Belaruskaya mova


Беларуская мова і яе месца у сістэме агульначалавечых і нацыянальных каштоунасцей
Мова зьява:-біялагічная,псіхічная
Мова узнікае з настойлівай патрэбы грамадства і у грамадстве, гэта-сацыяльная(грамадская)зьява.
Соцыум(ад лат socium агульнае,сумеснае)- грамадства,сацыяльнае акружэнне чалавека, сукупнасць складзеных гістар форм дзейнасці людзей.
Бел. Мова існуе у 2 формах:
-дыялектная- гэта сукупнасць мясцовых гаворак, што бытуюць(у вусеай форме) на Беларусі.
Літаратурная мова- унармаваная,агульнапрынятая і абавязковая для усіх членау грамадства.
Існуе 2 дыялекта:
Пауночна-усходні,пауночна-заходні
-унармаванная і агульнапрынятая. Існуе у вуснай і пісьмавай разнавіднасцях,мае
разнавіднасці,мае
разгалінаваную сістэму стыляу.
Галоуная асаблівасць літаратурнай мовы-наунасць нормы.
У сістэму нормау уваходзяць:
-Арфаэпічная-правільнае вымауленне гунау і правільнае пастаноука націску.
-арфалагічная-перадага вусней мовы на пісьме у адпаведнасці з пэунымі правіламі.
-лексічная-ужыванне слоу ва уласцівых ім значэннях і правінае спалучэнне слоу на сэнсу.
-граматычная-правільнае ужыванне форм слоу і правільная пабудова сказау.
-пункіыяцыйная-правільная пастаноука знакау прыпынку.
-стылістычная-выкарыстанне моуных сродкау у адпаведнасці з выбраным стылем.
Функцыі:
-камунікатыуная- гэта сродак зносін паміж людзьмі,галоуная функцыя.
- паунавальная-набыцце ці параунанне веда.
- намінатыуная-сувязь чалавека з навакольным асяродзем.
-экпрэсіуная-адносіны да мовы (не толькі важна, што сказаць але і яе сказаць)
-эстэтычная-увасабляцца у мастачкай прозе і паэзіі.
Беларус. Мова належыць да індаеурапейскай сямьей.
Бел мова разам з рускай,украінскай, польскай, чэскай, балгарскай і інш славянскай групы моу індаеурапейскай сямьі.
Мовы славян гэтага перыяду называюць агульна славянскай, або праславянскай.
Крона сучаснага славянскага “моунага дрэва”мае галіны, у якіх групуюцца:
-усходніславянскія(русская,белорусс)
-заходніславяскія
-паудневаславянскія
Першы перыяд 1-14 ст.
Старажытная літаратурная мова.
-помнікі першага перыяду:
“Астрамірава Евангелле”
“Супрасльскі рукапіс”
“словы Кірылы тураускага”
“слова пра паход ігаравы”
“аповесць мінулых гадоу”
Другі перыяд 14-18 ст. Старабеларускай літарут мова
Помнікі другога перыяду:
Судзебнік караля
Казіміра ягеночына
Статут ВКЛ
Метрыка ВКЛ
15-16ст “залаты век” у гісторыі бел мовы ,літаратуры і культуры.
1696г.-заняпад бел мовы
Трэці перыяд 19-пачатак 21ст
Новая бел літ мова
Прадстаунікамі першай хвалі бел нац адражэння(Ян Чачот, Баршчэускі, Дунін-Марцынкевіч)
У 1918г выйшла “беларуская граматыка для школ”Тарашкевіч
5 разделай граматыкі:
Гукі,часціны мовы,падзел слоу,правапіс,сказ
Моуныя рэформы савецкага перыяду:
-1933
-1957
-у 1990 вярхоуны савет прыняу закон “аб мовах у бел ССР”паводле якога бел мова набыла статус дзяржаунай
1995г- дзяржауны руска-беларускі білінгвізм
Двухмоуе(білінзвізм)-гэта папераменнае карыстанне дугаваненя мовамі.
Разнавіднасці білінгвізма:
Індывідуальная-калі згона мовамі валодаюць толькі асобыя члены калектыву.
-группавое- калі двухмоунымі зьяуляюцца цэлыя групы або асобыя сацыяльные слаі.
- поунае- калі двухмоуе зьяуляецца характэрным для усіх сацыяльна-культур груп народа.
Аспекты білінгвізму:
-псіхілагічны, педагагічны, сацыялінгвістычны
2.Лексічная сістэма беларускай літаратурнай мовы
Лексікалогія-у самым шырокім разуменні- гэта навука аб словах, аб слоунікавым складзе мовы.
Слова- гэта фанетычна і граматычна аформленая адзінка мовы з пэуным значэннем.
Кожнае слова мае лесічнае і граматычнае значэнне.
Лексічнае значэнне слова- гэта яго суаднесенасць з тымі ці іншымі зьявамі або прадметамі, рэчаіснасцю(тое што слова абазначае: дом-будынак для жылля, размяшчэння устанау і прадпрыемствау.)
