emtikhan bkh


1. Белоктардың жалпы қасиеттері, жіктелуі, жануар организміндегі маңызы.
Адам ағзасы шамамен 5млн белокпен құралған. Белоктардың физ-қ, хим-қ, биол-қ қасиеттері белгілі. Биологиялық қасиеті клеткада жане бүкіл ағзада өтетін метаболикалық жане физико-хим-қ процестердің құрылымдық ұйымдастығы, бағыттылығы жане кезектілігі қамтамасыз етіледі.
Физико-химиялық қасиеті -ионизациялау, гидратация,ерігіштік, жане тұнбаға түсу алынған.
Ионизациялау - жалпы белок молекуласы бірде оң, бірде бірде теріс зарядталып отырады. рН-тың белгілі мөлшерінде оң жане теріс зарядталған топтар саны бірдей. бұл жағдай изоэлектрлік д.а. Қазіргі кезде клиникалық зертханаларда қан сары су белоктарын қағаз бетінде электрофорез арқылы бөліп алу әдісі пайдаланылады.
Гидротация, ерігіштік-клеткаларда кейбір белоктар еріген түрінде цитозольде, кейбіреуі клеткалық мембрананың, микротүтігінің,фибрилланың, рибосоманың, жане т.б. құрамына кіреді. белоктардың ерігіштігі суда басқа да еріген заттардың болуына байланысты. мыс, глобулиндер дистилденген суда ерімейді, бірақ бейтарап тұздың біраз мөлшерін қосқанда ериді. Тұздар концентрациясы көбейгенде тұнбаға түсіп, ерігіштігі төмендейді.
Ерітіндіден тұнбаға түсіру-кейде белгілі бір жағдайларда ренатурация яғни белок молекуласының бастапқы конформациясының қайта қалпына келуі орын алады. ренатурация процесі таза ферменттерді жане т.б. белоктарды төмен температуралы лиофилизация әдісімен бөліп алу үшін. жіктелуі-барлық белоктар жай жане күрделі болып бөлінеді. жай белоктар (протеин) гидролиз кезінде аминқышқылдарға дейін ыдырайды яғни олар суббірлігін тек аминқышқылдар құратын құрамды болып келеді. күрделі белоктар-протеидтер 2компонетті белоктар, олар жай белоктан апопротеиннен жане белокты емес, аминқышқылды емес, басқаша айтқанда простетикалық топтан тұрады. күрделі белоктардың простетикалық тобы әртүрлі-липид, көмірсу, нуклеин, пигмент, фосфор қышқылы тб. Жай белоктар-протамин, гистон,глютемин,проламин,альбумин,глобулин,протеиноид.
Күрделі белоктар-фосфопротеидтер, хромопротеидтер, нуклеопротеидтер, липопротеидтер.
2.Алмастырылмайтын амин қышқылдары, өкілдері,хим-қ табиғаты, түзілуі.
Адам ағзасындағы 20аминқылқылдар-ң 12-сі алмастырылатын, 8-і алмастырылмайтын белоктар.
Алмастырылмайтын аминдер- лейцин,изолейцин, валин, метионин, лизин, трионин, фенилаланин, триптофон.
8- аминдердің формуласы.
3.Алмастырылмайтын аминқышқылдары, өкілдері хим-қ табиғаты, құнды жане құнсыз белоктар.
Адам организмінде күнделікті кездесетін аминқышқылдар-20. Оның 12-сі алмастырылатын, 8-і алмастырылмайтын белоктар. Егер белок құрамында 1немесе бірнеше аминқышқылы жеткіліксіз болған жағдайда бұл белок құнсыз белок д.а.
Егер белок құрамында 20аминқышқылы түгел болса, құнды белок д.а.
Өкілдері-изолейцин, лейцин, валин, метионин, лизин, треонин, фенилаланин, триптофон.
4.Белок молекулаларының құрылыстары, оларды қамтамасыз ететін байланыстардың түрлері,белоктардың денатурациясы. Биологиялық сұйықтықта белок тұрақтылығын қамтамсыз ететін фактор. Белок тұнбаға түсуі.
Бірінші реттік структурасы-полипептидтік тізбекте бір-бірімен пептидті байл.арқылы қосылған аминқышқылдардың саны жане кезектілігі. барлық белоктар бәр-бәрәмен полипептидтік тізбектегі аминқ-ң саны мен құрамымен ғана емес, тізбектегі аминқ-ң орналасу ретінің өзгешелігімен ерекшеленеді. Белок молекуласының бірінші реттік құрылымы конформациялық код. полипептидтік тізбектің аминқыш-ң құрамының, бір ғана аминқышқ-ң орнының өзгеруі- конформациялық кодтың өзгеруіне алып барады.
2-ші реттік құрылымы-биожүйенің ең негізгі компоненті, полипептидті тізбек атқарады.
Ал глобулярлы белоктарда пролиннің жане оксипролиннің қатысуымен түсіндірілетін α-спиральдың сынық жерлері спиральдың әртүрлі бөлімдер-ң өзінің радикалдарымен жақындасуына мүмкіндік береді.Бір-біріне жақын орналасқан радикал топтары өзара әрекеттесіп тұз түзуші дисульфидтік Вандер-Вальстық әрекеттесулерге түсіп, кеңістікте орналасқан полипептидтік тізбектің беріктігін әрі қарай арттыра түседі, әрі белок молекуласы кеңістікте белгілі бір қалыпқа келеді. Белоктың бұл құрылысы жалпы 3-ші реттік құрылым деп аталады.
Белоктардың бұл құрылысы яғни кеңістікте бір қалыпқа келуі, ерекше құрылыс болып, белоктардың өзіне ғана тән биологиялық қасиетін қамтамасыз етеді(фермент,гормон) Белоктардың 3-ші реттік құрылымын құруға мүмкіндік беретін байланыстардың түрі- иондық, дипольдиполдық,сутектік, гидрофобтық әрекеттесулер, дисульфидтік.
4-ші реттік құрылымы молекулалық салмақтары 50 000астам көптеген белоктар олигомерлі белоктар қатарына жатып, 2 не одан да көп полипептидтік тізбектен, яғни протомерлерден тұрады. Олигомерлік белоктардың полипептидтік тізбектерінің кеңістікте орналасуын, олардың 4ші реттік құрылымы д.а. Белоктардың құрылысының соншалықты күрделілігі олардың биосинтезі кезінде қателіктің мүмкіндігінше аз болуына, генетикалық материалды үнемді қолдануға, белок суббірліктерінің өз бетінше жиналуын реттеуді жеңілдетуге мүмкіндік береді.
5.Альбуминдер, глобулиндер, қасиеттері, ұқсастығы, айырмашылығы. Жануарлар организміндегі маңызы.
Альбуминдер мен глобулиндер - жай белоктардың ең көп таралған түрі.Оларға сүттің, қан сары суының,жұмыртқаның, бұлшық еттің белоктары жатады. Альбуминдер мен глобулиндердің бір-бірінен айырмашылығы олардаң әртүрлі ерігіштік қасиеттеріне байланысты, бұл оларды бөліп алу жане фракциялау үшін пайдаланылады.
Альбуминдер қанның ең жеңіл белоктары, салыстырмалы молек массасы 70мың.Қандағы жоғары молек салмағына байланысты альбуминдер онкотикалық қысымын қалыптастыруда маңызды орын алады. Олар қанда 30г\л дейн азайса, онкотикалық қысым төмендеуі мен ісік дамуға әкеледі.
Сау адамның қан сары суында с-реактивті белок болиайды бірақ қабыну жане тканьдер некрозымен сипатталатын патологиялық жағдайлар кезінде анықталады.Бұл белок аурадың өткір кезеңінде пайда болады сондықтан оны өткір кезең белогі д.а. Ауру созылмалы түрде болса, с-реактивті белок жоғалады да, процесс асқынған кезде қайта п.б.
Глобулиндер-альбуминдерге қарағанда әр түрлі белок.Молек.массасы 150мың Д дейн.Изоэлектрлік нүктесі -6,9. Әлсіз қышқылдық қасиет тән. Аз гидратталған, сондықтан жартылай қаныққан нейтралдыт тұздардың ерітіндісінде тұнбаға шөгеді. Глобулиндер электр өрісінде әр түрлі жылдамдықпен жылжиды, соған қарай α,β,ϒ болып бөлінеді. Басқа глобулиндердің арнайы қасиеттері жоқ, сондықтан альбуминдер сияқты майда еритін заттармен байланысуы мүмкін. Бұлшықетте кезедесетін белок миозин, қан плазмасында кездесетін белок фибриноген глобулиндерге жатады.Глобулиндерге де альбуминдер сияқты аталады-сүт глобулині, жұмыптқа глобулині.
6.Протамин. Гистондар қасиеттері. АЙырмашылығы, ұқсастығы, жануар организмінде маңызы.табиғатта таралуы.
Протаминдер мен гистондар-сілтілі құрамы бар белоктардың үлкен бір тобы, өйткені олардың құрамында көп мөлшерде диамино-монокарбонды қышқылдар болады. бұл белоктардың молекул.массасы аз жане жақсы гидротталған. протаминдерге қарағанда гистондардың сілтілік құрамы аз болады. Протаминдерге сальмин,клупеин, белогын жатызуға болады. Гистондар хромосомалардың қалыптасуына қатысады жане оперон гендердің қызметін қызметін реттеушілер болвп табылад.Проламиндер мен глютелиндер өсімдік тектес белоктар, олар энзимдердің қасиеттерін көрсетеді жане өсімдік тұқымының резервті белоктарыболып табылады.Бұларға бидай клейковинасының белогы глиадин мен глютенин күріштің белогы оризеин, жүгерінің белогы зеин жатады. Глютелиндер-суда да, сұйытылған бейтарап тұзды ерітінділерде де ерімейді. Протаминдер таза суда ерімейді, бірақ әлсіз тұз ерітіндісінде 70 спиртте ериді.
Гистондар-ядрода кездесетін негіздік қасиеті бар құнсыз белоктар. молек.массасы-10-20мың Д. изоэлектрлік нүктесі 10. 30-диаминомонокарбон қышқылы бар, сондықтан оң зарядты.Генетикалық информацияның ДНҚ-дан РНҚға беріліуін тежей алады.Сондықтан гистондар нуклеин қышқылының жұмысын реттейді.
Протаминдер-молек.массасы 6 мың Д, негіздік қасиеті бар, құнсыз белок. Құрамында 80-диамиомонокарбон қышқ болады, сондықтан оң зарядты, суда қышқылда ериді. Протаминдер-теңіздік жануарлардың белогы, клеткалардың ядросында кездеседі.Бұлар глобулярлық белоктар.
7.Коллагендер.Эластиндер.Кератиндер.Аминқышқылдар-ң құрамының ерешелігі, қасиеттері, табиғатта таралуы. Жануарлар организміндегі маңызы.
Протеиноидтар немесе склеропротеиндер-тірек тканьдердің суда ерімейтін белогы, олар асқазан-ішек жолдарында асқорыту энзимдерінің әсеріне ұшырамайды, сондықтан адамның асына пайдаланылмайды.Бұл топқа - дәнекер тканнің коллагені жане эластині, шаштың, тырнақтың кератині жатады. Коллагенді суда көп қайнатқанда коллагеннің қасиеті өзгереді, ол суда еріп, гель түзеді. Коллагеннің бұл өзгерген түріжелатин деп аталады.
Адам организмінде склеропротеиндердің 3түрі бар: Коллаген, эластин, кератирндер.
Коллаген:285 000Д суда ерімейді,құнсыз белок. Құрамында глицин, 11-аланин, 21-пролин мен гидроксипролин бар. Молекуласындағы гидроксилизинге көмірсулар көбінесе глюкоза мен галактозадан түзілген дисахарид түрінде ковалентті жалғасады. Коллагендер полипептидтік тізбек-ң құрамында орналасқан жеріне, қызметіне байланысты 4 түрге бөлінеді.1ші түрі организмде көбірек кездеседі, 2полипептидті тізбек бірдей. Коллагеннің бұл түрі теріде, сүйектерде, көздің қасаң қабығында кездеседі.2ші түрі шеміршектерде, омыртқа аралық дскіде, шыны тәрізді денеде болады.3ші түрі жүрек-қан тамыр жүйесінде. 4ші түрі базальды мембранада кездеседі.
Эластин-байламдардың, сіңірлердің, ірі қан тамырлары қабырғаларының құрамында болатын құнсыз белок. Ол кез-келген бағытқа созылуға қабілетті, ал қайта жібергенде бастапқы пішіні мен қалпына келе алады. Тропоэластиннің полипептидтік тізбегінен түзілген спиральдың α-спиральдан да, коллаген спиралінен де өзгешелігі бар. Сонымен қатар эластиннің құрамында десмозин жане изодесмозин деп аталатын ерекше құрылымдар бар.Олар лизиннің 4 молекуласынан тұрады, осындай құрылым болғандықтан ғана эластин талшықтары барлық бағытта созылып, қайтадан қалпына келе алады.
8.Белоктардың функциясы, белок молекуласының формасы. Функциясы мен қасиетін анықтау кезінде белок құрылыстарының рөлі.
Ішек таяқшасы 3мың түрлі белокты молекулалардан, ал адам ағзасы шамамен 5млн белок молекулаларынан тұрады.Ағзада болатын ондаған мың белок молекулаларының әрқайсысының ерекше құрылымы жане белсенді орталығы бар, ол көптеген молекулалардың ішінде бір ғана молекуланы танып, сонымен ғана өзара қарым-қатынаста болу қабілетін қамтамасыз етеді. соның барлығы белок молекуласының қызметі:
-биокаталитикалық
-тасымалдаушы
-қорғаныш
-жиырылу
-құрылымдық
-реттеуші
-трофикалық
Қызметтерді қамтамасыз ететін ерекше, өзіне тән биол-қ қасиеттердің пайда болуына әкеледі.
Белоктар-бір-бірімен молекулаларының формасы арқылы 2ге бөлуге болады:глобулярлы, фибриллярлы.
Белоктар түрлі қызметтер атқарады. Құрылымдық-жануар, өсімдік, вирустардың құрылымдарын қамтамасыз етеді. Катализаторлық қызметі-реакцияларды жылдамдатуға катысады. Қоректік заттар-организмде биол-қ активті заттар түзеді. Тасымалдау қызметі-белок, липид,витаминдерді қан ағымымен тасымалдайды. Қорғаныштық қызметі-иммунологиялық жүйені қорғанысты қызмет атқарады. Механикалық қызметі-жүрек бұлшықетінің жиырылуын, тыныс алу,бұлшықет жиырылып-созылуын қамтамасыз етеді. Реттегіш қызметі-метаболизм реттеуінде үлкен рөл атқарады. Электротрансформациялау- электрлік жане осмостық энергияны хим-қ АТФ энергиясына айналдыра алады.
9.Күрделі белоктар:фосфопротеидтер, металлопротеидтер. Құрылысы туралы түсінік, негізгі өкілдері, қасиеттері, жануарлар организмдегі маңызы.
Протеидтер белокты бөлімнен жане белок емес бөлімнен тұрады, оны простетикалық топ д.а. Ол белокты бөліммен бірге берік байланысқан. 1)Фосфопротеидтер құнды белоктар, молкула құрамына жай белок жане фосфор қышқылының қалдықтары кіреді. Фосфор қышқылы күрделі эфирлік байланыспен гидроксил тобы бар аминқышқылдарына жалғасады. Серин, треонин, тирозин, аминқышқыл-ң бір немесе бірнеше фосфор қышқ-ң қалдықтары қосылуы мүмкін. Фосфорлану жане фосфорсыздану белоктың активтілігін реттейтін ең универсальды фактор. Олар дамып келе жатқан ағза үшін энергиялық, пластикалық материалдың көзі. Ф-р ұйымайды, суда ерімейді, қышқылдық қасиет тән. Ф-ң өкілдері:сүттің казеиногені, жұмыртқа сары уызында кездесетін фосвитин, виттелин жане балық уылдырығында болатын ихтуллин жатады. 2) металлопротеидтер-күрделі белоктар, құрамына жай белок жане металл кіреді. металдар простетикалық топтың рөлін атқарады. Тыныс алу белоктары мен ферменттерін бұл топқа жатқызбайды.Металдың қатысуымен пайда болатын комплекстік байланыстың маңызы өте зор. Себебі, олар молекул-ң биол-қ қызметін атқаруына қажетті конформацияның түзілуін жане қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Металл-ң өкілдеріне ферритиндер жатады. Олардың молекулалық массасы-400 000 Д. Құрамындағы темірдің мөлшері 20-ке жетеді. Темір пептидтік топтағы азотпен мықты байланысқан. Организмде темірдің қорын түзеді, бауырда, көк бауырда жиналады.
10.Күрделі белоктар: липопротеидтер құрылысы туралы түсінік. негізгі өкілдері. Қанның липопротеидтері, түрдері, биол-қ маңызы.
Жай белоктан жане простетикалық топтан тұрады. Өзара әлсіз байланыспен байланысқан әр түрлі липид өкілдерінің молекуласынан тұратын комплекс. Липид-р құрылысы бойынша басқа күрделі белоктардан ерекше. Табиғатта кең таралған 2түрі бар- 1) бос липидтер-олар қанның құрамында болады.2)құрылымдық липопротеидтер-биомембрана, эндоплазмалық реьткулизм жане клеткалардың басқа органдар құрамында кездеседі.
Бос ЛП-ң құрылысы мицелла тәріздес, суда ериді, бұл комплекстің ортасында гидрофобты ядро, ал белоктар мен фосфолипидтер сыртқы гидрофильді қабатын тзеді. Гидрофобты қабатын ядроның құрамында ТАГ жане холестириннің эфирлері болады. Бос ЛП-р құрамына кіретін липидтерге байланысты тығыздығы жоғары, төмен тығыздығы жане өте төмен тығыздығы бар липопротеидтер болып бөлінеді.Липопротеидтерді липидтердің тасымалдану формасы деп қарауға болады, бұл күйде липидтер суда ериді жане қанмен оңай тасымалданады.11.Күрделі белоктар:хромопротеидтер, құрылысы, қасиеттері, организмде маңызы.
Боялған күрделі белоктар: жай белоктар жане простетикалық топтан тұрады.Металға байланысты 3ке бөлінеді:гемопротеидтер, пигменттер,магний перфириндер. Олар құрамындағы металға сәйкес әр түске боялады. Хромопротеидтер әр түрлі қызмет атқарады: Фотосинтез процесіне қатысады, тотығу-тотықсыздану процесіне қатысады, О2 мен СО2 тасымалдауға қатысады, Сәуле мен түсті ажырату процесіне қатысады,Бүкіл организмнің тыныс алуына қатысады.
Жануар органына гемопротеидтер кездеседі, олардың өкілдері тыныс алу белоктары жане тыныс алу ферменттері болып бөлінеді. Тыныс алу белогы:Гемоглобин-қан қызыл пигменті, миоглобин-бұлшық еттің қызыл пигменті жатады.Гемоглобин молекуласы жай белок глобиннен жане 4гемнен тұрады. Глобин белогі 4мономерден тұрады. Гемоглобин молекул.массасы 70мың Д, қанда эритроцит құрамында кездеседі.Түр ерекшелігі глобин белогінінің құрамына кіретін аминқышқ-ң сапасымен анықталады. Гемдер глобинге тұрақтылық қасиет береді.
Гем-құрамында темірі бар порфиннің туындысы. Порфин бір-бірімен метин көпіршесімен байланысқан 4пиррол сақинасынан тұрады. Жануар организмінде гемоглобиннің негізгі рөлі О2 өкпеден тканьдерге тасымалдау, ал СО2 тканьдерден өкпеге жеткізу. Осылайша гемоглобин өкпе мен тканьдер арасындағы газ алмасу процесіне қатысады.
12.Гемоглобин, миоглобин, құрылысы, организмдегі маңызы, қасиеттері, хим-қ табиғаты, простет-қ тобы.
Д.Кендрью мен Перутц 1957ж гемоглобин құрылымын анықтаған. Олар полипептид тізбегінің өзара жане геммен әрекеттесетіндігін анықтаған. Сонымен қатар О2 өосып алғанда өзгеріске ұшырайтындығын анықтаған.
Эмбриондық даму кезінде 2 тізбектерінен тұрады, ол гемоглобин НБЕ деп аталад. Дамудың 6шы айында эмбр-қ гемоглобин фетальдық гемоглобинге айналады, оның ерекшелігі тізбегінің орнына 2ϒ тізбектер түзіледі. Бұл гемоглобин оттегімен парциалдық қысымы төмен болуына қарамастан жақсы байланысып, ұрықты О2 қамтамасыз етеді. Жануар организміндегі негізгі рөлі О2 өкпеден тканьдерге тасымалдау, ал көмір СО2 газын тканьдерден өкпеге жеткізу.
Миоглобин-Бір полипептидтік тізбектен тұратын жай жане белок простетикалық топ-1гемнене тұрады. Гемі гемоглобиннің геміндей, молек.массасы-17000Д Миоглобин цитоплазманың митохондрияға жақын жерінде кездеседі, ол гемоглобиннен оттегін тасымалдайды. Миоглобин гемоглобинге қарағанда оттегімен жақсы байланысады. Сондықтан суда жүретін жануар-ң бұлшық етінде миоглобин көп.
Миоглобин бұлшық еттің арнайы белогі, сондықтан қанның сары суында оның кездесуі бұлшық еттің жарақаттанғандығын көрсетеді. Миоглобинді анықтаудың диагностикалық маңызы зор. Миокард инфракті кеселінің дамуының екінші сағатында қанда көп мөлшерде миоглобин пайда болады.
13.Күрделі белоктар:гликопротеидтер құрылысы негізгі өкілдері, қасиеттері, табиғаттат таралуы. нағыз гликопротеидтер жане протеогликандар.
Гликопротеидтер ГП-тәтті деген сөзден шыққан олардың құрамында көмірсулар бар. Простетикалық тобы әр түрлікөмірсулардан жане олардың туындыларынан түзілген. Қышқылдармен әрекеттесіп, тұнбаға түседі, жоғары тұтқырлығы бар. Тканьдердің жіктелуіне әсерін тигізеді, иммунологиялық реакцияда маңызды, кілегей қабат, шырышты қабаттардың қорғаныс қызмет атқарады. Олар құрамындағы көмірсу мен белок мөлшеріне қарай нағыз гликопротеидтер жане протеогликандар деп бөлінеді. Нағыз глико-ке белоктың мөлшері 80-90 жетсе, протеогликандарда көмірсу мөлшері басым болады 80-98. Нағыз гликопротеидтер мен протеогликандар бір-бірімен тек белок пен көмірсудың мөлшерімен ғана емес, сонымен қатар простетикалық топ түзетін көмірсулар сапасымен де ерекшеленеді.
Нағызгликопротеидтер простетик-қ топ құрамында түрлі моносахаридтар жане олардың амин туындылары, нейрамин, сиал қышқылдары әр түрлі мөлшерде болады, белгілі бір жүйелік байқалмайды, яғни жүйесіз көмірсулардан тұрады. Нағыз гликопротеидтер-ң өкілдеріне иммуноглобулиндер, муциндер, сиалопротеиндер, гормондар, гонадотропты, тереотропты фолликула стимулдеуші гормон, лютеотропты, қанның тобын анықтайтын белоктар, протромбин, холинэстераза, транспортип, церулоплазмин, гантоглобин т.б.
Протеогликандар аздаған белоктан (2-10) қалғаны простетикалық топтан тұрады, простетикалық тобы қышқыл мукополисахаридтер немесе гликозамингликандар д.а. Олардың құрылысы жүйелі түрде болады: қайталанып отыратын дисахарид-н тұрады. Дисахаридтік фрагменттің құрамына урон қышқ және ацетилгексозаминдер кіреді. ГАГ-ң алты түрі болады:гиалурон қышқылы, хондроитинсульфаттар А,В,С кератан сульфаттар жане гепарин. Олардың бір-бірнен айырмашылығы урон қышқылдар-ң, гексозаминдер-ң табиғатында, сульфаттану дәрежесінде, мономерлерді бір-бірімен байланыстыратын хим-қ байланыстың түрінде жане молекул-қ массасы мен қасиеттерінде.
14.Гликозамингликандар, өкілдері, хим-қ табиғаты, организмдегі маңызы.
Гликозамингликандар протеогликандар-ң құрамына кіріп қана қоймай, сонымен қатар жеке, бос күйінде де кездеседі, сөйтіп жануарлар организмнде маңызды биол-қ қызмет атқарады. Олар клеткадан тыс судың 70-80 байланысады. Үлкен теріс зарядты поианион болғандықтанткатиондармен байланысып, олардың диффузиясын қамтамасыз етеді. ГАГ-р клетканың өсуін, жане жіктелуін реттеуге жане фибриллогенез процесіне қатысады. Гиалурон қышқылы клетканың өсуін тездетсе, ал хондроитинсульфаттар жане гепарин оны тежейді. Олар белок-ң құрамындағы серин аминқышқ-ң гидроксил тобына қосылып, протеогликанның молекуласын түзеді. Осындай комплекстер ерекше байланыстырушы белок көмегімен ковалентті емес байланыстар арқылы көптеген дисахаридтерден тұратын гиалурон қышқылымен қосылады.
Олардың бірнеше өкілдері бар, бірақ гликозамингликанның түріне қарай: шеміршекте кездесетін протеогликандардың молекуласы 5-10 белоктан жане хондроитинсульфаттан тұрады. Буын аралық сұйықтықта кездесетін протеогликанның гиалуропротеинннің құрамына белок 2,0-2,5 жане гиалурон қышқылы кіреді.
15.Ферменттер жалпы қасиеттері, әсер ету механизмдері.
Ферменттер- жалпы алғанда катализаторлық қызмет атқарады.
ферменттер-тірі организмдер клеткаларында түзілетін және ондағы жүріп жатқан процестерді жылдамдатады.
тездеткіш қасиеті оның қүрамындағы белоктар санына байланысты, көп болса реакцияда тез жүреді.
Ферменттердің әсер ету механизмі 3 сатыдан тұрады.
1 саты- Фермент субстрат қосылысының түзілуі. Фермент пен субстрат әрекеттесу үшін бір-біріне бейімделеді. субстратпен арнайы байланысуы кезінде ферменттің де, субстраттың да конформациялары өзгереді. Ферменттің активті орт. функционалдық топтар мен субстраттың әрекеттесетін топтары бейімделіп, фермент*субстрат қосылысын түзейді. Субстрат коформациясының өзгеруі индуцирленген сәйкестену деп аталады.
2 сатысы- фермент-реакция өнімі комплексінің түзілуі. Ең күрделі сатысы.
фермент- субстрат қосылысы түзілуін түсіндіретін гипотеза бойынша субстрат ферменттің беткейімен әрекеттесу кезінде үзілетін байланыс деформацияланады және дистабильденеді. Бұл құбылыс активтену энергиясын төмендетеді. субстрат ыдырап реакция өнімі түзіледі. фермент реакция өнімімен байланысады.
Қышқыл-сілтілі катализ,ковалентті катализ,энтропиялық эффект жүреді.
3 сатысы- реакция өнімінің бөлінуі. субстраттың реакция өніміне айналуы кезінде, активті орт. пен реакция өнімінің байланысы нашарлайды. фермент өзінің субстратымен әрекеттесіп, оны тиісті реакция өніміне айналдырады. реакциядан бөлініп шыққан фермент өзінің сапасын да, санын да өзгертпестен қайтадан катализдік қызметін атқара алады.
16.Ферменттер активтігіне әсер етуші факторлар.
* Температураның әсері- температура жоғарылаған сайын ферменттердің активтілігі артады. Белгілі бір температураға жеткенде ферменттеодің әсері ең жоғары активтілікке,яғни оптимальды температураға жетеді. Температураны одан ары көтерсе біртіндеп ферменттер әсері төмендей бастайды, 70 С жеткенде мүлдем тежеліп, денатурацияға ұшырайды. Қайтымды және қайтымсыз реакция жүреді.
* pH әсері. Ферменттердің өзіне тән pH деңгейі болады. pH көрсеткіші жоғарыласа немесе төмендесе фермент активтілігі азаяды. Ферменттердің pH ортаға сезңмтал болу себебі:
-Ферменттер табиғаты жағынан белоктар болғандықтан pH ортасы өте төмен немесе өте жоғары болса денатурацияға ұшырайды.
-субстрат молекуласындағы ферменттің акт.орт. байлан-ға қатысатын фун-дық топтың мөлшеріне байланысты.
-фермент молекуласы коформациясының ерекше каталитикалық ионданған топ-ң мөлшеріне байланысты.
- ферменттің коформациялық тұтастығы қамтамасыз етіледі.
* фермент концентрациясының әсері
*субстрат концентрациясының әсері.
*эффекторлардың әсері
17. Ферменттер жіктелуі. негізгі топтвары және топшалары
Ферменттер 6 топқа бөлінеді
1 топ Оксиредуктазалар- тотығу-тотықсыздану реакцияларын катализдейді
2 топ Трансферазалар- атомды немесе атомдар тобын тасымалдауға қатысатын ферменттер.
3 топ Гидролазалар- заттардың гидролиз жолымен ыдырауын тездетеді.
4 топ Лиазалар-қос байланыс үзілген орынға атомдар тобының жалғасуын немесе заттардың гидролиздік емес жолдармен ыдыратады.
5 топ Изомеразалар- бір заттың екінші затқа изомерлену реакцияларын катализдейді.
6 топ Лигазалар- АТФ энергиясы есебінен екі молекуланың қосылуын катализдейді
1 топ Оксиредуктазалар өзі 4 топқа бөлінеді
*дегидрогеназалар
*цитохромдар
*каталаза және пероксидаза
*гидроксидазалар
2 топ Трансферазалар 8 топқа бөлінеді. Оның 6 қарастырылады
* метилтрансферазалар
*транскетолаза
*ацилтрансфераза
*гликозилтрансфераза
*аминотрансфераза
*фосфортрансфераза
3 топ Гидролазалар өзі 9 топқа бөлінеді. Оның 3 қарастырылады
*эстеразалар
*гликозидазалар-альфа және бетта амилазалар,сахарозалар,лактоза,т.б
*пептидгидролазалар
4 топ Лиазалар. 3 топшаға бөлінеді.
*карбоксилазалар
*альдегидазалар
*дегидратазалар
5 топ Изомеразалар- маңызды өкілі рибоза-фосфат-изомераза
6 топ Лигазалар- АТФ энергиясы есебінен екі молекуланың қосылуын катализдейді.
18. Гидролазалар: эстеразалар мен гликозидазалар. Өкілдері.
реакция субстратының судың қатысуымен ыдырауын катализдейтін ферменттер гидролазалар деп аталады.
1 топ: эстеразалар осы топқа жататын ферменттер липидтегі күрделі эфирлі байланысқа әсер етеді. Гидролиздеу әсеріне қарай ң топшаға бөлінеді
* карбон қышқылынан түзілген күрделі эфирлі байланысты гидролиздейтін эстеразалар.
*фосфор қышқылынан түзілген күрделі эфирлі байланысты гидролиздейтін эстеразалар.
* тиол эфиріне әсер ететін тиолэстергидролазалар.
*күкірт қышқ.эфиріне әсер ететін тиолэстергидролазалар.
- карбон қышқылынан түзілген күрделі эфирлі байланысты гидролиздейтін эстеразалар
*өкілдері-липаза,ұйқы безінің липазасы,фосфолипаза,холестеролэстераза
-2 топша өкілдері
*фосфомоноэстеразалар,фосфодиэстеразалар
-Гликозидазалар өкілдері
*альфа және бетта амилазалар,глюкоамилазалар,мальтоза,лактоза
19. Пептидогидролазалар тобы:
Пептидогидролазалар пептидтік байланысы бар қосылыстарға,яғни белоктарға,полипептидтерге әсеретеді.пептидгидролаза.пептидаза.протеиназа.Аминопептидаза.серинпептидаза.карбоксипептидаза.карбоксилпротеаза.металопротеаза. тиолпротеаздипептидаза
Проферменттер-ферменттердің активті емес түрі. Безді эпителийде,протеолиттік ферменттер активті күйінде проферменттер түрде түрде синтезделеді.
Активсіз тұрден активті түрге айналу механизмі әртүрлі. Активті топтары парализатормен байлан-н кейбір ферменттер ыдырағанда активтіге айналады.
Активтендірудің басқа жолдары:амилаза, хлорлы натриймен активтенеді.Активаторлар мен ингибиторлар әсер ету механизмі өте күрделі,ол активті орталыққа айналады.
20. Лиазалар-субстраттан белгілі бір топтарды (альдегид,NH2,CO2) бөліп шығарады немесе қосып алуды қайтымды тұрде катализдейді. Лиазалар тобына 240 астам клеткалық ферменттер жіктелген. Лиазалар екі компонентті.
1 топ-карбоксилазалар
*кетоқышқылдардың декарбоксилазасы
*аминқышқылдардың декарбоксилазасы
2 топ-альдегидазалар- негізгі ферменті альдалаза, фотосинтез,тыныс алу және спирт-ң ашуы процесінде маңызды роль атқарады.
3 топ- дегидратазалар
Аммиак-лиазалар тобы-негізгі өкілі аспартаза. Микробтар құрамында кездеседі. Ол субстраттан аммиак тобының бөліну немесе субстратқа аммиак тобының қосылу реакциясын катализдейді.
21. Трансферазалар.
Трансферазалар-бір топ атомдардың бір қосыластан екінші қосылысқа тасымалдану реакцияларын катализдейтін ферменттер. Трансферазалар 8 ге бөлінеді:
1топ негізгі өкілдері: метил,карбоксил,формил,карбомил,аминотрансферазалар
2 топ негізгі өкілдері:транскетолаза,трансальдолаза
3 топ ацил топтарының тасымалдануын катализдейді.
4 топ трансгликозидазалар жатады
5 топ алкил/арил топтарын тасымалдайды.
6 топ аминотрансфераза
7 топ фосфотрансфераза
8 топ сульфотрансфераза
Аланинтрансаминаза АЛТ-бұл фермент аланин мен α-кетоглутар қыш-н арасында жүретін трансаминдену реакциясын катализдеп,сәйкес пирожүзім қышқылын және глутамин қышқылын түзеді.
22. Оксиредуктазалар
Оксиредуктазалар- тотығу-тотықсыздану реакцияларын катализдейді. Оксиредуктаза митохондрияда кездеседі. Екі компонентті. 90 топқа бөлінеді. Тыныс алу ферменті деп те аталады. Акцепторларымен ерекшеленеді.
*Дегидрогеназалар
*цитохромдар
*каталаза,пероксидаза
*гидроксидаза
23. Дегидрогеназалар- тотығу реакцияларына дегидрлеу арқылы қатысады. Олар субстраттың тотығуымен сутегі атомын немесе электрондарын бөліп алу жолымен қамтамасыз етеді. Сутегін беріп отырған субстрат сутегінің доноры деп аталады. электронды қосып алған зат акцептор деп аталады. Сутегі бөлініп тотығады, ал қосылған зат тотықпайды.
Дегидрогеназалар 150 түрі бар. Негізгілері: пиридин-ферменттер, флавинферменттер, убихинон.
Убихинон- кофермент KoQ құрамында апоферменті болмайды, сол себептен ферментке жатпайды. әсер етуі дегидрогеназалармен тығыз байланысты. KoQ майда жақсы ериді, изопрен қалдығынан тұратын алифатты бүйір тізбегі бар, қозғалғыш болып келеді. KoQ табиғаты жағынан бензохинон туындысы.
Убохинон тотығу тізбегінде ФПН2-ні тотықтырып өзі тотықсызданады. KoQН2 нің қайта тотығу жолы өзгеше. протон және электрон арасындағы байланыс әлсірейді. KoQН2 тотыққанда сутегі атомы протонға және электронға ыдырап кетеді. Протондар ерітіндіде қалып, электрондар цитохром жуйесіне беріледі.
24.Пиридинферменттер- екі компонентті. апофермент және коферменттен тұрады. Олардың арасындағы байланыс әлсіз. Активтілігі екі бөлігі қосылғанда ғана пайда болады. Олар иондар арқылы байланысады. Апоферментті абсолют-к субс-қ арнайылықты анықтайды. Коферментті фермент молекуласының тұрақтылығын сақтап катализдің жүруін қамтамасыз етеді.
ПФ-ның коферменттері НИКОТИНАМИДАДЕНИНДИННУКЛЕОТИД және НИКОТИНАМИДАДЕНИНДИНУКЛЕОТИДФОСФАТ д.аКофермент молекуласында тот- тотық-у реакциясына никотинамид қатысады.ПФ(белок+ НАД) → НАДН2+ПФ(белок+НАД) тотығу тотықсыздану.
Пиридин ферменттер қайта тотығуы үшін сутегін дегидрогеназалардың келесі өкілі флавинферментке береді.
25.Флавинферменттер.
Флавинферменттер-тотыққанда сары түс береді.ФП-күрделі,екі компанентті,кофермнті флавин-мононуклеотид және флавин адениндинуклеотид апоферменті мен коферменті мықты байланысқан ФЛ-ның молекуласы үлкен болады,сол үшін апоферментке бірнеше кофермент жабысады.ФП құрамындағы темір гемісіз темір қ.а. ФЛ коферменті Фмн немесе рационалды аты фосфор қышқылды рибофлабин.
Рибофлабин В2 витамині,димитиллизоаллоксазин сақинасы және бес атомды спирт рибитондан тұрады.
ФЛ құрамындағы коферментіне байланысты 1 және реттік демидрогензалар деп бөлінеді.
ФАД-ФЛ-бірінші реттік дегид-р себебі бұлар тікелей тотығатын субстратпен әрекеттеседі.
ФМН-ФЛ-екінші реттік дегид-р екінші рекцияға қатысады.НАДН-ты қайта тотықтырады.

26.Цитохромдар. Тотығатын суб-н немесе тотықсызданған дегидридтардан сутегі атомын бөліп алып,тікелей ауадағы оттегіне беруге қабілетті.Бір жағынан тотықсызданған пиридин және фиавин дегид-ң,екінші жағынан ауадағы оттегінің арасында аралық тізбек ретінде «цитохром жүйесі орналасқан»
Цитохром жүйесінде цитохромдар және оттегі молекуласын активті күйге айналдыратын цитохромаксидаза ферменттері кіреді.
Цитохром жүйесінің ферменттері-гемопротеиндер,олардың геміндегі темірдің валенттілігі ауыспалы болады,Био-лық тотығу тізбегінде электрондарды тасымалдайды,Тыныс алу ферменттері деп аталады.
Цитохромдар табиғатына қарай A,B,C,D деп бөлінеді
А-темірпформилфорфорин адам өкілдері үшін өте маңызды
В-темірпротопорфин адам өкілдері үшін өте маңызды
С-темірмезопорфирин адам өкілдері үшін өте маңызды
Д-теміргидропорфирин
ЦхО-ның қызметі:
Цха ферро формадасы Цхс-дан электрондарды алып Цха3 тасымалдайды.Ал Цха3 қосып алған электронды О2-ге береді.Электронды қосып алып,оттегі активті формасына 1/20- 2 айналады.Бір оттегі атомынының мондануа үшін, екі электрон қажет.

27. Пероксидазалар мен каталазалар.Гидроксилазалар. Бұл ферменттер екі компанентті Апофермент және коферменттен тұрады.
Коферменттері –гем,гемдегі темір ауыспалы валентті.Химиялық табиғаты жағынан цитохромдарға ұқсас.Биологиялық әсері ерекше.Олар организмде тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады,биологиялық қатысуға қатыспайды.Сутегінің асқын тотығына әсер етіп,оны суға және оттегіге ажыратады.
Каталаза-активтілігі барлық жануарлар клеткасынан байқалады.Бауыр,бүйрек,эритроциттер каталазаға бай.
Каталаза ферментінің құрамында 4 гем болады.Активтену энергиясы өте төмен, әсер ету қуаты өте жоғары.Бір молекула каталаза секундына 44000 молекула Н2О2 ыдыратады.Молекулалық массасы 248000 Дальтон.
Пероксидаза-бауыр,бүйректе активтілігі әлсіз болады.Сүттен бөлініп алған,екі компанентті фермент.Кофференті-гем. Гемдегі темір ауыспалы валенттілік көрсетеді.Субстраты сутегініңасқын тотығ,оны суға және атомарлы оттегіне ыдыратады.Бөлінген атомарлы оттегі өте активті,күшті тотықтырғыш.
Гидроксил тобын түзе жүретін реакцияларды катализдейтін ферменттер- гидроксилазалар деп аталад,ал реакцияларды гидроксилдену реакциялары деп аталады.
28.Энергия алмасуы,сатылары
Энергия алмасу- жануарлар организміндегі энергияның айналуы. Энергияның қайнар көзі-күн.
Күн сәулесін өсімдіктер автотрофтар сіңіріп алып, фотосинтез процесі жүреді.
6Н2О +6СО2С6Н12О6+6О2
Энергия алмасу 4 сатыдан тұрады.
1 саты- Күрделі заттардың ыдырайтын бастапқы жолы. АСҚ қышқылы ыдырап қайтадан АСҚ қышқылы түзіледі.
АСҚ-ның маңызды ролі- олар АСҚ көмірсулардың,липидтердің, аминқышқылдардың ыдырағандағы өнімі. олар тек қана үш карбон қышқылы циклында тотығады. Амин қышқылдары, глюкоза,БМҚ,глицерин ас қорыту жолына сіңірілгеннен кейін спецификалық өзгеріске ұшырайды.
2 саты- ЦТҚ немесе Үшкарбон қышқылының циклы, Кребс циклы
Кребс циклы-тізбекті емес, айнымалы процесс. Көптеген аралық өнімдер өндіріледі. Дикарбон қышқылы түзіледі.
ЦТҚ маңызы:
* "метоболиттәк қазан"- адам денесінің ошағы, ЦТҚда АСҚ молекуласы ыдырайды.
*ЦТҚда аралық өнімдер түзіліп, пластикалық қызмет атқарады.
*Барлық зат алмасу процесіне қатысып байланыс орнатады.
*сутегі атомымен жабдықтаушы. сутегі атомдары НАДН2 немесме ФПН2 түрінде болады.
3 саты- Биологиялық тотығу- көп сатылы тотыгу- тотык-у реакцияларының жүйелі жолмен жүретін жолы.Энергия АТф үшін қолданылады, жылу бөлінеді. эндогенді су түзіледі. "Алтын су" д.а.
Биологиялық тотығудың маңызы
*энергия бөлінеді
*эндогенді су түзіледі
4 саты- Тотығудан фосфорлану- БТ-да бөлінген энергияны пайдаланып, фофор қышқылын АДФөа қосып АТФ түзеді. Энергия жылу түрінде таралады.
АТФ қатысатын жұмыстар:
*механикалық-бұлшықет жиырылуы
*биосинтетикалық реакциялар
* улы өнімдерді зиянсыздандыру
29. Үшкарбонқышқылының циклы......
Үшкарбон қышқылының циклы, Кребс циклы
Кребс циклы-тізбекті емес, айнымалы процесс. Көптеген аралық өнімдер өндіріледі. Дикарбон қышқылы түзіледі.
ЦТҚ маңызы:
* "метоболиттәк қазан"- адам денесінің ошағы, ЦТҚда АСҚ молекуласы ыдырайды.
*ЦТҚда аралық өнімдер түзіліп, пластикалық қызмет атқарады.
*Барлық зат алмасу процесіне қатысып байланыс орнатады.
*сутегі атомымен жабдықтаушы. сутегі атомдары НАДН2 немесме ФПН2 түрінде болады.
10 жүйелі реакциядан тұрады.
30. Маңызды витаминдердің жіктелуі және оларға жалпы сипаттама
Витаминдер- тағам құрамында болатын,маңызы зор,өмірге өте қажетті және орг-ге өте аз мөлшерде керекті төмен молекулалы орган-қ заттар. Витаминдер био-лық қоры адамға тағам заттары және ішектің микрофлорасы болып табылады. Бірақ ішектегі бактериялар керекті мөлшерде витаминдерді синтездеуге қабілетсіз. Сондықтан витаминдердің немесе провитаминдердің организмге тағамдармен міндетті түрде түсуі керек.Провитаминдер деген ткандерде сәйкес активті витаминдерге ауыса алатын заттар. Тағам құрамында қажетті витаминдердің болмауы орг-ді ауруға шалдықтырады. Ондай ауруды авитаминоз д.а. Бір мезгілде адам орг-не бірнеше витамин түспесе, поливитаминоз д.а. Адамда көбінесе витаминнің мүлде жоқ болуынан басқа оның жетіспеуі де болады, Оны гиповитаминоз д,а. Авитамино және гиповитаминозға шалдығу себебі: тағам құрамында қажетті витаминдердің болмауы алиментарлық бірінші реттік гиповитаминоз д.а. Ал ас қорыту жүйесінің қызметі бүзылуы кезінде немесе тағам құрамындағы майлардың болмауында байқалған авитаминоз ішек қуысында немесе гиповитаминоз екінші реттік д.а. Витаминдер орг-ге көп мөлшерде түссе орг-м потологиялық жағдайда болады.
Витаминдер 2 үлкен топқа бөлінеді.
*суда еритін витаминдер-екіге бөлінеді: В тобына жататын, В тобына жатпайтын
* майда еритін витаминдер
* витамин тәрізді заттар топшасы бар.
31.Тиамин-(В1)
Тиамн-Антинерівтік витамин-химиялық табиғаты бойынша пиримидин тиазол сақиналарының туындылары.Ол триаминофосфат түрінде фермент құрамына кіреді.В1 витаминінің күнделікті мөлшері:ересектер үшін-101-2,4мг, жоғары терапевтік мөлшері-25-50мг.Тиамин –бұршақта, кейбірі ет тағамдарында көп болады.Бидай құрамындада болады.Тиаминнің биологиялық туындысы тиаминпирофосфат мынадай фермент –кофермент болып табылады: -пироватдигидрогеназды комплекстің, -β α
32. рибофлавин В2Рибофлавин изоаллоксазинннің Д-рибильді туындысы болып табылады,ол тотыққан немесе тотықсызданған жағдайда болады. Ол көп мөлшерде сүтте,ірімшікте,жұмыртқаның сары уызында,бауырда,жүректе,ашытқыда кездеседі. Ішек бактерияларымен синтезделеді. Тәуліктік қажеттілігі 2-4мг.В2 витаминінің биологиялық белсенді түрлері рибофлавиннің туыдылары:флавопртеидтердің коферменті ФАД және ФМД болып табылады.ФАД-флавинадениндинуклеотид тканьдерде ағамен түсетін рибофлавиннен синтезделеді.
В2 витамині коферменттік қызмет атқарады,ФМН мен ФАДтың құрамына кіреді,соған байланысты мынадай ферменттердің қызметіне қатысады:
Аминқышлдардың оксидаздарының
Моноаминооксидазалардың
Диаминооксидазалардың
Ксантиаминооксидазалардың
В2 витамині жетіспеген жағдайда ең бірінші тері зақымдалады,себорея және псориаз бел гілері дамид,ауыздың шырышты қабаты қабынуы басталады,көздің торлы қабаты мен мүйізді қабықшасы зақымдалады. Бұдан соң асқорыу жолының,қан айналу жүйесінің қызметтері бұзылады, бұлшық еттердің әлсіздігі дамиды жас ағза өсуі тежеледі.
33.никоинамид РР
Зат алмасуда РР витамині активті әсер етуіне байланысты НАД және НАДФ ферменттері қатарының кофакторы болып есепелінеді. Бұл витаминді дмабет,остеортрит ауруларын емдеуге ұсынылған. Қайнар көзі:ашытқы,сәбіз,ірімшік,жүгері,жұмыртқа,балық т.с.с. тәуліктік қажеттілігі ересек адамдарда20-25 мг балаларда 8-12мг
34.пиридоксин В6B6-витамині антидерматитті витамин,3химиялық түрде кездеседі:пиридоксаль,пиридоксин,пиридоксамин.
B6-витамині ет өнімдері,балық,дәнді бұрыш тұқымдастар және ішек бактериялары болып табылады.B6-витаминінің тәуліктік қажеттілігі 2-3мг.B6-витаминінің биологиялық белсенді түрі 5 фосфорлы эфирлер,олар коферменттік қызмет атқаратын пирдоксаль 5 фосфат түрінде болды.B6-витаминінің биологиялық қызмеі фосфопиридоксаль және фосфпиридоксамин коферменті ретінде пайдаланылған пиридоксаль тәуелді фермнттерінің қызметңмен байланысты.
B6-витамині жетіспегенде тропоэз бұзылады.өсу баяулайды.тері қабынады.дерматит,гипохромдық анемия сияқты ауруға алып келеді
35.В6 В12
B6-витамині антидерматитті витамин,3химиялық түрде кездеседі:пиридоксаль,пиридоксин,пиридоксамин.
B6-витамині ет өнімдері,балық,дәнді бұрыш тұқымдастар және ішек бактериялары болып табылады.B6-витаминінің тәуліктік қажеттілігі 2-3мг.B6-витаминінің биологиялық белсенді түрі 5 фосфорлы эфирлер,олар коферменттік қызмет атқаратын пирдоксаль 5 фосфат түрінде болды.B6-витаминінің биологиялық қызмеі фосфопиридоксаль және фосфпиридоксамин коферменті ретінде пайдаланылған пиридоксаль тәуелді фермнттерінің қызметңмен байланысты.
B6-витамині жетіспегенде тропоэз бұзылады.өсу баяулайды.тері қабынады.дерматит,гипохромдық анемия сияқты ауруға алып келеді
В12 кобаламин
В12 кобаламин. Бұл витамин метилкобаламин мен дезоксиденозилкобаламин түрінде ферменттердің құрамына кіреді:метилтрансфераза,глутаматмутаза,және т.б сонымен қатар изомерлену реацияларына қатысады.В12 витамині адам ағзасында ішек бактерияларында кездеседі. В12 бауырда,бүйректе өте көп. Тәуліктік мөлшері 2 3 мг
36.Р,С витамині
Р-рутин тотығу тотықсыздану реакцияларына қатысады. Бұл витаминнің авитаминозында қылтамырлардың өткізгіштігі жоғарылайды,ұлпаны басқан кезде кенет қан құйылуға алып келеді.
С витамині аскорбин қышқылы. Химиялық табиғаты бойынша 2-3 дегиро-гулен қышқылының лактоны болып табылады. Оныі құрамында редуктон топтары бар, олар дегидроаскорбин қышқылын түзе отырып,жеіәл тотығады. С витаминінің қайнар көзі:жеміс көкөніс цитрустарда көп болады. Итмұрын тәтті бұрышта қарақатта лимонда кездеседі. Ересек адам үшін тәуліктік қажеттілігі 50-100мг. Аскорбин қ.ы ОЖЖ медиаторы болып табылатын нодадреналиннің дофаминнен түзілуін катализдейтін дофаминбета-гидроксилаза үшін косубстрат болып таб. Жетіспегенде цинга ауруына шалдығады.
37.Қан түзуге қатысатын витаминдер
38.Ретинол А витамині
А витамині-химиялық табиғаты бойынша циклды қанықпаған 1 атомды спирт болып таб. Оның2 түрі бар А1және А2.А1 витамині-иондық сақинадан және изопреннің 2 қалдығынан құралған. Шошқаның бауырында,сүтте,жұмыртқаның сары уызында,қаймақта көп болады. Өсімдік өнімдерінде-сәбіз таматтарда,қызылшада т.б болады.Авмтаминінің барлық түрлері белокты,липидті,көмірсулы алмсуға әсер етеді,фосфорлы-кальцийлі алмасуды реттейді.Ағзада А витаминінің жетіспеушілігі кезінде А гиповитаминозыныі ең ерте белгісі-қаранғылық адаптация мен алакөлеңкеде көрудің зақымдалуы –гемеролапия дамиды. Бұдан басқа шырышты қабаттардың құрғауы,ксеофтальмия(көз конъюктивасының құрғауы)жіне кератомиляция кездеседі.
39.Д витамині Кальцеферол
Двитамині-антирахиттік витаминдер. Химиялық табиғаты бойынша олар стериндер тобына жататын циклды қанықпаған 1 атомды екішілік спирттер болып табылады. Бұл заттар жіңішке ішекте өт қышқылдарының көмегімен сіңірлерді және хиломикрондардың құрамында лимфада,сонан соң қанға түсіп,бауырға жеткізіледі. Тәуліктік қажеттілігі балалар үшін 12-25мг ересектер үшін 10есе аз болады.Д витамині көбінесе еттік тағамдарда яғни жануар тектес тағамдарда:бауыр,сарымай,май сүт т.с.с.Балық бауырында өте көп кездеседі. Баларда бұл витамин жетіспегенде рахит ауруы болады. Бұл аурудың белгілері-сүйек тканінің кальцификациясы зақымдалуы.
40.К және Е витаминдері
К витамині-нафтохинон. Химиялық табиғаты бойынша изопреноидты тізбегі бар 2-метил-1,4 нафтохинонның туындылары. Ересек адам үшін тәуліктік қажеттілігі:15-30мг балалар үшін:2-15мг. Нафтохинондар көп мқлшерде өсімдіктектес тағамдарда:капуста,жемістарде,шпинат т.б. жіңішке ішек бактирияларымен синтезделеді. Өт қышқылының қатысуымен сіңіріледі. Нафтохинон қанның ұю процессін реттейді,ол протромбин,проконвертин,синтезін ынталандыру арқылы жүзеге асады. Нафтохинондар-убихинон сияқты,тканьдік тыныс алу мен тотығу фосфорильденуді ынталандырады. Бұлшық еттердің жирылу белсенділігін арттырады АТФ-азаны белсендіреді. К витамині жетспеген жағдайда геморрагиялар.гемкоагуляциялар процессінің зақымдалуы байқалады.
Е-витамині
Токоферолдар-көбею витамині. олар токолдық бүйірлі изопреноидты тізбегі бар ароматтық спирттің метильденген туындыларынан құралған. Е витаминінің тәуліктік қажеттілігі 20-50мг. Токоферолдың қайнар көзі:өсімдік майлары-мақта,жүгері,күнбағыс т.б Өт қышқылы көмегімен сіңіріледі. Оның антиоксиданттық қасиеті бар және бос-радикалды реакциялар екпінін реттейді. Жетіспегенде,эритроциттер мембраналарының зақымдалуы салдарынан гемолиз болуы м.н және гемолитикалық анемия симптомдары байқалады .
41. Тағамдағы көмірсулар және олардың маңызы. Көмірсулардың асқорыту жолдарндағы қорытушы мен сіңіруші. Көмірсу алмасуындағы бауырдың рөлі.
Адам организмині түскен тағамдар беретін энергиялық 50% көмірсулар береді. Б:Л:К 1:1:4. Организмге таулігіне 400-500гр көмірсу түседі. Оның 80% крахмалдың, жануартектес тағамдарда гликоген болады. Өсімдіктектес тағамдардың көп бөлігін сахароза құрайды. Қорытылуы Көмірсулар ауыз қуысында сілекей сөліндегі альфа амилаза ферментінің әсерінен декстриндерге дейін ыдырайды.Бірақ бұл процесс жүрмейді себебі ас ауыз қуысында ұзақ сақталмайды. Тек механикалық өңдеу яғни шайнау процессі жүреді.Тамақтың тұйірі-асқазанға – сілекейге шиланған асөазан сөлінен, тағам құрамындағы альфа амилаза көмірсуды қорытады. Сіңірілуі- моносахаридтер ащы ішектің майда түтіктерімен әр түрлі жылдамдықта, галактоза, фруктоза, глюкоза, пентоза сіңіріледі. Активті және пасствті болып сіңіріледі. Пассивті – энергия қорын жұмсамай концентрациясы көп жерден аз жерге тасымалдану – диффузия ол мембрананың 2 жағында заттардың концентрациясы теңескенге дейін жүреді. Активті – энергия жұмсау арқылы жүреді. Оның 2 түрі бар I реттік, II реттік.
І реттік активті заттарды тасымалдау тікелей АТФ энергиясы жұмсалады. Мысалы: иондардың тасымалдануы.
ІІ реттік кейбір иондардың электрохимиялық градиенті болады, бұр градиенті иондарда мембранадан АТФ энергиясы тасымалданған кезде пайда болады. Мысалы: мембранада К+ N+ АТФ аза ферменті АТФ энергиясын пайдаланып клеткадан шығад, Na~ эл. Химиялық градиентін түзеді
Қақпа венасында сіңірілген моносахаридтар әр түрлі мөлшерде болады, ал көмірсулар ас қорыту кезінде көбейіп, аш кезінде азаяды. Моносахаридтер бауыр паренхимасында клеткамен тез жұтылады. Глюкозадан басқалары сәйкес ферменттер әсерінен глюкозаға айналады. Одан әрі бауыр кенасына барады. Бауырға баратын қанда әр түрлі моносахаридтер болады. Бауырдан шығатын қанда глюкоза ғана болады.
3,4-5,6 ммоль/л аралығында. Глюкозаның 5%і гликогенге айналады, бауырда ол қор ретінде сақталады.
42.Гликогеногенез
Глюкозадан гликогеннің түзілуін-гликогеногенез д.а . организмде глткогеннің 2/5немесе 150г бауыр паренхимсында қор ретінде жиналады. Гликогеннің тағы да 2/5 немесе 150г бұлшық етте қорын түзеді, ұалған 1/5 басқа органдарға жиналады. Көмісулардың қор ретінде сақталуын маңызы бар, себебі оның молекулас үлкен клетканың осмосын өзгертпейді. Қандағы глюкозаның мөлшері азайса , гликоген қоры ыдырап қандағы мөлшерін нормаға айналдырады. Бұл процесс-гликогенолиз д.а
43.гликогеннің биосинтезі
Бұл көп этапты процесс гликогенсинтетазаның әсерімен өтеді УТФ-Е сы жұмсалады. Гликоген синтезі глюкозаның УДФ- глюкоза түрінде тасымалдануынан басталады. Глюкоза гликогенсинтетаза арқылы гликогеннің қадығының соңғы глюкоза молекуласына жалғасып,полисахарид тізбегін өсіреді. Аминотрансгликозидаза полисахарид тізбегін тармақтайды ,ол полисахарид тізбегінің қысқа фрагмнтін гликогеннің 1 жерден 2ші жерге тасымалдау арқылы іске асырады.
44. Клеткада глюкоза мен гликогеннің тағдыры.
Глюкозаның 65%-і тотығады, тотығу кезінде Е бөлінгендіктен, І-ден глюкоза Е көзі болып табылады, глюкозаның тотығуы кезіндегі аралық өнімдер маңызды заттарды синтездеуге қолданылады. Мысалы, пентоздық тотығу кезінде синтезделген пентоза-5-фосфоттар нуклеотидтердің нуклеин қышқылы кейбір коферменттердің; ал сол циклде түзілген НАДФН2, АСҚ-БМҚ, холестериннің синтезделуіне қажет.Фосфоглицериннің альдегиді глицерин түзу үшін жұмсалады. Глюкоза галактозаға айналып, сүт бездерінің ткандерінде лактозаны түзу үшін қолданылады. Галактоза мен глюкоза ерекше тотығып, сәйкес урон қышқылының, ал аминдену реакциясының нәтижесінде сәйкес гексозаминдерді түзеді. Урон қышқылдары мен гексозаминдер қажет болған жағдайда гликопротеидтердің құрамына кіретін гликондар түзу үшін қолданылады. Ал глюкурон қышқылы организмді қорғау қызметін атқарады, улы өнімдерді усыздандыруға да қатысады. Тканьде глюкоза 5%гликоген синтезіне жұмсалады. Қайта аминдену реакциясына түсіп глюкоза аралық өнімі(ПХЖҚ), алмасатын АҚ-дарды түзуге қатысады.
45. Тканьдердегі глюкозаның ыдырау жолдары, процесстердің айырмашылығы мен ұқсастығы.
Глюкозаның ыдырауы 2 жолмен өтеді: глюкозаның 2/3 бөлігі гликолитикалық жолмен (гексозодифосфатты) және шамамен 1/3 бөлігі пентозофосфатты (фосфоглюконатты) жолмен жүреді.
Глюкоза тотығуының гликолитикалық жолы анаэробты (оттексіз) және аэорбты(оттекті) жағдайда жүруі мүмкін. Егер глюкозаның тотығуы оттексіз жағдайда жүрсе, процесті анаэробты гликолиз деп, егер оттек қатысуымен жүрсе аэробты гликолиз деп атайды. Глюкозаның бейорганикалық заттардан түзілуі тек өсімдіктерде күн сәулесі энергиясын сіңіру нәтижесінде жүреді.
Анаэробты гликолиз-глюкозаның оттегінің қатысуынсыз ыдырауын айтамыз. Бұл процес цитоплазмада жүреді.
Аэробты гликолиз-глюкозаның оттегінің қатысуымен ыдырауы. 2 сатыдын тұрады. Біріншісі-цитоплазмада, екінішісі-митохондрияда жүреді.
46. Гликозаның аэробты жағдайда ыдырауы, реакциялар жүйелігі, физиологиялық маңызы, энергиялық құндылығы.
Глюкозаның ыдырауы екі жолмен өтеді: глюкозаның 2/3 бөлігі гликолитикалық жолмен (гексозодифосфатты) және шамамен 1/3 бөлігі пентозофосфатты (фосфоглюконатты) жолмен жүреді. Глюкоза тотығуының гликолитикалық жолы анаэробты (оттексіз) және аэробты (оттекті) жағдайда жүруі мүмкін. Егер глюкозаның тотығуы оттексіз жағдайда жүрсе, процесті анаэробты гликолиз деп, егер оттек қатысуымен журсе аэробты гликолиз деп атайды. Глюкозаның бейорганикалық заттардан түзілуі тек өсімдіктерде күн сәулесі энергиясының сіңіру нәтижесінде жүреді. Бұл энергиялық процес
6CO2+6H2O+2847кДж---------> С2Н12О6+6О2
Ал өсімдік және жануар организмнде жайлап энергия бөле отырып, яғни қарама-қарсы процесс жүреді. Жылу энергияның бір мөлшерін АТФ пен және НАДФН2 түрінде таратады.
47. Анаэробты гликолиз, реакция жүйелігі, физиологиялық маңызы, соңғы өнімнің тағдыры.
1. Процесс глюкозаның АТФ-пен фосфорлануынан басталады да глю-6-фосфат түзіледі.
2. Түзілген глю-6-фосфат фруктоза-6-фосфатқа изомерленеді:
3. Фруктоза-6-фосфат Фосфофруктокиназа әсерәнен қайтымсыз фосфорланып фруктоза-1,6-дифосфат түзеді.
4. Альдолазаның әсерінен фруктоза-1,6-дифосфат 2-триозофосфатқа бөлінеді: диоксиацетонфосфатқа және фосфоглицериннің альдегидіне.
осы рекциядан кейін дайындық этапы бітеді.
ДОАФ: 1. Шөрнек механизміне жқмсалады.
Тотықсызданып глицеринге айналуы мүмкін, ал глицерин ТАГ және фосфолипидтің синтезіне қатысуы мүмкін.
Бірақ негізгі бөлігі ФАГ-ға айналады.
ДОАФ---------------> ФАГ
ФАГ тотығып, фосфорланады.
Тотығу энергиясы 1,3-диФАГ-ның макроэргиялық байланысына айналады. ФАГ АДФ-пен әрекеттесіп АТФ түзеді.
Осы реакцияның нәтижесінде түзілген 3-Фосфоглицератқа мутаза әсер етіп фосфор қышқылының қалдығы үшінші көміркеттен екінші көмірткекке ауысады.
2-фосфоглицерат енолаза ферментінің әсерінен суды бөліп шығарады, бұл кезде молекула ішілік тотығу-тотықсыздану реакциясы өтеді.
Түзілген-фосфоэнолпируват макроэргтік байланысы үзілу арқылы фосфор қышқылының қалдығын АДФ-ке береді, сөйтіп АТФ түзіледі.
Енолпируват өз еркімен ПЖҚға айналады. Оттегі жоқ болса ПЖҚ сүт қышқылына тотықсызданады
48. Заттар алмасуындағы ЦТК, БТ, ТФ ролі.
ЦТК. Бұл процесс тізбекті емес, айналмалы процесс. Көптеген аралық өнімдер ретінде үш және дикарбон қышқылдары түзіледі. Өтетін жері митохондрия, реакциялары қайтымсыз, бағыты тек қана АСҚ-ның тотығуын қамтамасыз етеді. Осы цикл жүйелі реакциялардан тұрады, нәтижесінде үш карбон қышқылының екі рет декарбоксилденуі жүзеге асады, әр үш НАД пен бір ФП тотықсызданады. Бір де бір ЦТК-ның реакциялары өтуі үшін оттегі қажет емес, сонда да бұл процесті аэробты деп санайды. Себебі, оттегі жоқ болса, ЦТК-дағы ферменттер тотықсызданып қалады.
ЦТК-ның маңызы өте үлкен:
«Метоболиттік қазан»,-адам денесінің ошағы» деп атайды. Себебі, бұл ЦТК-да АСҚ молекуласы жанады.
ЦТК-да арлық өнімдер түзіледі. Бұл өнімдерден басқа керекті қосылыстар түзілуі мүмкін. Бұл ЦТК-ның пластикалық қызметі.
Барлық алмасу процестерінің орталығында болып, оларды бір-бірімен байланыстырады.
Сутегі атомымен жабдықтушы көзі болып табылады. Бұл сутегі атомдары НАДН2 немесе ФПН2 түрінде болады.
ЦТК-ның мәні: сутегінің көзі болып табылады.
БТ. Биологиялық тотығу дегеніміз-көп сатылы тотығу- тотықсыздану реакцияларының жүйелі жолмен жүріп отыратын тізбегі. Органикалық заттардың биологиялық тотығуының нәтижесінде эндогенді су және энергия түзіледі. Энергия АТФ үшін пайдаланылады және жылу түрінде бөлінеді.
Биологиялық системада электронда болатын энергия ғана пайдаланылады, ал ядро энергиясы көп болғанымен, тірі организм үшін маңызы жоқ, сондықтан пайдалана алмайды, ткандердің тыныс алу процесінде электродар энергиясын біртіндеп жоғалтып ақырында протоннан бөлінеді. Оттегі О2 4е алып, реакцияға түсу қабілеті күшейген 2О иондық түріне айналады. Оттегі әрбір ионы 2Н-пен қосылып, судың бір молекуласын түзеді. Бұны эндогенді су деп атайды.
БТ-ның мәні: Энергияның бөлінуі. Эндогенді судың түзілуі
ТФ.
49. Шөрнек механизмдері, цитоплазмалық НАДН2 тотығуындағы олардың рөлі. Энергетикалық балансы.
Шөрнек механизмдерінің биологиялық ролі-сутегі атомын тасымалдауға қатысады. Шөрнек механизмі цитоплазмада түзілген цитозольді НАДН2-ні кіші мономерге айналдырады. Себебі, цитозольды НАДН2 төрт мономерден тұрады, көлемі өте үлкен, сондықтан ол өздігінен мембрана арқылы миохондрияға өте алмайды. Шөрнек механизмі цитозольді НАДН-ден сутегі бөліп алып, оны кіші мономерге айналдырады. Және де қосымша митохондрияда АТФ молекуласын түзеді.
50. Глюконеогенез, түзілуге қатысатын заттар, реакцияларының жүру бағыты. Кори циклы және глюкоза-аланин цикл; Физиологиялық маңызы.
Глюконеогенез- глюкозаның көмірсуларға жатпайтын заттардан синтезделуі. Осындай заттардың бірі сүт қышқылы. Сүт қышқылының қайтадан қолданылуы бірден-бір жолы лактатдегидрогеназа ферментінің әсерінен. Оны қайтадан ПЖҚ-на айналдыру бұл процесс бауырда жүреді. Осыны Кори циклі немесе глюкоза-сүтқышқылдық цикл д.а.
52. Глюкозаның пентозофосфатты жолмен тотығуы, мәні, маңызы, кездесетін жері.
Пентозды цикл- күрделі анаэробты процесс, цитоплазмда жүреді, көптеген ферменттердің қатысуымен, негізінде 3-этап арқылы жүзеге асады.
I этап-тотығу фазасы, дегидрогеназды-декарбоксилдену жүйесі арқылы іске асады.
II этап-изомерлену фазасын изомерлену жүйесіне қатысатын ферменттер катализдейді.
III этап-синтездену фазасы.НАДФН2 көзі болып табылады. Анаэробты жол арқылы глюкоза көмірқышқыл газына дейін ыдырайды. Аралық өнімдері яғни пентозалар нуклеопротеидтердің, нуклеин қышқылдардың, кейбір коферменттердің синтезіне жұмсалады. Процесс қайтымсыз. Бұл процесс жылдамырақ жүреді гликолитикалыққа қарағанда.
53. Көмірсу алмасуының соңғы өнімдері. Олар қандай реакциялар нәтижесінде түзілетінін жазыңыз. Бөлінуі.
СО2 және Н2О. Керек мөлшерін мочевинаның, көмір қышқылының синтезіне және буферлі жүйелер түзуге қолданамыз. Ал, енді керек емес мөлшерін сыртқа шығарамыз немесе бөлінеді су терлеу арқылы және зәр арқылы, ал көмірқышқыл газы көбінесе өкпе арқылы сыртқа шығарылады.
54. Тағам липидтері, биологиялық маңызы, ас-қорыту жолдарындағы олардың қорытылуы мен сіңірілуі. Мицелланың құрамы мен рөлі.
56. Холестриннің биосинтезі және мевалон қышқылы түзілуіне дейінгі реакцияларды көрсетіңіз осы этап жайлы тусіндіріңіз.
Холестриннің синтезі үшін басты зат – ацетил КоА болып табылады және B- гидроси – В- метилглутарил – КоА түзілу кезеңіне дейін холестриннің синтезі сияқты өтеді.
Ары қарай редуктазаның әсерінен тотықсызданған НАДФ – тың (НАДФН2) қатысуымен В-гидрокси – В- метилглутарил – КоА (ГМГ-КоА) мевалон қышқылына (С6) айналады.
Холестриннің алмасуындағы липопротеидтердің ролі:
Ауыз қуысындағы липидтерге әсер ететін ферменттер жоқ болған соң, олар тек қана механикалық әдіспен ұнтақталады. Асқазандағы липаза активті емес, себебі асқазан сөлінің рН 1,5-2,0 ге тең, ал липазанаң оптимум рН-ы 4-5 ке тең.
Бұл липаза тек қана эмульгирленген түрінде сүттің липидтеріне әсерін тигізеді. Емшектегі балалардың асқазан сөлінің рН ортасы липазаның оптимумына рН-на сәйкес келеді.(рН-5,5)
Ересек адамдарда липидтердің гидролизденуі ашы ішекте ұйқы безінің липазасының әсерімен өтеді. Бұл фермент активті емескүйде түзіледі. Ол активтену үшін өт қышқылының тұздары қажет. Активтелген липаза ТАГ-терден біртіндеп глицериннің көміртегіне қосылған БМҚ-дарын бөліп шығарады. Сонда (-МАГ қалады)
Ішек сөліндегі липаза активті фермент, ол (-МАГ-ге) әсерін тигізіп, глицеринге дейін ыдыратады.
Липазалардың әсерін тигізу алдында липидтер эмульсиялану керек. Бұл процесс өту үшін эмульгаторлар қажет. Осы эмулгатордың әсерінен беткі тартылыс күші кемиді де, ішек жиырылу процесінің көмегімен май тамшылары ұсақталады. Ұсақ май тамшыларының беткі қабатына жұп өт қышқылдары жиналып , оны теріс зарядқа келтіреді, сондықтан түзілген эмульсия тұрақты болады. Өт қышқылдары бауырда холестрин тоттыққан кезде болады. Екі түрлі болады хол қышқылы, дезоксихоль қышқылы, бұлар таурин немесе гликохол мен қосылып жұп өт қышқылдарын түзеді.
57. Липидтер алмасуындағы өт қышқылдарының ролі (қорытылуы, сіңірілуі)
Липидтердің алмасуы: Глицерин, қысқа көмірсутек тізбегінен тұратын БМҚ, азотты негіздері суда жақсы ериді, сондықтан ішектің кілегей қабатынан дифузия әдісімен жеңіл сіңіріледі. БМҚ көмірсутек тізбектері 10-нан көп болса, МАГ, ХС-дер, ФЛ-тер және өт қышқылдары сулы ортада тұрақты мицела түзеді, оның диаметрі 0,005 мкм, болып табылады. Суда ерімейтін БМҚ,МАГ,ХС қосылыстар мицеланың ішкі қабатында орналасады., ал екі жақты ерігіштік қасиеттері бар, ол әт қышқылдарымен ФЛ-тер сыртқы қабатында орналасады. Бұл қосылыстардың майда еитін бөліктері ішке қарап, ал суда еритін бөліктері сыртқа қарайды.Мицела дифузия әсерінен ішек қабырғасына сіңеді.
Ішекте ХС-н сіңуі қатаң түрде шектелген, ішекке түскен эндогенді және экзогенді ХС-нің 30 %ғана сіңіріледі.Мицелалар ішек қабырғасында сіңгенне кейін мицела құрамдас бөлшектерге ыдырайды. Мицелла ыдырағаннан кейін өт қышқылдарының кейбіреулері мицела өкен жолмен тікелей қайтадан ішекке барып, қайтадан өт жолымен ішекке келеді. Бұл ішек бауыр айналымы деп аталады. Тәулігіне 5-6 айналым жасалады.
58. Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасы мен май тканінің ролі.
Май тканьдерінің ролі: Осы жерде липидтер қор ретінде жиналады. Мынадай реакциялар өтеді. а) липогенез, б)липонеогенез в) липолиз.
Соңғы процесс кезінде БМҚ мен глицерин әрі қарай өзгерістерге ұшырамай қанға түседі. БМҚ улы зат, сондықтан да қанда альбуминге адсорбцияланып, осы күйінде қанда жүреді, клетка мен тканьдер қажет кезінде БМҚ-ын алып қалады. Энергия пайдалану төмендесе және тағаммен бірге көп мөлшерде көмірсулар мен липидтер организмге түссе май тканьдерінде ТАГ-ның мөлшері көбейеді, себебі липогенездің жылдамдығы жоғарылайды, ал липолиз тежеледі. Керісінше, бауырда гликогеннің концентрациясы азайса, май тканьдерінде липолиздің жылдамдығы артды, БМҚ, глицерин бауырға келіп тотығады да, энергия көзі ретінде пайдаланылды.
59. Липидтер алмасуындағы бауырдың рөлі.
Бауырда липогенез өтеді. ТАГ-нің синтезі фосфатидді жолмен жүреді. Алдымен глицерин активтенеді АТФ-пен әрекеттесіп, глицерофосфаттүзеді, ал сөңғы өнім екі активті БМҚ қосып, ТАГ түзеді. Бұл реакция азотты негіздер көп болса, шамалы жүреді, себебі, фосфатид қышқылы ФЛ түзу үшін жұмсалады. ФЛ-тер өте керекті заттар, бауырдан жеңіл бөлініп шығады, қан арқылы көп мөлшерде басқа тканьдерге еніп, оларды мембрана құрауына пайдаланылады. Ал азотты негіздері жоқ болса, фосфатид қышқылы ТАГ синтездеу үшін жұмсалады. ТАН-оқшау зат, бауырда көп жиналса бұл органды май басып кетеді. Сонымен, бауырда ТАГ мен ФЛ синтезделеді. Бірақ фосфолипидтердің синтезі жылдам жүрсе ТАГ-нің синтезі тежеледі немесе керісінше
60. Липогенез, липолиз,липонеогенезге сипаттама беріңіз және осы прцесстердің рөлі.
61. Липопротеидтер, түрлері, түзілетін орны, липопротеидтер құрамының ерекшклігі мен функциялары. Олардың холестерин және ТАГ алмасуындағы ролі.
63. БМҚ тағдыры, тотығуы, энергиялық құндылығы.
Клеткаға түскен БМҚ-ның біршамасы қан тамырларының ішіндегі липолиз арқылы ЛП-пен ХМ-нан бөлінген БМҚ болып табылады. Басқалары осы клеткада синтезделетін БМҚ-дар. БМҚ-дарда липидтердің синтез процессіне жұмсалады. Әрбір органның спецификалық липидтерін түзуге қажет. БМҚ-ның негізгі мөлшері g-тотығу нәтижесінде энергия бөледі. БМҚның тотығуын g-тотығу дейтін себебіміз орындарындағы көміртегі өзгеріске ұшырап тотығады, БМҚның тотығуының тағыда басқа түрлері бар. Бірақ негізгі тотығу g-тотығу болып саналады. G-тотығу митохондрияларда, май тканьдерінен басқа барлық тканьдерде, әсіресе бауырда, бүйректе, жүрек бұлшықеттерінде, өкпеде өте интенсивті жүретін, көп энергия бөлетін катаболикалық процесс, тек қаныққан, тізбектері тармақталынбаған БМҚ-ы тотығады. Құрамындағы бір қос байланыс бар қанықпаған БМҚ-ы алдын-ала тотықсызданады. Жұп көміртегі атомдары бар БМҚ-ы біздің организмде көп болғандықтан, ең алдымен олардың тотығуын қарастырайық:
g-тотығудың принціпі көптеген реакциялардың нәтижесінде тотығатын БМҚнан жүйелі түрде екі көміртектен тұратын компрнент ацетил-КоА түрінде бөлініп, БМҚ-дардың тізбегі қысқарады.
Тотығар алдында БМҚ АТФ пен HSKoA аралық активтенеді. Сөйтіп активті карбон қышқылы түзіледі, бұл қосылысты ацил-SКоА деп атайды. Бұл процесс митохондрияның сыртқы мембранасының бетінде өтеді. Карнитин деген витаминге ұқсас тасымалдайтын зат карбон қышқылының қалдығын митохондрияның мембранасынан өткізеді, сонда құрам бөліктеріне ыдырап кетеді. Басқа реакциялар митохондрияда жүреді.
Ацил-SКоА ФП-пен(ФАД) дегидрленіп, дегидроацил SКоА түзеді. ФП ФПН2-ге айналады. Түзілген дегидроацил SКоА суды қосып алып(дегидратацияланып)g-гидроксиацил SКоАға айналады. Су қосылғанда және g-көміртегі атомдарның арасындағы қос байланыс үзіліп, сутегі атомы g-көміртекке ал ОН тобы g-көміртегіне жалғасады. G-гидроксиацил КоА ПФ-термен тотығып, g-кетоацил КоА түзеді. ПФ гидрленеді. G-кетоацил-КоА НSКоА-ны қосып алады, бұл кезде a-және g-көміртектері арасындағы байланыс үзіліп кетеді, соңғы екі көміртегі ацетил-КоА түрінде бөлінеді, ал БМҚ-ның қалдығы КоА-ны қосып алып активті түріне айналады.
65. Ацетил- КоА түзілуі жолдары мен оның пайдалануы
Бірініші сатысында пируватдегидрогеназаның әсерінен алмасудың ақырғы өнімі СО2 және ферменттің активтік ортасында ТПФ-пен байланысқан гидроксиэтилдік туынды түзіледі. Дигидролипо-илацетилтрнсфераза ферментінің әсерінен липой қышқылының дисульфиттік тобы тотықсыздандырылады гидроксиэтилді байланыстыру арқылы және тотықсызландырылады гидроксиэтилді байланыстыру арқылы және ацетильдік топ сыртқы КоА-SH тасымалданады. Реакция нәтижесінде тотықсызданған және тотығудың ақырғы өнімі ацетил-КоА түзіледі.
Ацетил-КоА-ның пайдасы мынадай: біріншіден, жасуша митохондриясында лимон қышқылының циклы бойынша СО2 мен Н2О дейін тотығады да, Энергия бөліп шығарады. Бұл кезде бөлініп шығатын энергияңың шамамен 40% АТФ молекулаларында жиналады. Екіншіден, ол көптеген маңызды биологиялық заттардың синтезі үшін түйінді затқа жатады.
66. Кетон денесінің биосинтезі, өкілдерінің химиялық табиғаты, тағдыры, организмдегі маңызы
Кетон денелеріне жататындар ацетосірке қышқылы, g-гидрокси май қышқылы және ацетон. Бұлар негізінен май қышқылдарының негізінен май қышқылдарының немесе кетогенді амин қышқылдарының толық тотықпаған аралық өнімдері болып табылады. Кетон денелерінің түзілуі тек бауыр клеткаларының митохондриясына өтеді. Кетон денелері ацетил-КоА-дан синтезделеді. Алдымен ацетил-КоА ацетилтрансфераза ферментінің әсерінен екі молекула ацетил-КоА-дан конденсацияланып ацетоацетил КоА түзіледі. Соңғысы гидроксиметил глутраил КоА синтетазаның қатысуымен тағы бір молекула ацетил-КоА мен конденсацияланып g-гидрокси-g-метил глутарл-КоА түзіледі. ГМГдан ацетил-КоА бөлініп шығып қайтадан бірінші сатысына қайта жұмсалады, сонымен процесс циклға тұйықталады және бірінші кетондық дене болып саналатын ацетосірке қышқылы түзіледі. Қалған кетон денелер ацетосірке қышқылынан түзіледі: g-гидрокси май қышқылы НАД тәуелді дегидрогеназаның атысуымен ацетсірке тотықсызданғанда түзіледі, ал ацетон ацетосірке қышқылыдекарбоксилденгенде түзіледі. Ацетон аз мөлшерде түзіледі, организмде жұмсалмайды және дем алғанда деммен шығарылып отырады. Кетон денелері аз мөлшерде қысқа жолмен түзілуі мүмкін. 2-молекула-ацетил-КоА конденцасияланғанда НSКоА бөлініп шығып тікелей ацетосірке қышқылын түзуі мүмкін. Кетон дененің бұл жолмен түзілуі организмде ацидоз тудырып өлімге әкеп соғуы мүмкін. Сол себепті филогенез кезінде кетон денелерінің синтезінің күрделірек жолы пайда болады. Бұл жолда түзілетін аралық өнімдер басқа да реакцияға жұмсалуы мүмкін. Холестерин мөлшерден көп синтезделсе организм басқа патологиялық күйге ұшырайды.
70.
Тағам белоктардың биологиялық құндылығын аминқышқылдақ құрамы мен қорытылу дәрежесіне байланысты. Тағам белоктары адам организмінің белоктарына ұқсас болған сайын құндылығы арта түседі. Құндылығы жөгары белоктараа ет, жұмырттқа, сү белоктары.
Ауыз қуысында белоктар тек механикалық жолмен өнделеді. Асқазанда асқазан сөлінің тұз қышқылының әсерінен тағам белоктары ісініп, ферменттер мен әсерлесу көлемі артып кератин, протамин, гистондардан басқа белоктар қорытыла бастайды. Пепсин ароматты амин қышқылының СООН тобымен түзілген пептидті байланыстарға әсер етеді. Гастриксин дикарбон амин қышқылына әсер етеді. Тағам асқазанда ұзақ болмайда сондықтан белоктарың қорытылуы негізінен ішек сөлі және ұйқы безі ферменттерінің қатысуымен ішек қуысында өтеді. Эластаза эластинді, трипсин, лизин, аргинин амин қышқылы құралған пептидті байланысты үзеді. Химотрипсин ароматты амин қышқылы бар белоктарға әсер етеді. Белоктар ферменттердің әсерінен әр түрлі амин қышқылына дейін ыдырап сіңіріледі. Ал күрдел белоктар қорытылуы простетикалық топтарының бөлінуімен жүреді. Белоктардың ыдырамаған кейбір бөліктері тоқ ішектегі макрофлора ферменттерінің қатысымен ары қарай ыдырайды. Бұл процесс-белоктардың ішектегі шіруі деп аталады. Көбінесе шіру процесіне күкірті бар амин қышқылы ұшырайды.
71.Қалыпты асқазан сөлінің химиялық құрамы, қасиеттері, касиетері, асқазанда ас қорытылудағы тұз қышқылынынң манызы.
Қарын сөліндегі тұз қышқылының мәні:
пепсиногенді пепсинге айналдырады;
айналасын қышқылдандырып, пепсиннің әсерін күшейтеді;
белоктарды қопсыртып жұмсартып, олардың ішінен фермент енуін женілдетеді;
микробтарды жояды. Мысалы, тұз қышқылы ерітіндісінде тырысқақ ауруы вибрионы 15 мин ішінде өледі;
қарындағы астың 12 елі ішекке өтуіне септігін тигізеді. Тұз қышқылы сіңген химус пилоруске жеткен сәтте шырышты қабық хеморецепторлары тітіркенеді де, пилорус сфинктері босаңсып ашылады, қарын жиырылған кезде ығысып ол онекі елі ішекке өтеді. Қышқылды химус мұндағы хеморецепторларды тітіркендіріп, пилорус сфинктерін жабады. Бұл рефлекс «жабу рефлексі» деп аталады. Пилурустың келесі ашылуы жабу рефлексінің тоқталуына байланысты, яғни он елі ішектегі химустың қышқыл реакциясы бейтараптаранса ғана қарын жағынан орталыққа тебетін серпіністер күшейіп пилорусты аша алады, сөйтіп ас тұзы асты қарыннан он екі елі ішекке біртіндеп өткізеді;
Хемозиннің сүт белогіне тигізетін әсерін жеңілдетеді;
Просекретин гормонын секретинге айналдырып ұйқы безіінің сөл шығаруын күшейтеді;
Қарын сөлінің өзін-өзі реттеуін қамтамасыз етеді. Онда ас тұзы өте көбейіп кетсе, рилорустың шырышты қабығында бөлінетін гастрон гормонының түзілуі күшейеді. Гастрн гастрин шығуын тежеп қарын сөлін азайтады.
72. Ішек қабырғасында белоктардың шіруі, шіру өнімдерінің химиялық табиғаты, шіру өнімдерінің усыздану жолдары және орны.
Ұйқы безінің протеолитикалық ферменттерінің жепіспеушілігі қорытылмаған белоктардың нәжіспен шығарылуын тудырады. Қорытылмаған белоктар тоқ ішектің микроорганизмдерінің әсерінен ыдырауға ұшырайды. Бұл процесс-ішекте белоктардың шіруі деп аталады. Белоктардың шіруі кезіндегі аминқышқылдарын ішектің бактериялары энергетикалық материал ретінде пайдаланады, соның әсерінен улы заттар-спирттер, альдегидтер, аминдер, күкіртсутегі, фенол, индол, скатол және крезол түзіледі, олар қанға сіңіріледі, егер де уақытында залалсыздандырылмаса, ағзаға зиянды токсикалық әсер етеді. Тоқ ішектің бактерияларында улы заттардың түзілуі аминқышқылдарының дезаминдену және декарбоксилдену реакциялары нәтижесінде жүреді. Декарбоксилдену кезінде өте токсикалық аминдер түзіледі, ал дезаминдену кезінде токсикалық болатын кетоқышқылдар, спирттер және альдегидтер түзіледі.
Улы заттарды залалсыздандыру өнімдері бауырдан қан ағынымен бүйрекке келіп түседі де, ағзадан зәрмен шығарылады. Бауырдың залалсыздандыру қызметі зақымдалған жағдайда улы заттар ағзанығң ауыр улануын және өлімін тудырады. Бауырдың детоксикациялық қызметінің жағдайын бақылау мақсатында Квик әдісі пайдаланылады. Ол үшін науқасқа зиянсыз бензой қышқылының ерітіндісі ішкізіледі де, бұдан соң тәуліктік зәрде бензой қышқылы мен гликоколдан түзілетін гиппур қышқылының мөлшері анықталады. Шығарылған гиппур қышқылының мөлшері бойынша бауырдың залалсыздандыру қызметі туралы қорытынды жаслады.
73. Белоктар алмасуындағы бауырдың ролі
Бауырда:
Ішекте түзілген улы өнімдері күкірт эфирі, глюкурон эфирі түрінде усыздандырылады.
Қан плазмасының белоктары синтезделеді.
Глютамин және аспарагин қышқылының дезаминденуі.
Мочувина синтезі
Ферменттер синтезі, апопротеиндер, трансферрин, ферритин синтезі
Зәр қышқылының синтезі
Дезаминдену
Декарбоксилдену
Қайта аминдену процесстері өтеді
Соңғы өнім түзіледі
Аралық алмасу жүреді
Кератин синтезі
74. Тканьдердегі аминқышқылдарының тағдыры
Амин қышқылының негізгі бөлігі анаболизм реакциясына жұмсалады.
Анаболизм-жай заттардан күрдеоі заттардың түзілуі
Белок синтезі. Амин қышқылы құрылыс материалы ретінде 80%-і белоктар, ферменттер, гормондар синтезіне жұмсалады.
Белок емес активті затар синтезіне, мысалы: нейропротеидтер, глутатион, адреналин, норадреналин.
Кейбір амин қышқылынан креатин түзіледі. Түзілген креатин бұлщықетке жеткізіліп энергия көзі ретінде пайдалнылады.
77. Жануарлар организміндегі аминқышқылдарының дезаминденуі, түрлері, процесстің маңызы.
Жануарлар организмінде амин қышқылдарының дезаминденуі негізінен тотығудан дезаминдену жолы арқылы жүреді. Бұл процессті аминқышқылдарының оксидазалары катализдейді. Жанурлар организмінде бұл жол тікелей емес тотыға дезаминдену деп аталады, себебі, глутамин аминқышқылының оксидазасы ферментінен басқа оксидазала активсіз, сондықтан барлық басқа амин қышқылы бірінші глутамин қышқылына айналып, соңынан тотығып дезаминденуі қажет.
83. Организмдегі су алмасуы және судың биологиялық ролі, су алмасуының регуляциясы.
Су ағзаға тағаммен түседі де, бірқатар маңызды қызметтер атқарып, ағзаның ішек ортасының құрамын анықтайды. Су тек индефферентті еріткіш қана емес, сонымен бірге биомолекулалар мен иондардың тұрақтандырғышы болып табылады. Және Мынадай биологиялық қызметтер атқарады:
Ағзаның жылу балансын реттеуші болып табылады,
Тасымалдау қызметін қамтамасыз етеді,
Биомолекулалардың синтезі үшін пайдаланылады,
Клеткалық мембраналар мен клеткааралық матрикстың құрылымдық компоненттері болып табылады,
Гидролиз реакциясы арқылы биомолекулалардың катаболизмін қамтамасыз етеді,
Биологиялық тотығу және тканьдік тыныс алу реакцияларында электродонорлық және протонакцепторлық қызмет атқарады.
Дене салмағының 50-79% судың үлесіне тиесілі. Ересек адамның суды тәуліктік пайдалануы 2л жуық. Бұған тканьдік тыныс алу кезінде түзілетін300-400 мл эндогенді су қосылады. Ересек адамның су депосында (бұлшық ет, тері, бауыр) шамамен 14 л су болады. Балаларда судың қажеттілігі мен ағзада болуы дененің жалпы салмағымен салыстырғанда ересек адамдардан да көп болады.
Клеткаішілік және клеткааралық сұйықтықтар арасында үнемі сумен жіне онда еріген заттармен алмасу жүріп жатады. Мыс: қан плазмасы мен интестициальды сұйықтық арасындағы капиллярлар қабырғасы арқылы жүретін алмасу жылдамдығы шамамен мин 1500л болады.
87. Бауыр биохимиясы, функциялары. Зат алмасудагы бауырдын рөлі.
Бауыр – ен күрделі безді құрылым ж/е ең ірі паренхиматозды мүше болып табылады. Бауырдын функционалды бірлігі бөлікшелер болып табылады, олар бауырдың биосинтетикалык, секреторлы ж/е эксекреторлы процестерге қатысуын қамтамасыз етеді. Жоғарғы және төменгі сатылы жануарлардың барлық басқа мүшелерден ерекшелігі- бауырға қанның ағыны артериалды жүйе арқылы ғана емес, сонымен қатар венозды жүйе арқылы да келеді. Асқазан-ішек жолдарынан ағатын барлық венозды қан v.parta ға жинақталады да, бауырға жеткізіледі. Бауырда қан ағынының жылдамдығы минутына 1,2 литрді құрайды. Ішектен қанға сіңірілген қосылыстардың барлғы бауырда әр түрлі айналымға түседі және содан соң ғана бауырдың ағатын қанмен ағзаның басқа да мүшелері мен ткандеріне жеткізіледі. Бауырдың портальды қан ағынының аз мерзімге болса да зақымдалуы бауырдың паренхимасының ауыр зақымдалуына, гемодинамиканың жалпы бұзылыстарына және адам өліміне әкеліп соғады. Бауырдың биологиялық қызметтері: 1. Барлық заттардың аралық алмасуларының реттелуін қамтамасыз етеді (белокты, аминқышқылдары, нуклеотидтік, пигменттік, су-тұзды, көмірсулы, липидті және т.б.) 2.Әр түрлі қосылыстар үшін депо болып табылады(көмірсулардың, белоктардың, минералдық заттардың, витаминдердің) 3.Бауыр- ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын сақтауға, гомеостазды реттеуге қатысады. 4.Бауырда экзогенді және эндогенді табиғаты бар әр түрлі бауыр улы қосылыстардың залалсыздандырылуы биологиялық белсенді қосылыстардың инактивациясы жүреді. 5.Бауыр өтті өндіреді, оның құрамында ағзадан кейбір метаболиттердің, минералдық заттардың, детоксикация өнімдерінің және т.б шығарылуын қамтамасыз етеді.
88.Бауырдағы заттардың залалсыздандырылуының негізгі механизмдері (бауырдың белок,көмірсу, липид алмасуындағы рөлі)
Бауырдыңерекше қызметтерінің бірі-оның детоксикациялық қызметі болып табылады, оның нәтижесінде әртүрлі заттардың метаболитикалық айналымында ткандерде түзілген әр түрлі улы заттардың залалсыздандырылуы, ішекте аминқышкылдарының шіруі кезінде түзілген токсиндердің, биологиялық белсенді заттардың(гормондар,биогенді аминдер) инактивациясы жүреді. Бауырда аминқышқылдардың дезаминденуі кезінде түзілген аммиак мочевинаға айналу арқылы залалсыздандырылады. Бауырдағы залалсыздандыру, инактивация процестері екі негізгімеханизм арқылы жүреді: 1.Гидроксильдену реакциялары (тотығу) 2.Коньюгация реакциялары Гидроксильдену реакциялары. Улы заттардың гидроксильденуі – молекулярлық оттегіні және НАДФН ні пайдалана отырып, эндоплазматикалық ретикулумда орналасқан «микросомальды» тыныс алу тізбегінің ферменттерімен катализденеді. Бұл жағдайда оттегінің бир атомы токсин молекуласында R-(OH) тобын қалыптастыруға жұмсалады, ал екіншісі суды түзе отырып, HADФН ні пайдаланып, тотықсызданады. Бұл жүйенің негізгі ферменттері мыналар: -флавопротеид НАДФН2 цитохром Р450-редуктаза. –адренодоксин. – цитохром Р450 Коньюгация реакциялары.Бауырда залалсыздандыру процесі улы заттарға әр түрлі қосылыстардың қосылуы арқылы жүруі мүмкін. Соның нәтижесінде улы емес коньюганттар түзіледі. Улы заттарға қосылатын заттар ретінде бауырда мыналар пайдаланылады. –глюкурон қышқылы. -фосфо-аденозил-фосфо-сульфат құрамында болатын күкірт қышқылы. -глицин,глутамин. -таурин,цистеин. -ацетил КоА-дан ацетильді топ . –S-аденозилметиониннен метильді топ . Мысалы, глюкурон қышқылымен коньюгация реакциясы арқылы гемнің ыдырау өнімі-билирубин залалсыздандырылаы.Индол-күкірт қышқылы көмегімен, бензол-гликоколдың көмегімен залалсыздандырылады. Әр түрлі себептерге байланысты липидтер , әсіресе үшацилглицеридтер, бауырда жинақталуы мүмкін. Бауырда майлар көп мөлшерде жинақталған кезде фиброзды өзгерістер жүреді, бұл циррозға және бауыр қызметінің зақымдалуына әкеледі. Бауырдың майлы қайта құрылуының екі түрі бар: 1.Қан плазмасында бос май қышқылдарының мөлшері артқан кезде дамиды, ол май қорларынан майлардың ыдырауы немесе хиломикрондар мен липопротеиндердің құрамына кіретін ушацилглицеридтердің бауырдан тыс липопротеид липазаның әсерінен гидролазаға ұшырауынан туындайды. 2. Қан плазмасы липопротеиндері түзілуінің метаболитикалық тежелуіне байланысты, соның нәтижесінде үшацилглицерид жинақталады.
89.Қан плазмасының химиялық құрамы. Олардың қалыпты мөлшері. Қан дегеніміз-клетка сыртындағы сұйықтық. Плазмадан тұратын сұйық ткань болып табылады. Ересек адамның ағзасындағы қанның жалпы көлемі: ерлерде -4,9-5,2 литр. Әйелдерде 3,8-4,5литр. Көлемі бойынша қан клеткалары 45%, қалғанын 55% плазма құрайды.Егер қан бірнеше минут тұрып қалса, онда қан ұйиды, жиырылады да, сыққан кезде одан сұйықтық - қан сары суы шығады. Плазмадан өзгешелігі,қан сары суында фибриноген болмайды. Қан мынадай биологиялық қызметтер атқарады: -тасымалдаушы. –трофикалық. –реттеуші. –қорғаныс. –тыныс алу... Қан плазмасы – бұл ақшыл, сары сұйықтық,оның 90% -су, ал 1% суда еріген заттар құрайды. Қалыпты жағдайда плазмада кейбір еріген заттардың концентрациясы тұрақты болады,ал басқаларының мөлшері олардың қаннан алыну жылдамдығы мен оның басқа мүшелерден келіп түсуіне байланысты ауытқып отырады. Жалпы сау адамның қанының белгілі бір константалары бар, олардың өзгерістері әр түрлі аурулар кезінде байқалады. Қан плазмасының химиялық заттарын мынадай топтарға бөлеміз. –қан плазмасының минералды заттары. –қан плазмасының органикалық заттары. Жалпы белок 65-85г/л. Альбумин 40-50 г/л. Глобулин 25-30 г/л. Фибриноген 2-4 г/л .
90.Қан плазмасының органикалық құрам бөліктері, өкілдері,қалыпты мөлшері. Қан плазмасының органикалық заттары құрамында азот бар заттар және азотсыз органикалық қосылыстар түрінде болады. Қанның азотсыз органикалық компоненттер тобына көмірсулар және липидтер алмасуларының метаболитері жатады.Адам тканінің негізгі көмірсулары-гомополисахарид гликоген, гетерополисахаридтер-гиалурон қышқылы,креатинсульфаттар, гепарин, моносахаридтер-глюкоза, фруктоза,рибоза,дезоксирибоза болып табылады. Адамның қанында және ткандерде дисахарид сахароза болмайды. Дисахарид лактоза тек сүтте кездеседі. Адамның қан плазмасында тек моносахарид глюкоза мен көмірсулар алмасуының метаболиттері болады. Глюкоза-адам мен жануарлар ағзасының барлық клеткаларының негізгі энергетикалық материалы болып табылады. Қан сары суында көмірсулар алмасуының мынадай метаболиттері бар: Глюкоза 3,3-5,7моль/л. Сүт қышқылы 1ммоль/л. Белоктармен байланысқан гексозалар 5,8-6,6 ммоль/л. Серомукоидпен байланысқан гексоза 1,2-1,6ммоль/л. Сиал қышқылдары 2,0-2,33ммоль/л. Клетканың плазматикалық мембранасы тек бос глюкозаны өткізеді де, оның фосфорлы эфирлерін өткізбейді. Клеткалық мембрана арқылы глюкозаны тасымалдау-концентрация градиенті бойынша, тасымалдаушының қатысуымен іске асырылады және инсулинмен белсендіріледі. Гипергликемия-қанда глюкоза мөлшерінің 6ммоль/л-ден жоғары болуы.
91.Қан плазмасының белоктары,өкілдері, қасиеттері, қандағы қалыпты мөлшері. Маңызы. Элетрофорез әдісін пайдалана отырып, қан плазмасының белоктарын 3 топқа бөлуге болады: альбуминдер,глобулиндер, фибриноген.Қазіргі кезде клиникалық зертханаларда қағазға қан сары суы белоктарын электрофорездік бөлу әдісі кеңінен пайдаланылуда.Бұл жағдайда қан сары суының белоктары альбуминдерге және глобулиндердің 4 фракциясына (альфа1, альфа2, бета, гамма) бөлінеді.Альбуминдер – қанның ең жеңіл белоктары, салыстырмалы молекулярлы салмағы-70000. Альбуминдер гормондарды, холестеринді,өт пигменттерін, бос май қышқылдарын, кальцийді,емді заттарды, бояуларды тасымалдайды. Альфа1-глобулинді фракцияда альфа-липопротеидтер(ТЖЛП), трипсинді ингибиторлайтын белоктар, металл иондарымен байланысқан белоктар бар. Альфа2-глобулинді фракцияда альфа-липопротеидтер, гликопротеидтер,гаптоглобин, С-реактивті белок, металдарионын тасымалдайтын белоктар, трипсин ингибиторы бар. Сау адамның қан сары суында С-реактивті белок болмайды, бірақ қабыну және тканьдер некрозымен сипатталатын патологиялық жғдайлар кезінде анықталады.Бұл белок аурудың өткір кезеңінде пайда болады сондықтан оны «өткір кезең» белогы деп атайды. Ауру созылмалы түрге өткен кезде қанда С-реактивті белок жоғалады да,процесс асқынған кезде қайтадан пайда болады. Сау адамның плазмасының ферменттері шартты түрде үш топқа бөлінеді:1.Плазмоөзгешелік ферменттер. 2.Клеткалық ферменттер. 3.Экскреторлы ферменттер. Плазмоөзгешелік ферментер бауырда синтезделеді және өзінің каталитикалық әсерін қан плазмасында көрсетеді. Плазмоөзгешелік ферменттерге: бауырдың липопротеидлипазасы, холинэстераза, лизоцим, қан ұюдың ферменттері, фибринолиз және кининогенез ферменттері,ренин жатады. Клеткалық ферменттер клеткада синтезделеді және өз қызметтерін атқарады. Сау адамның плазмасында олардың концентрациясы төмен және клеткалардың қартаюы мен ыдырауының физиологиялық процестерімен байланысты.Эксекреторлыферменттер негізінен бауырда синтезделеді. Оларға лейцинаминопептидаза, қышқылдық фосфатаза жатады.Олар ағзадан өттің құрамында шығарылады. Патология кезінде қан сары суында, плазмада ферменттердің сандық мөлшері мен белсенділігі артып (гиперферментемия) немесе төмендеп (гипоферментемия) отыруы мүмкін. Изоферменттер дегеніміз-бірдей реакцияларды катализдейтін, бірақ бір-бірінен бірқатар физико-химиялық қасиеттері бойынша ерекшелінетін ферменттер тобы. Әсіресе лактатдегидрогеназа изоферменттері жақсы зерттелген.Оларға ЛДГ1, ЛДГ2, ЛДГ3, ЛДГ4, ЛДГ5 жатады. Жүректе ЛДГ1 мен ЛДГ2 изоферменттерінің белсенділігі жоғары. Бауыырда, қаңқа бұлшықеттерде ЛДГ5 және ЛДГ4 басым болады.
92.Қан плазмасының кининдік системасы,белоктар «жедел кезеңі» және компонентерінің байланысуы, белок-ферменттер, түсініктеме маңызы.
Кининдерді кейде жергілікті гормондар деп те атайды.Олар ішкі секрецияның өзгешелік бездерінде түзілмейді,керісінше бірқатар тканьдардың сұйықтықтарында ж\е қан плазмасында тұрақты кездесетін белсенді емес бастаңғылардан бөлінеді.Қанның маңызды кининдері-брадикиндер,каллидин ж\е метионил-лизил-брадикинин болып табылады.Химиялық табиғаты бойынша кининдер-полипептидтерге жатады,қан плазмасында кининдер денгейі өте төмен ж\е олар кемінде 3 типтікининогендер түрінде кездеседі. Кининогендер бауырда синтезделеді.Қан плазмасында олар белоктардың альфа-2 глобулинды фракциясымен байланысады.Кининогендерден кининдердің түзілуі өзгешелік ферменттер- калликреин деп аталатын кининогеназалар әсерінен жүреді. Калликреиндер трипсин типті протеиназалар болып табылады. Тканьдер калликреиндерінің (ұйқы безінің, бүйректің,ішек қабатының,зәрдің) плазма калликреиндеріне қарағанда субстраттық өзгешелігі төмен болады. Қан плазмасында калликеиндер өзінің бастапқы түрі – калликреиногендер түрінде кездеседі.Хагеман факторы сонымен қатар плазмин, трипсин, адреналин, урокиназа және рН-тың қышқылдық жаққа ауысуы қан плазмасында калликреиногеннің тура активаторы болып табылады. Кининді жүйенің физиологиялық қызметі негізінен гемодинамиканың реттелуі.Брадикинин қан тамырларын кеңейтуші күшті зат болып табылады. Олар тамырдың тегіс мускулатурасына тура әсер етіп, оның босаңсуын тудырады. Кининдердің физиологиялық мәні: -жергілікті қан айналымын реттейді. –қан қысымын реттейді. –тканьдер гиперемиясын тудырады. –жүрек-қан тамырлар қызметін ынталандырады. –ішектің моторикасын реттейді. –ренотропты әсер көрсетеді. –жылу алмасуды реттейді. Патологиялық процестердің қалыптасуына кининдердің қатысуы: -қабынуды күшейтеді(панкреатиттер,артриттер,аллергиялар,инфекциялар сәулелену) -шоктың дамуына септігін тигізеді (эндотоксинді,геморрагиялық, хирургиялық) -ангионневротикалық Квинке ісінуін, карциноидты синдром, демпинг синдром, катарак...
93.Қанның азотты қалдығы.Осы топқа кіретін заттардың химиялық табиғаты.
Қанның қалдық азоты—бұл плазманың белокты емес заттарының азоты,ол қан сары суы белоктарын үш хлор сірке қышқылымен тұнбаға түсірегнде бөлінеді. Қанның қалдың азоты белокты емес табиғаты бар төмен молекулалы қосылыстар түрінде болады,мочевина азоты,аммиактың,индиканның,нуклеотидтердің,нуклеозидтердің,билирубинның,холинның ж\е т.б.азоты.Қалдық азоттың құрастырушы компоненттері белокты алмасудың соңғы өнімдері болып табылады,сондықтан ағзадан шығарылуы к\к.Бұйректің экскреторлы қызметтерінің бұзылуын анықтау мақсатында ж\е бүйректің жетіспеушілік дәрежесін бағалау үшін немесе буындардың мочевина түзуші қызметін бағалау үшін қанның қалдық азотын ж\е оның жекеленген компоненттерін анықтайды.
1.Қалдық азот 14-25 ммоль\л
2.Мочевина 2,5-8,3ммоль\л
3.Зәр қышқылы 0,16-0,57 ммоль\л
ерлерде 0,24-0,57 ммоль\л
әйелдерде 0,16-0,40 ммоль\л
4.креатинин
ерлерде 44-100 мкмоль\л
әйелдерде 44-88 мкмоль\л
5.Креатин
Ерлерде 15-45 мкмоль\л
Әйелдерде 45-76 мкмоль\л
6.Жалпы билирубин 8,5-20,5 мкмоль\л
тура 25%дейін
емес тура 75-100%
94.Қан плазмасының азотсыз құрамы,өкілдері,химиялық табиғаты,олардың қалыпты мөлшері.
Қанның азотсыз органикалық компоненттер тобына көмірсулар ж\е липидтер алмасуларының метаболиттері жатады.
Адам тканінің негізгі көмірсулері-гомополисохарид гликоген,гетерополисахаридтер-гиалурон қышқылы,креатинсульфаттар,хондроитинсульфаттар,гепарин ж\е моносахаридтер-глюкоза,фруктоза рибоза дезоксрибоза болып табылады.адамның қанында ж\е тканьдерде дисахарид сахароза болмайды.Дисахарид лактоза тек сүтте кездеседі.Адамның қан плазмасында тек моносахарид глюкоза мен көмірсулар алмасуының метоболиттері болады.Сондықтан қанның қантты деген термин мүлде сәйкес емес. Глюкоза-адам мен жануарлар ағзасының барлық клеткаларының негізгі энергетикалық материалы болып табылады.Глюкозаның қайнар көзі мен пайдалану жолдарының схемасында адам ағзасындағы глюкоза катаболизмы кезіндегі айналу жолдары мен энергетикалық шығымы көрсетілген.Қан сары суында көмірсулар алмасуының мынадай метаболиттері бар:
1.Глюкоза 3,3-5,7 ммоль\л
2.Сүт қышқылы 1 ммоль\л-ге дейін
3. Белоктармен байланысқан гексозалар 5,8-6,6 ммоль\л
4.Серомукоидпен байланысқан гексозалар 1,2-1,6 ммоль\л
5.Сиал қышқылдары 2,0-2,33 ммоль\л
Глюкоза-қанның маңызды компоненттері болып табылады.Қанда глюкозаның мөлшері қан ағымынаиглюкозаның келіп түсуін ж\е тканьдердің глюкозаны пайдалану жылдамдығын қамтамасыз ететін механизімдердің өткізгіштігіне байланысты болады. Клеткалардың плазматикалық мембранасы тек бос глюкозаны өткізеді,ал фосфорлы эфирлерін өткізбейді.
95. Қан плазмасының бейорганикалық құрамы, маңызы, қалыпты мөлшері.
Қан қан клеткаларынан және сұйық плазмадан тұрады. Қан клеткаларына эритроциттер, лейкоциттер және тромбоциттер жатады. Қанның бұл клеткалары бүкіл қанның 40-45%-ын, ал плазма 55-60%-ын құрайды. Қан плазмасының құрамы да күрделі: оның 90%-ға жуығы су, 7-8 % белоктар, 2 % түрлі органикалық және бейорганикалық заттар. Оның құрамында белок 0,3-0,6%, май және липидтер 0,1%, 120 мг/% глюкоза қанты, 0,9% көмірсутегі, минерал заттар - натрий, калий, кальций, хлор түздары, амин қышқылдары мен полипептидтер 4-10 мг%, мочевина 10-25 мг%, түрлі ферменттер, гормондар, холестерин т. б. заттар болады. Плазманың белоктарының негізгілеріне альбуминдер 4,5%, ά,β,γ-глобулиндер 2-3 %, фибриногендер 0,2-0,3 % жатады. Бейорганикалық тұздар құрамында оң электр заряды бар Na,Ca,Mg,Fe иондары я болмаса катиондар және теріс зарядты аниондар- хлордың, иодтың, күкірттің, фосфордың т.б. иондары болады. Қан плазмасындағы бейорганикалық заттардың қызметі: 1. Олар плазманың осмостық қысымын құрап, оны тұрақты шамада ұстап тұрады.2. суда ерімейтін белоктарды (глобулиндерді) еритін түріне айналдырады. 3. Клеткаларды бейорганикалық заттарды плазмамен бірге жуа отырып, олар клетканың қалыпты өмір сүруіне жағдай тудырады. (Мысалы: нерв жүйесінің, қан айналу системасының, талшық ет жұмыстары иондардың ара қатынасына тікелей байланысты).
96. Қан плазмасының макроэлементтері олардың концентрациясы. Иондар концентрациясының өзгерісінің минерал алмасуын реттейтін гормондардың синтезне әсері. Бикарбонатты буфер системасы негізгі барлық буферлі сиымдылықтың 10-% ін құрайды. Қалыпты жағдайда-плазмадағы биокарбонаттың концентрациясы QUOTE нің концентрациясынан 20 есе артық болады. Ал қанда қышқыл заттар көбейсе, олар бикарбонатпен реакцияға түсіп, көмірқышқылын түзеді, ол әрі қарай су мен көмір қышқыл газына бөлінеді. QUOTE -нің көбеюі дем алу орталықтарын қоздырады. Бұл жағдай тыныс алуды жылдамдатады. Ол арқылы QUOTE өкпеден бөлініп, сыртқа шығарылып тасталады. Сөйтіп тепе-теңдік сақталып қалады. Ал негізгі иондар көбейсе, олар көмір қышқылымен әрекеттесіп бикарбонаттарға айналады да зәр арқылы шығарылады. Гормондар мен органикалық заттар метаболиттері ерекше орында тұр, сау адамның қан плазмасындағы олардың мөлшері мынадай: 17- оксикортикостериоидтар-140-550 ммоль/л. 11-оксикортикостериоидтар-140-230ммоль/л. Альдостерон -91-185нг/л. Адреналин-0,35-0,4мкг,л. Норадреналин -0,73-0,88 мкг/л. Тироксин-29-64 мкг/л.
97.Эритроциттер химиясы. Газдар тасымалдауға және рН-ын сақтауға гемоглобиннің қатысуы.
Барлық қанның 36-48%эритроцит алады. 1мм 4-5 млн –ғадейін эритроциттер болады. Эритроциттер-эритробластың ядросыз дериваты болып табылады. Жетілген эритроцитте ядро, хроматин және белоктар мен липидтер синтезінің аппараты болмайды. Эритроциттерде митохондрия да жок. Өсуге, органикалық заттарды синтездеуге қабілетті тірі клетка қатарына жатпаса да, эритроцит ұзақ өмір сүруге қабілетті. Эритроциттердің басты биологиялық қызметі – газдарды тасымалдау (оттегіні және көмірқышқыл газын). Эритроциттер аминқышқылдарды,глюкозаны және калий мен натрий иондарын тасымалдауға қатысады. Қан ағымындағы циркуляциясының бүкіл мерзімінде эритроциттің газды тасымалдау үшін екі бүгілген диск тәрізді формасын сақтауы – эритроциттердің химиялық құрамымен, құрылысымен және мембранасының қасиеттерімен түсіндіріледі. Эритроциттердің негізгі химиялық компоненті глобин белогы болып табылады. Эритроциттердің құрғақ затының салмағының 95% гемоглобин құрайды. Сау адамдарда қандағы гемоглобин концентрациясы 132-164г/л. Ағзаның барлық гемоглобині эритоциттерде шоғырланған.Қан плазмасындағы гемоглобиннің мөлшері өте аз. Гемоглобиннен басқа эритроциттерде анаэробты гликолиз бен глюкоза катаболизмінің пентозды жолын қамтамасыз ететін белок-ферменттер, метгемоглобинредуктаза супероксиддисмутаза, каталаза және т.б ферменттер болады.
98.Қанның қышқыл-сілтілі жағдайы. Қанның құрам бөліктерінің қан рН сақтауға қатысуы,сілтілік резерв.
Қан плазмасының қышқылді-сілтілі балансы минералдық заттармен қамтамасыз етілуі,сау адамның ағзасындағы олардың мөлшері төмкендейді:
Калий -3,4-5,3 ммоль\л
Натрий-130-150 ммоль\л
Кальцый-2,3-2,75 ммоль\л
Темір-12-32 ммоль\л
Фосфор-1-2 мкмоль\л
Хлоридтер-97-108 ммоль\л
Магний- 0,7-1,2 ммоль\л
Бикарбанаттар-21-25 ммоль\л
Буферлі негіздері-40-60 ммоль\л
Қанның қышқылды-сілтілі жағдайының басты көрсеткіштері мыналар:
Қан рН 7,36-7,44
рО2 90-100см с.б
рСО2 36-44см с.б
Сүттектік көрсеткіш-қан рН-ы.Қалыпты жағдайда қан плазмасының рН-ы 7,35-7,44.рН жоғарылауы метоболитикалық немесе тыныс алу компенсацияланбаған ж\е субкомбинсацияланған алкалоз кезінде байқалады.рНтөмендеуі метаболитикалық немесе тыныс алу компенсацияланбаған ж\е субкомпенсацияланған ацидоз кезінде байқалады.Көмір қышқыл газының парциальды қысымы-рСО2-тыныс алу жүйесінің функциональды жағдайын көрсетеді,осы жуйенің потологиясы кезінде ж\е метоболитикалық ауытқу кезіндегі компенсаторлы реакциялар нәтижесінде өзгереді.Гиперкапния - рСО2 қалыпты жағдайдан жоғары компенсацияланбаған немесе суб компенсацияланбаған тыныс алу ацидозы кезінде байкалады. Гиперкапния - рСО2 қалыпты жағдайдан төмен-тыныс алу компенсацияланбаған немесе суб компенсацияланбаған алкалоз кезінде байқалады.40 мм сын бағ жоғары болуы тыныс алу ацидозын көрсетеді.
99.Гемоглобиннің физиологиялық туындылары, олардың түзілуі, сіңіру спектрлері.
Адам эритроциттерінде гемоглобиндердің бірнеше түрлері болуы мүмкін- эмбрионалдықтан ересек жағдайға дейінгі түрлері: примитивті гемоглобиндер(НвР)-Говер1 жәнеГовер2, фетальды гемоглобин(НвF), ересек адамдар гемоглобині. Олардың барлығы суббірліктік құрамымен және оттегіге жақындығымен ерекшеленеді. Гемоглобиннің басты қызметі-оттегіні өкпеден тканьдерге тасымалдау болып табылады. Тәулігіне гемоглобин тканьдерге шамамен 600литр оттегіні жеткізеді және шамамен 500литр көмірқышқыл газын шығаруға жағдай жасайды. Гемоглобиннің әрбір грамы 1,34 мл оттегіні қосып алып,оксигемоглобинге айналады. Қанда гемоглобин концентрациясы орташа есеппен 150г/л болатындықтан, қанның бір литрі 201 мл оттегіні байланыстырады. Рентгенқұрылымдық сараптаманың көмегімен Перутц және оның қызметкерлері гемоглобин мен окигемоглобинның суббірліктерінің конформациясы біраз болса да, бір-бірінен ерекшеленетінін анықтады. Оксигенация процесі кезінде суббірліктер бір-біріне қатысты айналады да, соның салдарынан екі бета-суббірліктің гемдері бір-біріне жақын орналасады. Перутцтың ойынша, оттегі альфа-суббірліктердің геміне қосылады да, ал гемоглобин молекуласының соңындағы иондық байланыстар ыдырайды. Оксигемоглобиннің түзілуі кезіндегі тұзды көпірлердің ыдырауы басқа бір қызықты әсерді тудырады.
103)Бұлшықеттердің жиырылу және босаңсу механизмдері.Көлденең жолақты бұлшықеттердің жиырылу сырын білу үшін ет жиырылған кезде миофибрилдердің неліктен қысқаратынын,ал созылған кезде не себептен ұзарып,қалпына келетінін,сондай ақ бұлшықеттің қозуы мен қысқаруы арасында қандай тәуелділік бар екенін білу керек.Бұлшықеттің жиырылып қысқаруы мен қайта босауы саркоплазмадағы миофибрилдердің ұзындығының өзгеруіне байланысты.Олар талшықтың бір ұшынан екінші ұшына дейін созылатын қатар-қатар орналасқан жіпшелер будасы.Миофибрилдерді әрбір 2,5 мкм-ден соң Z мембрана көлденең 2000-дай бөлікке –саркомераға бөледі.Әр саркомераның қақ ортасында 2500-дей жуандығы 10 нм миозин және Z мембрананың екі жағына тіркелген миозиннен екі есе жіңішке-диаметрі 5 нм актин орналасады.Бұлшықеттің жиырылу күші тітіркендіргіштің күшіне,жиілігіне және бұлшықеттің құрылыс ерекшелігіне,функциялық жағдайына байланысты.Бұлшықет мыңдаған ет талшықтары будағынан тұрады. 107.Дәнекер тканьдегі зат алмасу ерекшеліктері. Дәнекер ұлпасы- (textus соп- nectivus; лат. textus — үлпа, connectivus — дәнекер) — адам мен жануарлар организмдерінің барлық мүшелері құрамына кіретін, денедегі ең көп тараған ұлпа. Дәнекер ұлпасы — мезенхимадан дамып, организмнің ішкі ортасын құрайды. Құрылысы жағынан дәнекер ұлпасы жасушалардан және жасушааралық заттан тұрады. Оның кейбір түрлерінде жасушалар басым болады, ал басқа өкілдерінде керісінше жасушааралық заттар көбірек болады. Дәнекер ұлпасының атқаратын қызметі жасушалар мен жасушааралық заттың арақатнасына тікелей байланысты. Сұйық дәнекер ұлпасы қан мен лимфада қоректік (трофикалық) және қорғаныс қызметтері басымырақ, ал жасушааралық заттары тығыз, қатты ұлпаларда (шеміршек, сүйек ұлпалары) тіректік және механикалық қызметтер жақсы жетілген. Дәнекер ұлпасы жасушалары құрылысында полярлық айырмашылықтар (эндотелиоциттерден басқаларында) болмайды. Жасушааралық заттар ұлпа жасушаларының туынды өнімдері болғанымен, массасы мен мөлшері жағынан жасушаларға қарағанда әлдеқайда мол болады. Сондықтан, жасушааралық заттар дәнекер ұлпаларының маңызды, атап айтқанда, қоректендіру (трофикалық), қорғаныс, тіректік, механикалық т.б. қызметтерді атқаруға қатысады. Адам мен жануарлар организмдерінде құрамында дәнекер ұлпаларының элементтері кездеспейтін мүшелер болмайды. Дәнекер ұлпалары түтікше және қабатты мүшелердің қабықтары мен қабаттарын, қомақты мүшелердің паренхима бөліктерін дәнекерлеп, біріктіріп біртұтас етіп түратын олардың стромасын құрайды, әртүрлі мүшелердегі перделіктерді, қапшықтарды, дене шандырларын, қаңқа сүйектері байламдарын, бұлшық еттер сіңірлерін, қаңқаны, организмнің сұйық ішкі ортасын түзеді. Дәнекер ұлпаларының жарақаттанғаннан кейінгі тез қалпына келу және өзгерген ортаға бейімделу қабілеттері жақсы жетілген. Дәнекер ұлпасына қан, лимфа, май ұлпасы, ретикулалы ұлпа, борпылдақ дәнекер ұлпасы, тығыз дәнекер ұлпасы, шеміршек ұлпасы, сүйек ұлпасы жатады .
107.Дәнекер тканьдегі зат алмасу ерекшеліктері. Дәнекер ұлпасы- (textus соп- nectivus; лат. textus — үлпа, connectivus — дәнекер) — адам мен жануарлар организмдерінің барлық мүшелері құрамына кіретін, денедегі ең көп тараған ұлпа. Дәнекер ұлпасы — мезенхимадан дамып, организмнің ішкі ортасын құрайды. Құрылысы жағынан дәнекер ұлпасы жасушалардан және жасушааралық заттан тұрады. Оның кейбір түрлерінде жасушалар басым болады, ал басқа өкілдерінде керісінше жасушааралық заттар көбірек болады. Дәнекер ұлпасының атқаратын қызметі жасушалар мен жасушааралық заттың арақатнасына тікелей байланысты. Сұйық дәнекер ұлпасы қан мен лимфада қоректік (трофикалық) және қорғаныс қызметтері басымырақ, ал жасушааралық заттары тығыз, қатты ұлпаларда (шеміршек, сүйек ұлпалары) тіректік және механикалық қызметтер жақсы жетілген. Дәнекер ұлпасы жасушалары құрылысында полярлық айырмашылықтар (эндотелиоциттерден басқаларында) болмайды. Жасушааралық заттар ұлпа жасушаларының туынды өнімдері болғанымен, массасы мен мөлшері жағынан жасушаларға қарағанда әлдеқайда мол болады. Сондықтан, жасушааралық заттар дәнекер ұлпаларының маңызды, атап айтқанда, қоректендіру (трофикалық), қорғаныс, тіректік, механикалық т.б. қызметтерді атқаруға қатысады. Адам мен жануарлар организмдерінде құрамында дәнекер ұлпаларының элементтері кездеспейтін мүшелер болмайды. Дәнекер ұлпалары түтікше және қабатты мүшелердің қабықтары мен қабаттарын, қомақты мүшелердің паренхима бөліктерін дәнекерлеп, біріктіріп біртұтас етіп түратын олардың стромасын құрайды, әртүрлі мүшелердегі перделіктерді, қапшықтарды, дене шандырларын, қаңқа сүйектері байламдарын, бұлшық еттер сіңірлерін, қаңқаны, организмнің сұйық ішкі ортасын түзеді. Дәнекер ұлпаларының жарақаттанғаннан кейінгі тез қалпына келу және өзгерген ортаға бейімделу қабілеттері жақсы жетілген. Дәнекер ұлпасына қан, лимфа, май ұлпасы, ретикулалы ұлпа, борпылдақ дәнекер ұлпасы, тығыз дәнекер ұлпасы, шеміршек ұлпасы, сүйек ұлпасы жатады
109.Қалыпты зәрдің физико-химиялық қасиеттері,нормадан өзгеруі. Зәр шығару жүйесі, экскреторлық жүйе – адам мен жануарлар организмінің артық суды, тұздарды, зат алмасудан пайда болған қажетсіз заттарды сыртқа шығаратын органдары. Адамның Зәр шығару жүйесі зәрді өндіретін бүйректен, зәрді шығаратын бүйрек тостағаншалары мен бүйрек астауларынан, несеп (зәр) ағардан, қуықтан, несеп түтігінен тұрады. Бүйрек экскреторлық орган ретінде организмнен азоттық зат алмасу өнімдерін –мочевинаны, креатинді, мочевина қышқылын, артық тұздар мен суларды, т.б. бөтен заттарды шығарады. Зәр шығару жүйесіне кіретін бүйректе жаңадан қан түзетін гемопоэтин гормоны мен қан қысымын реттейтін ренин гормоны түзіледі. Егер зәр шығару жүйесінде ақау пайда болса, салдары ауыр болуы ғажап емес. Асқынған түрі кейде адам өліміне әкеп соғады.
Зәр шығару жүйесіне кіретін мүшелер мыналар: қос бүйрек пен қос несеп ағар , қуық, несеп жолы (несеп шығатын жол).
Қан тамырлары арқылы тасымалданатын қалдық заттардан бүйректе үнемі зәр түзіледі. Ол зәр несеп ағар арқылы қуыққа жетіп отырады. Қуықта жиналып қалған зәр несеп жолы арқылы сыртқа шығарылады. Тірлік етушілердің зәр шығару түтікшесі (несеп жолы) жыныс мүшесінен бөлінетін заттарды да шығаратын болғандықтан ол мүшені несеп-жыныс түтігі деп те атайды. Ұрғашыларда несеп түтікшесі (несеп жолы) қынаптың аузында (алдыңғы бөлігі — уретра) ашылады.
Зәр — сабанның түсіндей ашық сары болып келетін мөлдір сұйықтық. Егер зәрдің түсі қою сары немесе қоңыр түсте болса, денсаулық тұрғысында қиындық туындағанын, яғни, ақау пайда болғандығын білдіреді. Қалыпты зәрдің физикалық және химиялық құрамына жүйке - көңілдің тырысуы, бұлшық еттеріне күштің түсуі, тамақтың дәмі және қабылдау тәртібі, ішкен судың мөлшері, қоршаған ортаның температурасы және басқа факторлар әсерін тигізеді. Аталған жағдайлардың әсерінен бөлінген зәрдің сапалық және сандық қасиеттері өзгеруі мүмкін .
Диурездің сандық өзгерістері
Полиурия — тәулігіне бөлінетін несеп көлемінің көбеюі. Ол ағзаға сұйықты табиғи жолмен көп мөлшерде беру немесе изотониялық тұзды ерітінділер, глюкоза сияқты сұйықтарды денеге көп енгізгенде дамиды. Полиурия шақыратын өзгерістер инсулиннің, антидиуретикалық гормонның жетіспеушілігі. Олигоурия және анурия бүйректерге байланысты немесе байланыссыз болып келуі мүмкін. Несептің азаюы немесе мүлдем болмай қалуы несеп тасы ауруында кездеседі, ол тек бір жақ бүйректе болғанның өзінде ренореналдық ауырсыну рефлексі бүйректер қан айналысын нашарлатып, ондағы қысымды төмендетеді. Анурия кейбірде психогенді дамиды, мысалы, қатты қорқып-шошынғанда.
Паллакурия — несепті жиі төгу бірақ ол полиурияға байланыссыз болуы мүмкін. Паллакиурия қуық қабынғанда оның бір белгісі болып байқалады. Кіші дәреттің жиі келуі несеп жолдарындағы рецепторлар тітіркенуінің шегінің төмендеуімен байланысты, рефлекс шапшаң жүреді.
Никтурия — түнде бөлінетін несеп мөлшері күндізгіден көбірек болады. Қалыпты жағдайда күндіз түнге қарағанда несеп 2 есе көп бөлінеді.
110.Қалыпты зәрдің химиялық құрамы,олардың мөлшерінің өзгеру себептері.Ересек адамдарда нормада тәулігіне бөлінетін зәрдің мөлшері-1000-2000 мл және қабылдаған сұйықтықтың көлемінің 50-80% құрарйды.Ересек адамдарда тәуліктік зәрдің мөлшері 500мл-ден төмен және 2000мл-ден жоғары болса патология болып есептелінеді.Полиурия дегеніміз зәрдің көлемінің жоғарылауы.ол сұйықтықтардың көп мөлшерін қабылдау кезінде диурезді жоғарылататын қоректік заттарды қабылдау кезінде байқалады.Олигоурия –зәрдің тәуліктік мөлшерінің төмендеуі.Сұйықтықты аз қабылдаған кезде ,қызба күйінде құсу ,іш өту,улануда,өткір нефритте байқалады.Анурия-зәрдің бөлінбеуі.Ол бүйрек паренхимасының зақымдалуы кезінде, зәр-тас ауруларында ,сынаппен,мишьяк,қорғасынмен улануда байқалады.Тәуліктің зәрдің құрамында 60г құрғақ заттар-органикалық және бейорганикалық заттар болады.Зәрдің органикалық заттарының құрамында:мочевина,зәр қышқылы,креатинин, зәр қышқылы бар.Ал минералды заттарының құрамында:аммонийлітұздар,бикарбонаттар,фосфаттар,Na,K,Ca,Mg және бейорганикалық сульфаттары бар. Адам зәрінің шамамен 96%-ы су, 1,5%-ы бейағзалық заттар. Зәрде хлорлы натрий мөлшері көбірек, сульфаттар, фосфаттар,калий, кальций, магний карбонаттары аз мөлшерін құрайды. Зәрдің құрамында 2,5% ағзалық заттар болады. Әсіресе несепнәр(мочевина), зәр қышқылы көбірек кездеседі. Несепнәр бауырда аммиактан түзіледі. Ересек адам тәулігіне шамамен 1,2 -1,6 л зәрбөледі. Көптеген ауруларды анықтау үшін зәрді талдауға алып зерттейді. Зәрдің сарғыш түсті болуы оның құрамындағы урохромпигментіне байланысты. Урохром гемоглобиннің ыдырауынан, ішек пен бүйректе ет пигментінен түзіледі. Зәрдің құрамындағы азотты өнімдер несепнәрмен бірге шығарылады.
111. Гормондар, химиялық табиғаты жалпы қасиеттері. Клетка мембранасы мен гормондар рецепторлары туралы түсінік.
Гормондар – ішкі секреция бездерінде синтезделінетін биологиялық активті заттар болып табылады. Гормондар зат алмасу процестерін реттеуге қатысады. Гормондардың жіктелуі: 1.Пептид және белокты гормондар . 2. Аминқышқылдарының туындыларына жататын гормондар 3.Стероидты гормондар. Гормондардың қасиеттері : 1. Гормондардың қашықтан әсер етуі, яғни олар өзінің жасалған әсеріне қашық орналасқан ағзаларға әсер ете алады. Басқа биобелсенді заттар өзі жасалған жергілікті жерде ғана әсер етеді. 2. Гормондар организм қызметіне гуморалдық реттеуде аралық рөл атқарады. 3. Гормондардың арнайы әсері бар.Белгілі бір гормон жетіспеушілігін басқа гормандармен алмастыруға болады. 4.Биобелсенділігі жоғары болады. 5. Гормондар өте тез, бирақ қысқа әсер етеді. Өте тез әсер етуі оладың молекулалық салмағына байланысты. 6. Барлық гормондар тек ағзалардың қызметтеріне ғана емес, олардың құрылысына да әсер етеді. Кейде ағзалар тінінң өсуін күшейтеді, кейде тежейді. 7.Гормондар фермент қатарына жатпайды. Әр түрлі фермент арқылы химиялық процестердің жылдамдығына әсер етеді.
112. Зат алмасудың нейрогуморальды реттелуі. Гормондардың мүшелердің қызметі мен метабализм жүйесіндегі орны.
Тірі жүйелердің өзін-өзі реттеуге қабілеті-тіршліктің маңызды сипаттамаларының бірі болып табылады. Реттеуші механизмдердің өзгеруі клеткалар мен мүшелердің метаболизмі мен физиологиялық қызметтерінің бұзылуына әкеледі, сонымен бірге тіршілік етудің үнемі өзгеріп тұратын жағдайларына ағзаның қалыптасу механизмдерінің бұзылуына әкеледі де, бұл ауруды тудырады. Мүшелер, ұлпалар және клеткалар қызметтерімен қатар, ішкі ортаның тұрақтылығын (гомеостазын) қамтамасыз ететін алмасу процесстерін реттеудің механизмдерінің негізгі 2 деңгейі бар:1. Өзін-өзі реттеудің субклеткалық механизмдер деңгейі.2 . реттеудің клетка үстілік механизмдер деңгейі. Өзін-өзі реттеудің субклеткалық механизмдері физико-химиялық заңдарға, ферменттік катализ заңдарына , клеткалық мембраналардың қасиеттері мен қызметтеріне және клеткалық генетикалық аппаратының қызметтеріне негізделген. Реттеудің клетка үстілік механизмдері мен реттеуші жүйелердің қалыптасуы эволюция процессі барысында көп клеткалы ағзалардың қалыптасуымен қатар жүрген және 3кезеңде жүйеге асқан: - бірінші кезеңде клеткалардың біріңғай тірі ағзаға бірігуі бірдей қауымдастықты сақтап қалу мақсатында клеткааралық байланыстың нәтижесінде клеткалардың химиялық заттарды бөлуін тудырады.- екінші кезеңде, көп клеткалы ағзалар клеткаларының ары қарай жіктелуі мен мамандануы барысында клеткалардың белгілі бір тобы қалыптасады, олар көпклеткалы ағзалардың жекелеген клеткалар тобына аса өзгешелік әсері бар органикалық табиғатты химиялық қосылыстарды бөле бастады. Эволюциялық дамудың үшінші кезеңінде реттеудің тасымалдаушы түрінің қалыптасуын қамтамасыз ететін тькандер мен мүшелер жіктеле бастады, оларға эндокринді бездердің қызметі де, бағынатын болды, сонымен қатар олар реттеуші белгіні жеткізуші ретінде химиялық заттарды пайдаланады. Адам және барлық жоғары жануарлардың ағзасында реттеуді нейрогуморальды жүйелік түрі қызмет етеді, онда реттеудің субклеткалық және клетка үстілік механизмдері бір-бірімен тығыз байланысты.
115)Паратгормон дегіміз-полипептид. Ол 83амин қышқылы қалдықтарынан тұрады, м.м 9500. Ал кальцитонин 32 амин қышқылы қалдықтарынан тұрады м.м3600. Екі гормон да Са2+ мен фосфор алмасуына әсер етеді. Олар қандағы ұлпа сұйықтығы,сүйек ұлпасындағы кальций,фосфор мөлшерін рнттейді. Паратгормонның нысана-мөлшері –сүйек ұлпасы мен бүйрек. Ағзадағы паратгормон қалыпты мөлшерден артық болған кезде сүйек ұлпасы бүлініп,бұзыла бастайды,ол гормон жетіспеген кезде қандағы,басқа да организімде кальций мөлшері азая бастайды.Парат гормон қалыпты нормадағы кезде сүйек ұлпас ыеріп кальци мен фосфор еріп шығады.
116.Қалқанша безі гормондары, құрылысы, түзілуі, әсер ету механизмдері, жануарлар организміне әсері.
Қалқанша безінің атауы гректің «тиреос»-қалқан, «идос»-ұқсас деген сөзінен шыққан. Қалқанша без – ішкі секреция бездерінің ішіндегі негізгілері. Ағзада айналып отыратын барлық қан тәулік бойы бірнеше рет қалқанша безі арқылы өтеді де оның бөліп шығарған секретін барлық ұлпаларға және мүшелерге жеткізеді. Қалқанша без гормондары зат алмасуға қатысады. Сүтқоректі жануарлардың қалқанша безі мойынның ортасына таман, көмейдің астында орналасқан.Ол онша үлкен емес. Адамдікі-15-30гр шамасында. Бездің ішінде «коллоид» деп аталатын қоймалжың массасы болады. Коллоид құрамында белок йодқа бай тиреоглобулин бар. Қалқанша без ағзаға сумен және қоректік затпен бірге енетін йодидтерді өзіне шексіз сіңіреді. Қалқанша бездің негізі де активті гормоны тироксинмен трийодтиронин. Ол гормондар бірнеше рет айналып өзгеруі нәтижесінде тирозин амин қышқылынан түзіледі. Тиреоглобулин гидролизі кезінде тирозиннің йодтанған туындылары және басқа да амин қышқылдары босайды. Тироксин дийодтирозиннің екі молекуласына тотығып, конденсациялану жолымен түзіледі, бұл кезде аланин бөлініп шығады. Ал монойодтирозин мен дийодтирозиннен трийодтиронин түзіледі.Қалқанша без гормонының ең қасиетті бөлігі йод болады. Сондықтан ағзаға йод жеткіліксіз болса қалқанша бездің көлемі ұлғаяды да, без иек астында құстың жем сауына ұқсап шор болып тұрады. Қалқанша бездің үлкеюіне байланысты бұл кесапатты халық арасында жемсау (зоб) деп атап кеткен.1840жылы ғалым Базедов зерттеді.
117. Бүйрек үсті безінің милы қабатының гормондары, түзілуі, химиялық табиғаты, әсер ету механизмдері, заттар алмасуына әсері.
Бүйрек үсті безінің екі қабаты бар:сыртқы қыртыс қабаты және ішкі ми сияқты зат. Бұл екеуі дара без сияқты және екі түрлі гормон жасап шығарады. Ми заты екі түрлі гормон бөліп шығарады: адреналин және норадреналин. Адреналин ағзада көмірсулардың алмасуына әсер етеді. Фосфорилаза ферментін активтендіреді, ал гликогенсинтетаза жұмысын тежейді. Өзінің әсерін глюкагон сияқты цАМФ арқылы тигізеді. Сөйтіп қан құрамындағы мөлшерін көбейтеді. Адреналин мен норадреналин ұлпаларда қан қысымын арттыруға екі түрлі әсер етеді. Адреналин жүректі жиі соқтырады. Артерия қан тамыры саңылауын кеңейтеді. Ал норадреналин қан тамырларына келетін жүйке ұшына әсер ету арқылы қан қысымын арттырады да, қан тамыр саңылауы тарылады. Адреналин – бүйрек үсті безінің гормоны ол күшті оксидередукторлы қасиеті бар қосылыс. Симпатикалық жүйке жүйесінің туындысын арттырып оның орталықтарын қоздырады. Норадреналин – симпатикалық жүйке жүйесінің өзгешелік медиаторы ретінде қарастырылады. Мүшелер мен тканьдерде норадреналиннің мөлшері әр түрлі болады. Ол сол мүшелер мен тканьдердің симпатикалық инервациясының әр түрлі дәрежеде болуына байланысты. Норадреналиннің коп мөлшері көкбауырда табылған, ал азырақ мөлшерде бүйректе, бауырда, мида болады.
118)Бүйрек үсті безі.Екі қабаты бар:сыртқы қыртысты қабаты және ми сияқты зат.Бұл екеуі дара без сияқты және екі түрлі гармон шығарады.Бүйрек үсті безінің милы затының хромаффинді клкткаларында дофамин түзелу кезеңі арқылы тирозиннен норадреналин және адреналин гормондары синтезделеді.Оларда пирокатехин ядросы бар,сондықтан оларды катехоламиндер д.а.Биохимиктер мен эндекринологтардың Харьков мектебінің зерттеулерінен бастап ғылыми әдебиеттерде гармональді және нейромедиаторлы қызмет атқаратын катехоламиндер физиологиясы мен биохимиясына арналған мәліметтер,монографиялар өте көп.Катехоламиндер физиологиялық әсер етуде кейбір өзгешілікпен сипатталады,жүйке жүйесінің симпатикалық бөлігінің қызметіне әсер етеді және горманальді әсері бар.
119)Ұйқы безі гармоны-1869 жылы Лангерганс ұйқы безі ерекше аралшалар барын ашты,кейіннен ол аралшалар автордын есимимен аталады.Аралшаларда А(альфа) және В(бетта) жасушалар типі бар.Олар біріне бірі қарама-қарсы екі турлі гармон инсулин және гликоген болып шығартады.Канадалық ғалымдар Бантенг мен Бест 1921 жылы жаңа туған бұзаудың ұйқы безінен инсулин гармонын алып,қант диабетін емдеуде жаңа дәуір ашты.Бізді инсулин 1922 жылы Г.Л.Эйгорнның басшылығы мен алынды.Ағылшын ғалымы Сенджер 1955 жылы инсулиннің химиялық құрылысын.Инсулин-белоктық гармон,оның молек.салмағы 6000 адам және де жануарлар инсулинінің молекуласы 51 аминқышқылының қалдығынан құралған 5 полипептидтік тізбектен тұрады.Ұйқы безінің екі гармоны бар олар:инсулин және гликаген.Бұлар құбылыстардың барлығында ерекше қызмет атқарады.Инсулин қант деңгейін төмендетеді,ал гликоген қант деңгейін көтереді.Ағзада инсулин жоқ болса немесе жетіспесе қант құрамында гликоген мөлшері көбейеді(гипергликемия) және көп мөлшерде зәрмен бірге бөлініп шығады(оны глюкозурия д.а).Глюкозамен бірге ағзадан су көп бөлінеді,сырқат адам сусамырлыққа,ашқарақтыққа ұшырайды.Глюкозаны жоғалту салдарынан қордағы зат гликаген көп бөлініп шығады.
120)Әйелдердің жыныс гармоны.Әйелдердің жыныс бездері жатырдың оң және сол жағында орналасады.Аналық без екі қабаттан тұрады сырты қыртыс іші милы.Қыртысты қабатта жыныс клеткасы өсіп дамиды,милы қабатта гармон түзіледі.Граф филикулдері жасына қарай 40000 нан 400000 ға дейін болғанмен тек 400-500 дейі ғана толық жетіледі.Аналық бездер 3 түрлі қызмет атқарады:генеративті,вегетативті және гормоналдық қызмет деп 3 ке бөлінеді.Әйелдердің жыныс гармоны эстроген.ол аналық безінің фолекуласында ұрық жолдасында түзіледі.Эстрогеннің 3 түрі белгілі:эстродил,эстрон,эстриол.Әйелдердің жұмыртқалығында 1 тәулікте 1 мг эстродил түзіледі.
121)Еркектің жыныс гармондары.Ерлердің жыныс безі-қос мүшесі.Олардың сырты тығыз дәнекер ұлпаларынан тұратын капсуламен қапталған,мұны белокты қабық депте атайды.Ұрық каналшаларының арасында нәзік дәнекер ұлпаларынан тұратын бөліктерінде Лейдингтің интерстициялық клеткаларының топтары болады.Осы интерстициялық клеткаларда аталық жыныс гармондары өнеді.Иірім шәуһет каналшалары кішкентай нәрестелерде ұрықтық күйінде қалыып 7-8 жаста ғана қалыптасады.Омыртқалылардың аталық жыныс безінде аталық гормондар тобына жататын тестостерон гормоны түзіледі.Тестостеронның алмасуы негізінде андростерон басқа жыныс гормондары болады.Олар ұрық безінің клеткаларында түзіліп шығады және шағын мөлшерде бүйрек безінің қабығында және аналық безінде түзіледі.Еркектердің жыныс гормоны андроген деп аталады.Ол гормонды қанда плазма гликопротейды тасымалдайды.Жыныс гормондары стеройдтық гормондар тобына жатады және холестеролдан түзіледі.Жалпы алғанда аталық гормондар андрогендер тобын құрайды.Олар өзінің физиологиялық міндетін атұарғаннан кейін біразы ыдырап,қалғаны бауырдың ішінде глюкурон және күкірт қышқылдарымен қосылып өт пен несеп құрамында ағзадан шығады.
123. Гипофиздің артқы бөлігінің гормондары, құрылысы туралы түсінік, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері.
Адам ағзасының реттеуші жүйелерінің ішінде гипоталамо-гипофизарлы жүйе ең жоғары сатыда тұр. Гормондардың гипоталамуспен гипофизда түзілуі және бөлінуі бір-бірімен тығыз байлансты. Сүтқоректі жануарлардың нейрогипофизі негізінен 2 түрлі гормон бөліп шығарады: вазопрессин мен окситоцин. Вазопрессин – 9 амин қышқылы қалдығынан құралған қысқв пептид, ол гипофизден бөлініп алынған және синтездік жолмен де алынады. Вазопрессин антидиуреттік гормон деп саналады, ол организмде су-тұз алмасуын біршама тұрақты қалыпта ұстап тұруды реттейді, бүйрек талшықтарында суды кері қарай соруды белгілі деңгейде ұстап тұрады, яғни бөлінетін зәр мөлшерін азайтады. Вазопрессин түзілу процессі бүлінген кезде адамда зәр көп бөлінеді, оның мөлшері тіпті тәулігіне 20л шамасына дейін жетеді. Окситоцин химиялық табиғаты жөнінде вазопресинге ұқсайды. Барлық сүтқоректі жануарлардың окситоцинінде амин қышқылдарының орналасу реті бірдей болады. Окситоцин жылтыр бұлшық еттерді қатты жиырылтып қысқартады, әсіресе бұл жағдай малдық тууы кезінде, әйелдің босануы кезінде жатыр бұлшық етінде байқалады. Окситоцин желіннің альвеолдарын жиырылтады да, сүттің бөлініп шығуына себеп болады.Желіннің емшегін түршіктіріп қоздырған кезде окситоцин босап шығады, бұл жағдай малы сауған кезде және баланы емізген кезде пайдаланылады. Туып босану қиындап кеткен кезде окситоцин қолданылады.
124. Паратгормон, кальцитонин, минералокортикостериоидтар: минералдар алмасуына әсері. Паратгормонның гиперкальциемиялық және гипофосфатимиялық әсері бар. Бұл гормонның нипокальцемиялық әсерә эффекторлы клеткаларға: суйектің остео кластары, бүйректің тармақты түтіктерінің және ішектің шырышты қабатынаң клеткаларына әсерімен байланысты. Клетка нысаналарда паратгормон аденилациклазаны белсендірілуін және 3+,5+ АМФ тің тузілуінің артуын тудырады, Протеинкиназаларды және сәйкес ферменттерді белсендіреді. Мысалы, сүйек тьканінде паратгормон аденилацетикилазды механизм арқылы остео кластардың жұмысын белсендіреді де, остеобластардың жұмысын тежейді. Осы қос әсернің салдарынан сұйық тьканның резорбциясы, қанға кальций мен фосфаттардың шығарылуы жүреді. Ішекте АМФ қатысуымен паратгормон қанға кальцийдің сіңірілуін күшейтеді. Бүйректе осы механизм арқылы паратгормон тармақты түтіктердің дисталды сигменттерінде кальцийдің реабсорбциясын күшейтеді және түтікті аппараттың проксимальды бөліктерінде фосфатты иондардың реабсорбциясын тежейді.
125. Қандағы глюкозаның дейгейін реттейтін гормондар
Ж: Ұйқы безінің екі гормоны бар: инсулин мен глюкагон. Бұл құбылыстардың барлығында ерекше қызмет атқарады. Инсулин қпнт деңгейін төмендетеді, ал глюкагон оған қарама-қарсы әсер етіп қант деңгейін көтереді. Ағзада инсулин жоқ болса және жетіспесе, қан құрамындағы глюкоза мөлшері көбейеді (гипергликемия) және көп мөлшерде зәрмен бірге бөлініп шығады (глюкозурия). Глюкозамен бірге ағзадан су көп бөлінеді және сырқат адам сусамырлыққа , ашқарақтыққа ұшырайды. Глюкозаны жоғалту салдарынан қордағы зат гликоген көп шығын болады. Майлар мен белоктар ыдырап бөлінеді. Бұл дертті қант диабеті деп атайды. Глюкозаны ағзаның жасушалары пайдалану нәтижесінде оның қандағы деңгейлі мөдшері қалыптан төмендесе, бауырдағы гликоген глюкозаға айналып қанға түседі, ұлпалардың тұрақты қоректенуі қамтамасыз етіледі. Қан құрамындағы глюкоза мөлшері 3,3ммоль\л. Диабет дерті кезінде зәр құрамында азот мөлшері көбейеді, май қышқылдары аяғына дейін тотықпайды, зат алмасудың кетондық денелер көбейеді, ол жағдай ацидозға соқтырады.
Тіпті көпшілік аурулардың шығарған демінде ацетонның иісі сезіледі. Қан айналысының бұзылуына байланысты мұндай ауруларда тері аурулары, қызыл иек аурулары, гангренаоңай дамиды. Глюкагон бауырда фосфорилаза жұмысын активтендіреді., ал фосфорилаза глюкогенді глюкозаға ыдыратады. Сөйтіп, қан құрамында глюкозаның концентрациясы артады.
126. Кальций мен фосфор алмасуының реттелуіндегі гормондар мен витаминдердің рөлі
Ж: Д дәрумені (антимешелдік) – мешелдің немесе ағылшын ауруының алдын алатын фактор. Бұл қаңқаның ерекше зақымдануы орын алатын балалардың ауруы, оны алғаш рет Англияда 1650жылы Ф.Глиссон сипаттады.
Д дәрумені кальцитриол гормонын түзеді, кальций мен фосфордың ішекте сіңірілуін, сүйектен мобилизациясын, бүйректереабсорбциясын реттей отырып, олардың ағзада алмасуына әсер етеді. Әсер ету механизмі Д 1,25-дигидроксивитамині арнайы ақуыздың синтезін белсендіру болып табылады, ол ішекте кальцийдің, фосфордың және цитраттың сіңірілуін қамтамасыз етеді, сондай-ақ фосфор-кальций алмасуын реттеуге қатысады.
Мешел кезінде ішекте кальций, фосфор, цитраттың сіңірілуі бұзылады. Бұл олардың қандағы мөлшерінің төмендеуіне алып келеді. Оның нәтижесінде сүйектен кальций фосфор жуылады, сүйек сынғыш, майысқақ болады.
127. Простогландиндер құрылысы, түзілу жолдары, маңызы.
128.Сүйек тканінің химиялық құрамы.Сүйек ткані дәнекер тканнің бір түрі болып табылады және сүйектің құрылымы мен қызметін анықтайды.Сүйек ткані өзінің биологиялық қызметіне сәйкес беріктігі мен және тығыздығы мен ерекшеленеді.Бұл қасиеттер сүйектің клеткааралық затының құрамында минеральді қосылыстардың көп мөлшерде болуымен байланысты.Минералды заттардың негізінен калций мен фосфаттардың,сүйек ткані ағзаның ішкі ортасының гомеостазын сақтауға қатысады.Сүйек тканінің көп бөлігі клеткааралық матрикс, ал аздаған бөлігі клеткалық элементтер түрінде болады.Сүйек тканіің барлық компоненттері үнемі жаңарып және қайта құрылып отырады,сүйектің органикалық және минералды заттары үнемі ыдырап және синтезделіп отырады.Сүйек тканінің клеткаларынығ ішінде остеобластар басым болады.Остеобластарда клеткаларға тән барлық компоненттер болады және коллаген,гликопротеиндер мен глюкозаамингликандардың синтезінің күшті аппаратымен ерекшеленеді.Ересек адамның сүек тканінде 1200г калций ,530г фосфор,11г магний бар,бұлардан басқа сүекте микроэлементтер де бар. Сүек тканінің құрамында сүектің өзгешелік қызметтері мен құрылымдық ұйымдастығын қамтамасыз етуге қажетті белоктар коллаген, альбуминдер мен гликопротеиндер бар.Сүек коллагеніне лизинді және оксилизинді қалдықтардың бос топтарының көп мөлшері,сонымен қатар молекулаға теріс заряд беретін моноаминотканінің аминқышқылдардың көп мөлшерде болуы тән. Сүекті тканнің альбуминдері коллагенді емес белоктардың негізгі бөлігін құрайды және иммунологиялық қасиеттері бойынша қан сарысуының альбуминдеріне ұқсас болады.Сүектің альбуминдері гормондардың ,минералды және басқа да заттардың қан ағымының сүекке жеткізілуін қамтамсыз етеді. Сүек тканінің қайта түзілу процесі үшін органикалық негізгі коллагенді фибриллалар синтезделуі және олар минерализациялануы қажет.Осы процесстердің барлығындада остеобласттар негізгі рол атқарады.
129.Сүек тканіндегі зат алмасу ерекшеліктері.Минералды жолдары.Сүек тканінің құрамында сүектің өзгешелік қызметтері мен құрылымдық ұйымдастығын қамтамасыз етуге қажетті белоктар коллаген, альбуминдер мен гликопротеиндер бар.Сүек коллагеніне лизинді және оксилизинді қалдықтардың бос топтарының көп мөлшері,сонымен қатар молекулаға теріс заряд беретін моноаминотканінің аминқышқылдардың көп мөлшерде болуы тән.Басқа дәнекер тканінің коллагенімен салыстырғанда,сүек коллагенінде органикалық фосфаттар болады және метабалитикалық жоғарғы белсенділігі мен ерекшеленеді, бұл белсенділіктің деңгейі бауыр коллагенінің метаболитикалық белсенділігімен тең болады.Минералды заттардың жинақталуы тек коллагенді талшықтардың арасында ғана емес, тікелей оның өзіндеде жүреді де, кристалдар түзеді және сол арқылы коллаген сүектің механикалық қасиеттерін анықтайды.Сүекті тканнің альбуминдері коллагенді емес белоктардың негізгі бөлігін құрайды және иммунологиялық қасиеттері бойынша қан сарысуының альбуминдеріне ұқсас болады.Сүектің альбуминдері гормондардың ,минералды және басқа да заттардың қан ағымының сүекке жеткізілуін қамтамсыз етеді.Ағзада сүек тканінің үнемі қайта құрылуы жүріп жатады.Сүек өседі,жетіледі және бірқатар жылдар аралығында динамикалық тепе-теңдік жағдайда болады.Сүек тканінің минерализациясы жүктіліктің 6-шы аптасында басталады.Сүектер 18 жасқа дейін қарқынды өседі,18 жастан 40 жасқа дейін процесс теңеледі,ал 40- 50 жастан кейін сүек тканінің резорбциясы сүектің түзілу процесінен басым болады.Сүек тканінің қайта түзілу процесі үшін органикалық негізгі коллагенді фибриллалар синтезделуі және олар минерализациялануы қажет.Осы процесстердің барлығындада остеобласттар негізгі рол атқарады.Олар коллагенді,,гликогенді ,гликанларды және гликопротеидтерді синтездейді.Коллаген синтезі үшін С витамині болуы қажет.Басқа тканьдер сияқты ,сүек тканінде сүектің қалыпты қызметін қамтамасыз ететін көптеген ферменттер бар.Сүек тканінде Кребс циклінің көмірсулы,белокты энергетикалық және басқада алмасулардың ферменттері анықталған. Минералды заттардың негізінен калций мен фосфаттардың,сүйек ткані ағзаның ішкі ортасының гомеостазын сақтауға қатысады.Сүйек тканінің көп бөлігі клеткааралық матрикс, ал аздаған бөлігі клеткалық элементтер түрінде болады.Сүйек тканіің барлық компоненттері үнемі жаңарып және қайта құрылып отырады,сүйектің органикалық және минералды заттары үнемі ыдырап және синтезделіп отырады.Сүйек тканінің клеткаларынығ ішінде остеобластар басым болады.Остеобластарда клеткаларға тән барлық компоненттер болады және коллаген,гликопротеиндер мен глюкозаамингликандардың синтезінің күшті аппаратымен ерекшеленеді.

Приложенные файлы

  • docx 24059182
    Размер файла: 101 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий