қылмыс, жемқорлық, заңды бұзушылық көбейгені соншалық, ол қоғамның қатерлі ісік сияқты ең қауіпті ауруына айналды. Оған жаппай тәртіпсіздік, жауапкерсіздік қосылды. Міне, бұлар реформаны жасауда, қоғамды дұрыс дамытуда өздерінің кеселдерін тигізді.
Жетінші. Мемлекет басшылары экономикалық дағдарыс кезінде өмір сүріп, жұмыс істеп көрмегендіктен, оның ой-қырып, бүге-шігесін, одан шығу жолдарын білмеді. Экономикалық дағдарысты дұрыстап бағалай алмады. Елді дағдарыстан бір-ақ жылда шығару саясаты жүргізілді. Бірақ, ол ешқандай нәтиже бермеді.
Сондықтан мемлекеттің алдында дағдарыстан шығудың жолдары қарастырыла бастады. Оның ең бастысы - бағаны ырықтандыруды белгілі бір жүйеге келтіру еді. Нарықтандырудың барысын, оның неден басталғанын, қалай басталғанын халық жете түсінбеді. Қазақстанда ырықтандыру 1992 ж. мұнайдың, мұнайдан шығатын өнімдердің, басқа да энергия көздерінің бағасы әлемдік бағаға дейін жоғарылауы керек деген ұранмен жүргізілді. Осының нәтижесінде әр кәсіпкер, әр кәсіпорын ең жоғары таза пайда алғысы келді. Сөйтіп баға шарықтап өсті, елдің экономикасы бағаның шарықтап өсу кесірінен төмен түсіп кетті, оны көтеру мүмкін болмай қалды.
Бағаны ырықтандырудан кейінгі екінші атқарылған іс - жекешелендіру. Ол жайында көп айтылды, көп жазылды. Мемлекеттік меншікті тезірек жойып, бәрін жеке меншікке айналдырсақ, халық жұмыла жұмыс істей, өндіріс жанданып, ел байып, бәрі де орнына келеді деп ойланды. Тәжірибе жүзінде олай болмай шықты. Жекешелендіру барысында елімізде үш бағыттағы /шағын, жаппай және жеке жобамен/ кәсіпорындар құрылған. Ауылдағы жеке шаруа, басқа құрылымдар, сондай-ақ, қаладағы жеке және қауымдастық түріндегі кәсіпорындар саны есепке алынған. Алайда, осыған қарамастан, ең бастысы - мемлекет меншігіндегі мүлік инфлицияны дұрыс ескерумен сатылды ма, оның қандай бөлігі текке берілді, қандай бөлігі қанша пайдамен немесе қанша зиянмен сатылды? Кейінгі мерізімде төлеуге берілген мүліктің мөлшері қандай? Жекешелендіруден не ұттық: өнімнің көлемі артты ма, баға арзандады ма, пайда көбейді ме? Бұл істегі нәтиже есептелген жоқ, талдау жасалған жоқ.
Нәтижесінде мемлекеттік меншікті жекешелендіру жарияланған екі кезеңінде де /1991-92 жж және 1993-95 жж/ мүліктің үлкен талан-таражға түсуіне жол берілді. Бұл халық шаруашылығы үшін берекесіздік тудырып, экономиканың күйреген, таяу жылдарда шыға алмайтын терең дағдарысқа ұшырауының басты себебінің біріне айналды. Сондай-ақ, елдің, экспортқа өнім шығаратын кәсіпорындары ескі әдетіне басып, өздерінің тауарларын эшелон-эшелонмен сыртқа жөнелте беруді ғана білді. Соның салдарынан республикадан 250 млрд. сомның өнімі сыртқа, негізінен алғанда Ресей Федерациясы мен ТМД елдеріне, су тегін кеткен болып шықты. Сондықтан бұл жағдай үкіметпен барлық экономикалық институттарды, Статистика мен Қолдау Комитетін қатыстыра отырып, терең талдау жасауды талап етті. Тек осындай талдаудың қортындысына сүйене отырып, үкіметке алдағы уақытта нендей істерді жүргізуді анықтау керек болды.
Осымен байланысты 1994 жылдың қаңтарында экономикалық реформаны жүргізуді жандандыру жөніндегі шаралар туралы Президент қаулы қабылдады. Онда дағдарысқа қарсы шаралар мен экономиканы тұрақтандырудың 1994-1995 жылдарға арналған бағдарламасы әзірленді. Бағдарламада Қазақстандағы жүргізіліп жатқан реформалардың ерекшеліктері, елдің өндіргіш күштері, өндірістік қатынастар, өндірістік аппарат, игерілетін қазба байлық, елдегі 7 миллиондай еңбекке жарамды адам күші ескерілді. Бұдан басқа бағдарламада энергетикалық тәуелсіздікті қамтамасыз ету мәселесі қойылды, өндірістің құлдырауы тоқтатылып, экономиканы тұрақтандыру, инфляцияны ауыздықтау қажет екені айтыл-ды. 1995 жылдың қараша айының 15-ші жұлдызында мемлекеттің өз ақшасы — теңге енгізілді.
1994 ж наурызда Президент Жарлығымен ауыл кәсіпорындарының өтей алмаған 2,2 млрд. сомдық несиесінің мерізімі екі жылға ұзартылды. Бірақ сол жылдың, сәуірінен бастап энергияға, энергия көздеріне баға жоғарлады. Осыдан келіп инфляция тағы өсті, деңгейі 1260 пайызға жетті.
Реформаның барысында Қазақстанда 1994 жылдың күзінен үкімет макроэкономикалық реттеуді меңгере бастады. Бағаның өсуі біраз тежеліп, инфляцияның өсу қарқыны елеулі түрде төмендеді. Сол сияқты ұлттық банктің несиеге алатын пайызы да қауырт азайды. Ақша-қаражат саласында да осындай түзеліс байқалды. Өнеркәсіптің кей салаларында да оңға басушылық орын алды.
Жалпы дағдарыстан шығудың, реформаны жүргізудің пәрменді құралының бірі - экономикалық орталық болу тиіс еді. Алайда, Министрлер кабинетінде реформаны ойластырып, алға бастыратын орталық болмады. Экономика министрлігі ондай орталық бола алмады. Нәтижесінде 1994 - 1995 жылдары дағдарысқа қарсы шаралар мен реформаны тереңдету бағдарламасы негізінен орындалмай қалды. Макроэкономикалық тұрақтандыру және құнсыздануды тоқтатуға қол жетпеді, сыртқы сауда саясатын жасау да көңілдегідей болмай шықты, әлеуметтік саясат та халықтың басым көпшілігінің наразылығы өршіткені болмаса разы етпеді.
Нарықтық реформаға көшудегі жіберілген тағы бір қате - ол үкімет басшыларының елдің экономист ғалымдарына сенбеуі. Оның себебі бізде бұған дейін нарықтық экономика болмады, сондықтан біздің экономистер нарыққа көшудің жолдарын, түрлі тетіктерін білмейді деп есептелді. Осымен байланысты нарықтық экономикаға көшу үшін кеңесші ретінде экономист - ғалымдар АҚШ-тан, Франциядан, Түркиядан, Ресейден т. б. жерлерден шақырылды. Бірақ сол мемлекеттерден шақырылған экономист - кеңесшілер өз елінде, өз топырағында маман болғанмен, олар біздің жағдайды, халықтың менталитетін, психологиялық ерекшеліктерін ескермеді, тіпті білмеді де. Олардың білетіні Батыстың дамыған, қалыптасқан нарықтық экономикасы еді. Оған қоса ТМД елдерінде экономикалық дағдарыс капиталистік қоғамға тән классикалық артық өндіру дағдарысы емес, жетіспеушілік дағдарысы—тын. Екіншіден, ол елдерде баяғы заманнан тауар өндірісі, тауарлық қатынастар толық қалыптасқан. Ал бізде бұлар болған жоқ. Үшіншіден, ТМД елдерінде социалистік экономикадан нарықтық экономикаға көшу тез қарқын алды. Сондықтан шетел экономистерінің кеңесі тиісті нәтижесін бермей, аяқсыз қалды.
Нарықтық қатынастарға көшу барысында бізде орын алған тағы бір үрдіс бар. Ол сонау Столыпин реформасынан, одан бері Қазан төңкерісінен кейінгі индустрияландыру, ұжымдастыру науқандары сияқты қоғам өміріндегі түбегейлі өзгерістерге революциялық сипат беру. Ал біздің халық бұл үрдіске үйренбеген және ол халықтың психологиясына келе бермеді. Әсіресе, ауыл шаруашылығын жекешелендіруде үкімет асығыстық жіберді. Дағдарыс жағдайында бой көтерген жеке фермерлер басқа халықты асырамақ түгіл, олардың көпшілігі өзін-өзі әрең асырап отырды. Нәтижесінде 1993-1995 жылдарға арналған бағдарламаларда инфляцияны төмендету, өндірістің құлдырауын тоқтату және өндірістің ұлғаюы үшін жағдайлар жасау жоспарынан ешнәрсе шықпады. Сондықтан мақсатты нұсқамалар түрінде 15 айға арналған қосымша бағдарлама қабылданды. Оның оң нәтижесі деп инфляцияның баяулауын айтуға болады, бірақ, өндірістің құлдырауын тоқтату мүмкін болмады. 1992 жылы өндірістің құлдырауы біршама тұрақты болған 1990 жылмен салыстырғанда 14,6%, 1993 жылы - 28%, 1994 жылы - 48%, ал 1995 жылы - 45% жетті.
Бақылау сұрақтары:
ҚР сыртқы саясатта ұстанған бағыты?
Егемендік алғаннан кейінгі Қазақстанның экономика саласында жүргізген реформалары?
Жекешелендіру процессі қалай жүзеге асырылды?
2030 стратегиясы қанша негізгі бөлімнен тұрады?
Рарықтық экономика дегеніміз не?
Мемлекеттік меншікті жекешелендіру қанша кезеңнен тұрады?
Жекешелендіру барысында қандай қателіктерге жол берілді?
Қазақстанның сыртқы сауда айналымында ен үлкен үлеске ие ел?
Әдебиет тер тізімі:
Назарбаев Н. Қазақстан ғасыр тоғысында . Алматы , 1998
Назарбаев Н. Ақиқаттың ақ жолы. Алматы, 1991
Назарбаев Н. Қазақстанның егемендi мемлекет ретiнде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы, 1992
Қазақстан тарихы. 3 томдық .А., 1994
Асфендияров С. История Казахстана. А., 1998
Абдрахманов С. Тєуелсіздік шежіресі. Астана., 2001
Дүниежүзi қазақтарының құрылтайы. А., 1993
Қуатов Б. Отанымыздың тарихы туралы саяси єңгіме. А., 1995

№30 лекция
Тақырып: ҚР қоғамдық саяси даму және сыртқы саясаты.
1. ҚР қоғамдық қозғалыстар және саяси партиялар.
2. Қазақстандағы демографиялық, миграциялық процестер, әлеуметтік құрылымы
3. Демократиялық процестердің дамуы.
4. Білім, ғылым жүйесіндегі реформалар.
5. ҚР сыртқы саясаты.

Лекция мақсаты: Іргелі тарих ғылымының аса актуалды проблемаларының бірі - Тәуелсіз Ќазаќстан мемлекетінің орнығуы мен дамуының теориялыќ проблемаларын тарихи тұрғыда таныту. ҚР сыртқы саясаты және дүниежүзілік сауда-экономикалық қарым-қатынастағы орны мен ролін, Қазақстандағы демократиялық процестер, құрылған саяси қозғалыстар мен партиялардың қызметтері туралы мағлұмат беру.
Студенттердің ой өрісін дамыта отырып, жеке жұмыс жасауға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Әр түрлі жүйелі білімдерді жинақтау бағыттарының белгісімен таныстыру. Студенттерді қосымша деректермен, ақпарат құралдарымен таныстыру.
Лекция мәтіні:
1. 1985 жылдан кейінгі қоғамды қайта құру, жаңарумен байланысты Қазақстанда бұрынғы кездегі жеке Коммунистік партияның үстемдік етуінен бірте-бірте арылып, әр түрлі көзқарас және көппартиялық жүйеге көшу белең алды. Бұл елде болып жатқан демократиялық процестермен, саяси сипаттағы өзгерістермен тікелей өзектес еді.
Қазақстанда көппартиялық жүйенің және жаңадан саяси партиялардың пайда болуының басты үш себебін атап көрсеткен жөн. Оның бірінші себебі – 1989 жылдан бастап Қазақстан саяси өмірінде болған өзгерістер, соның ішінде әр түрлі көзқарастың, жариялылықтың көрініс ала бастағанына байланысты қоғамда өз орнын ала бастаған саяси еркін ой. Бұл кезде тоталитарлық және коммунистік идеяға қарсы негізде саяси партиялар мен қозғалыстар пайда болды. Олардың басты ұрандары: социал-демократия, ұлт бостандығы, мәдениет және экология бағыттарында қайта даму, жаңару, жандану болды.
Екінші себебі – 1991 жылғы Мәскеуде болған мемлекеттік төңкеріс жасауға бағытталған тамыз оқиғасымен байланысты. Оның нәтижесінде Кеңестер Одағы тарап, Қазақстан өзінің тәуелсіздігін жариялады. Республика жетекшілері жаңа жағдайда, егемендік алумен байланысты уақыт талабына сай батыл қимыл жасады. Белсенді мемлекеттік жаңа құрылыс басталды, саяси партиялардың бағдарламаларына қоғамға қажетті, көкейкесті ұрандар мен міндеттер кірді. Партиялардың негізгі міндеттері – үкіметпен байланысы жоқ саяси күштерді ығыстыру, парламент сайлауларында жеңіске жету, уәкілдік қызмет органдарында көпшілік қолдайтын ниеттестік тәртіпті қамтамасыз ету және т.б. Міне, осымен байланысты Қазақстан басшылығы мұндай саяси партиялар арқылы өзінің сүйенетін әлеуметтік базасын құруға ерекше мән берді
Үшінші себебі – бұл екіндік синдромы, ол барлық саяси ұйымдар мен күштерге тән. Республика жағдайында ол, әсіресе, реваншистік күштер арасында ерекше байқалады. Оған коммунистер, ұлтшылдар және тағы басқа да топтар жатады. Қазақстанда және бұрынғы Кеңес Одағына кірген мемлекеттерде мұндай ультрақұқықтық саяси партиялардың пайда болуы ескі тоталитарлық жүйенің күйреуімен және нарықтық экономиканың қалыптасуымен байланысты.
Міне, осындай себептердің нәтижесінде 1990 жылдан бастап Қазақстанда ең әуелі социал-демократиялық партия, одан соң демократиялық «Азат» қозғалысы қалыптасты. Олардың құрылуының басты белгілері – құқық органдарында тіркеуден өту, белгілі бір бірлестікке ұжымдық негізде бірігу және саналы ынтымақта болу, жалпы алға қойған мақсаттарының бір болуы, саяси қызметі түрлерінің пікір бірлігі, татулық қарым-қатынас, сайлау алдындағы платформа, немесе саяси бағытының тұтастығы және т.б.
Көппартиялы жүйе тек біздің Қазақстанда ғана емес, сонымен қатар өздерінің ұлттық тәуелсіздігін алған, бұрынғы одақтас республикаларда да құрылды. 1995 ж. тек бір ғана Ресейде жүздем астам саяси партиялар тіркелген. Қазақстанда Ресейдегі сияқты жүздеген саяси партиялар құрылатындай ауқымды жағдай жоқ болғанын айтқан жөн. Мысалы, 1994 ж. өткен парламент сайлауына Әділет министрлігінің тіркеуінен өткен тек төрт-ақ партия қатысты. Олар – социалистер, Қазақстан халық конгресі, Демократиялық және Азат партиялары. Сайлау өткеннен кейін көп кешікпей Қазақстанда коммунистік партия құқық органдарынан тіркеуден өтті.
1999 ж. республикада 14 саяси партиялар мен 30-ға жуық саяси қоғамдық қозғалыстар, бірлестіктер орнықты. Ал 2002 ж. саяси партиялардың саны 20-дан асты. Жаңадан халық арасында танымал «Отан», «Ақ жол», «Асар» т.б. партиялар бой көтерді. Қазақстанның саяси аренасында беделді табиғи іріктеуден өткен партияларды қалдыру мақсатында 2002 жылы Елбасы жарлығымен «Саяси партиялар туралы» арнайы заң қабылданды. Онда халық арасында беделін көрсеткен және тіркеуден өту үшін партияның кемдегенде 50 мың мүшесі болу керектігі туралы талап қойылды. Бұл саяси партиялардың сан жағынан өсуіне итермеледі. 2004 жылы заң бойынша тіркеуден өткен саяси партиялардың 12-сі қалды. Саяси партиялардың көпшілігі Республика Президентінің алған бағытын, оның жүргізіп отырған саясатын жақтайтындар болып саналады. Бір айта кететін жайт, осы партиялардың бағдарламаларында айтарлықтай айырмашылық аз, экономикалық, саяси және әлеуметтік мәселелерде бірін-бірі қайталайды. Қазақстандағы саяси партиялардың барлығыда (оған Коммунистік партияда кіреді) республикада іске асып жатқан нарықтық экономикаға көшуге ешқандай қарсылығы жоқтығын білдірген. Олардың бағдарламаларында тек оны жүргізудің тәсілі, уақытын белгілеуде ғана айырмашылықтар бар. Саяси партиялардың бағдарламасында прагматизмнен гөрі идеология басымырақ, мұның өзі Қазақстандағы көппартиялық жүйенің және саяси бірлестіктер мен партиялардың әлі де болса кәмелеттігінің жетімсіздігінің дәлелдемесі. Оның нақты көрінісі ретінде саяси партия жетекшілерінің үкімет басқару ісіне араласа алмай отырғандығын айтуға болады.
Саяси партиялардың ұйымдық құрылымдарында да тек алғашқы басқару түрі орын алған. Олардың басым көпшілігі өзінің сыртқы формасы бойынша партия деп саналғанмен, мазмұны жағынан әлі де болса партиядан гөрі ынтымақтастық топтарға көбірек ұқсайды. Осының нәтижесінде саяси партиялардың бұқара халық арасындағы беделі төмен, олардың қатарына халық өкілдері аз енеді, әсіресе, бұрынғы Коммунистік партияның мүшелері болған бірнеше жүз мыңдаған адамдар өзге партияларға мүшелікке кірмеген. Бүгінде бүкіл республикаға белгілі болып отырған «Ақ жол», Коммунистік партия т.с.с. саяси партиялардың құрамының өзі ауыз толтырып айтатындай дәрежеге жетпей отыр.
Бұған қосып айтатын тағы бір жайт, осы саяси партиялардың құрамындағылардың басым көпшілігі бұрынғы Қазақстан Коммунистік партиясында қызмет еткендер. Олардың саяси жетекшілерінің өздері де 1991 жылы қыркүйекте, яғни Коммунистік партия таратылғанға дейін, оның мүшесі болып, белгілі бір буындарында қызмет істеген адамдар.
Өздерінің бағдарламаларында атап көрсеткеніндей, Қазақстан саяси партиялары мен бірлестіктері республика парламент сайлауларына қатысып, онда көпшілік депутаттық орындарға ие болуға тырысады. Бұл бағытта бірқатар саяси партиялардың егемендік алған алғашқы жылдары қол жеткізген едәуір табыстарын айтпай кетуге болмайды. 1994 жылы Республика Жоғарғы Кеңесінің сайлауында Қазақстан Халық Бірлігі және Қазақстан халық конгресі партиялары өздерінің көптеген өкілдерін парламентке өткізді. Республиканың бірқатар саяси партиялары мен қоғамдық бірлестіктері 1995 жылғы 9 желтоқсанда өткен парламент сайлауына белсене қатысты.
Сайлау қорытындысы бойынша Қазақстан халық бірлігі партиясы басқа әріптестерінен көп ілгері болып шықты. Парламентке олардың 24 мүшесі, Демократиялық партияның – 12, Шаруалар одағының -7, Жастар одағы мен Инженерлер одағының - 3-тен, Қазақстан Коммунистік партиясының 2 мүшесі сайланды. Қазақстан Халық конгресі партиясы, Қазақстан Дәуірлеу партиясы мен Қазақстан Халықтық кооперативтік партиясының заң шығарушы органына бір-бірден өкілі кірді.
2. Қазақ халқы өзінің сан ғасырлық тарихында небір қиын – қыстау кезеңдерді басынан өткерді. Кезінде жоңғар шапқыншылығы, Ресейдің қазақ жерін бағындыру және отарлауы барысында қазақ халқы қаншама мың боздақтарынан айырылды, орны толмас шығынға ұшырады. Кеңес заманындағы ұжымдастыру, индустрияландыру саясаты қазақ халқының екіден бірін қырып жіберді. Ел аштықтан, репрессиялардан әбден қорлық көріп, саны азайып кетті. Сонымен бірге ХІХ ғасырдың басынан бастап Ресейдің ішкі өлкелерінен қазақ жеріне орыстар қоныс аударылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және де тың игеру жылдары Қазақстанға қаншама ұлт өкілдері қоныс аударылып, Қазақстандағы халықтың құрамы күрт өзгерді, Қазақстан көп этносты мемлекетке айналды. Ұжымдастыру жылдары қуғынға ұшыраған қазақтар шет елдерге қашып, қоныс аударып, сонда мекен етіп қалса, керісінше индустрияландыру, тың игеру жылдары келген басқа ұлт өкілдері үшін Қазақстан екінші отанына айналып, осында тұрақтап қалды.
Мысалы, 1937 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Қиыр Шығыстан 96 мың кәрістер отбасымен көшіріліп әкелінгенін мұның алдындағы тарауларда айтып өттік. Сонымен қатар Ұлы Отан соғысы қарсаңында 1940-1941 жылдары батыс шекарадан сан мыңдаған поляктар Қазақстанға күшпен жер аударылды. Ұлы Отан соғысы басталысымен Еділ өзені бойынан 1 млн-нан аса немістер Шығысқа көшірілді. Олардың ішінде 400 мыңы Қазақстанға келді. Сонымен қатар 1943-1944 жылдары мыңдаған қалмақтар, қарашайлар, қырым татарлары, балқарлар, чешендер, ингуштар Қазақстанға жер аударылды. Соғыс кезінде жалпы саны 2,5 млн-дай басқа ұлт өкілдері Қазақстанға қоныстандырылды. Ал енді неліктен деген орынды сұрақ туады. Бұл айтылған халықтардың тілі және діні орыстан басқа болғандықтан, Кеңес өкіметі оларды сенімсіз халықтар қатарына жатқызды. Сондықтан соғыс қаупі туған шақта, оларды Кеңес елінің шекараларынан ішкі аймақтарға (Орта Азия, Қазақстан сияқты) күшпен көшірді. Екіншіден, большевиктер өздерінің соғыс кезіндегі қателіктерін жасыру үшін кінәні саны аз, кіші халықтарға аударды.
Қазіргі күні жер бетінде 3000 дай этнос өкілдері өмір сүрсе, солардың 130-ға жуығының өкілдері Қазақстанда мекен етеді. Олар да қазақ ұлты сияқты Отанымыздың гүлденіп, көркеюіне күш салуда. Қазақстан Республикасының Ата Заңында дініне, тіліне, шыққан тегіне қарамастан Қазақстанда мекен ететін барлық ұлттардың тең екендігі жазылған. Біздің Отанымызда басқа ұлт өкілдеріне кемдік немесе артықшылық көрсетілмейді. Қазақ жерінде мекен ететін аз этнос өкілдеріне мемлекет тарапынан зор қолдау көрсетіп отырады, жастарына жоғарғы оқу орындарына түсуге, ересектеріне жұмыс істеуге барлық мүмкіндіктер берілген. Қазіргі күні Қазақстанда 11 тілде газет шықса, теледидар 12 тілде, радиостанциялар 6 тілде хабар таратады.
Айта кететін бір мәселе Қазақстанда ұлт және мемлекет құрушы этнос біреу, ол қазақ этносы. Жер бетінде этнос көп, ал олардың ішінде мемлекет құрғаны тек 200 дей ғана. Әлем халықтарының арасында саны жағынан қазақтар 70-орынды иеленсе, ал өсу қарқыны жағынан жоғарғы орында. Қазақстанда тұратын өзге этнос өкілдерінің кейбіреулерінде жеке мемлекеттері бар. Оларға (диаспора) алыста тұратын өз туысқандарымен араласып, қарым-қатынас жасауға біздің Ата Заңымыз рұқсат береді. Ал біздің Қазақстанның негізгі шарты олардан мемлекеттік тілді білуді, ел ризығы үшін аянбай еңбек етуді, қылмыс жасамауды талап ету.
Еліміз бүгінде рухани және экономикалық жағынан қарыштап өсіп келе жатқан мемлекет. Республикамызда ел болашағы – жастардың білім алуына барлық жағдай жасалған.
2007 жылы Парламент сайлауы кезінде Қазақстан халықтары Ассамблеясы депутаттарына арнайы орындар берілді. Ассамблея делегаттарына 33 диаспораның атынан мүдделерін білдіру, әрбір этностың және бүкіл Қазақстан халқының болашағын ойлау сияқты орасан зор тарихи жауапкершілік жүктеліп отыр. Ассамблеяны құру бастамасы біздің қоғамымыздың қойнауынан туындады. Соған сәйкес республикада үлкен дайындық жұмысы өткізілді. Облыстарда кіші Ассамблеялар құрылды, оған ең лайықты адамдар сайланды.
Қазақстан халықтары Ассамблеясының сессиялары еліміздегі қоғамдық саяси үрдістерге талдау жасап, ұлттық саясатты жүзеге асырудың оңтайлы жолдарын белгілеу үшін шақырылады. Бұл үшін республиканың барлық азаматтарының мүдделерін білдіретін қоғамдық ортамен сұхбат жасап, кеңесіп отырады. Қоғамдық тұрақтылықты қалай сақтап, реформаларды қалай тездету керек екені жөніндегі сұрақтарға жауап беру Қазақстан халықтары Ассамблеясының алдындағы басты міндет.
1995 жылы Республика Президенті жанынан құрылған Қазақстан халықтарының Ассамблеясы өз қызметі барысында ел тыныштығын сақтауға үлкен еңбек сіңірді. 33 ұлт диаспорасының 320 өкілінің басын қосқан Ассамблея бүгінгі күні елдің саяси өміріне араласа алады.
3. Демократиялық процестердің дамуы:
Қазақстан Республикасының 1995 жылы қабылданған Конституциясында Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықты, әлеуметтiк мемлекет деген анықтама берiлген. Құқықтық мемлекет дегенiмiз өзiнiң заңы бар, ел басынан бастап қарапайым азаматтарға дейiн түгел заңға бағынатын, мемлекеттiң iшiнде барлық ұйымдар, партиялар, қоғамдар өз iс әрекетiн заңдық негiзде жүргiзетiн мемлекеттi айтады. Бүгiнгi таңда Қазақстанда қоғамдық өмiрдiң барлық саласында туындайтын қатынастарды реттейтiн заң, ережелер бекiтiлiп iске асырылуда. Құқықты мемлекет қалыптастырудың негiзi Қазақстан Республикасының конституöиясында тұжырымдалған. Конституция бойынша Республикада билiк бөлiсу жүйесi демократиялық принциптер негiзiнде жүзеге асуда. Конституция бойынша Қазақстан Республикасы президенттiк мемлекет. Сондықтан да Конституция Қазақстан Республикасының Президентi мемлекеттiң басшысы, ең жоғарғы лауазымды адам, мемлекеттiң iшкi, сыртқы саясатының негiзiгi бағытын анықтайтын, ел iшiнде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкiлдiгi бар деген анықтама берiлген.
Конституция бойынша Қазақстанда мемлекет билiгiн бөлiсу демократиялық принциптер негiзiнде жүзеге асып отыр. Республикада заң қабылдау билiгi парлемент, орындаушы билiктi үкiмет, сот билiгiн әр түрлi сатыдағы соттар жүзеге асырып отыр.
Қазақстан республикасында құқықты мемлекет құру мақсатын шешуде республикада жүрiлiп жатқан сот реформасы маңызды роль атқарады.
1992 жылы күзде республика президентiнiң бастамасымен Дүниежүзi қазақтарының құрылтайы Алматы қаласында шақырылды.
Қазақстан демографтарының есебi бойынша дүниежүзiнде 12 млн. қазақ бар. Мұның 7,5 млн. Қазақстан Республикасында, қалған 4,5 млн. жақын және алыс шет елдерде басқа этникалық ортада өмiр сүредi. Қазақ ұлтының диаспора деп аталатын бұл бөлiгi ұзақ мерзiмге созылған тарихи оқиғалардың нәтижәсенiнде пайда болған. Диаспора отаршылдардың қуғын сүргiнiнен, отаршылдықтың салдарынан туындағын әр түрлi қиын қыстау оқиғаның салдарынан атамекеннен ауа көшуге мәжбүр болған қазақ халқы өкiлдерiнен құралған.
Бұрыңғы Кеңес одағының құлауы, Қазақстанның тәуелсiздiк алуы қазақ диаспорасы өкiлдерiнiң атамекенге оралу мүмкiндiгiн туғызды. Қазақстан Республикасы, оның ел басы атамекенге оралмақ ниетi бар қандастарды қабылдауға дайын екенiн мәлiмдедi. Аталмыш жағдайлар 1991 жылдан қазақ диаспорасының өкiлдерiнiң Қазақстанға қоныс аудару процессi басталуына мүмкiндiк бердi. Осындай жағдайда қазақ диаспорасы мен Қазақстан республикасының арасындағы қарым қатынасты реттеу, атамекенге оралған қазақ диаспорасының көкейтестi мәселелерi төңiрегiнде маслихат құру мақсатымен дүниежүзi қазақтарының құрылтайы шақырылып, аталмыш мәселелердi талқылады. Құрылтайдан дүниежүзi қазақтарының қауымдастығы құрылды. Қауымдастық президентiне бiрауаздан Назарбаев сайланды. Атамекенге оралған қандастардың әлеуметтiк мәселелерiне байланысты 1992 жылы күзде Қазақстан Республикасының үкiметi көлемдi қаулы қабылдады. Парламент көшi-қон заңын бекiттi. үкiметтiң жанынан көшi-қон агенттiгi құрылды. Бұл шаралар шетелде өмiр сүрiп отырған қандастармен байланыс жасау, атамекенге оралғандардың әлеуметтiк мәселесiн шешуге бағытталып отыр.
4. Білім, ғылым және мәдениет: Қазакстан егемендік алуымен байланысты қазак халқының рухани өмірінде мәдени жаңа процестер кеңінен өріс алды. Халыққа білім беру, ғылым мен мәдениет өз дамуының кең жолына шықты. Олар бұрынғы Кеңес Одағы кезеңіндегі партиялық идеология мен саяси қағидалардын қыспағынан құтылды.
Сондықтан өтпелі кезеңнен қиыншылығына қарамастан, егемендік алған кезден бастап, Қазакстанда білім жүйесінде көптеген оң өзгерістер орын алды. Ең бастысы, оқу мазмұны өзгерді. Білім стандарттары жасалды, окытудын жаңа әдістемесі енгізілді. Қазақ- стан Республикасындағы білім берудің жай-күйі алғаш рет 1995 жылы көктемде оку саласы қызметкерлерінін республикалық кеңесінде егжей-тегжейлі талқыланды. Кеңесте атап көрсетілгендей, халыкка білім беру саласында бірқатар оң өзгерістерге қол жеткені айтылды. Бірыңғай орта мектептердің орнына мектепте болашак ұрпакка білім беруде плюризм орнап келеді. Соңғы жылдары гимназиялар, лицейлер, жеке және авторлық мектептер ашылып, жұмыс істей бастады. Тарих, Ана тілі және 1-5 сыныптар үшін оку пәндері бойынша оқулықтар шығарылды. Егер соңғы кезге дейін Қазақстан мектептерінде тек бұрынғы КСРО тарихы оқытылса, енді қазақ халқының өз тарихын терең талдап оқытуға көңіл бөлінді.
Халыққа білім беру саласын алға бастыруда оның материалдық-техникалык базасын нығайтуда, әсіресе; 1996-1997 жылдары үкімет тарапынан едәуір айтуға тұрарлық жұмыстар жүргізілді. Атап айтқанда, 1996 жылы білім беру саласына 65 миллиард теңге, немесе мемлекеттік бюджеттің 23,4 пайызы, 1997 жылы 73,3 миллиард теңге, яғни мемлекеттік барлық бюджетгін 21,4 пайызы бөлінді. Алайда одан кейінгі жылдары халыққа білім беру саласындағы орнықтылық және кейбірқ кезек күттірмейтін мәселелердің шешілуін желеу етіп, мемлекеттік бюджеттен қаржы бөлу бірсыпыра азайды. Мәселен, тек 1999-2001 жылдары білім беру саласына жыл сайын шамамен 12 миллиард теңге бөлініп отырғаню. Мұның өзі білім беру саласындағы кейбір келеңсіздіктерге алып келді. Балабақшалардың 82 пайызы қысқарып, окушылары аз көптеген ауыл мектептері жабылып қалған.
Мектептерде жұмыс істейтін мұғалім кадрлардың сапалық құрамында келеңсіз жағдайлар қалыптасты. 2001/2002 оку жылында республика бойынша педагог кадрлардың тапшылығынан мектептерде тек орта білімі бар 3,5 мыннан астам мұғалім және 6 мың басқа мамандық иелері жұмыс істеген, мектептерден жалақыны азсынып, 43,6 мың мұғалім басқа салаларға жұмысқа ауысып кеткен.
Қазақстанның Білім және ғылым министрлігінің деректері бойынша 2000/2001 оқу жылында елде жалпы білім беретін мектептердің саны 8007 болған, Олардың 3545-і (44,2%) қазақ, 2356-сы (29,4%) орыс, 13-і үйғыр, 81-і өзбек, 3 тәжік, 1 украин. Бір ерекше атап көрсететін жайт, әсіресе, соңғы жылдары республикада қазақ тілінде оқитын оқушылардың саны едәуір артып, 2003 жылы олар барлық мектеп оқушыларының 54,4 пайызын қамтыған.
Республика мектептерінде техникалық ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларын енгізуде де оң қадамдар өріс алды. 2001 жылы елде орта білім беру жүйесін ақпараттандырудың бірінші кезеңі негізінен аяқталды, нәтижесінде 58 оқушыға бір компьютерден келген. "Иитернет - мектепте" бағдарламасы аясында 1414 оку орны, оның ішінде 868 ауыл мектебі ақпарат желісіне қосылған.
Үкіметтің 2002-2004 жылдарға арналған Іс-қимыл бағдарламасында барлық деңгейдегі білім беру, оқытудың мемлекеттік жүйесін жетілдіру, оқу-әдістемелік кешенді қалыптастыру, мектепке дейінгі балалар мекемелерінің санын арттыру көзделген. Ауылдық жерлердегі мұғалімдерді тұрғын үймен қамтамасыз ету, олардың біліктілік деңгейін көтеруіне жағдай жасау, тағы да басқа істерді жүзеге асыру нақтыланды. Сонымен бірге кәсіптік мектептер мен колледждерге керекті оқулықтар және оқу-әдістемелік құралдарын әзірлеу жайы да жан-жақты қарастырылған.
Еліміз егемендік алған он жылдан астам уақыт ішінде республика жоғары және орта арнаулы білім беретін оку орындарында да бірсыпыра жана өзгерістер орын алды. Республиканың жетекші оқу орындары - әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университеті, Абай атындағы Алматы университеті, Қазақ ұлттық техникалық университеті және басқалар Қазақстанның тәуелсіз ішкі жәие сыртқы саясатын жүргізуге қабілетті маман кадрлар даярлайтын жаңа факультеттер ашты. Түркістандағы Ахмет Иассауй атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті, Сыртқы істер министрлігі жанынан Дипломатиялық Академия ашылып, жұмыс істейді. Бұлардан білім алып, дайындалып шықкан кадрлар, Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясатын одан әрі дамытып, біліктілікпен жүргізуде өздерінің лайықты үлесін қосатынына сенім артты. Өйткені олар қазақ, орыс тілдерінен басқа шет елдермен байланыс жасауда аса қажетті ағылшын, неміс, француз, араб, қытай, хинди және тағы басқа да тілдерді меңгеріп білім алады. 1997 жылы елімізде мемлекеттік 53 жоғары білім беретін және 40-тан астам жеке меншік жоғары оқу орындары жұмыс істеді. 2002 жылы мемлекеттік жоғары оқу орындары 47-ге дейін азайды, оған керісінше ақы төлеп оқитын жоғары оку орындарының саны 160-тан асты. 2003 жылы Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің шешімімен 43 мемлекеттік, 130 жеке жоғары оқу орындары қалдырылды.
Қазақстанның тәуелсіздік алуымен байлаиысты халықка білім беру жүйесінін халықаралық қарым-қатынасы кеңейді. 1991 жылы жуздеген республика оқушылары, студенттері мен аспиранттары оқуларын шетелдерде жалғастырса, қазірде олардың саны мыңнан асып отыр. Осы мақсатта Қазакстан Президенті жанынан "Болашақ" бағдарламасы бойынша арнаулы қор кұрылып, оны қаржыландырумен республиканың барлық жоғары оқу орындарынан жыл сайын жүздеген студент шетелдерге, соның ішінде АҚШ-ка, Ұлыбританияга, Францияға, Қытайға, Түркияға және тағы басқа да жерлерге оқуға жіберіледі. Соңғы он жылда "Болашақ" бағдарламасы бойынша 685 студент жастар шет елдерден білім алып келді. Ал 2003 жылдың басында республикалық арнайы комиссияның шешімімен 25 жас жігіттермен қыздар шет елге оқуға жіберілетін болды.
Егемендік алған жылдары еліміздің ғылымың дамыту салаларында үрдіс өзгерістер байқалды. Қазақстан Республикасы ғылым Академиясының құрылымы мен ғылыми ізденістерінің тақырыптары жана талаптарға сай қайтадан қарастырылды. Ә. X. Марғүлан атьндағы Археологиялық институт,ғарыштық зерттеу, Механика және машина, Информатика және басқару, Физика-техникалық проблемаларды зерттеу институттары ұйымдастырылды. Салалық ғылым академияларының жүйесі кеңейтілді. Қазақстан Республикасының Инженерлік академиясы жұмыс істейді, ал Ауыл шаруашылық академиясы Қазақстан ұлттық академиясының кұрамына енгізілді. Ғылыми дәрежелер тағайындау және ғылыми атақтар беру, дис-сертациялық жұмыстардың сапасын бақылап бекіту үшін республика Жоғары аттестациялық комитеті құрылды.
Тәуелсіз Қазакстанның әдебиеті мен ұлттық тілінің мәртебесін көтеруде бірқатар шаралар іске асырылуда. 30-шы жылдары нәубетке, жазықсыз жазаға ұшыраған ғалымдарды, жазушыларды, мамандарды ақтау жүзеге асты. А. Байтұрсыновтың, М. Жұмабаевтың, М. Дулатовтың, Ш. Құдайбердиевтің, Ә. Бөкейхановтың, X. Досмұхамедовтың, Ж. Аймауытовтың және басқалардың кітаптары жарық көрді. Бұлардың шығармалары ұмыт болып, мектептерде,арнаулы орта жоне жоғары оқу орындарында соңғы кезге дейін оқытылмаса, енді оқу орындарының бағдарламаларына кеңінен енгізіліп, оқушы-студент жастарға олар жөнінде жан-жақты дәріс беріледі. Мемлекеттің жаңа кезендегі жүргізіп отырған ұлт саясатымен байланысты қазақ тілін қайта түлету мейлінше көкейкесті проблемаға айналды. 1989 ж. қыркүйектегі Тіл туралы Заң және Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша ол мемлекеттік тіл деп жарияланады. Іс жүргізуді казақ тіліне көшіру жөнінде жан-жакты шаралар белгіленіп, олар жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, Қазақстанның барлық жоғары және арнаулы орта оку орындарында қазақ, тілінде оқыту бөлімдері ашылды. Мұның өзі ауылдан қазақша оқып келген жастардың ана тілінде тиянақты білім алуына жағдай жасады.
1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан үкіметі тұңғыш рет идеологиялық өктемдіктен бас тартатынын, мәдени-шығармашылық бостандықты жариялап, оны қорғау, өнерге қол жеткізуге көмектесетін жағдайлар туғызу, жариялылықты камтамасыз ету және шығармашылық қызметкерлерінің жұмысын халыққа жария ету жөнінде міндеттемелер алды. Міне, осының нәтижесінде экономикалык қиындықтарға қарамастан, республикада мәдениеттің басты ошағы болып саналатын мемлекеттік театрлардың бірде-бірі жабылған жоқ. Қайта жаңадан Көкшетауда қазақтың музыкалық драма театры, Актөбеде драма театры, Ақмолада музыкалық драма театры, Батыс Қазақстан облысында мәдениет институты, Мәдениет министрлігі жанынан күрделі мәдениет мәселелері бойынша ғылыми орталық ашылды.
Өнердегі менеджменттің тиімді үлгісінің өмірге келген жайттары орын алды. Мәселен, Айман Мұсаходжаева "Солистер академиясы" оркестрін ұйымдастырып, бүкіл музыкалық білім беруді қайта құру жөнінде ұтымды жұмыс жүргізді. Соның нәтижесінде 1998 жылы Астана қаласьнда тұнғыш рет ұлттық музыка Академиясы құрылды. Жәния Әубәкірова музыкалық мектептің негізінде колледж, ал жазушы Әбдіжәміл Нүрпейісов "ПЕН-клубын" ашты. Осының бәрі енер саласындағы дарынды адамдардың оз идеяларын жүргізу үшін сауатты нысандар тауып жатқанын көрсетеді. Соңғы жылдары Президеит Н. Ә. Назарбаевтың шығармашылық жастармен кездесуі дәстүрге айналды. Мәдениет және өнер қайраткерлеріне арналған Елбасының стипендиясы тағайындалды. Ол жыл сайын берілуде.
Еліміздің көп ұлтты мәдениетін дамытуда 40 астам ұлттық мәдени орталықтар мен Қазакстан халық- тарының біріккен Ассамблеясы бірсыпыра жұмыстар жүргізуде. Нарықтық экономика талаптарына бейімделе отырып, 1996 жылы 22 жекеменшік киностудия мен 12 жеке меншік галерея мемлекеттің жәрдемінсіз жұмыс істеді. Соңғы кезде көптеген мәдени шаралар мемлекеттің қаржылай қолдауынсыз жүргізілуде. Республика мәдениет саясатын нақты жүзеге асыруда жоғары кәсіби мәдениет кадрлары мен мамандардың атқаратын ролі зор. Осы жағдайды ескере отырып, мәдениет саласына кажетті кадрларды дайындау ісі республиканың 5 жоғары 39 орташа арнайы оку орындарында жүзеге асырылып келеді. Сонымен қатар шығармашылық жас таланттарды тәрбиелеп өсіруде жазушылар, композиторлар, суретшілер, театр және кино онері тағы басқа шығармашылық одақтардың алатын орны ерекше. Олар тек мемлекет идеологиясын жүзеге асыру қызметімен шектелмей, шығармашылық жастардың өсіп-жетілуіне зор ықпал ететін шараларды іске асырып отыр.
Қазакстан мәдениетінің дамып-жетілуіне соңғы кездерде өткізіліп жүрген республикалық және халықаралық конкурс-фестивальдің маңызы оте зор. Атап айтқанда, "Азия дауысы", "Жас қанат", "Дәстүрлер жүлдесі", "Шығыс маусымы", "Үкілі домбыра", "Жігіттің сүлтаны", "Ермек Серкебаев шақырады" классикалық музыка фестивалі, мемлекеттік "Қазақкино" компаниясының бастауымен шетелдік кино күндерін өткізу дәстүрге айналды.
Соңғы жылдары еліміздің мәдениеті мен рухани өрлеуіне Президент Н. Ә. Назарбаевтың 2000 жылды - Мәдениетті қолдау жылы деп жариялауының үлкен маңызы болды. Бұл жылы мәдениет мекемелерін дамытуға, олардың, материалдық базасын нығайтуға бағытталған едәуір жұмыстар атқарылды. 727 мәдениет мекемелері жаңадан ашылды. Оның қатарында 468 кітапхана, 239 клуб, 5 жаңа театр мен 5 мұражай бар. Театрлар Астанада, Петропавлда, Оралда, Өскеменде және Түркістан қаласында ашылды. Корей музыкалық комедия театры, республикалық неміс драма театры, Н. Сац атындағы орыс академиялық балалар және жасөспірімдер театры жеке ғимараттарға кешті. Мәдениетті қолдау жылы аясында барлығы 2368 мәдени объекті: 1449 кітапхана, 681 клуб үйі, 49 мүражай, 11 театр, 6 кинотеатр, 2 филармония және т. б. жөндеуден өтті.
Мәдениетті қолдау жылының шын мәніндегі шарықтау шегі Түркістан қаласының 1500 жылдық тойын тойлаумен сабақтас келді. Бұл үлкен тойды өткізу барысында Қазақстан мемлекеті Күлтөбе, Отырар сиякты қалалардың, Қожа Ахмет Иассауидің кесенесін, Әзірет Сұлтан мемлекеттік тарихи-мәдени қорығын т. б. нысандарды қайтадан жаңғыртты.
XXI ғасырдың басында ЮНЕСКО деңгейінде атап өтілген Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойы, Тараз қаласынын 2000 жылдығы еліміздін беделіне бедел қосты. Өйткені Түркістан қаласы қазақ және Орталық Азиядағы басқа да халықтардың өзіндік бір рухани және мәдени орталығы, екінші Мекке болып саналады. Осы орайда, біздің мемлекетіміздің мәдениет жөніндегі саясатының басты назары ұлтымыздың рухани мүмкіндігін әлемге барынша танытуға бағытталып отырғанын айтқан жөн. Мұның өзі біздің халықаралық мәдени байланысымызды нығайтуға үлкен ықпалын тигізеді.
Қазакстан тәуелсіздік алғаннан бері аз уақыттың ішінде, қазақ ұлтының және басқа халықтардың мәдениетін, оның қайнар қуатын тек ез елімізде ғана емес, сонымен қатар бүкіл әлемге таныта бастады. 1995-1997 жылдары ЮНЕСКО ауқымында Қазақстан Республикасының екі үлкен мерекесі атап етілді. Олар: ұлы Абайдың 150 жылдық және Мұхтар Әуезовтың 100 жылдық мерей тойлары. 1996 жылы Желтоқсан оқиғаларының 10 жылдығын, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының 80 жылдығын, дарынды ақын, дана тәлімгер, халықтар достығын жырлаушы Жамбыл Жабаевтың 150 жылдық мерей тойын тойлау еліміздің тарихындағы жарқын оқиға болды. Ал 1997 жыл жалпы ұлттық татулық және саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жарияланып, еліміздің барша қауымы 1932 жылы 3 миллион адамынан айырылған қазақ халқының ұлы қасіретінің 65 жылдығын және сталиндік қуғын-сүргінге түскен ұлттық интеллигенция қасіретінің 60 жылдығын атап өтті.
Ұлы Абайдың 150 жылдық және Мұхтар Әуезовтің 100 жылдық мерей тойлары арқылы Қазақстан рухани тәуелсіздігін және әлемдік мәдениеттің үдерісіне тікелей қатыса алатынын көрсетті. Оған дәлел ретінде кемеңгер жазушы Мұхтардың шығармашылығының бүкіл дүние жүзінің 72 елінде жариялануын айтуға болады. Сөйтіп, Абай, Мұхтар шығармалары, оларға арналып өткізілген тойлар арқылы бұрын белгісіз болып келген қазақ халқы бүкіл әлемге танылды.
2000 жылы қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғалары Сәбит Мұқановтың, Иса Байзақовтың, Бауыржан Момышұлының, Жұбан Молдағалиевтің, Әнуар Әлімжановтың мерей тойлары кеңінен атап өтілді. Жыл аясында Қазакстан мәдениетінің дамуына айтулы үлес қосқан республиканың белгілі өнер қайраткерлері Ғ. Жұбанованың, Ө. Жәнібековтің, С. Мұхамеджановтың, К. Күмісбековтің және тағы басқалардың есімдерін мәңгі есте қалдыру шаралары жүзеге асырылды.
Еліміздің Президенті жарлығымен 1998 жыл - Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы деп атап өтілді. Тарих жылы тұтастай алғанда 23 ірі-ірі ғылыми форумдардың өткізілуімен ерекшеленді. Соның ішінде Республика ұлттық ғылым академиясы тарихында тұңғыш рет АКШ, Ресей, Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркия, Жапония ғалымдарынын қатысуымен отандық тарих проблемаларына арнадған арнайы сессия өткізілді. Сондай-ақ, "Жібек жолы және Қазакстан", "А. Байтұрсынов - ғылым, ағартушы, қоғам қайраткері", "Құрманғазы және мыңжылдықтар тоғысын-дағы дәстүрлі музыка", "Қазақстанмен шекаралас аумақтардың тас дәуірі" сияқты халықаралық, "Шал Күлекеұлы және ақындық дәстүр", "Қоғамдық гуманитарлық ғылымдардағы қыпшақтану" және т. б. республикалык ғылыми конференциялар жоғары деңгейде ұйымдастырылды.
XX ғ. соңғы жылы Қазақстан ғалымдары Мұхамед Хайдар Дулати, Қорқыт ата, Құрманғазы, Амангелді Иманов сияқты бірегей тұлғалардың, сондай-ақ Аңырақай шайқасының 270 жылдығы мен Қазақ хандығының 550 жылдығы сияқты айтулы мерей тойларды өткізуге жан-жақты дайындық жұмыстарын жүргізді. Республиканың барлық облыстарына, сондай-ақ, көрші елдердің шекаралас аудандарына ірі-ірі 24 ғылыми экспедициялар аттандырылды. Олар кең байтақ республикамыздың 74 ауданын аралады. Қазақ деген халық ғұмыр кешкен жерлерде ең ірі, ен іргелі этномәдени зерттеулер жүргізілді. Сонымен қатар қазақ сахарасының ежелгі дәуірінсн мағлұмат беретіп археологиялық зертгеулер жасалды. Археологиялык экспедициялар, негізінен Оңтүстік Казакстан мен Жетісу өңірінде, Ордабасы тарихи-мәдени аймағында, Орталык Казакстан аумагындағы ортағасырлық отырықшылық орталықтары және т. б. жерлерде жұмыс істеді. Осының нәтижесінде Тараз қаласына таяу жерде тастан өріліп жасалған ғажап архитектуралык ғимарат -Ақыртас кешені ашылып зерттелді. Халықаралық деңгейде Италияның Мантуя қаласында "Алтын адам: Қазақстан далалары қола дәуірінен халықтардың ұлы қоныс аударуына дейін" - атты көрмесі зор абыроймен өтті. Көрме өз жұмысын Венецияда жалғастырып, 1998 жылғы 23 қыркүйекте Рим қаласында Н. Назарбаевтың осы елге ресми сапарына орайластыра аяқталды.
Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы "Ұлытау" мұражай-қорығына кіретін Алаша хан, Жошы хан кесенелері, Қызылорда облысындағы — Балтық мешіті, Қазалы қаласындағы Марал ишан кесенесі жөндеуден өткізілді. Көкшетауда - Шоқан Уалихановқа, Таразда - Мұхамед Хайдар Дулатиге, Ақтөбеде - Құдайберген Жұбановқа, Алматыда -Шәкен Аймановқа ескерткіштер орнатылды.
Еліміздің рухани кемеңгерлерін қадір тұтып, оларға тарихи ескерткіштер орнату кейінгі жылдарыда жалғасты. Атап айтқанда, Жидебайда Абайдың мемориалдык кешені, Шымкентте Ордабасы тарихи қорығы ашылды. Алматыда, Көкшетауда Абылай ханға, Астанада әл-Фараби ескерткіші, Алматыда қазақ халқының қаһарман қыздары Кеңес Одағының Батырлары Әлия Молдағүлова мен Мәншүк Мәметованың, Қапыш Сәтпаев пен Жамбылдың, А. С. Пушкиннің, Т. Шевченконың ескерткіштері бой көтерді. Астанада жаппай қуғын-сүргін құрбандарына арналған мемориал орнатылды. Айыртауда - қазақ батырлары Қарасай мен Ағынтайға, Ресейдің Астрахан облысында - күй атасы Құрманғазыға, Ордада - Жәңгір ханға, Атырауда - Исатай мен Махамбетке, Бейбарысқа, Дина Нұрпейісоваға, Астана-да - Абайға, Кенесарыға, Актөбеде - Әбілхайыр ханға, Қостанайда - Ахмет Байтұрсыновқа, Павлодарда Сұлтанмахмұт Торайғыровқа ескерткіштер орнатылды.
Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетіне Абылай хан есімі берілді, Тараз Мемлекеттік университеті Мұхамед Хайдар Дулати атымен аталды, көптен көкейде жүрген толғақты бір мәселе –Мәдениет және мәдениеттану ғылыми-зерттеу институты Алматыда құрылды.
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 1999 жыл - ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылы деп жарияланды. Осымен байланысты өткен ғасырлардан жеткен орасан зор мәдени-тарихи мұраны сақтап, оны жинақтап жаңа ғасырдың игілігіне айналдыру міндеті қойылды. Бұл жағдай бірінші кезекте мәдени-тарихи кұндылыктарды зерттеу, сақтау, рухани игеру бағытындағы іс-шараларға ерекше назар аударуға міндеттейді. Өйткені еліміздін аумағында 25 мыңнан астам жылжымайтын тарихи-мәдени объектілер бар, олардың 8 мыңнан астамы мемлекеттің қорғауына алынып, 10-ы ЮНЕСКО-ның Бүкіл дүние жүзілік мұраларды сақтау орталығының жасалған тізіміне енгізілген.
Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жұмыстары одан ірі жалғасын тапты. Нәтижесінде 19114 адам толықтай ақталса, республика бойынша зансыз жазаланған 215 мың адам өз атына жағылған қара күйеден арылды. Қазақстандық патриотизмді, отаншылдықты қалыптастыруға бағытталған кешенді әскери-патриоттық шаралар өткізілді. Республика Қарулы Күштерінің барлық бөлімдерінде "Батырларға бағышталды" атты шаралар белгіленіп,онда халық қаһармандарын еске алу кештері, салтанатты шерулер, театрландырылған көріністер, мерекелік концерттер, ұлттық мәдениет күндері болып өтті. Жастарды патриоттық тәрбиелеу ісінде, әсіресе, майдангер-жазушылар Б. Момышұ лының, Д. Снегиннің, Қ. Қайсеновтың, С. Бақбергеновтың және т.б. майдангер қаламгерлердің шығармашылық мұралары кеңінен пайдаланылады.
Жеткінишектерді ұлттар достығы, ел бірлігі мен келісім рухында тәрбиелеуді мақсат еткен студенттік кештер дәстүрге айналды. Әсіресе, А. С. Пушкин мерей тойына орайластырған поэзия мерекелері, Евразия Университетінде "Алпамыс батыр" жырыныд 1000 жылдық тойына арналған ғылыми-теориялық конференция, ғұлама тарихшы, Орта ғасырдағы ірі мемлекет қайраткері Мұхамед Хайдар Дулатидің 500 жылдығына арналған мерейтой шараларының қоғамдық-саяси тұрғыдан тәрбиелік үлкен маңызы болды. М. X. Дулатидің өлмес мұрасы "Тарихи-и-Рашиди" еңбегі қазақ тілінде жарық көрді. "Ұлытау" қоғамдық козғалысы ұйымдастырған "Алтай-Дунай" халыкаралық археологиялық-этнологиялық экспедициясы сәтті аяқталды.
Қазақстан мәдениетін дамытуда Бұқаралық ақпарат құралдары, Баспа мен полиграфияның алатын орны ерекше зор. Олардың алдында, әсіресе, сонғы жылдары мәдени мұраларды кеңінен насихаттау міндеттері қойылған. 2001-ші жылы республикада 1754 Бұқаралық ақпарат кұралдар орындары, соның ішінде, 1167 газет, 451 журнал, 121 теле және радиокомпаниялар, 15 хабар тарататын компаниялар, бірнеше ондаған баспалар жұмыс істеді. Олардың 80 пайызы мемлекеттен тыс, жекешеленген ұйымдар.
Қазакстан полиграфиялық баспаларынан тарихи-мәдени мұраларды, әлем әдебиетінің ең үздік үлгілерін жарыққа шығару жандана түсті. Соңғы жылдары алты томдық "Қазақстан ұлттык энциклопедиясының" 4 томы, Н. Ә. Назарбаевтың "Ғасырлар тоғысында", "Сындарлы онжылдық" т.б. еңбектері, 10 томдық "Тарихи және мәдени ескерткіштер" жинағы, Мұстафа Шоқай шығармаларының екі томдығы, Қытай мұрағаттары негізінде қазақ тарихына арналған бес кітап, бес томдық Қазақстан тарихының үш томы жарық көрді. Қазақ халқының 125 томдық ауыз әдебиетін, "Алаш мұрасы" атты көп томдық серияларын, Әлкей Марғұлан еңбектерінің 14 томдығын, М. Әуезов, С. Мұқанов, Ғ, Мүсірепов, Ғ. Мұстафин тағы да басқа қазақ әдебиеті классиктерінің көп томдық серияларын басып шығару қолға алынды.
Халықтың білім бұлағы болып саналатын кітапханалар жаңа талапқа сай жұмыс істей бастады. Оларды жаңа әдебиеттермен жабдықтап, компьютерлендірудің, осы заманғы ақпараттық жабдықтармен қамтамасыз етудің мүмкіндіктері қарастырылды. Кітапхана, мұражай, демалыс орталықтары қызметкерлерін қазіргі ғылыми-техникалық және әдістемелік талапқа сай оқыту, мамандығын жетілдіру, ірі мәдени орталықтарға тәжірибе алуға жіберу шаралары белгіленді. Мәдениет комитетінің жұмыс жоспарына сәйкес Түркістан қаласында мұражай қызметкерлерінің, Орал қаласында кітапхана ісі жөнінде, Қостанай, Қарағанды, Көкшетау, Актөбе қалаларында ауыл мәдениетін дамытуға арналған республикалық және аймақтық конференциялар мен семинарлар өткізілді.
2003 жылы кітапханалар қорындағы кітаптардың жалпы саны 67,7 миллион данаға, 8,4 миллион газет пен жорналдар, ондағы оқушылардың катары 4 миллионға жетті. Әсіресе, ауыл кітапханаларының жағдайы біршама түзеліп, кітап сақтауға қолайлы жаңа ғимараттарға көшті.
Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі 2001 жылы жарық көрген 198 кітаптың 96700 данасын ауыл кітапханаларына тегін таратты. Бұл бастама кейінгі жылдарда да өзінің жалғасын тапты. Мұның өзі мәдениет саласындағы орталықтардың бірі болып саналатын кітап-ханалардың санын көбейтіп, олардың жұмыстарын жандандыруда едәуір игі әсерін тигізді. 1992-1995 жылдар аралығында республика бойынша мыңға тарта кітапханалар жабылып қалса, соңғы жылдары олардың көпшілігі қайтадан қалпына келтірілді. 2003 жылы елімізде 3312 кітапхана, оның 2742-сі ауылдық жерлерде жұмыс істейді.
Мәдениет салаларының дамуында, әсіресе, халық өнерінің алатын орны, атқаратын ролі ерекше. Халық өнері ел ішінде руханиятты жаңғыртуда, жоғалған дәстүрлерді қалпына келтіруде, мәдениеттің мәнін және адамның руханиятты зерделеуін барынша қамтамасыз етуге қызмет етеді. Сондықтан соңғы жылдары халық өнерінің қайнар көзі-ауыл мәдениетінің дамуына ерекше көңіл бөлінген. Осының нәтижесінде қазіргі кезде ауыл мәдениетінің үлкен аясы қалыптастырылды. 2003 жылы республикада 7838 көркемөнерпаздар ұжымдары жұмыс істейді, олардың жұмысына бірнеше ондаған мыңнан астам адам белсене қатысады. Олардыд басым көпшілігі фольклорлық және отбасылық ансамбльдер, хор және драма ұжымдары. Хореографиялық және отбасылық ансамбльдер Қазақстанда тұратын халықтардың этникалық мәдениеті дамуының негізі болып табылады. Олар еліміздің көпұлтты мәдениетінің қайта жаңғыруы мен дамуы ісіне өздерінің лайықты үлесін қосып келеді. Міне, осы жағдайларды ескере отырып, 370 тен астам көркемөнерпаздар ұжымына "халықтық" деген құрметті атақ берілген.
Алдағы кезенде республика мәдениетін дамыту үшін барлық мүмкіндіктерді барынша пайдаланып, қолайлы жағдай жасау міндеті тұр. Бұл елімізде шығармашылық ахуалын, өресі биік өнерге деген қажеттілікті, оны ұлттық тұрғыда өркендету, мәдени бағдарламаны жүзеге асыру, жас дарындарды тәрбиелеп өсіруде өзінің тиісті нәтижелерін беруге тиіс. Осы орайда Президент Н. Ә. Назарбаев "Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналган негізгі бағыттары" Жолдауында мәдениетті дамытудың айкын жолдарын "Мәдени-тарихи мұраны сақтау" деген бөлімінде ерекше атап көрсетеді. Ондағы басты қағидалар:
Біріншіден, халықтың орасан мол мәдени мұрасын, соныц ішінде осы заманғы ұлттық мәдениетін, фольклорын, дәстүрлері мен салттарын зерделеудің біртұтас жүйесін жасау.
Екіншіден, ұлттық тарих үшін ерекше манызы бар елеулі мәдени-тарихи және сәулет ескерткіштерін қалпына келтіруді қамтамасыз ету.
Үшіншіден, ұлттық әдебиет пен жазудың санғасырлық тәжірибесін қорыту және кеңейтілген көркем, ғылыми, емірбаяндық дестелер жасау.
Төртіншіден, мемлекеттік тілде әлемдік ғылыми ойдың, мәдениет пен әдебиеттің үздік жетістіктері негізінде гуманитарлық білім берудің толымды қорын жасау.
Қорытып айтқанда, мұның барлығы Қазақстанның экономикасы оңала бастаған тұста әдебиет пен мәдениет, жалпы руханият мәселелеріне айрыкша назар аударатын кез келгендігін, елдің болашағы мәдениетпен астасып жататындығын тағыда қадап көрсетеді. 2003 жылы республикалық бюджеттен мәдениет саласына бөлінетін қаржы көлемі 2002 жылмен салыстырғанда 52 пайызға өскен. Соңғы екі жыл ішінде бұл салаға бөлінген қаржы екі есеге дейін көбейді. Бұл қаржы мәдени саланы түгел қамтып, едәуір аяғынан тік тұрып кетуіне әсер етеді. Сондықтан үкіметтің басшы-лығымен мәдениет салалары алдағы уақытта да өзінің дұрыс шешімін тауып, одап әрі дами беретініне зор сенім білдіруге болады.
5. ҚР сыртқы саясаты: Егемендiк алған соң Қазақстан республикасы тәуелсiз мемлекет ретiнде халықаралық аренаға шықты. 1992 жылы наурыздың 3 күнi Қазақстан Бiрiккен ұлттар ұйымына мүше болды, сондай-ақ республика халықаралық валюта фонды, халықаралық қайта құру және даму банкi, халықарылық банк, дүниежүзiлiк денсаулық ұйымы және тағы басқа көптеген халықаралық ұйымдарға мүше болды. Тәуелсiз Қазақстанды бүгiнгi таңда 113 мемлекет мойындады, олардың 105 мен елшiлiктер, өкiлеттiктер дәрежесiнде дипломатиялық қатнас орнатты. Қазақстан шет елдiң 55, шет елде Қазақстанның 30 елшiлiгi бар.
Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты халықтар арасында бейбiт және өзара тиiмдi қарым қатынас орнатуға бағытталып отыр. Қазақстан өз территориясындағы ядролық қаруды жойып, ядролық қарусыз мемлекет статусын алды. Осының нәтижесiнде Америка, Ресей, Қытай және тағы басқа iрi державалар Қазақстанның тәуелсiздiгiне кепiлдiк берiп отыр.
Қазақстан Республикасы Азияда бейбiтшiлiктi сақтау, осы құрлық елдерiнiң арасына сенiмдiлiк қатнас орнату, Орта Азия республикаларымен, ТМД елдерiмен саяи, экономика саласындағы қатнасты нығайтуға ерекше көңiл бөлiп отыр.
Қазақстан сыртқы экономикалық байланысқа айырықша көңiл бөлуде. Бұл саладағы неiзгi мақсат ел экономикасын дамытуға шет ел инвестиöиясын тарту болыр отыр. Бұған мысал ретiнде бiрлескен «Тенгизшевройл» өндiрiсiн айтуға болады. Бұл келiсiм 40 жылға жасалған. Кәсiпорынның барлық табысының 80%-i Қазақстанға, 20%-i Шевройлға тиесiлi болмақ. Қазақстандағы саяси тұрақтылық шет ел инвестиöиясына сенiм туғызып отыр. Экономикаға енгiзiлген инвестицияның көлемi жөнiнен Қазақстан ТМД елдерiнiң алдыңғы қатарында отырғаны бұған дәлел.
Н.Назарбаевтың бастамасымен құрылған Қазақстан халқытарының ассамблеясы, барлық облыстарда құрылған Қазақстанды мекендеген ұлтаралық мәдени орталықтары, аталған ұйымдардың ұлтаралық тұтастықты қамтамасыз ету үшiн жүзеге асырып отырған шаралары Қазақстанда ұлт-аралық ынтымақтастықтың негiзгi факторы болып отыр. Қазақстанда ұлттардың оқшаулануы, этникалық негiздегi қақтығыс сияқты көрiнiстер жоқ. Осы айтылғандар елдiң iшкi саяси тұрақтылығын нығайтып, бұл тұрақтылық өз кезегiнде ел экономикасын шет ел инвестициясын көптеп тартуға мүмкiндiк берiп отыр. Экономика саласына тартылып отырған шет ел инвестициясының мөлшерi жөнiнен Қазақстан тәуелсiз елдер достастығында алдыңғы орында отырғанының негiзгi себептерiнiң бiрi осы тұрақтылыққа тiкелей байланысты. Бұрыңғы Кеңес одағының құлауы, Қазақстанның тәуелсiздiк алуы қазақ диаспорасы өкiлдерiнiң атамекенге оралу мүмкiндiгiн туғызды. Қазақстан Республикасы, оның ел басы атамекенге оралмақ ниетi бар қандастарды қабылдауға дайын екенiн мәлiмдедi. Аталмыш жағдайлар 1991 жылдан қазақ диаспорасының өкiлдерiнiң Қазақстанға қоныс аудару процессi басталуына мүмкiндiк бердi. Осындай жағдайда қазақ диаспорасы мен Қазақстан республикасының арасындағы қарым қатынасты реттеу, атамекенге оралған қазақ диаспорасының көкейтестi мәселелерi төңiрегiнде маслихат құру мақсатымен дүниежүзi қазақтарының құрылтайы шақырылып, аталмыш мәселелердi талқылады. Құрылтайдан дүниежүзi қазақтарының қауымдастығы құрылды. Қауымдастық президентiне бiрауаздан Назарбаев сайланды. Атамекенге оралған қандастардың әлеуметтiк мәселелерiне байланысты 1992 жылы күзде Қазақстан Республикасының үкiметi көлемдi қаулы қабылдады. Парламент көшi-қон заңын бекiттi. үкiметтiң жанынан көшi-қон агенттiгi құрылды. Бұл шаралар шетелде өмiр сүрiп отырған қандастармен байланыс жасау, атамекенге оралғандардың әлеуметтiк мәселесiн шешуге бағытталып отыр.
Ел басына түскен қайғы-қасiреттiң салдарынан қазақ халқының сан жағынан азаюы, басқа ұлт өкiлдерiнiң Қазақстанға қоныс аударуының салдары Республикаға ат берiп отырған қазақ халқының өз республикасында азшылық болуына әкеп соқты. Қазақстан тәуелсiздiк алған оншақты жылдың iшiнде жүрiлген миграöиялық процестiң нәтижесiнде қазақтар республика халқының тең жартысынан астамын құрап отыр. Қазақстан Конституциясы қазақ тiлiн мемлекеттiк тiл деп жариялап оның мәртебесiн көтеруге байланысты шаралар жүзеге асырылды. Республикадағы ұлтаралық тұрақтылықты қамтамасыз ететiн фактордың бiрi 2030 стратегиясындағы жарқын болашақ.
Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алғаннан кейін, егемен мемлекет ретінде халықаралық байланыс жасауға, өзінің сыртқы саясатына айрықша көңіл бөледі. Бұрын КСРО-ның құрамында болғанда Қазақстанның ондай мүмкіндігі, жеке саясат жүргізу құқы болмаған.
Қазақстан өзінің сыртқы саясатында, әсіресе, басты үш мәселеге ерекше назар аударады. Біріншіден, басқа елдермен, соның ішінде бұрынғы Одаққа кірген республикалармен, Азия, Тынық мұхит, Таяу Шығыс аймағы, Еуропа елдері және Америка Құрама Штаттарымен халықаралық байланысты өркендету. Екіншіден, шет елдермен тек дипломатикалық байланыс қана орнатып қоймай, сонымен қатар олармен мәдени-экономикалық байланысты күшейту, сол арқылы алдыңғы қатарлы өркениетті елдердің қатарына қосылу. Үшіншіден, Қазақстанның қауіпсіздігін сақтау, дүниежүзілік соғысты болғызбау, ядролық қаруды қолдануды болдырмау.
Міне осы бағытта 1991жылдан бастап тәуелсіз Қазақстан көптеген игі шараларды іске асыруда. Бұл уақыт ішінде Қазақстан Республикасын дүние жүзінің 180 нен астам мемлекеті таныды. 2008 жылдың басына дейін Қазақстан 70 тен астам елдермен диломатиялық қатынастар орнатты. Қазақстанды алғашқылардың бірі болып Түркия, АҚШ, Франция және т.б. мемлекеттер мойындады. Қазірде Қазақстан шет елдерде 60-тан астам дипломатиялық және консулдық өкілдіктер ашты. Ал Алматыда және Астанада 80-нен аса шетелдік елшілік пен миссия, халықаралық және ұлтаралық ұйымдардың ондаған өкілдігі жұмыс істейді.
Қазақстан соңғы жылдары өзінің экономикасы мен әлеуметтік жағдайын одан әрі дамыту арқылы әлемнің бәсекеге қабілетті 50 өркенді мемлекетінің қатарына енуді стратегиялық мақсат етіп қойды. 2006 жылы бұл көрсеткіш бойынша есепке ілінген 117 елдің ішінде Қазақстан 61 орынды иеленді және көрсеткішке іліккен ТМД-дағы елдердің алдыңғы қатарына шықты. 2010 жылы Қазақстан ЕҚЫҰ(Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйым) Төраға болып сайланды. Ол еліміздің әлемдегі орнын айшықтай түсті.
Қазақстанның сыртқы саясатында ерекше назар аударып отыратын мәселе, ол – өзінің ең жақын және ірі көрші мемлекеттермен, соның ішінде солтүстікте Ресеймен, ал шығыста Қытай Халық Республикасымен ойдағыдай қарым- қатынас орнату. Осы саясаттың нәтижесінде Қазақстан Республикасының егемен ел ретіндегі алдағы болашағы да байланысты. Қазақстан үш ғасырға жуық уақыт Ресеймен тарихи сабақтас, тағдырлас, көршілес қонып, шекаралас болып қатар өмір сүрді. Ресеймен, орыстармен қарым қатынастың қандай болуы, оны қалай құру жөнінде қазақтың ғұламалары, дана билері өз заманында –ақ айқын да анық айтып кеткен. Ал егемендік алғанға дейін жетпіс төрт жыл бойы Қазақстан мен Ресей Кеңестер Одағы құрамында өз тәуелсіздігін қойып, өз мүдделерін ұмытып, ортақ шаруа атқарып, ортақ қазанға қызмет етті. Барлық шаруашылық, бір тіршілік осыған бейімделіп, Кеңес өкіметінің талабын орындады. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін екі елдің арасында тең құқықтық негізінде саяси және экономикалық қатынастар орнады.
Осы жағдайларды ескере отырып Қазақстан мен Ресей 1991 ж. КСРО тарап, тәуелсіздікке қол жеткеннен кейін өздерінің сыртқы саясатында халықаралық құқық принциптері негізінде бір-бірімен стратегиялық байланыс, достық, тату-тәтті көршілік және өзара тиімді ынтымақтастық қатынастарды дамытуға айрықша көңіл бөліп келеді. Оған Қазақстан мен Ресей арасында 1992 ж. 25 мамырдағы Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартқа қол қоюдың зор тарихи маңызы бар. Ал 1995 жылы 20-шы қаңтардағы Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығын кеңейту және тереңдету туралы бірлескен декларацияда екі ел жоғарыдағы қол қойған шарттарды одан әрі бұлжытпай орындап отыратындығы жөнінде мәлімдеді.
1996 жылы 27 ші сәуірде Ресей Федерациясының Президенті Б.Ельцин мен Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев Алматыда кездесіп, Қазақстан мен Ресей бірлескен Декларациясына қол қоюының маңыны өте зор болды. Онда Қазақстан мен Ресейде жүргізіліп жатқан демократиялық қайта құрулар мен саяси –экономикалық реформалардың екі ел халықтарының болашағы үшін үлкен мәні бар екендігі атап көрсетілді. Мемлекеттің басшылары бұдан былай да екі ел арасындағы егемендікті, тәуелсіздікті құрметтеу, аумақтық тұтастық пен бір бірінің ішкі істеріне араласпай принциптерін сақтау негізінде дами беретінін қуаттады.
Ресей Федерациясымен мен Қазақстан арасында ынтымақтастықтың одан әрі тереңдеп дамуында 1998 жылы 6 шілдеде Мәскеуде қол қойылған ХХІ ғасырға бағдарлаған мәңгілік достық пен ынтымақтастық туралы Декларацияның тарихи маңызы ерекше. Оның негізінде Қазақстан мен Ресей Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі мәселесін шешуді тоқтап қалған жерінен алға жылжытты. Екі мемлекет арасындағы қаржылық өзара келіспеушіліктерді реттеу және Байқоңыр космодромын бірлесіп пайдалану мәселелері шешілді.
2000 жылдың 25 қаңтарында Қазақстан Елбасы Н.Назарбаев пен Ресей Президенті В.Путинмен кездесуі болды. Онда екі жақты қарым қатынасты одан әрі жетілдіре түсуге жете мән берілді. Ал 2002 жылы желтоқсан айында Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Мәскеуге ресми сапар барысында Қазақстан мен Ресей арасында қалыптасқан достық байланыстарды барынша тереңдетуге күш салынатыны баса айтылды. Олардың ішінде Байқоңыр ғарыш кешенін одан әрі бірлесіп пайдалану мәселесі тағыда сөз болды. Сондай-ақ, аймақтық және халықаралық көкейкесті проблемалар төңірегінде жан-жақты пікір алмасылды. Екі жақты деңгейлегі, ТМД ЕурАзЭҚ, Ұжымдық қауіпсіздік, ШЫҰ шеңберіндегі ынтымақтастық қарым қатынастар аймақтағы елдер қауіпсіздігінің, интеграциялауының басты кепілі болып табылатыны атап көрсетілді.
Қазақстан мен Ресей арасындағы саяси байланыстар 2003-2004 жылдары одан әрі дами түсті. Оған 2003жылы Ресейде Қазақстан жылының жариялануы үлкен әсерін 2003 жылы Ресей орталығы мен облыстарында 150-ден астам түрлі деңгейдегі іскерлік кездесулер, мәдени шаралар мен отандық өнімдер көрмелері өткізіліп, екі жақты тиімді келісім шарттарға қол қойылды. Қазіргі кездерде екі жақты тиімді қарым-қатынастардың шартты құқықтық негізі 350 ден астам келісімдер мен шарттардан тұрады. Солардың ішінде екі ел, әсіресе Евразия кеңістігіндегі тұрақтылықты нығайтуға, ұлттық, аймақтық және халықаралық қауіпсіздікті күшейтуге ерекше назар аударады.
Қазақстан мен Ресей Еуразия аймағының, Каспий теңізінің тұрақтылығы мен қауіпсіздігіне де аса зор мән береді. Екі мемлекетте Каспийді бейбітшілік, достық және ынтымақтастық аймағы деп таниды және бұл аймақта соғыс жанжалына, ланкестік көріністеріне, ұйымдасқан қылмысқа орын жоқ деп санайды.
Ресей мен Қазақстан арасындағы мемлекеттік шекараны делимитациялау жөніндегі бес жылдан астам уақытқа созылған келіссөздер 7591 шақырымды қамтитын мемлекеттік шекараларын айқындайтын тарихи құжатқа 2005 жылы қаңтарда екі жақты қол қоюмен аяқталды.
2006 жылы екі елдің Президенттері 13 мәрте кездесті. Соның нәтижесінде 20-дан астам мемлекетаралық, үкіметаралық және салааралық қазақстандық ресейлік маңызды келісімдер бекітілді. Ал 2007 жылдың мамыр айында Астанада жүргізілген келіссөздер қорытындысында үш құжатқа қол қойылды. Оның біріншісі – Қазақстан мен Ресейдің 2007-2008 жылдарға арналған стратегиялық бірлескен іс-қимыл жоспары. Оған - ғарышты игеру, жаңа үлгідегі әскери-техникалық ынтымақтастық, отын-энергетика кешені, мен атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану және т.б. мәселелер жатады. Бұл құжатқа Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев пен Ресей Президенті В.В.Путин қол қойды. Екіншісі – ҚР үкіметі мен РФ Үкімет арасында сауда өкілдіктерінің бөлімшелерін ашу туралы келісім. Үшіншісі – ҚР Үкіметі мен РФ Үкіметі арасында 2008 жылдан бастап уран байыту халықаралық орталық құру туралы келісім. Ал 2007 жылғы желтоқсанда Мәскеуде өткен кездесуде Каспий бойында газ құбырын салу туралы уағдаласты. Қорыта айтқанда, Қазақстан мен Ресейдің достық қарым-қатынасы, әсіресе, соңғы жылдары бұрын-соңды болмаған дәрежеге көтерілді.
Қазақстан үшін Оңтүстік Шығыстағы үлкен көрші – Қытайсыз әлдебір үлкен саясат жүргізу қиын екенін ерекше атап айту керек. Сондықтан тәуелсіздік тізгіні қолға тигеннен бері Республиканың сыртқы саясатында темірқазыққа айналған бағдарлама – Қытай Халық Республикасымен қарым-қатынасты айқындау. Міне, осы бағытта Қазақстан бірқатар шараларды іске асырып, Қытаймен достық байланысты орнатуда едәуір табыстарға қол жетті. Алғашқы кездегі басты міндет жан жақты экономикалық байланыстарды дамытып, шекарадағы шиеленістерді тоқтату еді. Оның үстіне, Қазақстанның стратегиялық мақсаты – Қытай арқылы дүние жүзіне шығудың және бір жаңа жолын ашу. Өйткені Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алғанға дейін, шет елдермен экономикалық және саяси байланыстарды тек Орталық, яғни Ресей, арқылы жасап келген болатын. Енді Қытаймен қарым-қатынасты қалыпты жағдайға келтірумен байланысты елімізге сыртқы рыноққа шығудың баламалы қосымша жолдарына түсу мүмкіндігі туды.
Атап айтқанда, 1990 ж. Қазақстан мен Қытай темір жол арқылы өзара байланысы іске асты, сөйтіп біздің республика Тынық мұхит жағалауына ең қысқа жолмен шығу мүмкіндігіне ие болды. Қазақстан-Қытай қарым-қатнасының дамуы өте жоғары қарқын ала бастады. Қазақстан Республикасы Президентінің Қытай Халық Республикасына 1992 ж. тамызда барған алғаш сапарынан бастап, барлық байланыс жолдарын ашудың сәті түсті. Сөйтіп, екі елдің арасында сауда- саттық соңғы жылдары ондаған есе өсті. Темір жолдың жүк тасу қабілеті артты. 1997 ж. қыркүйектің 25 күні Алматыда өткен Қазақстан және Қытай делегациялары арасындағы келіссөз барысында Батыс Қазақстан мен Батыс Қытайды жалғастыратын мұнай құбырына шығыстағы көршіміз тарапынан 9,5 миллиард доллар жұмсау жөнінде шартқа қол қойылды. Мұның өзі саяси-экономикалық байланысты нығайтуға, шекара маңында тыныштық пен бейбіт өмірды сақтауға кепілдік береді. Сондай-ақ, бұл Азия-Тынық мұхит аймағындағы тұрақтылықты, қауіпсіздікті және дамуды қамтамасыз ету ісіне екі елдің бірлесе қосқан маңызды үлесі болып табылады.
1998-1999 жылдары белсенді дипломатиялық әрекеттер арқылы Қытай мен Қазақстан арасында тағыда жаңа маңызды уағдаластықтарға қол жеткізілді. Ең алдымен шекараны нақтылау негізінен аяқталды. Қытаймен арадағы шекараны айқындап белгілеу Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне қосымша кепілдіктер берілгенін білдіреді. Бұл осы қуатты мемлекетпен достық және өзара тиімді ынтымақтастық саясатын жалғастырудың негізі болып саналады.
Жалпы Қазақстанның егемендік алған кезінен бастап ҚХР басшыларымен өзара кездесу, келіссөздер жүргізу біздің елдің сыртқы саясат тіршілігінің тұрақты құбылысына айналды. Осы уақыт ішінде екі мемлекеттің арасында құқықтық негізді қалайтын жүзден астам екіжақты шарт пен келісім құжат қабылданыпты. Мұның өте зор маңызы бар екендігін айтқан жөн.
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қытай мемлекетіне 2002 жылдың желтоқсан айында жасаған сапары екі ел арасындағы ынтымақтастықтың жаңа кезеңін айқындады. Екі мемлекет басшыларының кездесу барысында бес құжатқа қол қойылды. Оның ең маңыздысы және назар аударатыны «Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы тату көршілік, достық және ынтымақтастық туралы шарт» болды. Бұл шарт екі ел халықтарының мүддесіне толық сай келеді және Азия құрлығында ғана емес, әлемде бейбітшіліктің, қауіпсіздіктің және тұрақтылықтың сақталуына жанды ықпал ететін болады деп көрсетілді. Сондай-ақ, бұдан басқа да қабыл