Граматычнае значэнне слова- тыя агульныя значэнні, якія уласцівы розным разрадам слова у мове і на аснове якіх гэтыя разрады вылучаюцца(дом- назоунік, мужчынскага рода 1-га скланення ,неадушаулены).
Амонімы-словы якія аднолькавага гучаць і пішуцца,але маюць розныя значэнні.Выдзяляюць лексічныя, марфалагічныя фанетычныя і графічныя амонімы.
Поуныя лексічныя амонімы- словы якія супадабць у гучанні і напісанні ва усіх сваіх граматычных формах.
Амаформы-словы у якіх супадаюць у вымауленні і напісанні толькі асобныя формы(не маюць супадзеняу у пачатковай форме).
Амафоны-гэта словы якія гучаць аднолькава,але пішучча па рознаму: плод і плот,раман і Раман.
Амографы-гэта словы якія пішуцца адналькава але адрозніваюцца у вымауленні месцамі націску.
Сінонімы- словы якія абазначаюць адзін і той жа прадмет, якасць, дзеяня, але пішуцца і вымауляюцца па рознаму.
Група з двух ці больш сінонімау называецца сінанімічным радам, пры запісе якога на першым месцы ставіцца слова дамінанта(слова,якое шыэй за іншыя выкарыстоцваюцца у мове і больш дакладна выражае агульнае значэнне).
Антонімы- словы з супрацьлеглым значэннем:
-рознакарэнныя(добры-дрэнны,халодны-гарачы)
-аднакарэнныя(закрыць-адкрыць,прывязаць-адвязаць)
Прыстаукі не, без,анты,контр, надаюць слову супраць леглае значэнне:
Добры-нядобры.
Прыемы выкарыстання антонімау наступныя:
Антытэзы- ярка выражанае супастауленне кантрасных зьяу, паняцяй вобразау(песня,любоу і нянавісць,будзьце зауседы са мной. Стук радасны у грудзях не змоук, жыцце і плача і смяецца).
Аксюмаран- наумыснае спалучэнне слоу, якія выражаюць процілеглыя, лагічна несумяшчальныя паняцці(салодкі сум, цеплы халадок,гарачы снег, страшная прагажосць).
Паронімы-словы з блізкім гучаннем але розным лексічным значэннем(аператыуна і аперацыйны, атамнік і атамшчык, вытворны і вытворчы).
Паронімамі бывают:
назоунікі,прыметнікі, дзеясловы.
Паранімічныміпарамі выступаюць спрадвечна беларускія словы(сыты-сытны), і запазычаныя(абонент-абанемент)
Словы-паронімы адрозніваюцца памж сабою прыстаукамі,або суфіксамі.
Лексіка беларускай мовы паводле паходжання. Паводле паходжання яна падзяляецца на дзве группы: спрадвечна беларуская і лексіка іншамоунага паходжання.
Лексіка сучаснай бел мовы у залежнасці ад сферы ужывання падзяляецца на агульнаужывальную лексіку(пашыраную ва усіх без выключэння сферах грамадскага жацця)і лексіку абмежаваннага ужывання(ужывальную пераважна у межах пунай пра фессіі, галіны навукі, асобай групы людзей.)
Тэрмін- гэта спецыяльнае слова ці спалучэння слоу, створанае(прынятае, запазычанае і пад)для дакладнага выраження спецыяльных паняцяу і абазначэння спецыяльных прадметау.
Слова тэрміналогія мае два асноуныя значэнні:1)сістэма тэрмінау адной галіны навукі, тэхнікі,мастацтваі 2)сукупнасць усіх тэрмінау пэунай мовы.
Асноунымі асаблівасцямі тэрміна зьяуляюцца дакладнасць, адзначнасць,кароткасць і сістэмнасць.
У межах пэунай тэрмінасістэмы тэрмін могуць уступаць у сінанімічныя адносіны, а таксама мець лексічныя дублеты або выраянты.
Лексікаграфія-(грэч lexikos- які датычаць слова і grafo- пішу)-раздел мовазнауства, які займаецца тэорыяй і практыкай укладання слоунікау.
3.Функцыянаванне беларускай мовы ваумовах білінгвізму
Білінгвізм-(bilungbis- двухмоуны) валоданне і папераменнае карыстанне асобай або калектывам дзюма мовамі.
Псіхалагічны аспект двухмоуя звязаны з асаблівасцямі псіхалагічнагу складу індывіда, з яго разумовымі здольнасцямі, з праблемамі пераключэння з аднаго моунага кода на другі.
Педагагічны бок двухмоуя закранае розныя аспекты навучання другой мове, у тым ліку і уплыу адной мовы на працэс засваення другой.
Сацыялінгвістычны аспект грунткецца на такіх параметрах як:
-сфера выкарыстання першай і дркугой моу,
-ступень авалодання мавамі,
-набор сацыяльна-функцыянальных кампанентау моу,якія выкарстоувае двухмоуны індывід,
-размеркаванне камунікатыуных фунцый паміж мовамі,
-кантынгент ахопленых двухмоуем членау соцыуму і шырыня выкарыстання другой мовы,
- ацэнка двухмоунымі індывідамі уласнага двухмоуя як сацыяльна-лінгвістычнага феномена.
Моуная інтэрферэнцыя-(лац inter-паміж, ferens,ierentis- які нясе,пераносіць) узаемадзеянн:я элементау розных моуных сістэм ва умовах білінгвізму.
Беларуска-руская і рускабеларуская інтэрферэнцыя- зьява даволі распаусюджаная і закранае усе сферы моунай сістэмы:
-фанетыку,калі напрыклад, у рускай мове двухмоунага індывіда сустракаюцца такія беларускамоуныя фанетчныя рысы.
-акцэнтуацыю,калі двухмоуны індывід размауляе, напрыклад, на беларускай мове, а выкарыстоувае націск рускай мовы.
-лексіку-калі двухмоуны індывід напрыклад у беларускай мове ужывае выразы тыпу.
-словаутварэнне-калі двухмоуны індывід ужывае словы, у якіх назіраецца несупадзенне словаутваральных сродкау.
-марфалогію-калі граматычнае афармленне рускіх і беларускіх лексем не адпавядае норме.
Сінтаксіс- калі пры карытсанні рускай мовай двухмоуны індывід уводзіць у яе сінтаксічныя канструкцыі беларускай мовы.
4.Навуковы стыль
Навуковы стыль абслугойвае навуковую дзейнасць грамандства і выкарыстоуваецца пераважна у пісьмовай форме у навуковай літаратуры- манаграфіях,артыкулах,дысертацыях,дакладах,справаздачах аб навукова-даследчай працы .
Экстралінгвістычныя прыкметы навуковага стылю- гэта дакладнасць, абстрактнасць, лагічнасць і аб’ектыунасць.
Аснову навуковага стылю складаюць стылістычна нейтральныя словы і самая спецыфічная група-тэрміны.
У навуковых тэкстах выкарыстоуваюцца амаль усе часціны мовы. Выключэння складаюць выклічнікі.
Пры тым у навуковых тэкстах большасць дзеясловау-выказнікау ужываецца у форме 3-й асобы цяперашнягв часу.
Займеннік я не выкарыстоуваецца у навуковых текстах, ен апускаецца або замяяецца займенніка мы, “аутарскіе мы”або “мы сціпласці”
Для прыметнікау характэрны складаныя формы ступеней параунання тыпу больш высокі,менш гучны.
3 розных тыпау сказау паводле мэты выказання менавіта апавядальныя сказы характаразуюць навуковы стыль.
Сказы у навуковых текстах як правіла двухсастауныя,развітыя.
Бел мове характэрны сказы, ускладненыя аднароднымі членамі.
Сістэмы жанрау навуковай літаратуры: навукова-тэхнічная(артыкулы,манаграфіі,падручнікі),прававая і палітычная(пастановы,указы,дагаворы),дакументальная(загады,дэрыктывы,справавыя паперы).
Анатацыя- гэта кароткая характарыстыка арыгінала, якая перадае змест у выглядзе пераліку асноуных пытанняу, а часам дае і крытычную аценку.
Анатацыі бываюць 3 відау:інфарматыуная(больш поуная), індыкатыуная(больш скарочаная)і анатацыя якая складаецца з аднаго сказа(анатацыя-бібліятэчная карта).
Рэферат-(от лат дакладнасць,паведамляць)-кароткі вфклад зместу дакумента або яго часткі, які уключае асноуныя фактыяныя звесткі,вывады, неабходныя для першапачатковага азнаямлення з дакументам і вызначэння мэтазгоднасці звароту да яго.
Віды рэфератау:
-інфарматыуныя
-індыкатыуныя
Па колькасці рэфераваных першасных дакументау на:
-манаграфічныя
-аглядныя
Па чытацкім прызначэнні на:
-агульныя
-спецыялізаванныя
Рэцэнзія- гэта пісбмовы разбор тэксту, які утрымлівае:
1)каменціраванне асноуных палажэнняу(тлумачэнне аутарскай думкі)
2)абагульненую аргументаваную ацэнку
3)высновы пра значнасць работы
У адрозненіе ад рэцэнзіі,водзыу дае самую агульную характырыстыкуработы без падрабязнага аналізу, але утрмлівае практычныя рэкамендацыі, напрыклад: аналізуемы тэкст можа быць прыняты да работы у выдавеутве ці на атрыманне вучонай сцепені.
Рэзюме- сціслы выклад зместу, сутнасці, асноуных палажэнняу, вывадау артыкула, даклада, прамовы, паведамлення.
Тэзіс-1)палажэнне якое коратка перадае адну з асноуных думак лекцыі, даклада,2)сцверджанне, якое патрабуе абшрунтаванне.

Приложенные файлы

  • docx 24046869
    Размер файла: 27 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий