shpory po bel yaz

12. Марфалогія – гэта граматычнае вучэнне аб слове; раздзел граматыкі, які вывучае структуру слова, правілы словазмянення, а таксама граматычныя катэгорыі і класы сло (часціны мовы). Марфалогія вывучае: 1) граматычныя ласцівасці сло, акрэслівае іх граматычныя значэнні, выяляе спецыфіку граматычных катэгорый сло, якія адносяцца да розных часцін мовы. 2) правілы тварэння словаформ, адрозненне паміж словаформамі адной і той жа лексемы, дапамагае вызначыць, дзе перад намі форма аднаго слова, а дзе – розныя словы. Марфалогія мае сувязь з іншымі раздзеламі навукі пра мову: з фанетыкай (без гукавога афармлення сло мова не можа існаваць, фанетычныя змены плываюць на форму і будову слова (сад – у садзе); канчаткі назоніка залежаць ад апошняга зычнага асновы, ад характару асновы вызначаецца канчатак: вясна, зямля; ад фанет. асаблівасцей залежыць размеркаванне назоніка па тыпах скланення і родах); са словатварэннем (большасць беларускіх сло утворана з дапамогай марфем (суфікса і прыставак) – песня – пясняр); з сінтаксісам (кожная граматычная катэгорыя праяляецца  сінтаксічных адзінках – словазлучэннях ці сказах – засланяе бярозку назонік бярозку – дапаненне і мае форму вінавальнага склону; паміж марфалагічнымі і сінтаксічнымі катэгорыямі існуе пэная адпаведнасць: кожная часціна мовы выконвае функцыю таго ці іншага члена сказа: назонік звычайна дзейнік, дзеясло – выказнік, прыметнік – азначэнне і г.д.) Граматычнае значэнне, адцягненае ад лексічнага зместу слова, характэрнае для цэлага класа сло, выяляецца  яго адносінах з іншымі словамі выказвання. Граматычныя значэнні існуюць у адзінстве з лексічным, бо яны напластоваюцца на лексічнае значэнне, абапіраюцца на яго. Суадноснасць лексічнага і граматычных значэння у розных часцін мовы неаднолькавая. Самастойныя часціны мовы сумяшчаюць лексічнае і граматычнае значэнні. Для іх лексічныя значэнні – асноныя, а граматычныя – спадарожныя. Службовыя часціны мовы маюць пераважна граматычнае значэнне, якое для іх з’яляецца асноным. Найбольш агульнае граматычнае значэнне, уласцівае цэлым разрадам сло, называецца граматычнай катэгорыяй. Граматычная катэгорыя – двухбаковае адзінства марфалагічнай сістэмы мовы, якое мае план зместу (семантыку), і план выражэння (мае свае знешнія паказчыкі, формы, пры дапамозе якіх выражаецца гэта семантыка). Сувязь сло у словазлучэнні і сказе ажыццяляецца перш з сё дзякуючы таму, што словы могуць змяняць сваю форму. Выражэнне граматычнай катэгорыі монымі сродкамі называецца граматычнай формай. Граматычная форма слова – гэта разнавіднасці аднаго і таго ж слова, якія маюць адно лексічнае значэнне і супрацьпасталеныя граматычныя значэнні. Кожная граматычная форма і ёсць словаформай, яна з’яляецца прадстаніком слова  маленні. Сукупнасць граматычных форма слова, прыведзеная  сістэму, называецца парадыгмай. Парадыгма можа мець у сваім складзе не менш чым два кампаненты і абавязкова павінан мець адзіную аснову – адцягненае, абагульненае граматычнае значэнне, якое і складае сутнасць той ці іншай граматычнай катэгорыі.Усе граматычныя катэгорыі традыцыйна падзяляюцца на два тыпы: Словазменная катэгорыя аб’ядновае два ці больш прыватныя граматычныя значэнні, кожнае з якіх выражаецца пэнай словаформай, і се гэтыя словаформы рэпрэзентуюць адну і тую ж лексему. Розніца паміж словаформамі  гэтым выпадку толькі граматычная. Прыкладамі словазменных катэгорый могуць служыць катэгорыя склону назоніка, катэгорыя роду, ліку, склону прыметніка, катэгорыя асобы, часу і ладу дзеяслова і г.д. Класіфікуючая катэгорыя аб’ядновае два ці больш прыватныя граматычныя значэнні, кожнае з якіх выражаецца пэнай словаформай, якая рэпрэзентуе асобную лексему. Розніца паміж словамі не толькі граматычная (розніца граматычных сродка: афікса і г.д.), але  такім выпадку і лексічная: катэгорыя роду назоніка (паран. час – мера працягласці сяго, што адбываецца, існуе’, хвіліна – прамежак часу’), катэгорыя трывання дзеяслова (бегчы – хутка перамяшчацца’, прыбегчы – бегучы, дасягнуць якога-н. месца’.Граматычныя значэнні маюць свае сродкі і спосабы выражэння: Канчаткі (імі выражаюцца значэнні роду, ліку і склону назоніка, прыметніка, дзеепрыметніка, займенніка: белы – белага); Форматваральныя афіксы (утвараюцца формы прошлага часу дзеяслова (дума, думала), формы трывання (запісаць - запісваць); формы стану (чытае кнігу – кніга чытаецца); формы вышэйшай і найвышэйшай ступені паранання прыметніка і прыслоя (высока - вышэй); Націск (насыпаць – насыпаць); Чаргаванне гука (назваць – называць, выбраць – выбіраць); Прыназонікі (склонавыя значэнні назоніка выражаюцца спалучэннем прыназоніка і канчатка, для нескланяльных назоніка – толькі прыназоніка: ехаць у метро; Інтанацыя (пры выказванні загаду граматычнае значэнне перадаецца ввыключна інтанацыяй: Стаяць!; Дапаможныя словы (часціцы хай, няхай, бы, б – для выражэння граматычнага значэння загаднага і монага ладу).
13. Часціны мовы – гэта лексіка-граматычныя разрады сло, якія характарызуюцца катэгарыяльным значэннем, агульнасцю граматычных катэгорый, пэнай сістэмай форм, асаблівасцямі  спалучальнасці з іншымі словамі, аснонымі сінтаксічнымі функцыямі і спосабамі словатварэння. У беларускай мове традыцыйна вылучаюць 10 часцін мовы. Усе часціны мовы, акрамя выклічніка, дзеляцца на дзве групы. Да першай адносяцца самастойныя часціны мовы назонік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеясло і прыслое – маюць лексічнае значэнне, намінатыную функцыю, з’яляюцца членамі сказа. Другі разрад – службовыя словы – прыназонікі, злучнікі, часціцы. Яны не маюць намінатынага значэння і граматычных катэгорый, самастойнай сінтаксічнай функцыі – не з’яляюцца членамі сказа. Ужываюцца яны толькі  спалучэнні з самастойнымі часцінамі мовы. Самастойныя часціны мовы падзяляюцца на знамянальныя і казальныя. Да казальных сло адносяцца займеннікі і іншыя займеннікавыя словы – няпэныя лічэбнікі (столькі, колькі і інш.), займеннікавыя прыслоі (там, тут, дзе і інш.), да знамянальных – усе астатнія паназначныя словы, якія называюць прадметы, якасці, працэсы, дзеянні, уласцівасці, стан, лікі (колькасць), прымету прыметы. Паназначныя словы можна дзяліць на дзве групы  залежнасці ад ступені іх марфалагічнай самастойнасць У першую групу можна аднесці асноныя часціны мовы назонік, прыметнік, дзеясло, прыслое і клас прэдыкатыва (словы катэгорыі стану). Класы сло, якія складаюць групу асноных часцін мовы марфалагічна аформлены, пастаянна папаняюцца новымі тварэннямі ці запазычаннямі. Да другой групы неасноных часцін мовы адносяцца займеннікі і лічэбнікі. Займеннікі і лічэбнікі замкнутыя класы сло, практычна яны не папаняюцца новатварэннямі. У залежнасці ад здольнасці або няздольнасці змяняцца се словы падзяляюцца на зменныя і нязменныя. Зменныя словы маюць сістэму форм, яны скланяюцца, спрагаюцца, маюць формы ступеней паранання. Нязменныя словы прадсталены адной словаформай.
19. Інфініты і дзеепрысл. –нязменныя формы дзеяслова. Дзеепрым. – зменная форма; ён скланяецца і змяняецца па родах і ліках, мае катэгорыі трывання, часу, стану. Дзеепрым. гэта неспрагальная форма дзеяслова, што абазначае прымету прадмета ці асобы паводле дзеяння. Дзеепрым. як дзеяслоная форма сумяшчае у сабе рысы дзеяслова і прыметніка. Дзеепрыметнікі твараюцца ад дзеяслова, таму маюць з імі агульную аснову і лексічнае значэнне. Як і прыметнікі маюць формы роду, ліку, склону і дапасуюцца да назоніка. Дзеепрым. выступаюць у сказе  ролі азначэння ці выказніка. Дзеепрым. незалежнага стану прошлага часу твар. ад асновы інфінітыва пры далучэнні да яе суфікса -ш-, -ш-, -л-, а таксама канчатка прым. залежнага стану прошлага часу твар. ад асновы пераходных дзеяслова законч. трывання шляхам далучэння суфікса: -н-, -ен-, -ан-, -т- канчатка прыметніка. Для замены дзеепрым. пры перакладзе з рускай мовы жываюцца розныя сродкі: 1)даданыя сказы (азначальныя, дапаняльныя, дзейнікавыя). 2)дзеепрым. з суф. -н-, -ен-, -т-, -л-, 3)дзеепрысл. 4)дзеясловы, 5)прыметнікі, 6)назонікі, 7)Устаныя канструкцыі. Дзеепрысл. гэта нязменная форма дзеяслова, якая абазначае дадатковае дзеянне пры галоным, выражаным дзеясловам-выказнікам. Дзеепрыслоі сумяшчаюць у сабе рысы дзеяслова і прыслоя. Дзеепрыслоі незаконч. трывання твар. ад дзеяслова незаконч. трывання, а дзеепрыслоі законч.трывання ад дзеяслова законч. трывання. Дзеепрыслоі незаконч. трыв. твар. ад асновы дзеяслова цяперашняга часу 1 спражэння пры дапамозе суфікса -учы- (-юны-), а таксама ад дзеяслова II спражэння пры дапамозе суфікса -ачы (-ячы). Дзеепрыслоі закончанага трывання твараюцца ці ад асновы інфінітыва, ці ад асновы прошлага часу пры дапамозе суфікса -шы (пасля галосных), -шы (пасля зычных). У беларускай мове існуюць пэныя правілы жывання дзеепрыслоя. У сказе дзеепрыслое і дзеясло-выказнік абазначаюць дзеянні адной асобы ці прадмета. У сказе можа жывацца не адно, а некалькі дзеерпрысл., якія адносяцца да аднаго дзеяслова-выказніка. Для дзеясловау найболыш прадуктыны прыставачны спосаб утварэння. Пры гэтым выкарыстоваецца больш за 20 розных прыставак, якія служаць для нутрыдзеяслонага тварэння: Суфіксальным спосабам дзеясловы твараюцца ад асно назоніка, прыметніка, лічэбніка, выклічніка. Многія дзеясловы твар. ад асно назоніка, прыметніка і дзеяслова прыставачна-суфіксальным спосабам: круглы закругліць. Суф. –ва-,-ява- ужыв. у дзеясловах іншамонага паходж.:групаваць. Суф. –ава-ява- пішацца  інфінітыве і формах прош. часу дзеясл., якія  1-й асобе цяп. часу заканч. на –ую(-юю). У дзеясл. выйграць, прайграць пішацца суф. –ава-. Суф. –іва(-ыва) піш. у інфінітыве, у асабовых формах цяпер. часу, у формах прош. часу пасля спалуч. зычных з апошнімі л,н,р.
15. Прыметнік – самастойная часціна мовы, якая мае абагульненае значэнне прыметы, характэрызуецца граматычнымі катэгорыямі роду, ліку і склону, у сказе выконвае функцыю азначэння або выказніка. Значэнне прыметы –катэгарыяльнае значэнне прым. як часціны мовы. Прыметнікі маюць граматычныя катэгорыі роду, ліку, склону. Гэтыя катэгорыі словазменныя – прыметнікі змяняюцца па рода, ліках, склонах. Яны выяляюцца сінтаксічна – па назоніку, да якога дапасуецца прыметнік. Значэнні роду, ліку, склону прыметнікі выражаюць з дапамогай канчатка. Прыметнікам уласцівыя спецыяльныя словатвар. і форматвар. суфіксы. Асноная сінтаксічная функцыя прым. – азначэнне або выказнік. У складзе словазлучэння прыметнік звычайна выступае як залежнае слова. Паводле значэння, граматычных і словатваральных уласцівасцей прыметнікі падзяляюцца на якасныя, адносныя і прыналежныя. Якасныя прыметнікі абазначаюць разнастайныя прыметы прадмета непасрэдна праз лексічнае значэнне. Яны характарызуюцца наступнымі граматычнымі, словатваральныміі лексічнымі асаблівасцямі, якімі яны адрозніваюцца ад адносных і прыналежных: Абазначаюць прымету, якая можа праяляцца  большай ці меншай ступені – утвараюць ступені паранання; Маюць поную і кароткую формы. Спалучаюцца з прыслоямі меры і ступені Могуць быць вытворныя і невытворныя. Адносныя прыметнікі абазначаюць прымету прадмета праз яго адносіны да іншых прадмета: Да матэрыялу, з якога зроблены прадметы; Да месцапрызначэння; Да меры і вагі. Аднос. прым. маюць свае спецыфічныя асаблівасці, якія адрозніваюць іх ад якасных і прыналежных: Абазнач. пастаянную, нязменную прыету прадмета; Не твараюць ступеней паранання, не далучаюць прыслоя меры і ступені; Паводле паходжання яны вытворныя. Прыналежныя прым. абазначаюць: прыналежнасць прадмета пэнай канкрэтнай асобе, паказваюць на агульную родавую прыналежнасць:. Прыналежныя прым. падзял. на ласнапрыналежныя і агульнапрыналежныя. Уласнапр. прым. абазначаюць прыналежнасць прадмета канкрэтнай, індывідуальнай асобе. Агульнапр. прым. паказваюць на агульную, родавую прыналежнасць. Агульнапр. прым. падобны да адносных і значэннем. Прынал. прым. пры пераносна-вобразным ужыванні набываюць значэнне якасных. Якас.прым. жываюцца пераважна  понай форме. Поныя прыметнікі скланяюцца. У сказе бываюць азначэннем і выказнікам. У бел. мове жыванне кароткіх прым. абмежаванае, яны сустракаюцца пераважна  паэтычных творах, дзе іх выкарыстанне вымагаецца рытмам і рыфмай. Якасныя прыметнікі твараюць дзве формы ступеней паранання: вышэйшую і найвышэйшую. Кожная з іх можа мець простую і складаную формы. Вышэйшая ступень паранання прыметніка паказвае на большую ці меншую якасць аднаго прадмета  парананні з іншым, або на розную ступень якасці прадмета  залежнасці ад часу і абставін Найвышэйшая ступень паранання прыметніка паказвае самую высокую ці самую нізкую якасць прадмета  парананні з адпаведнай якасцю іншых прадмета. Формы якасных прыметніка, якія выражаюць значэнне высокай ці вельмі высокай меры якасці без паранання з якасцю іншых прадмета, называюць формамі суб’ектынай ацэнкі. Гэтыя формы прыметніка перадаюць адносіны асобы да выражанай прыметы. Утвараюцца формы ацэнкі ад якасных прыметніка пры дапамозе суфікса і прыставак. Прыстакі за- , звыш-, ультра-, архі- абазначаюць меру якасці, блізкую да найвышэйшай ступені. Значэнне высокай меры якасці можа перадавацца падваеннем прыметніка. Змяненне прыметніка па склонах у адз. і мн. ліку, мужчынскім, жаночым і ніякім родзе называецца скланеннем прым.. Вылучаюць тры тыпы скланення: ад’ектынае (скланяюцца поныя формы адносных і якасных прыметніка), змешанае (скланяюцца прыналежныя прыметнікі), нулявое (нязменныя прыметнікі, яны ва сіх склонах адз. І мн. Ліку м., ж., н. роду маюць адзін канчатак – нулявы). Прым. утвар. прыставач. сп. ад прым., пры гэтым прыстака далучаецца да сяго слова. Суф.сп. утвараюцца прым. ад розных часцін мовы. Прыст.-суф. сп. прым. утвараюцца пераважна ад наз. Складаныя прым. утвар. спосабам чыстага складання, пры якім з дапамогай інтэрфікса аб’ядн.ранапраныя па сэнсе асновы. Првапіс суф.прым.: 1.З падвойным н пішуцца прым., утвор. з дапамогай суф. –н- ад наз., аснова якіх заканч. на н. 2.З адным н пішуцца прым., утвор. з дапам. суф. –ан-ян-ын-ін- 3.Мяккі знак пішацца у прым. з суф. –еньк-эньк-аньк-, 4.Мяккі зн. не піш. у прым., утвор. ад геаграф.назва на нь-, перад суф. –ск-. 5.У прым., утвор. ад геагр. назв. з канцавым –на, перад літарай н піш. галосныя е,а. Складан.прым. піш. разам: а)калі утвораны ад склад. наз., часткі якіх пішуцца разам б)калі утвор. ад словазлуч., словы  якіх піш. разам. Праз злучок: а)калі утвор. ад склад. наз., часткі якіх піш. праз злучок б)калі утвор. ад сло, якія ранапрана паясняюць наз. і паміж якімі можна паставіць злучнікі і, але в)калі абазн. якасць з дадатковым адценем або адценні колеру.
16. Лічэбнік – гэта часціна мовы, якая абазначае адцягненыя лікі, колькасць аднародных прадмета або паказвае на парадкавы нумар прадмета пры іх лічэнні. У спалучэнні з наз., што абазначаюць прадметы, якія можна лічыць, лічэбнікі паказваюць на колькасць або парадак гэтых прадмета. Лічэбнік мае ласцівыя марфалагічныя прыметы: лічэбнікі скланяюцца (акрамя дзевяноста, патара); большасць ліч., што абазн. колькасць прадмета, не маюць катэгорыі роду; амаль усе лічэбнікі пазбалены форма ліку. Сінтаскіч. асаблів.: пры спалучэнні ліч. з наз. утвар. сінтаксічна непадзельнае словазлуч., якое выступае як адзін член сказа. Ліч. не маюць пры сабе прыметніка-азначэння. Ліч. падзял. на колькасныя і парадкавыя. Уласнакольк. ліч. абазн. пэную колькасць аднародных прадмета. Паводле марфалагіч. складу сярод уласнакольк. ліч. адрозніваюцца простыя, складаныя і састаныя. Да простых адносяцца лічэбнікі з адным коранем, да складаных – вытворныя лічэбнікі, у якіх зліліся два словы. Састанымі назыв. ліч., якія складаюца з некалькіх асобных сло. Ліч. адзін мае родавыя адрозненні, мае формы ліку. Слова адзін выступае ліч. у форме адз. ліку, калі паказвае на адзінкавы прадмет. Ліч. два мае таксама родавыя адрозненні: два – для м.р., дзве – для ж.р. Словы тысяча, мільён, мільярд выраж. колькасныя паняцці і жыв. пры лічэнні прадмета. Яны маюць катэгорыю роду (тысяча – ж.р., мільён, мільярд – м.р.), змяняюцца па ліках, могуць мець пры сабе азначэнне, якое дапасуецца  родзе, ліку і склоне. Зборныя ліч. абазнач. пэную колькасць прадмета як сукупнасць. Утвараюцца яны ад колькасных лічэбніка пры дапамозе суфікса –ойэ, ёр-а, -ер-а.. Дробавыя ліч. абазнач. дробавыя велічыні – або толькі часткі ад цэлага. Парадкавыя ліч. паказваюць на парадкавы нумар прадмета пры іх лічэнні. Скланенне колькасных ліч., асаблівасці: а) Лічэбнік адзін, адна, адно, адны скланяюцца, як прым. з асновай на цвёрды зычны або як указальныя займеннікі той, гэты. б)Лічэбнікі ад пяці да дваццаці і трыццаць скланяюцца, як наз. трэцяга скланення. в) лічэбнік дзевяноста ва сіх склонах мае аднолькавую форму. Лічэбнікі сто, сорак змяняюць форму ва сіх склонах, акрамя Н. і В. г) Пры скланенні саст. кольк. ліч. змяняецца кожнае слова, як адпаведны просты або складаны лічэбнік. д) Зборныя ліч. скланяюцца, як прым. мн.ліку з адпаведнай асновай: двое – дваіх-дваім- як Н. е) Пры скланенні ліч. абодва, абедзве першая частка застаецца нязменнай, а другая скланяецца, як лічэбнік два, дзве. ж) У дробавых ліч. лічнік скланяецца, як колькасны ліч., наз. – як парадкавы. з) Лічэбнікі патара, патары, патараста ва сіх склонах маюць аднолькавую форму. Правапіс. пішуца разам: а)склад. кольк. ліч., апошняй часткай якіх з’ял. –дзесят,-ста, -сце. б)складан. парадкавыя ліч., апошняй часткай якіх з’ял. –дзесяты, -соты і інш. Асобна піш. саст. кольк., парадк., дробавыя ліч. Праз дэфіс: а)парадк. ліч., напісаныя лічбамі, пры спалуч. іх з часткамі у выглядзе сло б)лічэб.,якія абазн. прыблізны лік. Працяжнік став. у складан. і саст. ліч. прыблізнага ліку, пры умоным пералічэнні.
17. Займ. – часціна мовы, якая казвае на прадметы, прыметы прадмета ці колькасць, не называючы іх. Кожны займ. мае абагульнена-казальнае значэнне і не называе канкрэтных прадмета, іх прымет або колькасці. Усе займен. словы падзяляюцца на чатыры групы  залежнасці ад таго, на што яны казваюць: Займеннікавыя наз.: я, мы; Займен. прым.: мой, твой; Займен. ліч.: колькі; Займ. прыслоі: дзе, куды. Марфалагічныя прыметы. У граматыч. адносінах займ. не вызначаюцца аднастайнасцю: некаторыя з іх не маюць катэгорый роду і ліку; Словатваральныя асаблівасці: займеннік – такая часціна мовы, якая не развіла сістэмы словатварэння. Сродкі тварэння займ. зусім абмежаваныя, яны твар. ад іншых займ. пры дапамозе спецыфічных прыставак і постфікса. Сінтаксічныя асаблівасці: асноная сінтаксічная роля займенніка – выступаць у сказе дзейнікам, азначэннем, дапаненнем. Займ. падзял. на дзевяць разрада: -асабовыя: я, мы, ты, вы, ён, яна, яно, яны; -зваротны: сябе; -прыналежныя: мой, твой, свой, наш, ваш, яго, яе, іх, ягоны, іхні; -указальныя: гэты, той, такі, гэтакі, -азначальныя: сам, усякі, кожны, іншы, любы; -пытальныя: хто?, які?, каторы?; -адносныя: хто, што, які, каторы, чый, колькі; -адмоныя: ніхто, нішто, нічый, ніякі; -няпэныя: нехта, якісьці, чый-небудзь, абы-што. Усе займ. скланяюцца. Асабовыя займ. – характэрнай асаблівасцю асабовых займ. з’ял. твар. форм ускосных склона ад суплетыных асно: я – мян-е. Зваротны займ. сябе скланяецца, як займеннік ты. Прыналежныя займ. склан. як прым. з асновай на мяккі зычны, а займ. наш, ваш, - як прым. з асновай на цв. зычны. Займ. самы скланяецца як прыметнік з цв.асновай. Займ. сам у мн. ліку склан., як прым. з мяккай асновай, а  адз. – як прым. з цв. асновай. Адмоныя і няпэныя займ. склан. так, як пытальныя і асдносныя, ад якіх яны твораны. Займ. могуць пераходзіуь у інш. часціны мовы: А) у наз.: Б) у прым.: усякая зброя. В) у прысл. Г) у часціцы.
14. Наз. – самаст. часціна мовы, якая аб’ядновае словы з катэгарыяльным значэннем прадметнасці і мае граматычныя катэгорыі адушалёнасці-неадушалёнасці, роду, ліку і склону. Наз. могуць абазначаць: назвы прадмета; асоб; жывых істот; геаграфічныя аб’екты; з’явы прыроды. Наз. адказваюць на пытанні хто? што? Назонікі належаць да аднаго з трох рода, з’ял. адуш./неадуш., выражаюць граматычнае значэнне адз. ці мн. ліку і жываюцца  пэным склоне. Для наз. х-ны марфалагічныя асаблівасці: 1)Класіфікуючыя катэгорыі роду, адушалёнасці/неадуш., словазменныя катэгорыі ліку і склону; 2)Сістэма формазмянення: Частка наз. змяняецца па склонах і ліках; Частка змяняецца толькі па склонах (сані, акуляры); Частка выражае граматычныя значэнні ліку і склону адной формай (таксі, метро). Сінтаксічныя асаблівасці: 1.Наз. у сказе можа выступаць у ролі любога члена сказа, але найчасцей выконвае ролю дзейніка альбо дапанення. Наз. можа быць таксама выказнікам, акаліч., недапас. азнач., прыдаткам. 2.Наз. могуць мець пры сабе дапасав. азначэнні, выраж. прыметнікамі, дзеепрым., займен., парадк. лічэб. і недапасав. азнач., выраж. назонікамі, прысл., інфінітывам. Дапасаваныя азначэнні супадаюць з наз.  родзе, ліку і склоне. Недапас. азнач. звязваюцца з наз. пры дапамозе формы слова (кіраваннем), або толькі сэнсам (прымыканнем). 3.Наз.  словазлуч. можа быць як галоным словам, так і залежаць ад дзеяслова, прыметніка, прыслоя. Словатваральня асаблівасці: У словатварал. адносінах наз. самая багатая часціна мовы. Пры тварэнні назоніка выкарыстоваюцца се вядомыя спосабы словатвар. Найбольш прадуктыны спосаб – марфалагічны (марфемны). У колькасных адносінах наз. – самы пашыраны клас сло. Паводле лексіч. значэння і граматыч. асаблівасцей наз. бываюць агул. і ласныя, канкрэтныя і абстрактныя, адуш. і неадуш., асабовыя і неасаб., рэчыныя, зборныя, адзінкавыя. Усе наз. падзял. на агул. і ласныя. Агул. наз. гэта назвы цэлых класа аднародных прадмета, з'я, паняцця, асоб.(горад, вецер). Улас. наз. індывідуальныя назвы прадмета, з'я, паняцця. Уласныя імёны пішуцца з вялікай літары, а назвы прадпрыемства, устано, машын, кніг, часопіса і інш. без слова імя бяруцца  двукоссе. Улас. наз. не спалучаюцца з лічэбнікамі і звычайна жыв. толькі  форме адз. ліку. Але ёсць асобныя словы і  форме множ. ліку: Баранавічы. Агул. наз. падзял. на канкрэтныя і абстрактныя. Канкрэт. з'ял. назвамі прадмета, што існуюць у рэчаіснасці; з'я прыроды; да канкр. аднос. некаторыя наз., якія абазн. грамадскія падзеі, дзеянні, стан, калі яны яляюцца канкрэтна, паддаюцца лічэнню і змяняюцца па ліках. Абстрак. наз. абазначаюць розныя адцягненыя паняцці, пачуцці, дзеянні: Яны не спалучаюцца з колькас. лічэбн., але могуць спалуч. з няпэна-колькаснымі словамі: шмат гонару. Канкр. наз. могуць быць назвамі адуш. і неадуш. прадмета, абстрактныя толькі неадуш. Адуш. наз. гэта назвы жывых істот. Неадуш. назвы прадмета, з'я прыроды, абстрактных і разумовых паняцця. Катэгорыя адушалёнасці-неадуш. правяраецца па форме Вінавал. склону мн.ліку. У адуш. наз. форма В.Скл. мн.ліку супадае з формай роднага скл. мн. ліку (студэнтак). У неадуш. наз. форма В.скл. мн.ліку супадае з формай Н.скл. мн.ліку(гарады, азёры). Асабовыя наз. – гэта адуш. наз., якія абазначаюць: асоб паводле іх сацыяльнай, нацыянал., палітыч. прыналежнасці; роду дзейнасці; якасцей характару. Неасаб. наз. – гэта адуш. наз., якія абазн. розных жывёл, птушак, насякомых і неадуш. наз., якія абазн. прадметы і з’явы. Зб
·
·ныя наз. абазн. сукупнасць аднародных прадмета, асоб, жывых істот: лісце. Звычайна яны жываюцца толькі  форме адз.ліку і не спалучаюцца з кольк. лічэбн. Рэчынымі з'ял. наз., якія абазн. рэчывы аднароднага саставу: медзь, шок. Такія рэчывы можна дзяліць на часткі, пры гэтым яны заховаюць назву цэлага. Да рэчыных наз. аднос.: назвы метала і выкапня, хім. элемента, прадукта харчавання і інш. Адзінкавыя наз. – гэта наз., што абазн. асобныя прадметы, выдзеленыя з аднароднага рэчыва або з сукупнасці аднародных прадмета. Яны твар. ад зборных і рэчыных наз. пры дапамозе суфікса –ін- (-ын-), -інк- (-ынк-), якія надаюць ім значэнне адзінкавасці: гарох – гарошына. Катэгорыя роду – адна са сродка выраж. прадметнага знач. наз. Наз.  форме адзіночнага ліку належаць да аднаго з тр
·х рода: мужчынскага, жаночага ці ніякага.Наз., якія жыв. толькі  мн.ліку, катэгорыі роду не маюць: сані. Да м.р. адносяцца: наз. з нулявым канч. у наз.скл. адз. ліку, якія  род.скл. адз. ліку маюць канчатак –а, -я, -у, -ю; назвы асоб мужч. полу з канчаткам -а(-я), якія  род. скл. адз.ліку маць канчатак – і, -ы; субстантываваныя прым. і дзеепрым, якія  наз.скл. адз.ліку маюць канчатак –ы. Да ж.р. належаць: наз. з канч. -а(-я), а таксама наз. з нулявым канч., якія  род.скл. адз. ліку маюць канч. -і, -ы. субстан. прым. і дзеепрым., якія  наз.скл. адз.л. маюць канч. –ая. Да н.р. аднос.: наз. з канч. -о(-ё), -а (-я), -е: поле; рознаскланяльныя наз. на –мя: полымя; назвы маладых істот; субстант. прым.і дзеепр. якія  наз.скл. адз.л. маюць канчатак –ое, -ае. Сярод асабовых наз.  асобнубнаю групу вылучаюцца наз., якія мяняюць значэнне граматычнага роду  залеж. ад таго, называюць яны асобу муж. ці жан. полу. Гэта наз. агульнага роду. Ад наз. агул.р. трэба адрозніваць назвы асоб мужч. і жан. полу, што казваюць на прафесійны занятак, пасаду і звычайна маюць форму мужч.р.: доктар. Граматычны род у такіх вьпадках вызначаецца сінтаксічна, па дапасаваных словах. Наз. толькі жаночага роду, што абазначаюць назвы асоб паводле іх прафесійных занятка сустрак. рэдка: няня. Пры вызначэнні роду нескланял. наз. іншамонага паходжання бяруць пад увагу значэнне слова. Да м.р. адносяць назвы асоб муж. полу і назвы жывых істот; да ж.р. адносяць назвы асоб жан. полу. Род несклан. геаграф. назва вызнач. па родавым слове: Сочы (горад)- м.р. Род нескл. складанаскар. наз. адпавядае роду апорнага слова: ВНУ (вышэйшая навуч. установа). Род абрэвіятур, якія скланяюцца, вызначаецца марфалагічна (па канчатках). Катэгорыя ліку – гэта граматыч. катэгорыя, якая выражае адносіны прадмета да іх колькасці. У сучаснай бел.мове большасць наз. мае формы адз. і мн. ліку. Наз. адз.л. абазн. адзін прадмет, мн. два і больш аднародныя прадметы. Катэгорыя ліку наз. вызнач. марфалагічна і сінтаксічна. Марфал. паказчыкамі катэгорыі ліку з’ял. канчаткі: для адз.л. – канч. –а,-я,-о, -е, нулявы канч.; для мн. – канч. – ы (-і), канч. –е. Некаторыя наз. пры тварэнні форма мн.л. змяняюць аснову. Могуць узнікаць суплетыныя асновы: чалавек – людзі. Сінтак. лік вызнач. па форме дапасаваных сло. Наз., якія маюць толькі форму адз.ліку, наз. адзіночналікавымі. Наз., якія жыв. толькі  форме мн.ліку, наз. множналікавымі. Толькі форму адз.ліку маюць: уласныя імёны; большасць абстрактных наз., зборных, рэчыных, Назвы напрамка свету; Назвы месяца. Толькі форму мн. л. маюць наступныя наз.: назвы парных і непадзельных прадмета; некаторыя дзеянні, гульні, народныя звычаі, асобныя рэчывы, прадукты; прыродныя з’явы, прамежкі часу. Катэгорыя склону – гэта словазменная катэгорыя, якая паказвае адносіны назоніка да іншых скло  словазлуч. ці сказе. Кожная склонавая форма наз. змяшчае пэны комплекс граматыч. значэння і супрацьпасталена сім астатнім склонавым формам гэтага слова. Формы склона указваюць на адносіны наз. да іншых сло. Склонавыя формы назоніка выражаюць сваё значэннез дапамогай канчатка. Канч. казваюць адначасова і на значэнне склону, і на знач. ліку наз.. Кожны склон мае сваю сістэму канчатка. У сучаснай бел.мове налічваецца шэсць склона. Наз.склон лічыцца прамым, ,усе астатнія – ускоснымі. Наз.склон ніколі не жыв. з прыназ., а месны – без прыназ. Усе астатнія склоны могуць ужыв. з прыназ. і без іх. Пачат. формай наз. з’ял. форма н.скл. адз.л. Скланеннем называецца змена наз. па склонах і ліках. У залежнасці ад набору канчатка, якія ласцівы тым ці іншым назонікам, усе назонікі падзяляюцца на тры групы: 1) назонікі субстантынага скланення; 2) назонікі ад’ектынага скланення; 3) назонікі змешанага скланення. У субстантыным скланенні вылучаюць тры тыпы: І скл. Да яго адносяцца назонікі жаночага роду з канчаткам –а (-я). ІІ скл.. Да яго адносяцца наз. м.р. з нулявым канчаткам; усе наз-кі ніякага роду з канчаткамі –о (-ё),-е, -а. ІІІ скланенне. Да яго адносяцца наз. ж.р. з нулявым канчаткам. Да ад’ектынага скланення адносяцца назонікі, якія маюць форму прыметніка: сталовая. Да змешанага скланеня адносяцца прозвішчы на –ін (-ын), -о (-ё ,-а). Склонавыя канчаткі назоніка залежаць ад асновы слова і ад націску; у некаторых выпадках – ад лексічнага значэння слова (канчаткі роднага склону адзіночнага ліку мужчынскага роду другога скланення. Да рознаскланяльных наз. адносяцца: Наз. – назвы маладых істот; Тры наз. на –мя: імя, племя, стрэмя; Наз. агульнага роду, калі яны абазначаюць асоб м. полу. Рознаскл. наз. ва скосных склонах маюць канчаткі, уласцівыя розным тыпам скланення. у мн.л. назонікам рознага граматычнага роду незалежна ад тыпа скланення ва сіх склонах, акрамя роднага, уласцівыя аднолькавыя канчаткі. Наз. першага склан. маюць канчаткі –а(-я) і нулявы канчатак. Наз. другога склан. уласцівыя канч. –а(я), -о(ё). Наз. трэцяга скл. пад нац. ужываюцца пераважна з канч. –эй(ей), не пад нац. –а(я). Нулявое склан. маюць наз., якія не змян. по склонах і ліках. Да іх аднос.: 1)агул.наз. іншамонага паходжання, якія заканч. на галосны гук, 2)уласныя наз. іншам. паходж., што заканч. на галосны. 3)жаночыя прозвішчы на зычны, 4)складанаскарочаныя словы, якія твораны з пачатковых літар понай назвы: БДУ. Спосабам утвар. наз. з’ял. афіксацыя,калі слова утвар. з дапам. розных афікса. Суф. спосабам утвар. наз. ад розных часцін мовы: дзеясл., прым., наз.Суфіксацыя характэрна і пры утвар. форм слова. Прыстав. сп. утвараюцца наз. ад наз. Прыст-суф. сп. утвар. наз. з дапамогай прыставак і суфікса адначасова. Нульсуфіксал. спосабам утвар. наз. ад дзеясл. і прым. без словатварал. афікса. Абрэвіяцыя – утвар. складанаскароч. наз. шляхам аб’яднання усечаных асно. Марфолага- сінтаксічны сп. – утвар. наз. шляхам пераходу сло з адной часціны мовы  др. Правапіс склад. наз. пішуцца разам: 1) складаныя наз., утвор.з дапам. злучальных галосных о(а), е(я):часопіс. 2) скл. наз.,у якіх першай часткай з’ял. дзеясло загаднага ладу на і(ы): гарыцвет.3)скл наз.першай часткай якіх з’ял. лічэбнікі. Праз злучок: 1)уласныя назвы з часткай па-. 2) састаныя імёны і прозвішчы. 3)склад. наз., якія назыв. прадстаніко палітычных і іншамоных грамад. руха. 4)склад. наз., якія утвораны з двух самастойных сло, не звяз. злучал. галоснай, і маюць знач. аднаго слова.

18. Дзеясло самаст. часціна мовы, якая абазначае дзеянне ці стан прадмета як працэс і мае граматычныя катэгорыі асобы, трывання, стану, ладу, часу. Марфалагіч. асаблівасці: дзеясло мае граматыч. катэгорыі трывання, стану, зваротнасці/незвар., пераходнасці/непер., ладу, часу, ліку, часу, роду. Дзеясловы спрагаюцца. Агульная сінтаксічная прымета сіх дзеясл. форма – здольнасць кіраваць скланяльнымі часцінамі мовы, якія выступаюць у ролі дапанення ці акалічнасці. Да сіх дзеясл. форма можа прымыкаць прыслое, паясняючы іх. Выдзяляюць наступ. формы: інфініты (неазначальная форма), асабовыя формы дзеяслова, дзеепрыметнік, дзеепрыслое. Асабовыя формы – спрагальныя, яны змяняюцца па асобах, ліках, часах, ладах, а  прошлым часе – па родах. Інфініты, дзеепрым., дзеепрысл. – неспрагальныя формы. Спрагальныя і неспрагальныя формы маюць шэраг агульных прымет, якія аб’ядноваюць іх у адзіную сістэму форма дзеяслова: 1) агульнасць лексічнага значэння; 2) наянасць катэгорый трывання і стану; 3) агульнасць кіравання; 4) аднолькавую магчымасць прымыкання прыслоя. Вылучаюць дзве тваральныя асновы дзеясл. – інфінітыва і цяпер. часу. Аснова інфінітыва вызнач. шляхам аддзялення суфікса –ць, -ці, -чы. Яна супадае з асновай прош.часу дзеяслова, якая вызначаецца аддзяленнем суфікса прошлага часу. Аснова цяпер.часу вылуч. шляхам аддзялення асабовых канчатка -уцъ (-юцъ), -ацъ (-яцъ) ад дзеяс. у форме 3-й асобы мн.л. цяпер.часу. Інфініты нязменная форма дзеяслова, што абазначае дзеянне або стан, але не казвае на асобу, лік, час. Інфініты пачат. форма дзеяслова. Для інфінітыва ласцівыя толькі асобныя граматычныя катэгорыі: трыванне, стан (незалежны і залежны); пераходнасць ці непераходнасць Інф.  сказе бывае дзейнікам; выказнікам; дапаненнем; азначэннем; акалічнасцю, часткай выказніка. Пераходныя дзеясловы абазначаюць дзеянне, што непасрэдна пераходзіць на аб'ект, і спалучаюцца з назонікамі вінавальнага склону без прыназоніка (прамы аб'ект), якія выступаюць  сказе прамым дапаненнем. Непераходныя дзеясловы абазначаюць дзеянне, што не накіравана на аб'ект. Стан – граматычная катэгорыя дзеяслова, якая выражае адносіны паміж суб’ектам, дзеяннем і аб’ектам ,выражаючы гэта  формах дзеяслова і  сінтаксіч. канструкцыі. Дз. незал.стану абазначаюць дзеянне, утворанае суб’ектам і накіраванае на аб’ект. Дз.залеж. стану абазн. дзеянне, накіраванае на суб'ект.
·рыванне – гэта граматычная катэгорыя дзеяслова, якая абазначае адносіны дзеяння да яго мяжы, закончанасці. Трыванне ласціва сім дзеясловам. Выдзяляюць два трыванні – законч. і незаконч. Дз. незаконч. трывання абазначаюць працяглае, незакончанае дзеянне, якое не дасягнула мяжы, выніку. Дз. законч. трывання абазн. дзеянне, што дасягнула мяжы, закончылася. 3 катэгорыяй трывання цесна звязаны час дзеяслова. Дз. незаконч. трывання маюць формы цяперашняга, прошлага і будучага складанага часу. Дз. законч. трывання маюць толькі дзве формы часу: прошлага і будучага простага. Дз. незаконч. і законч. трывання утвараюць суадносную трывальную пару. Суадносныя пары трывання твараюцца пры дапамозе розных граматычных сродка: прыставак, суфікса, чаргаванпя  корані, змены месца націску і суплетыных асно. Аднак не се дзеясловы могуць мець абедзве формы трывання. Выдзяляюць так званыя аднатрывальныя дзеясловы, якія маюць форму толькі незаконч.трыв. або форму толькі законч.трыв. Асобныя дз.  адной лексеме сумяшчаюць значэнне законч. і незаконч.трыв. Гэта двухтрывальныя дз. Да іх можна паставіць два пытанні: што рабіць? і што зрабіць? Лад граматычная катэгорыя дзеяслова, якая выражав адносіны дзеяння ці стану да рэчаіснасці. Катэгорыя ладу можа паказваць дзеянне па-рознаму: як рэальнае  часе або нерэальнае пажаданае ці магчымае. Дз.абвеснага ладу сцвярджаюць ці адмаляюць дзеянне, што адбываецца  цяперашнім, прошлым ці будучым часе. Дз.загаднага ладу выражаюць пабуджэнне да дзеяння: Пабуджэнне можа абазначаць загад, патрабаванне, прапанову, заклік, параду, просьбу і адносіцца не толькі да асобы, але і да неадушалёных прадмета. Загадны лад мае 5 форм: 2-й і 3-й асобы адзіночнага ліку, 1-й, 2-й, 3-й асобы множнага ліку. 3 іх найбольш ужывальныя формы 2-й асобы адз. і мн. ліку. Умоны лад абазначае дзеянне як пажаданае, магчымае пры пэных умовах. Дзеясловы монага ладу твараюцца ад дзеясловау прошлага часу пры дапамозе часціцы бы (б). У.Л. мае некалькі значэння: Выражае магчымае дзеянне, ажыццяленне якога залежыць ад іншага дзеяння ці абставін. Выражае дзеянне са значэннем меркавання; Перадае значэнне пажаданасці дзеяння. катэгорыя часу выражае адносіны дзеяння да моманту гутаркі. Час уласцівы толькі дзеясловам абвеснага ладу. дзеясловы маюць формы трох часо: цяперашняга, прошлага, будучага. Катэгорыя часу цеснап звязана з катэгорыяй трывання. Дзеясловы незаконч. трывання маюць формы цяп., прош. і буд. складанага часу, а дзеясловы законч. трывання – формы прош. і будучага простага часу. Формы цяпер. часу твар. ад дзеяслова незаконч. трывання пры дапамозе асабовых канчатка. Формы прош. часу твар. ад асновы інфінітыва шляхам далучэння суфікса -а- (-у-) і канчатка: для мужчынскага роду нулявы, для жаночага -а, для ніякага -а (-о). Дз. буд. часу маюць дзве формы – простую і складаную. Для простай формы характэрны канчаткі, аднолькавыя з формамі цяпер. часу. Складаная форма буд. часу твар. пры далучэнні да неазначальнай формы дапаможнага дзеяслова быць. Катэгорыя асобы выражае адносіны дзеяння да яго тваральніка (суб’екта). Выдзяляюць тры асобы дзеяслова першую, другую, трэцюю; яны маюць адпаведна формы адзіночнага і множнага ліку. Безасабовыя дзеясловы абазначаюць дзеянне ці стан, што твараюцца самі па сабе, без утваральніка дзеяння. Безасабовыя дзеясловы выступаюць выказнікам у безасабовых сказах, у такіх сказах не можа быць дзейніка. Не маюць катэгорыі асобы, не змяняюцца па родах і ліках. Спражэнне – гэта змяненне дзеяслова па асобах і ліках у цяперашнім і будучым часе абвеснага ладу. У залежнасці ад характару асабовых канчатка выдзяляюць два тыпы спражэння дзеяслова першае і другое. Дзеясловы І і II спражэння  цяперашнім і будучым простым часе адрозніваюцца канчаткамі. Тып спражэння зручней за сё вызначаць па канчатках 2-й асобы адзіночнага ліку і 3-й асобы множнага ліку. Дзеясловы I спражэння  2-й асобе адзіночнага ліку маюць канчатак -еш (-эш, -аш), а дз. II спр. канчатак -іш (-ыш). У 3-й асобе мн.л. для дзеяслова I спр.характэрны канчатак -уцъ (-юць), а для дз. II спражэння – канчатак -аць (-яць. рознаспрагал. дз. маюць канчаткі розных тыпа спражэння. Да такіх дзеяслова адносяцца: бегчы, есці, даць і вытворныя ад іх, якія  розных формах маюць канчаткі розных тыпа спражэння.
21. Безасабова-прэдыкатыныя словы (словы катэгорыі стану) – гэта нязменныя словы, якія абазначаюць стан прыроды ці чалавека і  безасабовых сказах выступаюць у ролі выказніка. Іх называюць словамі катэгорыі стану, прэдыкатынымі прыслоямі, прэдыкатывамі. Усе пералічаныя тэрміны з’ял. матываванымі. Так, напрыклад, тэтмін словы катэгорыі стану указвае на тое, што такія лексемы выраж. стан ці змяшчаюць ацэнку. Тэрміны прэдыкат. прысл. і прэдыкатывы казваюць на магчымасць прыслоя выконваць ролю галонага члена сказа – выказніка (прэдыкатыва).Б-п словы могуць спалучацца са звязкай і інфінітывам, кіраваць назонікам або займеннікам. Б-п словы абазначаюць: a)пciхічны і фізічны стан чалавека або жывой істоты б) стан прыроды ці навакольнага асяроддзя, в) меру чаго-небудзь: мала г) мадальную ацэнку чаго-небудзь: можна д) неадкладнасць дзеяння, якое павінна адбыцца: час, пара. Б-п словы не скланяюцца, не спрагаюцца, не змяняюцца па родах і ліках, могуць мець ступені паранання і формы са значэннем ацэнкі і меры, якія твараюцца як і адпаведныя формы прыслоя. Б-п словы твараюцца ад розных часцін мовы: прыслоя, прыметніка, дзеяслова. Пераходзячы  разрад б-п, гэтыя часціны мовы змяняюць сінтаксічную функцыю, таму з'яляюцца амонімамі да тых сло, ад якіх утварыліся. Так, словы весела, добра, спакойна, хороша могуць ужывацца і як прыслоі, і як б-п. Некаторыя словы (нелъга, патрэбна, неабходна) бываюць толькі б-п і не маюць амоніма сярод прыслоя. У безасабовых сказах такія словы выступаюць у ролі выказніка. Словы катэгорыі стану абазначаюць: псіхічны і фізічны стан чалавека або жывой істоты: холадна, цёпла; стан прыроды або навакольнага асяроддзя: светла, ціха; ацэнку якога-небудзь стану або становішча: далёка, блізка; меру чаго-небудзь: многа, мала, мадальную ацэнку чаго-небудзь: можна, немагчыма; ацэнку чаго-небудзь з маральна-этычнага боку: страх, смех; неадкладнасць дзеяння, якое павінна адбыцца: час, пара; зрокавыя і слыхавыя спрыняцці: відаць, чуваць.
11. Словаутварэнне- утварэнне новых слоу з удзельництвам ужо вядомых у мове слоу и словаутваральных сродкау. Утвораныя словы назывю вытворными (смелы-смеласць), асновы, ад яких утвараюцца словы- утваральными (смел-, лес-, дарог-). Спосабы марфемнага словаутварэння: а)суффиксльнае б) прыставачнае (прэфиксальнае) в) прыставачна(прэфиксальна)-суфиксальнаег)бяссуфиксальнае (нульсуфиксальнае). Таксама: постфиксальнае , прыставачна-постфиксальнае, прыставачна-бяссуфикснае Спосабы немарфемнага словаутварэння: а)асноваскладанне б)словаскладанне в)абрэвиацыя (ААН-Арганизацыя абъедыненных нацый) , таксама змешныя спосабы утварэння слоу-а) складана-суфиксальны б) складана бяссуфиксны. Марфолага-синтаксичны спосаб словаутварэння - пераход адной частцины мовы у другую. Лексика-семантычны спосаб – набыцце словам, якое иснавала у мове, новага значэння.

20. Прыслое – самастойная часціна мовы, якая абазначае прымету дзеяння ці стану, прымету якасці або прадмета. Прымету дзеяння ці стану прыслое абазначае тады, калі адносіцца да дзеяслова ці дзеепрыслоя, прымету якасці – калі адносіцца да прым., дзеепрым. ці прыслоя; прымету прадмета – калі адносіцца да назоніка. Яны не скланяюдца і не спрагаюцца, не маюць канчатка, не твараюць форм роду і ліку. Толькі якасныя прыслоі маюць ступені паранання і форму суб'ектынай ацэнкі. У сказе прысл. найчасцей выступаюць у ролі акаліч., калі адносяцца да дзеясл. Паводле значэння прыслоі падзяляюцца на два семантычныя разрады: азначальныя і акалічнасныя. Да азначальных адносяцца якасныя, колькасныя і прыслоі спосабу дзеяння. Якасныя прыслоі абазначаюць якасць дзеяння і твараюцца ад якасных прыметніка, адказваюць на пытанне як? Колькасныя прыслоі абазначаюць колькасць дзеяння, а таксама меру якасці. Адказваюць на пытанні колькі? як многа? Прыслоі спосабу дзеяння паказваюць, як адбывалася дзеянне, і адказваюць на пытанні як? якім чынам? Да акалічнасных аднос. прысл. са значэннем месца, часу, прычыны і мэты. Прысл. месца паказваюць на месца, дзе адбываецца дзеянне і адказваюць на пытанні дзе? куды? Прысл. часу казваюць на час, калі адбываецца дзеянне і адказваюць на нытанні калі? як дога? Прысл. прычыны абазн., чаму, па якой прычыне адбываецца дзеянне, і адк. на пыт. чаму? па якой прычыне? Прысл. мэты паказваюць, для чаго, з якой мэтай адбываецца дзеянне, адк. на пыт. для чаго? з якой мэтай? Якасныя прыслоі, утвораныя ад якасных прыметніка, маюць дзве формы ступеней паранання вышэйшую і найвышэйшую.Ступені паранання прысл. бываюць простыя і складаныя. Простая форма вышэйшай ступені паранання твараецца ад прыслоя пры дапамозе суфікса -ей (-эй, -ай). Складаная форма вышэйшай ступені паран. твар. з дапамогай сло больш, менш, якія далуч. да якасных прысл. Простая форма найвыш. ступ. паран. прысл. утвар. далучэннем прыстакі най- да формы вышэйшай ступені. Складаная форма найв. ступ. паран. твар. пры дапамозе сло найболъш, найменш, якія далучаюцца да прыслоя, а таксама спалучэннем форм вышэйшай ступ. паран. са словамі за сё, за сіх. Якасныя прысл. маюць формы выраж. значэння высокай ці нізкай меры якасці без паранання. Такія формы адначасова перадаюць значэнне ацэнкі і экспрэсінасць. Утвараюцца яны з дапамогай тых жа сродка, што і прым. са знач. меры і ацэнкі якасці: - еньк-; -утк- (-ютк), -ават-): ранавата; -енн- (-энн-). Прыслоі тварыліся і твараюцца ад усіх самаст. часцін мовы. Прыслоі твар. суф.сп. ад прым., наз., дзеясл, прыстав. ад прысл., наз., займ., прыст.-суф. – ад прым., наз., займ., лічэб., постфіксальным ад прысл.: кудысьці. Нязначная колькасць прысл. утвар. шляхам складання зліццём займ. з наз., спалучэннем аднолькавых або блізкіх паводле значэння сло: штодня. Пішуцца разам: 1)прыслоі, утвораныя ад прыслоя пры дапамозе прыставак за-, на-, не-(ня-), ні-, а таксама постфікса –сьці. 2)прыслоі, утвораныя ад кароткіх і поных прым. 3)прысл., утвораныя ад лічэб. 4)прыс., утвор. ад займ. прыстав. сп.: зусі; 6)складаныя прысл., першай часткай якіх з'ял. займ. што. Разам піш. прысл. таксама, тамсама, гэтаксама, мімаволі. Праз злучок: 1)прыслоі з прыстакай па-, утвораныя ад дав.склону якасных і адносных прыметніка і прыналеж. займ. 2)складаныя прыслоі, у якіх патараюцца аднолькавыя або блізкія словы. 4)прыслоі з прыстакай абы- і постфіксам небудзь.
1. Белар. нац. мова – сродак зносін белар. нацыі, мова белар. народа, найкаштонейшы скарб яго, які непадзельна звязаны з духонай сутнасцю беларуса. Нацыянал. мова – гэта адметная рыса любой нацыі. Без нац. мовы нацыя існаваць не можа. Нацыянал. мова белар. народа складаецца з літаратурнай і дыялектнай мовы. Дыялектная мова – мова народа, якая выступае  выглядзе мясцовых гаворак. Група гаворак, блiзкiх па сваiх асаблiвацях i пашыраных на пэунай тэрыторыi, называецца дыялектам. На тэрыторыi Беларусi есць два дыялекты: пауночна-усходнi i пауднева-заходнi. Пауночна-усх. дыялект - гэта гаворкi Вiцебскай, большай часткi Магiлеускай, пауночных раенау Мiнскай вобласцi. Пауднева-заходнi - гэта гаворкi паудневых раенау Мiнскай вобласцi, большай часткi Гродзенскай i Гомельскай абласцей, Брэсцкай вобласцi. Літарат. мова – гэта нармаваная, апрацаваная майстрамі слова мова, абавязковая для сіх члена грамадства  афіцыйных зносінах. На літар. мове ствараецца мастацкая літаратура, друкуюцца газеты, часопісы. Літ. мова мае лексічныя, граматычныя, арфаграфіч. і арфаэпіч. нормы. Лекс. нормы патрабуюць правільнага жывання сло і выраза ва ласцівых ім значэннях, абмяжоваюць выкарыстанне гэтых моных сродка у адпаведнасці з выбраным стылем. Грам. нормы вызнач.ужыванне форм слова, спалучэнняу сло у словазлуч, сказах. Арфаграф.нормы патрабуюць перадачы вуснай мовы на пісьме у адпапед. з пэунымі правіламі. Арфаіпічныя нормы патраб. аднастайнага вымаулення гал. і зычн. гука, іх спалучэння  словах, правільнай пастановкі націску. этапы развіцця: 6-7 ст – распад мовы-асновы, выдзяленне трох тгрупп славянкіх плямен: усходніх, заходніх і падневых славян, 7-9 ст.- фарміраване мовы славянскіх народнасцей, 10 ст. – праняцце хрысціанства, а з ім прышла пісьменнасць (“Аповесць мінулых часо”), 11ст- пашырэнне пісьменнасці сярод старажытнага насельніцтва (Тураускае евангелле), 14-16ст.- старабеларуская мова (на аснове спадчыны усходнеславянскай мовы і гаворах былых пляменау дрыгавічоую, радзімічау), дзяржауная мова ВКЛ, выкарыстанне мовы у шырокіх сферах грамацтва, дасягненне найвысшага развіцця (Статут ВКЛ, Вісліцкі Статут і інш.) 16-17 ст – залаты век беларукскай мовы , канец 18 ст. – афіцыйная мова на Беларусі – руссвкая мова. Новая белар. літаратурная- пісьмовая мова знікла як мова мастацкай літаратуры. На пачатку 20ст. была знята забарона друкаваць на бел.мове, узніклі беларускія выдавецтвы.
3. Арфаэпія сукупнасць правіл узорнага вымалення гука і іх спалучэння у літаратурнай мове. Абслуговае се сферы практычнай дзейнасці людзей. Вымаленне галосных гука залежыць ад месца націску. Пад націскам усе галосныя вымаляюцца выразна.Не пад націскам галосныя гучаць карацей за націскныя, некаторыя могуць чаргавацца, але се яны вымаляюцца таксама даволі выразна; скарачэнне іх да непазнавальнасці. Адпаведна закону акання галосныя [о], [э], калі з іх сыходзіць націск, вымаляюцца пасля цвёрдых зычных як выразны гук [а], крыху карацейшы за націскны: мост масты. Згодна з законам якання галосныя [о], [э] пасля мяккіх зычных вымаляюцца як [а] толькі  першым складзе перад націскам: [в'о]дры [в'а]дро. У лічэбніках дзевяты, дзесяты, семнаццаць, васемнаццаць у першым складзе перад націскам вымаляецца гук [э]. Падпарадковаюцца закону якання часціца не і прыназонік без.Вымаленне галосных [i], [ы], [у] залежыць ад становішча  слове. Пасля галоснага, а таксама пасля зычнага пры раздзельным вымаленні да гука [i] далучаецца [й]: вераб[и\]. У пачатку слова, калі папярэдняе слова канчаецца на галосны, замест [і] можа вымаляцца [й] або [йі]: дарога на [йі]вацэвічы. Пасля цвёрдых зычных (апрача [г], [к], [х]) на стыку прыстакі і кораня, частак складаных сло або двух самастойных сло пры іх злітным вымаленні замест [I] гучыць [ы]: ад[ы]менны. Ненаціскны галосны [у] пасля галоснага перад зычным у вымаленні засёды замяняецца на []. Беларускаму вымаленню характэрны працяжныя, а не выбухныя гукі [г], [г'], цвёрды [ч], мяккі [ц'], складаныя гукі [дз], [дз'], [дж], губна-губны [], падожаныя зычныя [дз'], [з'. Не ласцівы беларускай арфаэпіі такія тыповыя для рускай мовы гукі, як мяккія [р'], К], [т'], [д'], [й'], [ж']. Свісцячыя зычныя перад мяккімі абавязкова памякчаюцца. Губныя [б], [п], [м], [ф] перад мяккімі і на канцы сло вымаляюцца цвёрда.Свісцячыя перад шыпячымі гучаць як шыпячыя, а шыпячыя перад свісцячымі як свісцячыя: [ш]шытак. Гукі [д], [т] перад [ч] вымаляюцца, як [ч], а перад [ц] як [ц]: лё[ч]чык. Вылучаюцца тры асноныя прычыны адхілення ад арфаэпічных норм: уплы мясцовых гаворак, уплы рускай мовы, уплы арфаграфіі, напісання сло.
7. Функцыянальны стыль разнавіднасць мовы, якая абслуговае пэную сферу чалавечай дзейнасці: навуку, мастацтва, палітыку, дзелавыя і пасядзённыя зносіны. Функцыянальныя стылі характарызуюцца формай (вусная, пісьмовая, дыялагічная, маналагічная), мэтай (паведамленне, просьба, загад) і мовамі зносін. Вылучаюць наступныя стылі: афіцыйна-дзелавы, навуковы, публіцыстычны, мастацкі і гутарковы. Усе моныя стылі, акрамя гутарковага, кніжныя. Гутарковы з'яляецца стылем вуснай мовы. Стылістычныя разрады лексікі. Усе словы сучаснай беларускай мовы падзяляюцца паводле стылістычнай характарыстыкі на нейтральный і стылістычна абмежаваныя. Пераважаюць нейтральныя словы, ім уласціва намінатыная функцыя, яны толькі называюць прадметы, паняцці і з'явы, не ацэньваючы іх. Нейтральныя словы  слоніках спецыяльнымі паметамі не адзначаюцца. Стылістычна абмежав. словы такія, што не толькі называюць прадметы, з'явы, падзеі, але адначасова выражаюць дадатковыя эмацыянальна-экспрэсіныя адценні. Выкарыстанне стылістычна афарбаваных сло звычайна абмяжоваецца пэным стылем мовы, і  слоніках яны адзначаюцца спецыяльнымі стылістычнымі паметамі. 3 ліку стылістычна афарбаваных вылучаюцца словы гутарковыя і кніжныя. Гутарковыя словы жываюцца пераважна  вуснай і пісьмовай гутарковай мове. Гутарковымі лічацца дыялектныя словы, уласцівыя мове пэнай тэрыторыі і адлюстраваныя  мове мастацкіх твора. Кніжныя словы жываюцца пераважна  пісьмовай навуковай ці публіцыстычнай мове. Многія кніжныя словы запазычаныя.
8. Лексікаграфія раздзел мовазнаства, у якім вывучаецца тэорыя і практыка складання слоніка. Задачамі лексікаграфіі з'яляюцца вызначэнне тыпа слоніка і будовы слонікавых артыкула, распрацока памет і прыёма тлумачэння значэння слова, размежаванне  слоніках амоніма. Слонік - гэта кніга, у якой фіксуюцца словы, пададзеныя  алфавітным парадку; да сло даюцца тыя ці іышыя тумачэнні або пераклад на іншую мову. У слоніках бел. мовы сістэматызуецца і апісваецца беларуская лексіка. Вылучаюцца дзве групы беларускіх слоніка энцыклапедычныя і лінгвістычныя. Энцыклапедычныя слонікі падаюць кароткія звесткі па сіх ці асобных галінах навукі і тэхнікі, літаратуры, мастацтва і інш. Яны тлумачаць не словы, а самі паняцці, прадметы, з'явы, падзеі, расказваюць аб гістарычных асобах, выдатных дзеячах навукі, культуры. Лінгвістычныя слонікі тлумачаць значэнне слова, вызначаюць яго жыванне, паходжанне, напісанне, вьшаленне, утварэнне, даюць яго граматычную і стылістычную характарыстыку. Яны бываюць аднамоныя, двухмоныя і шматмоныя. Будова слонікавага артыкула наступная: загаловачнае слова з абазначэннем націску, далей ідзе граматычная і стылістычная памета, раскрыццё сэнсу слова, пасля кароткія словазлучэнні ці сказы. У канцы слонікавага артыкула змяшчаюцца фразеалагізмы і тэрміналагічныя словазлуч. Арфаграфічныя слонікі вызначаюць правільнае напісанне сло, садзейнічаюць замацаванню  пісьмовай практыцы асноных норма беларускага правапісу, павышэнню культуры мовы. Арфаграфічныя слонікі адлюстроваюць літаратурнае вымаленне сло і іх форма.
6. Лексіка сукупнасць сло пэнай мовы. Раздзел мовазнаства, які вывучае слонікавы склад мовы лексіку, называецца лексікалогіяй. Лексічнае багацце кожнай мовы адлюстроваецца слонікамі. Слова галоная адзінка мовы, якая называе прадметы, якасці, уласцівасці або паказвае на адносіны паміж імі. Асноная функцыя слова намінатыная называць канкрэтныя прадметы, адцягненыя паняцці, дзеянні, стан, якасці. Лексічнае значэнне слова - яго сэнсавае, семантычнае напаненне, якое гістарычна замацавалася за пэным гукавым комплексам і з'яляецца адлюстраваннем аб'ектынай рэальнасці. Лексічнае значэнне складае змест слова, яго нутраную, або рэчаную, сутнасць. Адназначнымі лічацца тыя словы, якія маюць толькі адно лексічнае значанне. Адназначнасць - адно з асноных патрабавання да тэрміна. Словы, якія маюць па некалькі лексічных значэння, лічацца мнагазначнымі, а сама гэтая з'ява называецца мнагазначнасцю або полісеміяй. Амонімы. Понае гукавое супадзенне розных паводле значэння сло называецца аманіміяй, а самі словы амонімамі. Амонімы знікаюць у выніку гукавога супадзення этымалагічна розных сло: а) спрадвечна беларускіх і запазычаных.б) запазычаных з розных мо. в) запазычаных з адной i той жа мовы.У лексікаграфічных даведніках амонімы падаюцца асобнымі слонікдвымі артыкуламі, нумаруюцца справа версе арабскзмі лічбамі, забяспечваюцца адпаведнымі тлумачэннямі і ілюстрацыйным матэрыялам. Амонімы падзяляюцца на лексічныя, марфалагічныя, фанетычныя і графічныя. Лексічныя амонімы належаць да адной і той часціны мовы і супадаюць паводле гучання і напісання ва сіх уласцівых ім граматычных формах або толькі  асобных, і  сувязі з гэтымі асаблівасцямі маюць дзве разнавіднасці. Поныя лексічныя амонімы супадаюць ва сіх граматычных формах. Няпоныя амонімы супадаюць толькі  некаторых граматычных формах. Марфалагічныя амонімы, або амаформы маюць аднолькавае гучанне і напісанне  адной або некалькіх формах той самай або разных часцін мовы. Амаформы знікаюць у сувязі з пераходам сло з адной часціны мовы  другую. Фанетычныя амонімы, або амафоны -словы, якія аднолькава гучаць, але па-рознаму пішуцца.Да амафона адносяцца сугучныя агульныя і ласныя назонікі. Графічныя амонімы, або амографы розныя паводле значэння словы, якія аднолькава пішуцца, але маюць розны націск і не супадаюць у вымаленні. Паронімы. Аднакарэнныя словы, якія маюць знешняе гукавоё падабенства, але не тосныя па марфемнай будове і розныя па лексічных значэннях, называюцца паронімамі. Паронімы словы адной часціны мовы, якія маюць аднолькавыя граматычныя прыметы і суадносяцца паміж сабою па структуры. Паранімічныя адносіны найбольш часта назіраюцца паміж назонікамі, прыметнікамі, радзей паміж дзеясловамі. Кожны паронім ужываецца  пэнай монай сітуацыі, характарызуецца семантычнай самастойнасцю і можа мець свае сінонімы і антонімы. Сінонімы. Словы пэнай часціны мовы, якія абазначаюць тое самае паняцце, маюць аднолькавыя ці падобныя значэнні, але адрозніваюцца гучаннем, адценнямі значэння, спалучальнасцю з іншымі словамі або стылістычным выкарыстаннем, называюцца сінонімамі. Антонімы. Словы адной часціны мовы, якія абазначаюць супрацьлеглыя паняцці, называюцца антонімамі . Суадноснасць антоніма выяляецца  цеснай сувязі іх значэння, якія адносяцца да адной і той тэматычнай групы. Антанімічнымі могуць быць як рознакаранёвыя, так і словы з адным і тым жа коранем, якім супрацьлеглае значэнне надаюць прыстакі. Лексіка бел. мовы паводле паходжання Беларуская лексіка сілкуецца з двух асноных крыніц: сваей асабістай прыроджанай беларускай і замежнай. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечні беларускія і запазычаныя.Спрадвечна беларускія словы не з'яляюцца аднароднымі. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай монай крыніцы і прыдатны або сім, або большасці славянскіх мо. Трэція беларускія словы з'яляюцца агульнымі для сіх усходніх славян.Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ласнага набытку нашага народа, не жываецца нават у блізкароднасных мовах.Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе знікнення характарызуюцца  прыведзеным парадку іх пералічэння. Лексіка бел. мовы паводле сферы ужывання Увесь слонікавы склад беларускай мовы можа быць падзелены на дзве часткі: агульнажывальная лексіка і лексіка абмежаванага выкарыстання. Першая частка ключае  сябе тыя словы, што прымяняюцца носьбітамі мовы незалежна ад іх прафесіі, месца працы і жыхарства, ад сацыяльнага палажэння, ад полу, ад стылю малення і некаторых іншых фактара. Другая частка ключае словы, звязаныя з прафесійнай дзейнасцю людзей , з месцам жыхарства, з прыналежнасцю да абмежаваных сацыяльных груп.Агульнажывальная лексіка складае ядро, з'яляецца сарцавінай слонікавага складу беларускай літаратурнай мовы, выражае найбольш значныя і жыццёва неабходныя думкі людзей. Да актынай лексікі аднос. усе сучасныя прывычныя і ужывальныя словы, якія не маюць ні адцення старэласці, ні адцення навізны. Да пасінай лекс. аднос. рэдкажывальныя, зразумелыя, але непрывычныя з-за сваёй устарэласці ці навізны словы: павет, прэзентацыя.
9. Фразеалагізмы устойлівыя гатовыя спалучэнні сло з адзіным, цэласным значэннем. Навука пра стойлівыя спалучэнні сло называецца фразеалогіяй. Фразеалогіяй называюць сукупнасць фразеалагізма.Фразеалагізм своеасаблівая моная адзінка. Сваім значэннем ён падобны да слова: хоць складаецца не менш як з двух сло, але выражае адно паняцце, значэнне вынікае з усяго стойлівага звароту, сэнсава ён непадзельны. Знешне, паводле сваей структуры, фразеалагізм падобны да словазлучэння, але адрозніваецца тым, што  ім словы страчваюць самастойнае лексічнае значэнне.Сэнс фразеалагізма не сума значэння кампанента, як у свабодным словазлучэнні, а зусім іншы. Фр. не ствараюцца  час размовы, пісьма, гэта гатовыя адзінкі з вядомым, гатовым значэннем. Большасць фразеалагізма мае адно значэнне, але ёсць і такія, што маюць два, тры значэнні і больш, г. зн. з'яляюцца мнагазначнымі. Фразеалагіч. зрашчэнні – гэта такія цэласныя, семантычна непадзельныя фразеалагіч. адзінкі, сэнс якіх не выводзіцца з сумы значэння састаных кампанента. Для іх характ. поная страта першапачатковага знач. сло, кампаненты  іх зліліся  адно сэнсавае цэлае: даць маху (уцячы). Фразеал. адзінствы – гэта такія семантычна непадзельныя адзінкі, сэнс якіх часткова матываваны значэннем састаных кампанента, асаблівасцю з’ял. аманімічнасць іх са свабоднымі словазлуч.: апусціць рукі.
10. Марфеміка – раздзел мовазнаства, у якім вывуч. марфемы, іх тыпы, прынцыпы выдзялення. Марфема - гэта прыстыука, корань, суффикс, канчатак, злучасльныя галосныя, постфикс. Марфема- найменшая структурная частка словаякая мае пэунае уласнае значэнне. Кожная з марфем выконвае адпаведную функцыю. М. Могуць выступаць у розных фанетычных варыантах, якия абумоулены гтстрычными и пазицыйными чаргваннями (снегавы-снежны-сняги-сняжок). Аснова – нязменная частка слова , якая выражае яго лексичнае значэнне . вылучаецц аснова шляхм аддзялення каечатка. Асновы бываюць не тольки простыя и складаныя, але маюць не адзин корань. Асновы, якия склад. Тольки з корня – невытворныя, асновы, у складзе якиз и иншыя марфемы (прыстауки, суффиксы) – вытворныя. Канчатак – адзиная зменная чстка слова, якая служыць для выражэння граматычнага значэння слва. К. складаюцца з днаго або некальки гукау, або не мець гукавога выражэння (нулявы кнчатак). К. служыць для сувязи слоу у словазлучэнни и сказе. Словы з канчатками – зменные, без каечаткай - нязменныя. Корань – носьбит аснаунога элемента лексичнага значэння слова, абавязковая марфема, якая выраж. агул. лекс.знач. роднасных сло. Афіксальные марфемы – службовыя марфемы, якія з’ял. неабавязковымі для кожнага слова і выраж. дадатковае значэнне – словатваральнае або форматварал. Прыстака – афікс, які знаход.  складзе простай асновы перад коранем. Суф. – афікс, які знаход. у складзе простай асновы пасля кораня. Постфікс – афікс, які знаход. у слове пасля канчатка. Інтэрфікс – афікс, які жываецца паміж дзвюма простымі асновамі  складанай. Словатвар. афіксы утвараюць словы з новым лекс. знач. Формаутварал. – служаць для тварэння форм слова, якія заховаюць тоеснасць лексіч. знач.


2. Фанетыка – раздзел мовазнаства, у якім вывучаюцца спосабы тварэння гукаю мовы, іх акустычныя ласцівасці, інтанацыя, націск, пазіцыйныя і камбінаторныя змены, асаблівасці члянення гукавой плыні на маленчыя адзінкі. Гук – гэта найменшы членараздзельны элемент вуснай мовы, утвораны органамі малення за адну артыкуляцыю. Гукі самі па сабе значэння не маюць і паняцця не абазначаюць, але ствараюць знешнюю фізічную абалонку гукавога комплексу, якім з’ял. слова. Паводле артыкуляцыйных, акустычных і функцыянальных асаблівасцей усе гукі бел. мовы падзял. на галосныя і зычныя. Гукі мовы, якія служаць сродкам адрознення сло, назыв. фанемамі. Каб паказаць нятоеснасць фанем і гука, іх абазнач. рознымі дужкамі: гукі[], а фанмы<>.У моцнай пазіцыі гукі адпавядаюць фанемам. У бел. мове 39 зычных гука, яны складаюцца з шуму або голасу і шуму, што знікае  час вымалення  выніку сутыкнення струменю выдыханага паветра з перашкодай у поласці рота. Яны класіфік. паводле: 1)удзелу голасу і шуму (санорныя і шумныя) 2)цвёрдасці і мяккасці 3)спосабу утварэння (змычныя, шчылівыя, змычна-шчылівыя, змычна-праходныя, дрыжачы) 4) месца утварэння (губныя, язычныя). Гукі, якія вымаляюцца толькі пры дзеле голасу, назыв. галоснымі. У бел. мове іх 6. Класіфікацыя гал. гука заснавана на іх артыкуляцыі, паводле дзелу пры іх вымаленні губ і языка. Паводле дзелу  вымаленні губ гал. бываюць лабіялізаваныя, або губныя: о,у, нелабіял.: а,э,і,ы. Паводле ступені пад’ёму языка вылуч. галосныя верхняга пад’ёму(і, ы,у), ніжняга, сярэдняга. Паводле перамяшчэння языка па гарызанталі гал. падзял. на гал. пярэдняга рада, сярэдняга, задняга. Чаргаванне – змена гука адной марфемы  розных формах слова або  аднакарэнных словах. Пазіц. чарг. галосных адбываюцца  залежнасці ад месца гука  слове і адлюстроваюць фанетычныя нормы сучаснай мовы. Гістар. чарг. гал. – гэта вынік змен у фанетычнай сістэме мовы  мінулыя часы, яны не абумолены фанетычнай пазіцыяй гука  слове. Пазіц. чврг. зычных адбываюцца пад уплывам суседніх зычных гука у сярэдзіне слова або залеж. ад становішча зычных у канцы слова. Гістар. чарг. зычных не абумолены фанетычнай пазіцыяй гука  слове, а з’ял. вынікам змен, якія адбыліся  мінулым. Змены гука. Змена гал. о,э не пад нац. пасля цв. зычных на а, назыв. аканнем. Змена гал. о,э у перш. складзе перад нац. на а пасля мяккіх зычных назыв. яканнем. Асіміляцыя – гэта фанетычны працэс прыпадабнення аднаго гука да другога. (асім. на глухасці, мяккасці) Дысіміляцыя – змена аднаго з двух аднолькавых або падобных гука іншым, менш падобныым па вымаленні. Падажэнне зыч. узнікла  выніку страты рэдукаваных, асіміляцыйнага зычнага й і прыпадабн. яго да наступнага зычнага  становішчы паміж галоснымі. Падваенне зычных адбыв. на стыку марфем(частак слова). Для бел.мовы характ. прыстаны гук в,які паяляецца перад каранёвымі лабіялізав. гал.о,у. Прыст. гал. з’ял. гукі і, а, якія узнік. у пачатку слова перад спалуч. санорных л,м,р з інш. зычнымі. Склад – гэта найкарацейшая адзінка монай плыні, якая твар з гал. гука або спалучэння гал. і зыч. гукамі. Склад, які пачынаецца з зычнага – прыкрыты, з галоснага – непрыкрыты.Вызначэнне межа паміж складамі  слове і на стыках сло назыв. складападзелам. 1)адзін зыч. гук, які знаход. паміж гал., засёды аднос. да наступ. склада. 2) калі паміж гал. знаход. спалучэнне шумных зычных або спалучэнне шумных зыч. з санорнымі, усё спалуч. аднос. да наступнага склада. 3)зыч й, засёды аднос. да папярэдняга склада. Больш гучнае і працяжнае вымаленне аднаго са складо назыв. націскам, а сам склад націскным. У бел.мове націск дынамічны, бо пры вымаленні націскных складо органа монага апарату знаход.  большым мускульным напружанні, чым пры вымаленні ненаціскных складо. Інтанацыя – сукупнасць фанетычных сродка, якія служаць для афармлення фразы і асобных яе частак як адзінага цэлага, тым самым забяспеч. рытмічна- мелададычны малюнак вуснага малення, больш дакладна перадаюць думкі і пачуцці асобы  час выказвання. Фанет. транск. – спецыяльны спосаб запісу, які дакладна перадае вымаленне. гук павінен абазнач. асобным значком. Аснову транскрыпцыі складае алфавіт, выкарыст. дадатковыя знакі, затранскрыбір. спалучэнні гука, словы, тэксты бяруцца  квадратныя дужкі, службовыя словы вымаляюцца злітна з самаст. словамі і твар. з імі адно фанетычнае слова.
36. Аднасастанымі называюцца сказы з адным галоным членам які сумяшчае  сабе значэнне лагічнага суб'екта і прэдыката: Без навукіцяжка жыць гэтым трудным векам . Аднасастаныя сказы могуць быць развітымі і неразвітымі  залежнасці ад таго, паясняецца галоны член дадатковымі словамі ці не. Пэна асабовымі называюцца аднасастаныя сказы, галоны член якіх выражаны дзеясловам у асабовай форме, што казвае на пэную дзеючую асобу. Галоны член пэна-асабовых сказа можа быць выражаны наступнымі дзеяслонымі формамі: 1-ай асобы адз. і мн. ліку цяп. і буд. часу абвеснага ладу: Смела кажу:мала дзе знойдзеце вы такія прыгожыя рэчкі 2-ой асобы адз. і мн. ліку цяп. і буд. часу абвеснага ладу: Як хочаце, так і рабіце» 2-ой асобы адз. і мн. ліку загаднага ладу: красой гаё любуйся. Няпэна-асабовымі- аднасастаныя сказы, галоны член якіх выражаны дзеясловам 3-яй асобы мн. ліку цяп., буд. ці пр. часу і казвае на дзеянне, якое выконваюць няпэныя асобы. Абагульнена асабовымі называюцца аднасастаныя сказы, галоны член якіх выражаны дзеясловам 2-ой асобы адз. ліку цяп. ці буд. часу і абазначае дзеянне, якое  аднолькавай меры адносіцца ці можа адносіцца да любой асобы: Калі жывеш догі час на адным месцы, неяк і не заважаеш, як многа розных рэча завялося  тваім доме Безасабовымі аднасастаныя сказы, галоны член якіх абазначае дзеянне ці стан незалежна ад вытворцы дзеяння ці носьбіта прыметы: Гэтаму чалавеку выпала  жыцці многа папрацаваць і многа зазнаць сярод якіх выдзяляюцца як асноныя:безасабовыя сказы дзеяслонага тыпу: Надзьмула гурбы снегу;безасабовыя сказы прыслонага тыпу: У пакоі душна; безасабовыя сказы іменнага тыпу: Яму не да свята; Інфінітынымі назыв. аднасастаныя сказы, галоны член якіх выражаны незалежным інфінітывам. Агульным значэннем інфінітыных сказа з'яляецца казанне на дзеянне, якое адбудзецца  будучым: Не злічыць у небе ясных зорак, не злічыць у сэрцы светлых дум. У інфінітыных сказах назыв. дзеянне, якое трэба ажыццявіць пэнай, няпэнай ці абагульненай асобе, а  безасабовых дзеянне абстрагавана ад актынага дзеяча. . Намінатынымі назыв. аднасастаныя сказы, якія сцвярджаюць наянасць, існаванне прадмета, з'я; галоны член іх выражаны назонікам у назоным склоне: Сіняе неба і яснае сонца. Асноным значэннем намінатыных сказа з'яляецца сцвярджэнне наянасці прадмета ці з'я. Намінатыныя сказы могуць быць апавядальныя і клічныя, неразвітымі і развітымі. Вакатынымі назыв. сказы, адзіны член якіх, выражаны звароткам. вымаляецца з інтанацыяй папроку, спачування і пад., тым самым даючы пэную ацэнку: «Надзя!» – мімаволі вырвалася  мяне Генітыныя-аднасастаныя сказы, адзіны член якіх выражаны назонікам у форме роднага склону, Генітыныя сказы не толькі перадаюць значэнне наянасці, існавання прадмета ці з'явы, але і характарызуюць іх паводле колькасці або меры: Ягад! Хоць касой касі. Канстр-цыі да намінат. сказау- гэта такія канструкцыі, якія або не заключаюць у сабе значэння быцця, існавання і не здольны да самаст.функцыяніравання, або з'яляюцца няпонымі двухсастанымі сказамі.Да намінатыных сказа не адносяцца: Назвы кніг, устано; Назвы асоб па імені, прозвішчу, пасадзе, спецыяльнасці. Канстр., якія сведчаць аб наянасці  каго-небудзь пэных прадмета; Канструкцыі, якія заключаюць характарыстыку таго, што было  папярэднім сказе ці ясна з кантэксту;Сказы, якія называюць характэрную прымету таго, аб чым гаварылася раней; Сказы, якія казваюць на прычыну таго, аб чым гаворыцца  папярэдніх сказах; Словы і словазлучэнні, якія выражаюць прывітанне.
37. Нерасчлёняныя сказы (словы-сказы) не выражаюць сінтаксічных адносін і, значыць, не маюць ні галоных, ні даданых члена сказа; яны не могуць быць развіты інш. Словамі,але выр-ць адносна закончаную думку. Словы-сказы цесна звязаны з кантэкстам; яны засёды знаходзяцца  саставе групы самастойных сказа. Словы-сказы не называюць з'я рэчаіснасці, а выражаюць мадальна-экспрэсіныя адносіны: сцвярджэнне, адмаленне, запытанне, пабуджэнне, эмацыянальную ацэнку. Найбольш ужывальныя  ролі нерасчлянёных сказа наступныя катэгорыі сло і спалучэння сло: выклічнікі (эй, эге); часціцы (так, ну, хіба); мадальныя словы (вядома, безумона); фразеалагічныя спалучэнні (Нічога падобнага!). Тыпы: На аснове марфалагічнай прыметы выдзяляюцца: словы-сказы, выражаныя часціцамі; мадальныя словы-сказы; выклічнікавыя словы-сказы. Паводле значэння і функцыі  мове вылучаюцца: эмацыянальна-ацэначныя, сцвярджальныя, адмоныя, пабуджальныя, пытальныя словы-сказы. Няпоныя сказы гзта сказы з незамешчанымі пазіцыямі члена сказа, неабходнасць якіх абумолена інфарматынай семантыкай і сувяззю з тымі членамі сказа, якія  ім ёсць.Агульнай асаблівасцю граматычнага саставу няпоных сказа з'яляецца тое, што  іх заховаюцца, як правіла, тыя члены сказа, якія ваходзяць у рэму выказвання, і, наадварот, звычайна апускаюцца (понасцю ці часткова) тыя, якія выражаюць тэму.Усе няпоныя сказы характарызуюцца і тым, што  іх аказваюцца незавершанымі. У аснове класіфікацыі няпоных сказа ляжаць наступныя фактары: сфера жывання (вусная ці пісьмовая мова); характар зносін (маналог ці дыялог); узаемасувязь сказа з кантэкстам. У залежнасці ад сферы жывання няпоныя сказы дзеляцца на кантэкстуальныя (адсутнічае слова ці некалькі сло) і сітуацыйныя(непаната якіх абумоліваецца пераважна абстанокай малення і сітуацыяй у цэлым).У залежнасці ад характару зносін (маналог ці дыялог) адрозніваюцца няпоныя дыялагічныя і маналагічныя.
5. Арфаграфія – 1)раздзел мовазнаства, які вывучае і распрацовае правіоы аднастайнай перадачы вуснай мовы на пісьме 2)гістарычна складзеная сістэма правіл, што патраб. агульна прынятага для сіх носьбіта мовы, унармаванага напісання сло і іх марфем. Прынцып – пэная заканамернасць, якая звязана з нацыянал. спецыфікай мовы і на аснове якой аб’ядн. у группы канкрэтныя правілы напісання. Фанетычны пр. – прынцып, згодна з якім напісанне літар супадае з іх літарат. вымаленнем. Марфалагічны пр. – прынцып, пры якім незалежна ад вымалення нязменна заховаецца графічнае адзінства марфемы. Традыцыйны пр.- пр., пры якім заховаецца напісанне, замацаванае традыцыяй, і гэтае напісанне не адпавядае сучаснаму гукавому і марфемнаму складу слова. Дыферэнцыйны пр. выкарыстоваецца для адрознення сло і іх форм, якія супадаюць з вымаленнем. Напісанне о, э, а: літары о і э пішуцца пад націскам у пачатку, у сярэдзіне і канцы слова пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных, у ненаціскной пазіцыі змяняюцца на а. Літара а пішацца пад націскам і не пад націскам. Напісанне е, ё, я на пісьме перадаецца пазіцыйнае чаргаванне фанем <о>, <э> з <а> у першым складзе перад націскам пасля мяккіх зычных.Літара ё пішацца толькі пад націскам у пачатку, сярэдзіне і канцы слова пасля мяккіх зычных. Літара е пішацца пад націскам у пачатку, сярэдзіне і канцы слова пасля мяккіх зычных, а таксама  любым ненаціскным складзе, акрамя першага пераднаціскнога. У першым складзе перад націскам замест е, ё пішацца літара я. Літара я пішацца, такім чынам, у першым складзе перад націскам. Напісанне галосных у складаных словах залежыць ад месца націску  другой аснове. Калі націск прыпадае на першы склад у другой аснове складанага слова, то галосныя  першай і другой асновах пішуцца  залежнасці ад гэтага націску: палітэхнікум. Калі націск прыпадае не на першы склад у другой аснове складанага слова, а на другі, трэці і г. д., то  першай аснове знікае свой уласны націск і галосныя  першай аснове пішуцца  залежнасці ад свайго ласнага націску:зернесушылка. Напісанне зычных б, д у канцы прыставак пішуцца нязменна як перад санорнымі, звонкімі так і перад глухімі: абвезці.Напісанне зычных з, с у канцы прыставак перад санорнымі і звонкімі зычнымі шшацца з: змайстравацъ, а перад глухімі – с. Літары д iтпішуцца  пачатку і сярэдзіне сло перад галосныэдм а, о, у, ы, э, перад цвёрдымі і зацвярдзелымі зычнымі і ѕ канцы сло. Пішуцца разам: складанаскарочаныя словы; словы з прыстакамі (уключаючы каранёвыя марфемы з функцыяй прыстакі: звыш, пасля, анты, архі, пседа, інфра, пост, па і інш.); складаныя словы (назонікі, прыметнікі, прыслоі), першай часткай якіх з'яляецца лічэбнік, напісаны літарамі. Пішуцца праз злучок (дэфіс):спалучэнні двух аднолькавых сло, якія патараюцца з мэтай узмацнення іх лексічнага значэння; спалучэнні сло, вытворных ад адной і той жа асновы, але з рознымі марфемамі (прыстакамі, суфіксамі, канчаткамі); Мяккі знак пішацца:на канцы слова: дзень, скакаць;у сярэдзіне слова перад цвёрдым зычным;пасля мяккага [л’] перад любым зычным.Мяккі знак пішацца:пасля мяккага н перад суфіксам -к-: вішня – вішанька; пасля мяккага н перад суфіксам -чык, калі слова без гэтага суфікса канчаецца мяккім знакам. Правапіс апострафа:1) у сярэдзіне слоу пасля цв. зыч. : надвор’е2) пасля прыставак на зыч.:аб’езд3) у складаных словах,дзе 1-ая ч. пачын. словамі ДВУХ,ТРОХ,ЧАТЫРОХ. З вялікай літары пішуцца імёны, прозвішчы, пседанімы, мянушкі, геаграфічныя і астранамічныя назвы, назвы кніг, газет, часопіса, прадпрыемства і інш.З вялікай літары пішуцца прыметнікі, утвораныя з дапамогай суфікса -ев- (-ёв-, -ё-), -ов- (-ав-, -а-), -ін- (-ын-) ад уласных імён людзей і клічак жывёл: Віктаравы рэчы.З вялікай літары пішуцца прыметнікі, утвораныя з дапамогай суфікса -аск-, -еск-, -інск-, калі яны ваходзяць у склад назва, роных па сэнсу назвам са словамі “імя”, “памяці”.
35. Сінтаксічным называецца чляненне сказа на члены сказа. Паняцце сінтаксічнай будовы звязана з граматычнай структурай: выдзяляецца структурнае ядро сказа – дзейнік і выказнік і члены, якія іх развіваюць. Сінтаксічнае чляненне характарызуе сказ толькі з аднаго боку – канструктына-сінтаксічнага, безадносна да камунікатынай нагрузкі, якую выконвае сказ. Актуальнае чляненне сказа – гэта чляненне сказа на тое, што  ім пры пэным камунікатыным заданні з’яляецца зыходным пунктам выказвання, лічыцца вядомым, – тэму (аснову) і на тое, што пра гэту тэму паведамляецца, – рэму (ядро). Рэма з’яляецца камунікатыным цэнтрам сказа і выдзяляецца лагічным націскам. Так, у сказе Мой сын добра вучыцца  школе выдзяляецца тэма Мой сын і рэма добра вучыцца  школе. Сказы, у якіх ёсць тэма і рэма, называюцца расчлянёнымі. Сказы, у якіх проціпасталення тэмы і рэмы няма, – нерасчлянёныя. Парадак сло у сказе выконвае тры асноныя функцыі: граматычную, камунікатыную і стылістычную. Граматычная функцыя парадку сло заключаецца  замацаванасці пэнай пазіцыі за тым ці іншым кампанентам. Граматычная функцыя парадку сло праяляецца не толькі  адрозненні члена сказа, але  арганізацыі кампанента словазлучэння. Сэнсавая функцыя парадку сло праяляецца  тым, што ён дзельнічае  фарміравангні сэнсавай, камунікатынай сьтруктуры сказа, з’яляецца адным з галоных сродка выражэння актуальнага члянення сказа. Стылістычная функцыя парадку сло абумоліваецца яго заемадзеянне з інтанацыяй, выражаецца не толькі  інверсіі кампанента актуальнага члянення ,але і  тым, што пэныя варыянты словапарадку характэрны для таго ці іншага стылю мовы. Парадак размяшчэння сло ад рэмы да тэмы называецца адваротным. Для абазначэння адваротнага парадку выкарыстоваецца тэрмін інверсія. Інверсійны парадак сло з’яляецца семантычна і стылістычна значымым; ён экспрэсіна афарбаваны. Пры інверсіі наглядаецца змяшчэнне тэмы і рэмы, сінтаксічнае чляненне супярэчыць актуальнаму чляненню. Сказы з інверсіяй характарызуюцца асобай экспрэсінай інтанацыяй. Функцыянальная значымасць рэмы ці яе частак выдзяляецца з дапамогай лагічнага націску: Чарнеецца сажаю вечар. Простыя Аднасастаныя сказы простыя сказы, у якіх граматычную аснову складае адзін галоны член. Гэта можа быць толькі або дзейнік, або выказнік.
41. Пабочнымі называюцца словы або спалучэнні сло, якія граматычна не звязаны з членамі сказа, не з'яляюцца імі і выражаюць адносіны гаворачай асобы да выказанай думкі ці да спосабу яе выражэння. У ролі пабочных ужываюцца:мадальныя словы: безумона, бясспрэчна, відавочна; назонікі без прыназоніка і з прыназонікамі: прада, словам, на шчасце;субстант-ваныя прыметнікі: самае болыше, галонае; займеннікі з прыназонікамі: між іншьм, апрача таго; прыслоі: па-мойму; дзеяслоныя формы: думаецца, бачу; словазлучэнні: адным словам, інакш кажучы;Паводде значэння пабочныя словы і спалучэнні сло дзеляцца на некалькі груп. 1.Пабочныя словы і спалучэнні сло, якія выражаюць розную ступень верагоднасці выказанай думкі упэненасць, няпэненасць, сумненне, меркаванне: безумона, бясспрэчна 2.Пабочныя словы і спалучэнні сло, якія характарызуюць спосаб выражэння думак, Манеру выказвання, выбар стылю малення, адносіны да стылю паведамлення: адным словам 3.Пабочныя словы і спалучэнні сло, якія выражаюць эмацыянальную ацэнку выказвання радасць, задавальненне, захапленне, гонар, засмучэнне, здзіленне, шкадаванне: на шчасце, на радасць 4.Пабочныя словы і спалучэнні сло, якія паказваюць на крыніцу паведамлення, на тое, каму належыць думка: на маю думку 5.Пабочныя словы і спалучэнні сло, якія выражаюць лагічную ацэнку, вынік, суадносіны паміж часткамі выказвання, парадак думак, паслядонасць выказвання: такім чынам 6.Пабочныя словы і спалучэнні сло, якія з'яляюцца зваротам да каго-небудзь з мэтай прыцягнуць яго вагу або выклікаць пэную рэакцыю на паведамленне: бачыш (бач) Пабочныя сказы могуць быць розныя па складзе: двухсастаныя асабовыя, аднасастаныя няпэна-асабовыя, аднасастаныя безасабовыя. ІІабочныя сказы характарызуюцца хуткім тэмпам вымалення і асаблівай інтанацыяй, значнымі пазамі і нізкім тонам голасу, на пісьме яны звычайна выдзяляюцца коскамі
40. Паранальныя звароты гэта словы і словазлучэнні, якія шляхам паранання раскрываюць і дакладняюць змест іншых сло сказа. Яны служаць для дакладнай характарыстыкі прадмета і з'я навакольнага свету. Такія звароты водзяцца  сказ пры дапамозе злучніка бы, быццам, нібы, нібыта, чым, што, як бы, як быццам. Паранальны зварот можа складацца як з аднаго самастойнага слова (назоніка, прыметніка, лічэбніка, прыслоя, дзеяслова), так і са спалучэння сло. Паранальныя звароты могуць стаяць у пачатку, у сярэдзіне ці  канцы сказа. Паранальныя звароты могуць паясняць розныя члены сказа.Коска ставіцца: а) калі паранальныя звароты адносяцца да казальных сло так, такі, якія ёсць у аснонай частцы сказа б) калі паранальныя звароты маюць выразнае паранальнае значэнне, хоць і не адносяцца да казальных цло в) перад злучнікам як у спалучэннях не хто іншы, як; не што іншае, як; як правіла, як засёды, як ніколі і інш.: Коска не ставіцца: а)калі паралальныя звароты ваходзяць у склад выказніка б)калі паранальныя звароты ваходзяць у склад устойлівых (фразеалагічных) словазлучэння в)у зваротах са злучнікам як, які маё значэнне 'у якасці г) у зваротах, абедзве часткі якіх выражаюцца аднолькавымі словамі

4. Графіка - гэта раздзел беларускага мовазнаства, у якім вывучаюцца: 1) сістэма суадносін паміж літарамі і гукамі; 2) сукупнасць усіх сродка для абазначэння вуснай мовы на пісьме; 3) напісанне літар і іншых графічных знака. Адначасова гэта і сістэма пісьмовых знака пэнай мовы. Асновай беларускай графікі з'яляюцца літары. Акрамя таго, да сродка беларускай графікі адносяцца знакі прыпынку, апостраф, злучок, розныя прыёмы скарачэння сло, пропускі паміж словамі, абзац, знак націску, лічбы, усе матэматычныя анакі і інш. Галоная задача графікі устаналенне суадносін паміж літарамі і гукамі сучаснай беларускай мовы. Графіка акрэслівае гукавое значэнне кожнай літары, узятай асобна і  спалучэнні з іншымі літарамі  слове, займаецца вывучэннем малюнка літар, іх абрыса. Паводле спосабу перадачы і малюнка літар графіка падзяляецца на пісьмовую і друкарскую. Беларуская графіка заснавана на двух прынцыпах гукавым і складовым. Гукавы прынцып заключаецца  тым, што літара як графічны знак ужываецца  залежнасці ад суседніх літар і служыць для абазначэння аднаго пэнага гука. Складовы прынцып беларускай графікі заключацца  тым, што літара як графічны знак можа: а) абазначаць два гукі; б) выконваць, акрамя аснонай функцыі абазначаць гук, дадатковую функцыю. Менавіта дзякуючы складоваму прынцыпу дасягаецца эканомія графічных сродка. Беларуская графіка непасрэдна звязана з фанетыкай, таму што яна будуецца  адпаведнасці з гукавой сістэмай сучаснай беларускай мовы. Пісьмо – форма фіксацыі вуснай мовы, што служыць для зносін паміж людзбмі на адлегласці і замацавання  часе. Віды: піктаграфія – малюнкавае пісьмо. Малюнак схематычна перадава толькі агульны сэнс выказвання. Ідаграфічнае пісьмо – ператварэнне малюнка ва моныя знакі пісьма. Складовае пісьмо – кожны знак абазначае фанетычны склад. Фанаграфічнае пісьмо – кожны знак абазн. асобны гук. Гук – акустыка-артыкуляцыйны элемент вуснай мовы, які вымал. і успрым. на слых. Літара – графічны знак у складзе алфавіта, якім на пісьме абазн. пэны гук ці спалучэнне гука. У бел. мове 45 гука, якія абазн. на пісьме 32 літарамі. Алфавіт - сукупнасць літар, размешчанных у агульнапрынятым парадку. Бел. алфавіт характарыз. адсутнасцю дублетных літар, усе літары, пры адзінстве іх графіч. будовы, выразна адрознів. паміж сабой. У ім ёсць літары, якія на пісьме могуць перадаваць спалучэнне гука, - ётавыя галосныя. Адметнай рысай бел. алф. з’ял. наянасць літары  і літары і. Парадак размяшчэння літар у бел. алфавіце не стварае строгай сістэмы. Заканамернасць выял. толькі  размяшчэнні літар для абазнач. зычных гука: спачатку ідуць літары, якія абаззнач. звон. зычныя гукі, затым, якія абазн. глухія. Сродкі . Акрамя літар да сродка бел. графікі аднос. знакі прыпынку, апостраф, злучок, абзац, знак націску, параграфа, розныя прыёмы скарачэння сло, пропускі паміж словамі і інш. У IX стагоддзі да н. э. узнікла грэчаскае пісьмо, якое  сваю чаргу паслужыла узорам для стварэння  863 годзе пісьма славянскага. У гонар выдатнага асветніка Кірыла адна з першых славянскіх азбук атрымала назву кірыліцы. Сучаснае беларускае пісьмо гэта рэфармаваная і відазмененая на працягу стагоддзя кірыліца. Напачатку кірыліца налічвала 43 літары, пазней была спрошчана і дасканалена. 3 таго часу  беларускім пісьменстве жываюцца і рукапісныя і друкаваныя літары. У шрыфце Ф. Скарыны з'явіліся літары загалоныя і радковыя. Гэты шрыфт ста узорам для пазнейшых беларускіх друкаро. Рэфармаваная кірыліца атрымала назву грамадзянскай азбукі. Узоры літар «грамадзянкі» ствары для Пятра I беларускі асветнік Ілья Капіевіч. 3 1708 года  кірыліцкім алфавіце узаконены літары э, я, з, й,ё. На тэрыторыі Беларусі жываліся і іншыя сістэмы пісьма. Тры асноныя этапы разв. графікі: уста, пауста і скорапіс.Устау характарызавауся строгай геаметрычнай формай літар.Паустау узнік у сувязі з неабходнасцю паскарэнню працэсу пісьма,паколькі устау быу цяжуі і нязручны для напісання.Скорапіс ужывауся пераважна у прыватнай перапісцы і у афіцыйна-справавой літаратуры.
38. Просты сказ ускладняецца: Аднароднымі членамі; Звароткамі;Пабочнымі словамі, словазлучэннямі і сказамі;Устанымі канструкцыямі;Паранальнымі зваротамі. Аднародныя члены гэта такія члены сказа, якія выконваюць аднолькавую сінтаксічную функцыю, адносяцца да аднаго агульнага для іх члена і характарызуюцца інтанацыяй пералічэння: Полем, лесам, пералескам. Нельга лічыць аднароднымі: 1) кампаненты дзеяслонага выказніка, якія маюць рознае значэнне, але першы з іх часткова страці сваю самастойнасць: збегай паглядзі, зайду пагавару, вазьмі схавай, сядзь раскажы і інш.: Ластакі зялі ды зашчабяталі сваю песенысу. 2) выказнікі, выражаныя аднымі і тымі або сінанімічнымі дзеясловамі: А маці недзе чакае, чакае не дачакаецца; 3) фразеалагізмы, у якіх ёсць паторныя злучнікі і, ні ні, то то, ці ці: і так і сяк. Аднародныя члены сказа характарызуюцца наступнымі прыметамі: 1)займаюць пазіцыю аднаго члена сказа; 2)звязаны з адным і тым членам сказа аднолькавай сувяззю; 3)звязаны паміж сабой злучальнай і бяззлучнікавай сувяззю; 4)часцей маюць аднолькавае марфалагічнае выражэнне; 5)звычайна выражаюць аднатыпныя паняцці. Пры аднародных членах сказа можа бьтць абагульняльнае слова. Яно абазначае родавае, або абагульняльнае, паняцце, а аднародныя члены відавое, або індывідуальнае, паняцце: Легла сё да сэрца блізка: колас буйны і тугі, і смешка, і калыска, і асеннія стагі. Абагульняль-ае слова належыць да той семантычнай групы, што і адна-родныя члены, адказвае на тое самае пытанне і выконвае аднолькавую з імі сінтаксічную функцыю. Пасля абагульняльнага слова перад аднароднымі членамі ставіцца двукроп'е. У якасці абагульняльных сло часта жываюцца азначальныя і адмоныя займеннікі і прыслоі. Адкрыты рад: з’яляецца рад, адносіны паміж членамі якога дапускаюць уключэнне новых члена.Закрыты рад-не дапускаюць уключэнне новых членаю. Азначэнні, якія адносяцца да аднаго слова, могуць быць аднародныя: Марозная, ясная раніца стала над зямлёй. і неаднародныя: Ціха брыла па абшарах у снежнай спадніцы марозная сіняя ноч. Азначэнні аднародныя і выдзяляюцца коскамі: 1.Калі пералічваюць прыметы аднайменных прадмета. 2.Калі першае з азначэння выражана црыметнікам, а другое дзеепрыметнікам ці прыметнікам або дзеепрыметнікам з паясняльнымі словамі 3. Калі два і больш азначэння стаяць пасля паяснёнага члена сказа 4. Калі абазначаюць розныя прыметы аднаго прадмета і характарызуюць прадмет з аднаго боку; часта такія азначэнні з'яляюцца сінонімамі Азначэнні неаднародныя і коскамі не аддзяляюцца: 1. Калі характарызуюць прадмет з розных бакр, у розных адносінах. 2. Калі першае азначэнне паясняе не назонік непасрэдна, а сё наступнае спалучэнне  цэлым 3. Азначэнні неаднародныя, але аддзяляюцца. коскамі, калі другое з іх дакладняе, паясняе, канкрэтьізуе сэнс папярэдняга і паміж імі можна ставіць паясняльныя словы гэта значыць, а іменна. Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа Коска ставіцца: 1. Паміж аднароднымі членамі пры адсутнасці злучніка 2. Паміж аднароднымі членамі, звязанымі пры дапамозе адзіночных супраціных злучніка а, але, ды (у значэнні але), аднак, затое 3. Паміж аднароднымі членамі, якія звязваюцца пры дапамозе паторных спалучальных ці размеркавальных злучніка (і і, ні ні, ды ды (у значэнні і ), ці ці, або або, то то і інш. 4. Паміж парамі аднародных члена, звязаных спалучальным злучнікам 5. Перад другой часткай парнага злучніка, які звязвае аднародныя члены (як так і, не толькі але і, хоць і але, не так як) 6. Калі рад аднародных члена пачынаецца без злучніка, а працягваецца са злучнікамі Коска не ставіцца 1. Паміж аднароднымі членамі сказа, звязанымі адзіночным спалучальным ці размеркавальным злучнікам і, ды (у значэнні і), ці, або 2. Перад першым аднародным членам, калі пералічэнне пачынаецца з паторнага злучніка 3. Паміж аднароднымі членамі, звязанымі паторнымі злучнікамі і і, калі аднародныя члены твараюць цеснае сэнсавае адзінства і вымаляюцца без інтанацыі пералічэння 4. Паміж азначэннямі, якія не з'яляюцца аднароднымі Форма выказніка пры аннародным дзейніку 1)Пры адносных дзейніках, якія маюць форму мн.ліку, вык-нік ставіцца  мн.ліку 2)Калі аднародн6ыя дзейнікі  форме адз.ліку, связаныя спалучальнымі злучнікамі ці без іх,стаяць перад выказнікам,вык-ік мае форму мн-га ліку, пры адваротным парадку вык-ік ужыв-ца  форма мн. і адз.ліку 3)Фома выказ-ка залежыць ад злучніка, якія звязваюць аднародныя дзейнікі.
42. Устанымі называюцца словы, спалучэнні сло і сказы, якія служаць для выражэння дадатковага паведамлення, завагі, удакладнення, тлумачэння сяго аснонага выказвання. Устаныя словы, спалучэнні сло, сказы, як і пабочныя, граматычна не звязаны з членамі аснонага сказа, інтанацыйна ізаляваныя  ім, адносяцца да сяго сказа ці да асобных яго частак. Устаныя словы, спалучэнні сло і сказы адрозніваюцца ад пабочных тым, што могуць дадаткова тлумачыць час, месца, прычыну дзеяння, характарызаваць асобу, выражаць . ацэгіку чаго-небудзь, абазначаць узрост, даваць некаторыя звесткі пра асобу, супасталяць, удакладняць сказанае, дапаняць асобныя члены аснонага выказвання. У адрозненне ад пабочных устаныя канструкцыі ніколі не бываюць у пачатку аснонай часткі, а засёды стаяць у сярэдзіне сказа або  канцы. Яны могуць уключацца  асноны сказ без злучніка. Вылучаюцца канструкц.:канструктынага(вызначаюцца сэнсавай і граматычнай незалежнасцю, не упісваюцца у стр-ру сказа) і неканструктын. (можна уключыць у асноны сказ як граматычную адзінку). Устаныя сказы выдзяляюцца:дужкамі, калі маюць аслабленую сувязь з асноным зместам сказа, коскамі, калі маюць цесную сувязь з асноным зместам сказа, працяжнікамі, калі сувязь з асноным зместам менш аслабленая.


43. Зваротак гэта слова ці спалучэнне сло, што называе прадмет ці асобу, да якіх звяртаюцца з прамовай. Зваротак граматычна не звязаны з членамі сказа. Аднак адсутнасць сштаксічнай сувязі яго з членамі сказа не азначае, што зваротак не мае і сэнсавай сувязі з імі. На сувязь зваротка са сказам паказвае або дзеясло-выказнік (у форме загаднага ладу), або займеннік. Зваротак часцей за сё выражаецца назонікам у назоным склоне. У залежнасці ад структуры звароткі бываюць неразвітыя і развітыя. Неразвітыя звароткі выражаюцца адным словам. У склад развітых зваротка уваходзяць прыметнікі, прыналежныя займеннікі, назонікі ва сіх ускосных склонах без прыназоніка і з прыназонікамі. Членам сказа зваротак не з'яляецца, аднак ён не можа існаваць без сэнсавай сувязі з канкрэтным сказам або асобнымі яго членамі. Зваротак можа знаходзіцца па-за сказам і  складзе сказа. Калі ён не ваходзіць у склад сказа, то вымаляецца з моцнай клічнай інтанацыяй: з павышэннем тону голасу, лагічным націскам і ад сказа аддзяляецца пазай: Зямля Беларусі! У зваротках, якія ваходзяць у склад сказа, клічная інтанацыя слабейшая, асабліва калі ён стаіць на канцы сказа. У сярэдзіне сказа зваротак звычайна мае інтанацыю пабочасці: выдзяляецца невялікімі пазамі, вымаляецца больш нізкім тонам і хутчэй, чым іншыя словы сказа. Найбольш часта звароткі сустракаюцца  мастацкіх, публіцыстычных творах, у прамовах, выступленнях, закліках, у перапісцы. Знакі прыпынку пры зваротках. 1. Калі зваротак знаходзіцца  пачатку сказа, то пры звычайнай інтанацыі пасля яго ставіцца коска. 2. Калі зваротак стаіць у пачатку сказа і суправаджаецца змоцненай інтанацыяй, то пасля яго ставіцца клічнік. 3. Калі зваротак стаіць у канцы сказа, то перад ім засёды ставіцца коска, а пасля яго знак прыпынку, які патрабуецца зместам і інтанацыяй усяго сказа. 4.Калі зваротак знаходзіцца  сярэдзіне сказа, ён выдзяляецца коскамі з абодвух бако. 5. Калі перад звароткам стаіць выклічнік ты або вы ці толькі займеннік, то выдзяляецца коскамі толькі зваротак. 6. Часціца о ад зваротка коскай не аддзяляецца: О край мой мілы! 7. Некалькі зваротка, звязаных паміж сабою бяззлучнікавай сувяззю, аддзяляюцца адзін ад аднаго коскамі, а калі яны звязваюцца злучнікамі і, ды (у значэнні і), то знакамі прыпынку яны не раздзяляюцца.
45. Складаназлучаны сказ гэта такі складаны сказ, у якім адносна ранапраныя прэдыкатыныя часткі звязваюцца злучальнымі злучнікамі і твараюць сэнсавае і інтанацыйнае цэлае. Злучальныя злучнікі з'яляюцца асноным сродкам сувязі паміж часткамі складаназлучаных сказа і паказваюць на пэную ранапранасць частак у гэтых сказах. Сярод злучальных злучніка вылучаюцца наступныя: спалучальныя (ды=і, і, таксама);супасталяльныя (а, але, ды=але, аднак, ж, жа);пералічальна-размеркавальныя (або, або-або, не то-не то, ці, ці то-ці то, ці ці і інш.);градацыйныя (не толькі, але і; не толькі, аднак; не толькі, ды; ды і і інш.);далучальныя (у якасці якіх могуць ужывацца се злучальныя злучнікі, толькі  далучальным значэнні). Прэдыкатыныя часткі складаназлучаных сказа нагадваюць розныя тыпы сказа двухсастаныя ці аднасастаныя, развітыя ці неразвітыя, ускладненыя ці няскладненыя. Складаназлучаныя сказы падзяляюцца на чатыры асноныя групы: сказы са спалучальнымі, супасталяльнымі, пералічальна-размеркавальн і далучальнымі часткамі. Складаназлучаныя сказы з далучальнымі часткамі Другая частка такіх сказа далучаецца да першай і заключае  сабе пэную завагу, дадатковае паведамленне, вывад. Пры далучальнай сувязі жываюцца злучнікі а, але, і, ды, ды і, а то і інш.: Знакі прыпынку паміж прэдыкатынымі часткмі  складаназлуч-ых сказах коска:Коска не ставіцца перад злучнікамі і, ды, або, калі  сказе ёсць агульны даданы член або агульная часціца ці пабочнае слова, якія аднолькава адносяцца да абедзвюх яго частак. Коска ставіцца перад і, ды, або і тады, калі выказнік кожнай часткі мае пры сабе свой даданы член; кропка з коскай - калі часткі складаназлучанага сказа развітыя і маюць свае знакі прыпынку; працяжнік - калі другая частка складаназлучанага сказа паказвае вынік, хуткую змену падзей.
44. Складаны сказ гэта такі сказ, у які ваходзяць дзве ці некалькі прэдыкатыныя часткі, аб'яднаныя  адно граматычнае, сэнсавае і інтанацыйнае цэлае. Адрозненне простага сказа ад складанага: 1) адрозніваюцца будовай: просты сказ складаецца з адной прэдыкатынай адзінкі, а складаны з дзвюх ці некалькіх прэдыкатыных адзінак. 2) Кожная з частак складанага сказа па сваёй будове падобна да простага сказа, але  складзе складанага гэтыя часткі нельга атаясамліваць з адпаведнымі самастойнымі простымі сказамі, таму што кожная частка  складзе складанага сказа пазбалена сэнсавай і інтанацыйнай завершанасці. Такія часткі можна называць: 1) прэдыкатынымі часткамі; 2) састанымі кампанентамі складанага сказа; 3) часткамі складанага сказа, і толькі не простымі сказамі. Сказы класіфікуюцца на аснове адзінства 2х прымет: 1) граматычнай формы сказа; 2) граматычнага значэння сказа.Пад граматычнай формай складанага сказа разумеюць сродкі сувязі паміж прэдыкатынымі часткамі (інтанацыя, злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі, злучальныя словы і г.д)Пад граматычным значэннем разумеюць сэнсавыя адносіны паміж яго часткамі. Сярод віда сувязі  складаным сказе вылучаюць наступныя:Злучальная, пры якой у кожнай частцы заховаецца адносная самастойнасць, а часткі звязаны паміж сабой злучальнымі злучнікамі Камбінаваная сувязь, пры якой могуць спалучацца се вышэй названыя віды сувязі: Далучальная, пры якой састаныя часткі аб’ядноваюцца пры дапамозе далучальных злучніка, і далучальная частка носіць дадатковыя звесткі адносна зместу першай часткіПадпарадкавальная, пры якой выразна выступае залежнасць адной часткі ад другой, а часткі звязаны пры дапамозе падпарадкавальных злучніка і злучальных сло.Да сродка сувязі адносяцца:Інтанацыя;Злучальныя Падпарадкавальныя злучнікі;Злучальныя,Указальныя словы;Парадак размяшч. частак;Трывальна-часавыя суадносіны дзеяслова-выказніка (у бяззл. сказах)У залежнасці ад граматычнай формы (сродка сувязі) і граматычнага значэння (сэнсавых адносін паміж часткамі) вылучаюцца наступныя структурна-семантычныя тыпы складаных сказа:складаназлучаныя – сказы, якія складаюцца з адносна незалежных прэдыкатыных частак, звязаных злучальнымі злучнікамі (злучальная сувязьскладаназалежныя, у якіх адна прэдыкатыная частка залежыць ад другой і далуч.да яе падпарадкавальнымі злучнікамі ці злучальнымі словамі адноснымі займеннікамі і займеннікавымі прыслоямі (падпарадкавальная сувязь);сказы называюцца сказамі прамежкавага тыпу. У такіх канструкцыях, якія маюцьз лучнікі, ёсць элементы як злучэння, так і залежнасць; бяззлучнікавыя складаныя сказы, у якіх часткі звязваюцца паміж сабою інтанацыяй і аб'ядноваюцца паводле сэнсу (бяззлучнікавая сувязь); складаныя сказы з рознымі відамі сувязі (камбінаваныя), у якіх тры і больш прэдык. часткі аб’ядноваюцца пры дапамозе розных віда сувязі: злучальнай і падпарадкавальн, бязлучнікавай і злучнікавай
51. Тэкст - гэта вынік маленча-мысліцельнай дзейнасці людзей, які фіксуецца  вуснай ці пісьмовай форме. Вуснае маленне мае пераважна від дыялога, а пісьмовы тэкст выступае  форме маналога; вуснае маленне засёды працякае на базе агульнай для субяседніка сітуацыі, што робіць яго эліптычным, а пісьмовы тэкст, як правіла, максімальна стандартызавпны, нарміраваны і разгорнуты. У парананні з вусным маленнем пісьмовы тэкст мае больш багаты лексічны склад, шматпланавую семантычную арганізацыю, часцей выкарыстовае сінтаксічна складаныя сказы. Вусны тэкст існуе толькі  працэсе малення, пісьмовы тэкст застаецца весь час існавання матэрыяла, на якіх ён запісаны. Тэксты дзеляцца на звязныя і нязвязныя. У першым выпадку яны яляюць сінтаксічна арганізаваныя вынікі монай дзейнасці (навуковыя, публіцыстычныя, мастацкія і іншыя творы), у другім - сукупнасць тых ці іншых моных даных (слонікі, спісы імён і г.д.). Тэматычна тэксты дзеляцца  адпаведнасці з іх адносінамі да канкрэтных навуковых дысцыплін, сфер дзейнасці і занятка людзей, а нутры кожнай такой сферы робіцца больш падрабязнае разгалінаванне пісьмовых тэкста. Так, тэксты мастацкай літаратуры - вершаваныя і празаічныя, драматычныя і недраматычныя, з улікам жанра - раманы, аповесці, апавяданні, эсэ і інш. З лінгвістычнага боку  тэксце вылучаюцца: кампаненты, ці адзінкі тэксту; сувязі і адносіны паміж гэтымі кампанентамі; семантыка тэксту. У вялікім тэксце (раман, аповесць, манаграфія і інш.) паміж абзацам і тэкстам знаходзяцца звычайна такія часткі тэксту, як параграф, раздзел, том.У залежнасці ад таго, як выказваецца думка, тэксты бываюць трох тыпа: апавядальныя, апісальныя і тэкст-разважанне. У апавядальных тэкстах апавядаецца пра нейкую падзею, даецца мастацкае апісанне пэнай з’явы і г.д. Апавяданне можа спалучацца з апісаннем і разважаннем. У апісальных тэкстах засяроджваецца вага на апісанні, канкрэтнай характарыстыцы, дэталізацыі пэных факта, з’я, падзей. Апісанне часам пераходзіць у апавяданне. У тэкстах-разважаннях атар разважае, даказвае, тлумачыць нешта.

39. Адасабленне гэта сэнсавае і інтанацыйнае выдзяленне даданых члена сказа з мэтай узмацніць іх значэнне і надаць ім некаторую самастойнасць. Члены сказа, якія выдзяляюцца сэнсэва і інтанацыйна, называюцца адасобленымі. Важнейшай умовай адасаблення з'яляецца інтанацыя. Яна дазваляе выдзеліць пэны член сказа  вуснай мове, падкрэсліць яго дакладняльны характар. Акрамя таго, на адасабленне члена сказа плываюць іх парадак у сказе, ступень развітасці і сэнсавая нагрузка. У сказе могуць адасабляцца азначэнні, прыдаткі, дапаненні, акалічнасці і далучальныя члены сказа. На пісьме яны выдзяляюцца коскамі і радзей працяжнікамі.Адасабленне дапанення. Гэтыя дапаненні складняюць уласцівае ім камплетынае значэнне рознымі адценнямі дадатковага паведамлення. Яны .выражаюцца  асноным назонікамі або займеннікамі ва скосных склонах з прыназонікамі акрамя, апрача, замест, за выключэннем, звыш і інш. Адчляняючыся ад выказніка і займаючы самастойнае сінтаксічнае месца, адасобленыя дапаненні набываюць спецыфічную ласцівасць сцвярджэння або адмалення дадатковага аб'екта  адпаведным акце камунікацыі. Адасабленне азначэння. Дапасаваныя азначэнні, выражаныя прым. і дзеепрым., прыметнымі і дзеепрым. словазлучэннямі, адасабляюцца і выдзял. знакамі прыпынку: а)калі дакладняюць папярэдняе азначэнне б)калі стаяць пасля назоніка і з'яляюцца развітымі в)калі, неразвітыя, яны стаяць пасля назоніка і маюць вялікую сэнсавую нагрузку г)калі стаяць перад назонікам і маюць дадатковае акалічнаснае значэнне прычыны, уступкі, умовы, часу д)калі аддзелены ад паяснёных назоніка дзеясловамі-выказнікамі ці іншымі членамі сказаНедапасаваныя азначэнні,выражаныя назонікамі ва скосных склонах і рознымі словазлучэннямі, адасабл. і выдзяляюцца знакамі прыпынку: а)калі адносяцца да асабовых займенніка або ласцых ці агульных назонікаб) калі знаходзяцца  адным радзе з адасобленымі дапасаванымі азначэннямі в)калі дакладняюць змест папярэдніх дапасаваных азначэння або нясуць значную сэнсавую нагрузку Адасабленне прыдадка а)калі выражаюцца ласнымі імёнамі са словамі па прозвішчу, па мянушцы, па клічцы і інш., якія стаяць пасля назоніка б)калі адносяцца да ласных ці агульных назоніка і стаяць пасля іх в)калі стаяць перад уласнымі назонікамі і маюць дадатковае акалічнаснае значэнне: г)калі звязваюцца з паяснёнымі назонікамі злучнікамі ці, або, як. Развітыя і неразвітыя прыдаткі, выражаныя адзіночнымі назонікамі або назонікамі з паясняльнымі словамі, адасабляюцца і выдзяляюцца знакамі прыпынку: а)калі адносяцца да асабовых займенніка незалежна ад месца  сказе.Адасабленне акалічнасцей. Паводле граматычнага выражэння і сінтаксічных функцый адасобленыя акалічнасці. падзяляюцца на дзве групы. Першую групу складаюць акалічнасці, выражаныя дзее-прыслоямі і дзеепрыслонымі словазлучэннямі. Яны адасабляюцца і на пісьме выдзяляюцца коскамі, калі выражаюцца: а)дзеепрыслонымі словазлучэннямі незалежна ад месца  сказе:б) дзеепрыслоямі (адным ці некалькімі) са значэннем дадатковага дзеяння або стану в)дзеепрыслоямі і дзеепрыслонымі словазлучэннямі, якія пачынаюцца словамі як, нібы, быццам і інш Не адасабляюцца і не выдзялякзцца знакамі прыпынку акалічнасці, адна з якіх выражана прыслоем, а друая, звязаная з папярэдняй спалучальным злучнікам і, дзеепрысл. аоо дзеепрыслоным словазлучэннем. Другую групу складаюць адасобленыя акалічнасці, выражаныя назонікамі і прыслоямі. Яны адасабляюцца і выдзяляюцца на пісьме коскамі:а) калі канкрэтызуюць, удакладняюць сэнс папярэдняй акалічнасці. б) калі выражаюцца назонікамі з прыназонікамі нягледзячы на, дзякуючы, якія стаяць перад выказнікамів) калі выражаюцца назонікамі з прыназонікамі паводле, у адпаведнасці з, згодна з, з прычыны, насуперак і інш. Адасабленне далучальных члена сказа Далучальныя члены сказа выражаюць дадатковыя паведамленні да аснонага сказа ці яго часткі. Яны водзяцца  сказ з дапамогай злучніка і, ды, але, і то, ды і то і сло На пісьме далучальныя канструкцыі выдзяляюцца коскамі і радзей працяжнікамі: У вокнах ясней заблішчалі агні, але ненадога. Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа Коска ставіцца: 1. Паміж аднароднымі членамі пры адсутнасці злучніка 2.Паміж аднароднымі членамі, звязанымі пры дапамозе адзіночных супраціных злучніка а, але, ды 3.Паміж аднароднымі членамі, якія звязваюцца пры дапамозе паторных спалучальных ці размеркавальных злучніка (і і, ні ні, ды ды (у значэнні і ), ці ці, або або, то то і інш.) 4. Паміж парамі аднародных члена, звязаных спалучальным злучнікам 5. Перад другой часткай парнага злучніка, які звязвае аднародныя члены (як так і, не толькі але і, хоць і але, не так як). 6. Калі рад аднародных члена пачынаецца без злучніка, а працягваецца са злучнікамі: 4. Паміж азначэннямі, якія не з'яляюцца аднароднымі 2.Перад першым аднародным членам, калі пералічэнне пачынаецца з паторнага злучніка 3.Паміж аднароднымі членамі, звязанымі паторнымі злучнікамі і і, калі аднародныя члены твараюць цеснае сэнсавае адзінства і вымаляюцца без інтанацыі пералічэння Коска не ставіцца:Паміж аднароднымі членамі сказа, звязанымі адзіночным спалучальным ці размеркавальным злучнікам і, ды (у значэнні і), ці, або.
48. Складаныя сказы, у якіх 3 і больш прэдыкатыныя часткі аб’яднаны паміж сабой пры дапамозе камбінаванай сувязі, называюцца складанымі сказамі з рознымі відамі сувязі. Сказы з рознымі відамі сувязі маюць свае асаблівасці: Мінімальная колькасць частак тут -3;У сказах гэтага тыпу можна вылучыць асноную сувязь, у якасці якой могуць ужывацца бяззлучнікавыя ці злучальныя віды сувязі; У якасці аснонага віду сувязі не можа жывацца падпарадкэ сувязь. Сярод такіх сказа можна вылучыць наступныя падтыпы: Канструкцыі з аснонай злучальнай сувяззю; Сказы з аснонай бяззлучнікавай сувяззю; Сказы са шматступеннай сувяззю: злучальнай ці бяззлучнікавай.; Канструкцыі, у якіх нельга вылучыць асноную сувязь, хоць самі сказы з’яляюцца складанымі з рознымі відамі сувязі.Разнавіднасцю складаных сказа з рознымі відамі сувязі лічацца таксама сказы, у якіх да дзвюх або больш галоных частак, звязаных злучальнай або бяззлучнікавай сувяззю, адносяцца адна або некалькі агульных даданых частак. Знакі прыпынку  складаных сказах з рознымі відамі сувязі Коска з'яляецца асноным знакам прыпынку і ставіцца, калі часткі звязаны як злучнікавай злучальнай і падпарадкавальнай, так і бяззлучнікавай сувяззю Коска не ставіцца паміж галонымі часткамі, звязанымі злучнікам і, да якіх адносіцца адна або некалькі агульных даданых частак Кропка з коскай ставіцца, калі часткі складанага сказа развітыя, маюць свае знакі прыпынку Двукроп’ е ставіцца, калі часкі звязаны бяззлучнікавай сувяззю, наступная частка абазначае прычыну, паясняе, раскрывае, дапаняе змест папярэдняй Працяжнік ставіцца, калі паміж часткамі, звязанымі бяззлучнікавай або злучальнай сувяззю, выражаюцца выніковыя адносіны.
47. Складаныя сказы, у якіх пры дапамозе бяззлучнікавай сувязі аб’ядноваюцца сінтаксічна ранапраныя або неранапраныя састаныя часткі, называюцца бяззлучнікавымі. Сувязь частак у бяззлучнікавых сказах ажыццяляецца пры дапамозе наступных сродка сувязі:Інтанацыі; Парадку размяшчэння прэдыкатыных частак; Трывальна-часавых суадносін дзеяслова-выказніка. Асноны сродак сувязі  складаным бяззлучнікавым сказе інтанацыя:пералічэння Супрацьпасталення, паяснення. абумоленасці.На сувязь частак у бяззлучнікавым сказе паказваюць таксама формы трывання, часу і ладу дзеяслова-выказніка, якія звычайна супадаюць. У залежнасці ад будовы састаных частак, сэнсавых адносін паміж імі і інтанацыі бяззлучнікавыя складаныя сказы падзяляюциа на: бяззлучнікавыя складаныя сказы з аднатыпнымі і разнатыпнымі часткамі. Бяззлуч. складаныя сказы з аднатыпнымі часткамі па сэнсавых адносінах нагадваюць складаназлучаныя сказы. Паміж часткамі гэтых сказа выражаюцца адносіны адначасовасці і паслядонасці дзеяння, калі  іх паведамляецца пра з'явы, падзеі, якія адбываюцца адначасова, у адзін і той жа момант, або паслядона, адна за адной. У бяззлучнікавых складаных сказах паміж аднатыпнымі часткамі могуць быць таксама адносіны супасталення або супрацьпасталення, калі розныя з'явы, падзеі толькі супасталяюцца або супрацьпасталяюцца, супярэчаць, не адпавядаюць адна другой. Бяззлучнікавыя складаныя сказы з разнатыпнымі часткамі па сэнсавых адносінах нагадваюць складаназалежныя сказы. У іх паміж часткамі існуюць такія ж сэнсавыя адностіны:суб'ектныя, аб'ектныя, азначальныя, акалічнасныя прычыны, умовы, выніку, меры і ступені, спосабу дзеяння, мэты, уступкі, паранальныя і інш. Знакі прыпынку  бяззлучнікавых складаных сказах. Коска ставіцца паміж часткамі бяззлучнікавых складаных сказа, калі яны цесна звязаны сэнсам і  іх паведамляецца пра адначасовыя або паслядоныя з'явы, падзеі. Кропка з коскай ставіцца паміж развітымі часткамі, у якіх могуць быць свае знакі прыпынку, або паміж часткамі з менш цеснай сэнсавай сувяззю. Двукроп'е ставіцца: а)калі наступная частка (ці часткі) раскрывае, тлумачыць, дапаняе змест папярэдняй; паміж часткамі можна ставіць злучнікі што, як, словы а іменна, і бачы, што; і пачу, што і інш. б)калі другая частка раскрывае прычыну таго, пра што паведамляецца  першай, паміж часткамі можна ставіць злучнікі бо, таму што. в) калі першая частка абагульняе змест наступных г)калі другая частка яляе сабой прамое дапаненне. Працяжнік ставіцца: а)калі паміж часткамі выражаюцца часавыя адносіны ці мовы, можна падставіць злучнік калі – то: б)калі другая частка паказвае хуткую, раптоную змену падзей, вынік таго, пра што паведамляецца  першай. в)калі змест частак супрацьпасталяецца; паміж часткамі можна ставіць злучнікі а, але. г)калі апошняя частка абагульняе змест папярэдніх. д)калі паміж часткамі выражаецца паранальнае значэнне (можна ставіць злучнікі як, як быццам, быццам).
46. Складаны сказ, у якім адна састаная частка сінтаксічна падпарадкаваная другой і звязана з ёй пры дапамозе падпарадкавальных злучніка і злучальных сло, назыв. Складаназалежным. Паказчык залежнай часткі - злучальныя словы і падпарадкавальныя злучнікі, якія  ёй знаходзяцца. Тая частка, якая з’яляецца адносна незалежнай, з’яляецца галонай, а залежная – даданай. Паміж галонай і даданай часткай устаналіваецца падпарадкавальная сувязь, якая афармляецца з дапамогай наступных сродка сувязі:Падпарадкавальных злучніка (што, як, хоць, каб, таму што і інш.);Злучальных сло (які, дзе, хто, што, каторы, куды, адкуль і інш.);Указальных сло (займеннікі той, такі, усюды). Інтанацыйнага афармлення частак. З дапамогай інтанацыі сказ афармляецца як адно цэлае.Парадку размяшчэння прэдыкатыных частак, які не свабодны. Ён залежыць ад граматычнага значэння даданай часткі і ад віду адносін паміж часткамі. Вылучаюць наступныя віды даданых частак у складаназалежн. сказе: Дзейнікавыя; Выказнікавыя, Азначальныя, Дапаняльныя, Акалічнасныя (месца, часу, прычыны, мэты, умовы, выніку, уступкі, спосабу дзеяння, меры і ступені, паранання), Паранальныя, Супасталяльныя. Складаназалежны сказ, які мае пры адной галонай частцы некалькі даданых, называецца складаназалежным сказам з некалькімі даданымі. Сярод такіх сказа у залежнасці ад іх агульнай будовы і заемаадносін частак можна выдзеліць 3 асноныя разнавіднасці: Складаназалежныя сказы з сузалежным(паралельным) падпарадкаваннем; Складаназалежныя сказы з паслядон. падпарадкаваннем; Складаназалежныя сказы са змешан. падпарадкаваннем. У сказах з сузалежным падпарадкаваннем кожная даданая частка непасрэдна залежыць ад агульнай для іх галонай.Вылучаюць дзве разнавіднасці такіх сказа: З сузалежным аднародным і неаднародным падпарадк. У складаназалежных сказах з паслядоным падпарадкаваннем кожная наступная частка залежыць ад папярэдняй і паясняе яе. Адрозніваюць дзве разнавіднасці такіх сказа: З паслядоным аднатыпным і разнатыпным падпарадк. Ёсць сказы з некалькімі даданымі часткамі са змешаным падпарадкав. Знакі прыпынку Коскамі аддзяляюцца часткі складаназалежнага сказа. Даданыя часткі, якія стаяць у сярэдзіне галонай, выдзяляюцца коскамі з двух бако коска не ставіцца, калі сузалежныя аднародныя даданыя часткі маюць агульную галоную частку і звязваюцца адзіночнымі злучнікамі і, ці, аб. Двукроп'е ставіцца пасля галонай часткі пры яе лагічным выдзяленні, а таксама тады, калі даданыя часткі раскрываюць сэнс сло адно, аднаго  галонай частцы і паміж імі можна ставіць словы
· іменна.
·
·ацяжнік можа ставіцца пасля даданай часткі або некалькіх даданых частак, калі яны размешчаны перад галонай і вымаляюцца з узмоцненай інтанацыяй Кропка з коскай ставіцца  складаназалежным сказе паміж даданымі часткамі або іх групамі, калі яны маюць развітую будову або слаба звязаны па сэнсе. Двукроп'е ставіцца пасля галонай часткі пры яе лагічным выдзяленні, а таксама тады, калі даданыя часткі раскрываюць сэнс сло адно, аднаго  галонай частцы і паміж імі можна ставіць словы
· іменна.
49. Уласная мова гэта выказванне ці думка таго, хто гаворыць або піша. Калі атар ці апавядальнік перадае выказванні або думкі іншых асоб, то яны з'яляюцца чужой мовай. Чужая мова перадаецца рознымі спосабамі і сродкамі: або ад імя асобы, якой яна належыць, з захаваннем лексічных і граматычных асаблівасцей выказвання; або ад імя апавядальніка (атара) перадаецца толькі змест чыйго-небудзь выказвання, без захавання асаблівасцей мовы. Ёсць і такі спосаб перадачы чужой мовы, пры якім апавядальнік (атар), выражаючы чые-небудзь выказванні, думкі і пачуцці ад свайго імя, заховае асаблівасці чужой мовы, эмацыянальнасць і выразнасць, але змяняе граматычныя паказчыкі (асабовыя займеннікі, дзеясловы). У залежнасці ад сродка і спосаба перадачы выказванне ці думка любой асобы могуць перадавацца  форме простай, ускоснай і няласна-простай мовы. Простая мова гэта выказванне, якое перадаецца кім-небудзь даслона, з захаваннем яго лексічных, граматычных і стылістычных асаблівасцей. Для простай мовы характэрна частае жыванне пытальных, пабуджальных і клічных сказа, няпоных і незакончаных сказа, зваротка, пабочных сло, выклічніка, часціц, мадальных сло. Простая мова звычайна водзіцца  кантэкст пры дапамозе сло атара, якія паказваюць, каму гэта мова належыць, да каго яна звернута, як, дзе і пры якіх абставінах была сказана. Простая мова, якая належыць адной асобе, можа ключаць у сябе простую мову, якая належыць другой асобе Простая мова і словы атара твараюць адно складанае сінтаксічнае цэлае. Простая мова можа жывацца  выглядзе рэплікі. Ускосная мова гэта чужая мова, якая перадаецца ад імя атара (апавядальніка), а не таго, каму яна належыць. У такіх выпадках заховаецца толькі змест чужога выказвання, але не перадаюцца граматычныя і стылістычныя асаблівасці чужой мовы. У складзе ускоснай мовы звычайна не жываюцца формы загаднага ладу дзеяслова, звароткі, выклічнікі, некаторыя часціцы і іншыя эмацыянальна-экспрэсіныя сродкі. Словы атара разам з ускоснай мовай утвараюць складаназалежны сказ, у якім у ролі галонай часткі выступаюць словы атара, а  ролі даданай ускосная мова. Пры замене простай мовы скоснай простая мова становіцца пераважна даданай дапаняльнай часткай складаназалежнага сказа. Пры гэтым замяняюцца асабовыя і прыналежныя займеннікі і дзеяслоныя формы, з улікам сэнсу выбіраюцца адпаведныя злучнікі ці злучальныя словы. Калі  простай мове ёсць зваротак, то ва скоснай мове ён становіцца членам сказа або апускаецца. Апускаюцца і выклічнікі, часціцы, пабочныя словы. Калі простая мова апавядальны сказ, то яна замяняецца даданай дапаняльнай часткай са злучнікам што. Калі простая мова пабуджальны сказ, то яна замяняецца даданай дапаняльнай часткай са злучнікам каб. Калі простая мова пытальны сказ без пытальных займенніка і прыслоя або з пытальнай часціцай ці, то яна замяняецца даданай дапаняльнай часткай са злучнікам ці. Калі простая мова пытальны сказ з пытальнымі займеннікамі хто, што, які, чый, колькі, прыслоямі калі, куды і інш., то яна замяняецца даданай дапаняльнай часткай з выкарыстаннем гэтых займенніка і прыслоя у ролі злучальных сло. Няласна-простая мова такая форма перадачы чужой мовы, пры якой атар перадае чыё-небудзь выказванне ад свайго імя. У форме няласна-простай мовы перадаюцца думкі, пачуцці, перажыванні персанажа («унутраная мова»).Няласна-простая мова займае прамежкавае становішча паміж простай і скоснай мовай: у ёй заховаюцца лексіка-сінтаксічныя і стылістычныя асаблівасці простай мовы, асабовыя формы займенніка і дзеяслова ужываюцца як ва скоснай мове. Няласна-простая мова звычайна афармляецца як самастойны сказ, без сло атара. Знакі прыпынку  сказах з простай мовай. Простая мова бярэцца  двукоссе, калі не выдзяляецца  асобны абзац, і пішацца  адзін радок са словамі атара. Калі простая мова пачынаецца з новага абзаца, тады  двукоссе яна не бярэцца, а перад яе пачаткам ставіцца працяжнік: Засёды бярэцца  двукоссе нявыказаная простая мова. У залежнасці ад месца  сказе сло атара і простай мовы ставяцца наступныя знакі прыпынку: 1.Калі простая мова знаходзіцца пасля сло атара, то перад ёю ставіцца двукроп'е і першае слова простай мовы пішацца з вялікай літары. Калі простая мова знаходзіцца перад словамі атара, то пасля яе  адпаведнасці з інтанацыяй ставяцца коска (замест кропкі), пытальнік, клічнік, шматкроп'е, а за імі працяжнік. Сказ са словамі атара пачынаецца з малой літары, а  канцы яго ставіцца кропка. Калі простая мова перадае выказванні некалькіх асоб або розныя выразы адной асобы, то пасля сло атара ставіцца двукроп'е, а мова кожнай асобы ці кожны выраз адной асобы бяруцца  двукоссе і пачынаюцца з вялікай літары. У дыялогу кожная рэпліка звычайна запісваецца з абзаца і перад ёй ставіцца працяжнік Калі простая мова розных асоб ужываецца без сло атара і пішацца  ацзін радок, то словы кожнай асобы бяруцца  двукоссе з адпаведным яе будове і інтанацыі знакам прыпынку  канцы і аддзяляюцца працяжнікамі. Цытата даслоная вытрымка з якога-небудзь тэксту, дакумента ці выказвання, ужытая для пацвярджэння ці абвяржэння пэнай думкі, для ілюстрацыі вываду і інш. Цытаты могуць афармляцца як простая і як ускосная мова.Калі цытата суправаджаецца словамі атара, то афармляецца як простая мова і выдзяляецца тымі ж знакамі прыпынку, што і простая мова з двукоссем.Калі цытата ключаецца  тэкст як частка атарскага сказа ці як даданы сказ, то яна пачынаецца з малой літары (хаця  арыгінале яна магла быць самастойным сказам і пачынацца вялікай літарай) і бярэцца  двукоссе. Калі цытата прыводзіцца з пропускам часткі тэксту, то на месцы пропуску сло і выраза ставіцца шматкроп'е. Вершаваныя цытаты, запісаныя  слупок, у двукоссе не бяруцца. Не бярэцца  двукоссе і эпіграф кароткае змястонае выслое, крылаты выраз або паэтычныя радкі, якія змяшчаюцца  пачатку твора ці асобнага раздзела і раскрываюць галоную ідэю і тэму твора.У навуковых і даведачных выданнях цытата суправаджаецца спасылкай на атара і яго твор або даецца бібліяграфічная даведка.


50. Пунктуацыя гэта сукупнасць знака прыпынку і збор правіл пра іх ужыванне  пісьмовым тэксце. Сучасная беларуская пунктуацыя мае стройную і дасканалую сістэму правіл, у аснове якіх ляжаць сэнсавы, граматычны (сіптаксічны) і інтапацыйны прынцыпы. Сэнсавы прынцып патрабуе падзелу тэксту на сказы. У залежнасці ад сэнсу мы ставім у канцы сказа кропку, пытальнік, клічнік ці шматкроп'е. Двукроп'е  складаным сказе, напрыклад, перадае прычынныя, а працяжнік выніковыя адносіны. Паводле граматычнага прынцыпу жываюцца знакі прыпынку, абумоленыя будовай сказа, яго сінтаксісам: пастапока коскі  складаных сказах пры выдзяленні пабочных сло, дзеепрыметных і дзеепрысл. словазлучэння, ужыванне двукроп'я і працяжніка паміж часткамі складанага сказа. На інтанацыйным прынцыпе сфармуляваны правілы пастанокі знака прыпынку з улікам мелодыкі (інтанацыі) мовы: двукроп'е і працяжнік у бяззлучнікавых складаных сказах сведчаць пра значныя і напружаныя паузы, коскі паміж аднароднымі членамі сказа патрабуюць невялікай пазы, а кропка гаворыць пра паніжэнне голасу і вялікую пазу. У сучасным беларускім пісьме ёсць дзесяць знака прыпынку: кропка, коска, кропка з коскай, двукроп'е, працяжнік, пытальнік, клічнік, шматкроп'е, дужкі, двукосее. Усе знакі прыпынку паводле сваёй функцыі  сказе падзяляюцца на раздзяляльныя і выдзяляльныя. Выдзяляльныя (парныя) знакі прыпынку служаць для выдзялення са структуры сказа пэных сінтаксічных канструкцый: адасобленых члена сказа, зваротка, пабочных і станых сло і словазлучэння, цытат і інш. Выдзяляльныя знакі дужкі, двукоссі. У ролі выдзяляльных знака прыпынку могуць выступаць коскі, працяжнік. Раздзяляльныя (няпарныя) знакі прыпынку служаць для раздзялення асобных члена простага сказа, састаных частак складаных сказа або цэлых сказа. Раздзяляльнымі знакамі бываюць кропка, пытальнік, клічнік, шматкроп'е  канцы сказа (або розныя спалучэнні гэтых знака прыпынку  канцы сказа), коска, кропка з коскай, двукроп'е, працяжнік, коска з пра-цяжнікам у сярэдзіне сказа. Амаль усе гэтыя знакі прыпынку адзіночныя, толькі коска і кропка з коскай могуць быць паторнымі. Асноныя правілы жывання знака прыпынку.
·
·
·п
·а ставіцца  канцы сказа (простых і складаных). Клічнік ставіцца  канцы клічных сказа.
·ытальнік ставіцца  канцы пытальных сказа. Шматкроп'е ставіцца для абазначэння незакончанасці выказвання, а таксама перарыву  сярэдзіне сказа ці нечаканага перапынку  мове; у пачатку, у сярэдзіне або  канцы цытаты, каб паказаць, што  пэным месцы яе прапушчаны словы; Коска ставіцца паміж аднароднымі членамі сказа; паміж словамі, якія патараюцца; для выдзялення адасобленых члена сказа, паранальных зварота, выклічніка, пабочных і станых сло, словазлучэння і сказа; паміж часткамі складаных сказа; пасля сцвярджальных і адмоных сло. Кропка з коскай ставіцца паміж развітымі аднароднымі членамі сказа, асабліва калі  сярэдзіне хоць бы аднаго з іх ёсць коскі; паміж часткамі складанага сказа, калі яны значна развітыя і некаторыя з іх маюць свае знакі прыпынку. Двукроп 'е ставіцца пасля абагульняльнага слова перад аднароднымі членамі сказа; у бяззлучнікавых складаных сказах перад часткай, якая паясняе, удакладняе, раскрывав змест, канкрэтызуе тое, пра што гаворыцца  папярэдняй частцы; пасля сло атара перад п
·
·стай мовай; перад цытатай, пасля атарскіх сло. Працяжнік ставіцца паміж дзейнікам і выказнікам; пасля аднародных члена сказа перад абагульняльным словам; для выдзялення станых сло, спалучэння сло і сказа, адасобленых прыдатка; для указания на пропуск члена сказа; для выдзялення сло атара пры простай мове; у дыялогу. Дужкі ставяцца для выдзялення пабочных і станых сло, словазлучэння і сказа; прозвішча атара і назва іх твора, з якіх узяты цытаты; пры напісанні атарскіх рэмарак. Двукоссе жываецца для выдзялення простай мовы, калі яна пішацца без абзаца; пры напісанні сло, ужытых у іранічным значэнні.
30. Граматыка як навука аб граматычным ладзе мовы ключае  сябе дзве састаныя часткі – марфалогію і сінтаксіс. Сінтаксіс – раздзел мовазнаства, у якім вывучаюцца будова і значэнне словазлучэння, сказа, тэкста. У сувязі з гэтым патрэбна адрозніваць і размяжоваць два паняцці: 1.Сінтаксіс мовы. 2.Сінтаксіс як навука. Сінтаксіс мовы – сукупнасць закона, якія рэгулююць сінтаксічныя адзінкі.Сінтаксіс як навука – раздзел навукі пра мову, які вывучае будову і значэнне сінтаксічных адзінак. Прадмет сінтаксісу: словазлучэнне як структурны кампанент сказа, што твораны шляхам спалучэння двух ці больш самастойных сло, звязаных сэнсам і граматычна; сказ як граматычна і інтанацыйна аформленая адзінка мовы, што выражае  працэсе зносін паведамленне пра факт рэчаіснасці, пытанне, пачуццё, пабуджэнне дла дзеяння.Аснонымі задачамі сінтаксісу з'яляюцца:1. класіфікацыя сінтаксічных адзінак; 2. вытлумачэнне мо утварэння гэтых адзінак і заканамернасцей іх структуры, значэння і інтанацыйнага афармлення; 3. аналіз спосаба і сродка сувязі, а таксама сінтаксічных адносін паміж кампанентамі; 4.высвятленне асаблівасцей выкарыстання сінтаксічных адзінак у тэксце; 5.паказ на сінтаксічным узроні функцыянаванне сінтаксічных адзінак іншых узроня монай сістэмы. Сінтаксіс – адна з састаных частак граматыкі. Ён мае сувязь: 1.з марфалогіяй, якая з'яляецца другой састаной часткай граматыкі. Гэта сувязь выяляецца  тым, што марфалагічная форма слова абумолівае яго сінтаксічную функцыю і вызначае характар яго адносін з іншымі словамі  словазлучэнні і  сказе; 2.з лексікалогіяй: слова як лексічная адзінка з'яляецца буданічым матэрыялам для словазлучэння і сказа. 3.з фанетыкай, паколькі фанетычныя сродкі (асабліва інтанацыя) непасрэдна дзельнічаюць у афармленні сінтаксічных адзінак. Такім чынам, сінтаксіс вырашае свае задачы з дапамогай іншых раздзела навукі аб мове, якія заемадзейнічаюць з сінтаксісам і дапаняюць ці дакладняюць яго. Асноныя сінтаксічныя адзінкі словазлучэнне, сказ (просты і складаны) і тэкст. Адметныя адзнакі сінтаксічных адзінак:1.Сінтаксічныя адзінкі знаходзяцца паміж сабой у пэнай сістэме. 2.Кожная сінтаксічная адзінка мае змест (або значэнне) і форму (структуру).3.Буданічым матэрыялам для сінтаксічных адзінак з’яляюцца слова і словаформа. У складзе сказа словы выкарыстоваюцца як самастойныя, так і  складзе сваіх словаформ. Аднак слова і словаформа  сказе не засёды супадае. Словаформа  складзе сказа мае свае асаблівасці: а)з’яляецца буданічым матэрыялам для сінтаксічных адзінак; б) у складзе сказа адна словаформа адрозніваецца ад другой сваёй функцыямі, сувязямі, сінтаксічнымі магчымасцямі. в) паміж словаформай і членам сказа многа агульнага, але іх нельга атаясамліваць, таму што члены сказа з’яляюцца аб’ектам вывучэння толькі сінтаксісу, а словаформа вывучаецца  раздзеле марфалогія. 4.Кожная сінтаксічная адзінка мае змест і форму. Змест сінтаксічнай адзінак складаюць сінтаксічныя адносіны, якія станаліваюцца паміж кампанентамі сінтаксічных адзінак: высокае дрэва (атрыбутыныя адносіны), збор грыбо (аб’ектныя адносіны). Форму сінтаксічных адзінак складаюць кампаненты, якія ваходзяць у тую ці іншую сінтаксічную адзінку, сродкі сувязі паміж імі: шафа з дубу. Сродкамі сінтаксічнай сувязі з’яляюцца: канчаткі;прыназонікі;злучнікі; злучальныя словы;парадак сло; парадак размяшчэння частак складанага сказа; трывальна-часавыя суадносіны дзеяслова-выказніка; інтанацыя.
33. Па сваёй граматычнай структуры сказы падзяляюцца на простыя і складаныя. Простыя сказы бываюпь аднасастаныя і двухсастаныя, развітыя і неразвітыя, поныя і няпоныя, няскладненыя і складненыя.Просты сказ змяшчае  сабе адну прэдыкатыную адзінку (слова або спалучэнне сло, якія маюць катэгорыі мадальнасці і сінтаксічнага часу). Складаныя сказы ключаюць у свой саста дзве ці больш прэдыкатыныя адзінкі, якія аб’ядноваюцца паводле сэнсу і граматычна. Простыя сказы падзяляюцца на сінтаксічна падзельныя сказы і сінтаксічна непадзельныя. Сінтаксічна падзельныя сказы – гэта такія сказы, у якіх можна вызначыць члены сказа: Змяркалася. Густыя прыцемкі клаліся на зямлю. У сінтаксічна непадзельных сказах нельга выдзеліць ні галоных, ні даданых члена сказа. Простыя сказы бываюць двухсастаныя і аднасастаныя. У двухсастаных сказах ёсць саста дзейніка і выказніка: Ва сіх сферах дзейнасці чалавек не можа абысціся без слова. Граматычная аснова аднасастаных сказа складаецца толькі з аднаго галонага члена, у іх ёсць або саста дзейніка, або саста выказніка. Простыя сказы бываюць развітыя і неразвітыя. Неразвітыя сказы складаюцца толькі з галоных члена. Развітыя сказы, акрамя галоных члена, маюць і даданыя; яны развіваюць, пашыраюць сказ: Жыццё звяро і птушак цікавіць мяне па-ранейшаму больш за сё іншае. Понымі называюцца такія сказы, дзе  наянасці се члены, неабходныя для разумення сэнсу. Понымі бываюць двухсастаныя і аднасастаныя сказы, развітыя і неразвітыя: Збажына нізіса клоніцца буйным зернем да зямлі. Няпоныя такія сказы, у якіх апушчаны асобныя галоныя ці даданыя члены сказа. Адсутнасць прапушчаных сло у такім сказе падказваецца кантэкстам, абставінамі размовы. Па складненасці сказы бываюць ускладненыя і няскладненыя. Ускладнены сказ – такі просты сказ, што мае  сваёй структуры аднародныя ці адасобленыя члены сказа, пабочныя і станыя канструкцыі, зваротак і інш. Няскладненыя сказы  сваёй структуры не маюць аднародных і адасобленых члена, пабочных і станых канструкцый, зваротка.




31. Словазлучэнне гэта сэнсава-граматычнае адзінства, звязанае падпарадкавальнай сувяззю, якое выражае  сказе разнастайныя адносіны паміж прадметамі, з’явамі,дзеяннямі і прыметамі  іх узаемасувязях. Словазлучэнне выконвае пашыраную намінатыную функцыю – не проста называе прадмет ці паняцце, а і пэную прымету яго: дом – новы дом; Словазлучэнне – граматычна аформленая адзінка, якая складаецца з 2-х ці больш сло. Словазлучэнні выдзяляюцца пры аналізе сказа. Канкрэтная характарыстыка словазлучэння магчыма толькі  сказе ці на аснове сказа. У словазлучэнні вылучаюцца галоны і залежны кампаненты, якія аб’ядноваюцца рознымі відамі сінтаксічнай сувязі. Залежны кампанент залежыць ад галонага. Пытанне ставіцца ад галонага кампанента да залежнага: успаміны якія? – незабыныя. У складзе сказа галоны кампанент можа выконваць ролю як галонага, так і даданага члена сказа, а залежны кампанент – толькі даданага.Словазлучэнне мае падабенства і адрозненне ад слова і сказа. Агульнае, што збліжае словазлучэнне са сказам: 1) Абедзве адзінкі сінтаксічна аформлены, г. зн. кампаненты  іх звязаны пэнай сінтаксічнай сувяззю; 2) буданічым матэрыялам для іх з’яляюцца слова і словаформа.Розніца:1.Словазлучэнне не мае монай самастойнасці і не выражае закончанай думкі;2.Словазлучэнне у сваім складзе мае не менш двух сло, а сказ можа складацца з аднаго слова; 3.У словазлучэнні адзін кампанент залежыць ад другога, а  сказе галоыя члены звычайна каардынуюцца; 4.Словазлучэнне выконвае намінатыную функцыю, а сказ – камунікатыную; 5.Словазлучэне – непрэдыкатыная адзінка мовы, а сказ валодае граматычнай катэгорыяй прэдыкатынасці; 6.Сказ інтанацыйна засёды аформлены, а гэта неласціва для словазлучэння. Словазлучэнне як і слова:1) не з’яляецца камунікатынай адзінкай;2) не мае прэдыкатынага значэння і інтанацыі паведамлення;3) слова і словазлучэнне выступаюць як наміатыныя сродкі мовы;4) словазлучэнню, як і слову, уласціва пачатковая форма.Словазлучэнне мае розніцу са словам:1 .Словазлучэнне выконвае пашыраную намінатыную функцыю – не проста называе прадмет ці паняцце, а і пэную прымету яго: дом – новы дом;2.Словазлучэнне – граматычна аформленая адзінка, якая складаецца з 2-х ці больш сло, слова – адзінка мовы – адзіным гукавым, графічным і граматычным комплексам. 3. У мове выдзяляюцца прэдыкатыныя і непрэдыкатыныя словазлучэнні.Прэдыкатынае словазлучэнне – гэта спалучэнне дзейніка і выказніка, якое тварае ядро сказа, яго граматычную аснову. Такія словазлучэнні яляюць сабой як бы просты неразвіты сказ, у якім можна вылучыць рэальнасць і час дзеяння. Непрэдыкатыныя словазлучэнні не маюць мадальна-часавага значэння і твараюцца на аснове падпарадкавальнай сувязі.Асноная функцыя непрэдыкатыных словазлучэння – намінатыная, а прэдыкатыных – камунікатыная (паведамленне). Паводле структуры словазлучэнні падзяляюцца на простыя і складаныя. Простае словазлучэнне складаецца з двух самастойных сло галонага і залежнага. высокі бераг. У складаных словазлучэннях слова паясняецца цэлым словазлучэннем ці словам і можа складацца з трох ці больш кампанента. працаваць не пакладаючы рук. Складаныя словазлучэнні твараюцца на базе простых словазлучэння:1.Шляхам далучэння да залежнага слова аднаго ці некалькіх паясняльных сло. 2.Шляхам далучэння да галонага кампанента аднаго ці некалькіх паясняльных сло. 3.Шляхам далучэння да галонага і залежнага кампанента аднаго ці некалькіх паясняльных сло. У залежнасці ад ступені зліцця кампанента выдзяляюць свабодныя і несвабодныя словазлучэнні. Свабоднае словазлучэнне – рухомае, свабоднае спалучэнне сло, якое ствараецца  момант гутаркі. У такіх словазлучэннях кожны кампанент з’яляецца асобным членам сказа. Несвабоднае словазлучэнне выступае як адзін член сказа. Несвабодныя словазлучэнні могуць быць сінтаксічна непадзельнымі і фразеалагічнымі. Сінтаксічна непадзельныя словазлучэнні будуюцца па той жа структурнай схеме, як і свабодныя, а кампаненты  іх звязваюцца падпарадкавальнай сувяззю. Фразеалагічныя словазлучэнні характарызуюцца стойлівасцю, цэласнасцю, яны не ствараюцца  час малення, а зналяюцца  памяці як гатовыя адзінкі мовы, у якіх усе кампаненты семантычна звязаны як адно цэлае і з’яляюцца адным членам сказа: біць лынды. Паводле выражэня галонага кампанента словазлучэнні бываюць: іменныя;дзеяслоныя; прыслоныя.У іменных словазлучэннях ролю галонага кампанента могуць выконваць назонікі, прыметнікі, лічэбнікі, займеннікі. У сувязі з гэтым яны дзеляцца на: 1.Субстантыныя – з назонікам у ролі галонага кампанента. 2.Ад’ектыныя: здольны працаваць; 3.Лічэбнікавыя – выступаюць звычайна як сінтаксічна непадзельныя і выконваюць ролю аднаго члена сказа: сто кіламетра; 4.Займеннікавыя: хтосьці з нас. У дзеяслоных словазлучэннях у якасці галонага слова можа выступаць дзеясло ці яго формы – дзеепрыметнік, дзеепрыслое. У прыслоных словазлучэннях у якасці галонага кампанента выступаюць прыслоі: позна восенню. Класіфікацыя паводле сінтаксічных адносін паміж кампанентамі (паводле значэння).У сінтаксічна свабодных словазлучэннях паміж словамі станаліваюцца розныя віды сэнсавых адносін (вызначаюцца па залежнаму слову): азначальныя (атрыбутыныя – адносіны паміж прадметам і прыметай) залежны кампанент азначае галоны; суб’ектныя (адносіны паміж дзеяннем і тваральнікам дзеяння) – залежны кампанент абазначае вытворцу дзеяння ці носьбіта прыметы: загад дэкана.
27. Часціцы службовая часціна мовы, якая надае дадатковыя сэнсавыя, мадалныя і змацыянальныя адценні словам, словазлучэнням і сказам.Часціцы нязменныя словы. Яны не называюць прадмета, прымет, дзеяння, не служаць для сувязі сло у сказе і не жываюцца асобна ад самастойных часцін мовы. Часціцы далучаюцца да асобных сло. Некат часціцы (ага, але, вось, не, няжо, так) у дыялогу, пры разважанні могуць выступаць у ролі непадзельных сказа. У такіх выпадках яны выражаюць адносіны таго, хто гаворыць, да папярэдняга выказвання пацвярджэнне, згоду або, наадварот, нязгоду, пярэчанне, пратэст Пры дапамозе часціц узмацняецца сэнс выказванпя, ыражаецца пабуджэнне да дзеяння, пажаданне;надаецца выказванню эмацыянальнае адценне Разрады часціц. Класіфікацыя часціц праводзіцца  залежнасці ад іх саставу, паходжання і значэння.Паводле саставу часціцы падзяляюцца на пр
·стыя, або аднаслоныя (аж, але, вось, вунь, нават, няхай), і састаныя, якія складаюцца з двух сло (вось дык, хіба толькі, хоць бы, што за, як бы, як быццам). Паводле паходжання часціцы бываюць невытворныя, не суадносныя з іншымі часцінамі мовы (a, i, не, ні, хіба), і вытворныя, якія захавалі сувязі з самастойнымі часцінамі мовы. Так, ад займенніка паходзяць часціцы гэта, усе, сабе, ад прыслоя амаль, іменна, ад дзеяслова бач, дай, давай.У залежнасці ад значэння падзяляюцца на чатыры разрады: сэнсавыя, мадальныя, эмацыянальныя і форматваральныя.Сэнсавыя часціцы надаюць словам, словазлучэнням і сказам дадатковыя сэнсавыя адценні. Да гэтага разраду адносяцца казальныя, азначальна-дакладняльныя і выдзяляльна-абмежавальныя часціцы.Указальныя часціцы вось (ось, от, вот, во), вунь(унь), гэта казваюць на прадметы і з'явы рэчаіснасці. У спалучэнні з займеннікамі гэты, той, такі, які, што, з прыслоямі дзе, там, туды, куды, адкуль, як, з іншымі часціцамі казальныя часціцы набываюць эмацыянальна-экспрэсінае значэнне і выражаюць задавальненне, здзіленне, радасць, захапленне, вывад і г.д. Азначальна-дакладняльныя часціцы амаль, іменна, менавіта, удакладняюць сэнс сло і надаюць ім пэную азначальную характарыстыку Выдзяляльна-абмежавальныя часціцы толькі, абы толькі, хіба толькі, хоць выдзяляюць з агульнага выказвання пэныя словы і падаюць ім абмежавальныя адценні. Мадальныя часціцы надаюць выказванню розныя мадальныя адценні: сцвярджэнне, адмаленне, пытанне, меркаванне, пажаданне і г. д. Таму  гэтым разрадзе выдзяляюцца розныя групы часціц.Сцвярджальныя часціцы так, але, ага абазначаюць станочы адказ на пытанне або пацвярджаюць уласныя думкі: Адмоныя часціцы не, ні могуць адмаляць дзеянні, прадметы і з'явы рэчаіснасці.Пытальныя часціцы ці, хіба, няжо, а, га, ну, так выражаюць пытанне і могуць падаваць выказваюць розныя эмацыянальныя ацэнкі радасць, захапленне, сумненне, меркаванне, няпэненасць Паранальныя часціцы бы, нібы, як бы, быццам жываюцца  сказах, дзе прадмет паранання толькі моны, і выражаюць сумненне, няпэненасць, меркаванне, магчымасць Мадальна-валявыя часціцы бы(б), няхай(хай), выражаюць волю чалавека пабуджэнне да дзеяння, пажаданне, просьбу, прапапову Эмацыянальныя часціцы выражаюць эмацыянальную ацэнку выказвання або змацняюць яго змест. Сюды адносяцца клічныя і змацняльныя часціцы.Клічныя часціцы што за, няхай выражаюць розныя эмацыянальныя адценні радасць, захапленне, здзіленне. Узмацняльныя часціцы нават, ды, змацняюць і лагічна падкрэсліваюць сэнс пэнага слова, словазлучэння ці сказа Форматваральныя часціцы твараюць формы дзеяслова: бы(б) – умонага ладу; няхай(хай), давай(давайце) загаднага. Значэнне і жыванне часціцы не. Часціца не адмоная. Яна жываецца: 1) у адмопых сказах .2) пры супрацьпасталенні 3) пры адмоным парананні Часціца не можа мець сцвярджальнае значэнне: 1) калі жываецца  сказах з пытальнымі займеннікамі, прыслоямі, часціцамі 2) калі патараецца двойчы  састаным дзеяслоным выказніку. 3) калі спалучаецца з часціцамі амаль, ледзь, чуць і з падпарадкавальнымі злучнікамі каб, пакуль Значэнне і жыванне часціцы ні. Часціца ні мае адмонае значэнне  пабуджальных сказах з загаднай інтанацыяй Для змацпення адмалення часціца ні жываецца: 1) у сказах з адмоем не ці словамі няма, нельга, немагчыма 2) у ролі злучніка і пры аднародных членах сказа Часціца ні можа мець сцвярджальнае значэнне з адценнем узмацнення, калі спалучаецца з займеннікамі і займеннікавымі прыслоямі: хто ні, што ні, хто б ні. Са значэннем няпэнасці, узмацнення часціца ні жываецца ва стойлівых зваротах: ні рыба ні мяса.
26. Злучнік служб. часціна мовы, якая звязвае члены сказа або часткі складанага сказа і выражае адносіны паміж імі. У першым сказе злучнік і звязвае аднародныя члены сказа (гараць, цвітуць, дрыжаць), у другім самаст часткі складанага сказа, паказваючы на іх ранапранасць.Разрады злучніка.Паводле паходжання злучнікі падзяляюцца на вытворныя і невытворныя. Невытв. злучнікі зніклі  старажытны перыяд, не суадносяцца з іншымі часцінамі мовы і спрымаюцца як першапачатковыя: і, ды, а, але, бо і інш. Вытв злучнікі тварыліся ад іншых часцін мовы (адносных займенніка, прыслоя, спалучэння сло розных часцін мовы) і знаходзяцца з імі  аманімічных адносінах: што, таму, дзе, калі, каб, нягледзячы на тое што, пасля таго як і інш. Паводле саставу злучнікі падзяляюцца на простыя і састаныя.
·рост. злучнікі складаюцца з аднаго слова: а, але, каб, калі, састаныя з некалькіх сло: а т
·, таму што, як толькі і інш. Паводле жывання злучнікі бываюць адзіночныя, паторныя і парныя. Адзіночныя злучнікі  сказе жываюцца адзін раз і не патараюцца. Паторныя злучнікі патараюцца  сказе некалькі разо.
·арныя злучнікі (калі...то, калі...дык, хоць... але, як..так і і інш.) складаюцца з частак, адна з якіх адносіцца да аднаго аднароднага члена сказа (ці часткі складанага сказа), а другая да іншага. Паводле функц-га знач злучн падзяляюцца на злучальныя і падпарадкавальныя.Злучальныя злучнікі служаць для сувязі сінтаксічна ранапраных адзінак аднародных члена сказа і частак складаназлучанага сказа. Да іх адносяцца: а) спалучальныя злучні: і, ды (са знач і), як...так і, ні...ні, якія паказваюць на пералічэнне, адначасовае суіснаванне факта, з'я. б)супасталяльныя злучнікі: а, але, ды (са знач але), аднак, затое, не толькі... але і, якія выражаюць супрацьпасталенне факта, з'я. в) размеркавальныя злучнікі: або, ці, або... або, ці... ці, т
·... т
·, не то... не т
·, ці то... ці т
·, якія паказваюць на чаргаванне з'я, факта ці на рэальнасць аднаго з іх.Падпарадк. злучн. служаць для сувязі сінтаксічна неранапраных адзінак частак складаназалежн сказа, паказваюць на залежнасць даданай часткі ад галонай і выражаюць разнастайныя адносіны паміж імі. Падпарадк. злучнікі падзяляюцца на: 1)тлумачальныя: што, як, чым; 2) прычынныя: бо, таму што, з прычыны таго што, па прычыне таго што і інш.; 3)часавыя: калі, як, пакуль, з таго часу як і інш.; 4) умоныя: калі, калі б, каб, як, раз і інш.; 5) мэтавыя: каб, для (дзеля) таго каб, з тым каб, абы; 6)уступальныя: хоць, хоць бы, нягледзячы на тое што, няхай, хай і інш.; 7) паранальныя: як, чым, што, бы, нібы і інш.; 8) выніковыя: так што, то, дык. Злуч злучнікі служаць для сувязі аднародных члена сказа, частак складаназлуч сказа, а таксама самастойных сказа. Яны выражаюць розныя сэнсавыя адносіны паміж сінтаксічнымі адзінкамі і таму падзяляюцца на спалучальныя, супасталяльныя, пералічальна-размеркавальныя і далучальныя.Спалуч злучнікі і, ды (са знач і), таксама, як ... так і звычайна звязваюць аднародн члены сказа, часткі складаназлучанага сказа або самастойныя сказы, у якіх выражаюцца адносіны адначасовасці, паслядонасці, пералічэння пэных прадмета, паняцця або з'я, а таксама прычынна-выніковыя і мона-выніковыя адносіны. Злучнік і можа быць адзіночным ці паторным і пашыраны ва сіх стылях мовы, злучнік ды характэрны для размонага і мастацкага стыля. Супасталяльныя злучнікі а, але, ды (са значэннем але), дык, аднак, толькі, затое, не толькі... але і і іншыя выражаюць адносіны неадпаведнасці,супрацьпасталення, супрацьлегласці, таму яшчэ называюцца супрацінымі. Пералічальна-размеркавалыіыя злучнікі або, або ... або, ці, ці... ці, ні... ні, то ... то, не то ... не то, ці то ... ці то паказваюць на чаргаванне або пералічэнне з'я і падзей, на іх сумяшчальнасць, узаемнае выключэнне, папераменнасць. Далучальныя злучнікі ды і (дый), і то, ды і то (дый то), прытым, прычым, пры гэтым звязваюць члены сказа, устаныя канструкцыі і сказы, якія развіваюць, удакладняюць або паясняюць папярэдняе выказванне. Пры такой функцыі  ролі далучальных выступаюць амаль усе злучальныя злучнікі. Злучальныя словы і адрозненне іх ад злучніка. Для сувязі даданых частак з галонымі  складаназалежных сказах выкарыстоваюцца не толькі падпарадкавальныя злучнікі, але і злучальныя словы, якія да злучніка не адносяцца. Злучальныя словы гэта адносныя займеннікі хто, што, які, каторы, чый, колькі, прыслоі дзе, куды, адкуль, дакуль, як, якія  адрозненне ад злучніка выконваюць яшчэ і другую функцыю выступаюць у ролі галоных або даданых члена сказа. У сказе злуч. словы – займеннікі, што падпарадковаюць даданыя дзейнікавыя часткі і з'яляюцна  той жа час дзейнікамі. Словы хто, які, каторы, чый, дзе, куды, адкуль, дакуль, колькі засёды бываюць толькі злучальнымі. Злучал словы што, чым, як, калі могуць быць аманімічнымі з адпаведнымі злучнікамі. Для іх адрознення трэба кіравацца наступным. 1. Злуч словы гэта займеннікі ці прыслоі, япы засёды з'яляюцца членамі сказа, а злучнікі ніколі. 2. На злуч словы можа падаць лагічны націск, а злучнікі не маюць яго зусім: Антось і Ганна не знаходзяць, што адказаць і што парадзіць і як пытанне гэта ладзіць. 3. Злуч словы-займеннікі часам маюць пры сабе прыназонікі (пра што, у што, без чаго, у чым, на чым), а простая злучнікі з прыназонікамі не могуць спалучацца: Сынава яленне дарысавала да канца тое, пра што толькі збольшага сказа бацька. 4.Злуч словы нельга апускаць без страты сэнсу сказа; злучнікі ж часта можна апускаць, што істотна не мяняе зместу выказвання. 5.Злуч словы можпа замяняць іншымі сінанімічнымі злучальнымі словамі (што на які, якая, якое, якія, каторы) або блізкімі спалучэннямі (як на якім чынам, у якой меры, у якой ступені).
25. Прыназ. службовая часціна мовы, якая дакладняе значэнне скосных склона і выражае адносіны паміж назонікам (займеннікам, лічэбнікам) і іншымі словамі  словазлучэнні і сказе. Прыназонік ужываецца  спалучэнні з назонікам і стаіць перад ім (пры назоніку), адсюль і назва гэтай часціны мовы. Без самастойных часцін мовы прыназонік не жываецца і асобна не з'яляецца членам сказа. Прын. – нязменныя словы, яны не маюць лексічнага значэння, а набываюць яго толькі  кантэксце, у спалучэнні з самастойнымі часцінамі мовы. Прыназонікі разам з самастойнымі часцінамі мовы выражаюць розныя адносіны. Сярод гэтых адносін найбольш пашыраны прасторавыя: На галінцы ціхім посвістам шпак вітае рана сонейка; часавыя: Снег ішо з раніцы да полудня. аб'ектныя: 3 бярозамі растуць вольха, асіна і маленькія дубкі. прычынныя, мэтавыя: па дровы; спосабу дзеяння. Паводле паходжання прыназонікі падзяляюцца на невытворныя і вытворныя. Да невытворных адносяцца прыназонікі, якія зніклі  старажытную пару, у сучаснай беларускай мове яны не суадносяцца з самастойнымі часцінамі мовы, і іх паходжанне цяжка або немагчыма растлумачыць: а, аб, без, да, за, на, над, па, пад, праз і інш. Вытвор назыв прыназ, якія тварыліся  больш позні час і сваім паходжаннем суадносяцца з прыслоямі, назонікамі, дзеясловамі. У адпаведнасці з гэтым выдзяляюцца прыслоныя, адыменныя і аддзеяслоныя прыназонікі. Прыслоныя прыназонікі ключаюць: а) словы, якія понасцю перайшлі  прыназонікі, страцішы акалічнаснае значэнне, і як прыслоі не жываюцца: акрамя, апрача, замест, наконт, паводле і інш. б)словы, якія захавалі свае прыслоныя рысы і  сучаснай мове могуць ужывацца і як прыслоі, і як прыназонікі: абапал (паабапал), вакол, навокал, скрозь, міма, насустрач, наперадзе, напярэдадні, пасля, побач, паблізу, уздож і інш. Адыменныя прыназонікі тварыліся ад спалучэння склонавай формы назоніка з невытворнымі прыназонікамі: за выключэннем, з мэтай, на працягу, на чале, па лініі, па меры, у адносінах да, у адпаведнасці з, у імя, у выніку і інш. Аддзеяслоныя прыназонікі звычайна суадносяцца з дзеепрыслоямі: дзякуючы, выключаючы, уключаючы, канчаючы, не лічачы, нягледзячы на. Вытворныя прыназонікі могуць быць простыя, якія складаюцца з аднаго слова: ад, за, на, пра, сярод, скрозь; складаныя, утвораныя злучэннем двух невытворных прыназоніка: з-за, з-пад, па-за, па-над, і састаныя, якія складаюцца з двух ці некалькіх сло: згодна з, нягледзячы на, на працягу і інш. Ужыванне прыназоніка са склонамі Удакладняючы значэнне скосных склона, прыназонікі могуць ужывацца з формамі аднаго або некалькіх склона. 3 адным склонам ужьшаюцца прыназонікі: ад, да, для, дзеля, без, з-за, з-пад, каля, сярод, апрача, акрамя, замест і інш.– з родным; к, насуперак, адпаведна з, дзякуючы – з давальным; пра, праз, скрозь, цераз, паз – з вінавальным; над, перад, па-за, па-над – з творным; з, пры – з месным .3 двума склонамі жываюцца прыназонікі: за, пад з вінавальным і творным (за хату, за хатай); аб, на з вінавальным і месным (на стале, на стол); паміж (між) – з родным і творным. 3 трыма склонамі: з (са) з родным, вінавальным і творным (з раніцы, з месяц, з сястрой); у (ва) з родным, вінавальным і месным (у сябра, у нядзелю, у лютым); па – з давальным, вінавальным і месным (па кілаграму, па доктара, па дарозе). Правапіс прыназоніка 1.Складаныя прыназонікі з-за, з-пад, па-за, па-над пішуцца праз злучок. 2. Прыназонікі аб, перад, над, пад перад займеннікам мне мною пішуцца з дадатковым а: нада мною .3.Перад словамі, якія пачынаюцца спалучэннем зычных, першы з якіх з, с, ш, ж, м, замест прыназоніка з вымаляецца і пішацца прыназонік са. 4.Замест прыназоніка у выкарыстоваецца прыназонік ва перад словамі, якія пачынаюца з у: ва сіх. 5.Састаныя прыназонікі пішуцца  два-тры словы: на працягу, у галіне, у адпаведнасці з, на чале з. Сінаніміка прыназоніка. У сучаснай бел.мове для выражэння блізкіх ці аднолькавых значэння часта выкарыстоваюцца розныя прыназ. Прасторавыя, часавыя, прычынныя, мэтавыя і іншыя адносіны выражаюцца сінанімічнымі прыназонікава - іменнымі спалучэннямі сло. Для дакладнай перадачы думкі, выбару сродка выказвання могуць ужывацца сінанімічныя назонікі з прыназ. і наз.  форме творнага скл. Ужыванне блізкіх значэннем прыназонікавых канструкцый паказвае на багацце мовы, дае магчымасць перадаць самыя разнастайныя адценні думкі. Выбар патрэбных моных сродка садзейнічае дакладнай перадачы думкі на пісьме і тым самым павышае культуру мовы.

28. Выклічнік часціна мовы, якая аб'ядновае словы, што выражаюць розныя эмоцыі, пабуджэнні, заклікі, але не называюць іх: эх, ах, ай-яй-яй, дзякуй, біс, ура, айда і інш. Выклічнікі  адрозненне ад паназначных сло не маюць лексічнага значэння. Яны з'яляюцца толькі сігналамі эмоцый, пабуджэння, закліка, сродкамі выражэння пэных пачуцця і волевыялення. Значэнне выклічніка канкрэтызуецца зместам і інтанацыяй выказвання. Выклічнікі не адносяцца да самастойных часцін мовы, бо не маюць намінатынага значэння, г.зн. нічога не называюць, і не з'яляюцца членамі сказа. Не ключаюцца выклічнікі і  групу службовых часцін мовы, бо не выконваюць у мове службовай ролі, як, напрыклад, злучнікі, якія паказваюць на сувязь сінтаксічных адзінак. Аднак выклічнікі маюць агульныя рысы з некаторымі службовымі словамі: яны не падзяляюцца на марфемы, не змяняюцца, не маюць граматычных катэгорый.Выклічнікі сінтаксічна не звязаныя са сказам і выступаюць звычайна як ізаляваныя часткі сказа. Інтанацыйнае адасабленне выклічніка на пісьме перадаецца знакамі прыпынку коскай ці клічнікам.Калі выклічнік знаходзіцца  сярэдзіне сказа, ён выдзяляецца коскамі з двух бако. Калі пры выклічніку стаіць асабовы займеннік ты або вы, то знак прыпынку пасля выклічніка не ставіцца. Разрады выклічніка. Выклічнікі падзяляюцца на разрады з улікам іх паходжання і значэння. Паводле паходжання выклічнікі бываюць невытворныя і вытворныя. Невытворныя выклічнікі не суадносяцца з іншымі часцінамі мовы; яны складаюцца з аднаго гука ці са спалучэння гука, а таксама з іх патарэння: о, а, эх, ох, ух, ай-яй-яй і інш. Выклічнікі, што складаюцца з патарэння гука, называюцца складанымі: ай-яй-яй, о-го-го, о-ё-ёй. Вытворныя выклічнікі суадносяцца са словамі іншых часцін мовы, якія страцілі лексічнае значэнне і набылі здольнасць выражаць абагульнена эмоцыі і волевыяленні чалавека, не называючы іх. У выклічнікі пераходзяць словы розных часцін мовы: а)назонікі: жах, божа; б)дзеясловы: дзякуй, выбачай, в)прыметнікі: здаро; г)прыслоі: прэч; д)займеннікі: о-то-то, то-та; е)спалучэнні розных часцін мовы ва стойлівых зваротах: слава богу, калі ласка. Простыя вытворныя выклічнікі складаюцца з аднаго слова: божа, дзякуй, а састаныя з некалькіх: добры дзень, бывайце здаровы. Паводле значэння выклічнікі падзяляюцца на тры разрады: эмацыянальныя, волевыяленчыя і этыкету.Эмацыянальныя выклічнікі о, ох, ах, эх, ой, гм, дудкі, чорт вазьмі і інш. перадаюць розныя пачуцці і выражаюць ацэнку навакольнай рэчаіснасці: згоду, адабрэнне, задавальненне, радасць, захапленне, зачараванасць або, наадварот, незадавальненне, асуджэнне, недавер, жаль, гора, смутак, боль, а таксама роздум, меркаванне і інш. Волевыяленчыя (пабуджальныя) выклічнікі служаць для выражэння валявых імкнення і пабуджальных намера асобы  адносінах да чалавека, жывых істот. Гэта можа быць: а) просьба, загад пачаць або спыніць дзеянне: гайда, стоп, ану, прэч, шабаш; б) патрабаванне цішыні, увагі: тсс, алё в) просьба аб паратунку: каравул; г) падзыванне ці адгон жывёл, птушак: кыш. Выклічнікі этыкету выражаюць прывітанне, развітанне, ветлівы зварот, просьбу, падзяку, пажаданне, прабачэнне: добрай раніцы, прывітанне, дабранач. Ад выклічніка трэба адрозніваць гукапераймальныя словы, якія не выражаюць пачуцця і пабуджэння, а жываюцца для перадачы розных гука жывой і нежывой прыроды: га-га, буль-буль. Звычайна гэтыя словы складаюцца з патарэння гука і на пісьме афармляюцца як простая мова. Гукапераймальныя словы трэба адрозніваць ад дзеяслоных выклічніка. Дзеяслоныя выклічнікі гэта нязменныя словы, якія выражаюць кароткае, імгненнае дзеянне і  сказе выконваюць ролю выказніка: бабах, бац. Частка гэтых сло можа быць у розных сказах гукапераймальнымі словамі і дзеяслонымі выклічнікамі.
34.2 Дапаненне даданы член сказа, які абазначае прадмет ці з’яву, у дачыненні да якіх ажыццяляецца дзеянне або праяляецца прымета, і адказвае на пытанні скосных склона. Дапаненне найчасцей адносіцца да дзеяслова-выказніка. Дапаненне выражаецца: 1.назонікамі і займеннікамі ва скосных склонах з прыназонікамі і без іх: Кланялася жыта над рачным усплёскам залатому сонцу, і дажджам, і росам. 2.субстантываванымі словамі (прыметнікамі, дзеепрыметнікамі, абагульнена-якаснымі займеннікамі, лічэбнікамі, прыслоямі, інфінітывамі, вклічнікамі, гукапераймальнымі словамі, службовымі часцінамі мовы), якія набываюць аб'ектнае значэнне. 3.сінтаксічна непадзельнымі словазлучэннямі і сказамі. Прамыя дапаненні абазначаюць аб’ект, на які пераходзіць дзеянне. Яны выражаюцца:1. назонікамі, займеннікамі ці субстантываванымі часцінамі мовы вінавальнага склону без прыназоніка. Гэтыя словы адносяцца да пераходных дзеяслова і абазначаюць прамы аб'ект, на які накіравана дзеянне 2.Інфінітывам: 3.Словазлучэннем, сказам. Прамое дапаненне пры пераходных дзеясловах можа выражацца і формамі роднага склону без прыназоніка:1.калі дзеянне пераходзіць толькі на частку прадмета;2. пры дзеясловах прасіць, узяць, браць, пазычыць, даць і інш. са значэннем аб'екта часовага карыстання 3.пры дзеясловах з адмонай часціцай не 4.пры дзеясловах з прыстакамі на-, папа-, пана- са значэннем вялікай меры чаго-небудзь Ускосныя дапаненні выражаюцца формамі вінавальнага склону з прыназонікамі, формамі іншых ускосных склона без прыназоніка ці з прыназонікамі і маюць значэнне скоснага аб'екта Азначэнне гэта даданы член сказа, што абазначае прымету, якасць прадмета, яго ласцівасць Паміж азначэннем і паяснёным словам устаналіваюцца атрыбутыныя адносіны. Азначэнні падзяляюцца на дапасаваныя і недапасаваныя. Дапасаваныя азначэнні прыпадабняюцца да слова, якое яны паясняюць, у родзе, ліку, склоне. Такія азначэнні выражаюцца:1.прыметнікамі сіх лексіка-граматычных разрада: 2.кароткімі формамі якасных прыметніка. 3.Займеннікамі з абагульнена-якасным значэннем.4.Дзеепрыметнікамі:. Недапасаваныя азначэнні не прыбадабняюцца да азначаемага слова, а кіруюцца ім ці прымыкаюць да яго. Недапасаваныя азначэнні выражаюцца:1.назонікамі  форме скосных склона з прыназонікамі ці без іх: .2. Інфінітывам .3.Прыналежнымі займеннікамі яе, яго, іх: Прыдатак гэта азначэнне, выражанае назонікам, які дапасуецца да паяснёнага слова  родзе, ліку і склоне або толькі  ліку і склоне. Прыдаткі не проста называюць прадмет, а часта служаць эпітэтамі, паказваюць на якасць, уласцівасць прадмета, даючы ім эмацыянальна-экспрэсіную характарыстыку. Прыдатак называе розныя прыметы, якасці прадмета ці асобы, прафесію, званне, пасаду, сацыяльнае становішча, нацыянальнасць, сваяцкія адносіны, назвы газет, часопіса, машын і інш. Для размежавання прыдатка і паяснёнага слова трэба кіравацца тым, што пры спалучэнні агульнага і ласнага ыазоніка прыдаткам выступае: 1) агульны назонік, калі ласны абазначае імя ці прозвішча чалавека 2) уласны назонік, калі ён з'яляецца геаграфічнай назвай, назвай выдання і інш. Паводле структуры прыдаткі падзяляюцца на простыя і складаныя. Простыя прыдаткі выражаюцца адным назонікам. Складаныя прыдаткі выражаюцца словазлучэннямі. Прыдаткі звязваюцца з паяснёным словам бяззлучнікавай сувяззю. Акалічнасць даданы член сказа, які характарызуе дзеянне ці абазначае розныя абставіны, пры якіх яно адбываецца. Акалічнасці выражаюцца: прыслоямі;. дзеепрыслоямі і дзеепрыслонымі словазлучэннямі, .назонікамі ва скосных склонах з прыназонікамі ці без прыназоніка. Паміж акалічнасцю і словам, да якога яна адносіцца, устаналіваюцца розныя віды акалічнасных адносін. У адпаведнасці з гэтым вылучаюцца акалічнасці меса, часу, прычыны, мэты, уступкі, спосабу дзеяння, меры і стунені. Акалічнасці месца абазначаюць месца, напрамак дзеяння і адказваюць на пытанні дзе? куды? адкуль? Акалічнасці часу абазначаюць час, працягласць дзеяння, яго пачатак або заканчэнне і адказваюць на пытанні калі?, з якога часу?, да якога часу? Акалічнасці прычыны абазначаюць прычыну дзеяння ці стану і адказваюць на пытанні чаму?; з якой прычыны? Акалічнасці мэты абазначаюць мэту дзеяння і адказваюць на пытанні з якой мэтай?; для чаго? Акалічнасці мовы паказваюць умову, пры якой ажыццяляецца дзеянне, і адказваюць на пытанні пры якой умове?; у якім выпадку? Акалічнасці ступкі абазначаюць падставу, насуперак якой адбываецца дзеянне, і адказваюць на пытанні нягледзячы на што?; насуперак чаму? Акалічнасці спосабу дзеяння абазначаюць спосаб ці якасць дзеяння і адказваюць на пытанні якім спосабам? як? Акалічнасці мерыі і ступені характарызуюць меру ці ступень дзеяння, стану ці прыметы. Яны адказваюць на пытанні  якой меры?; у якой ступені?
24. Службовыя – прыназоуники,злучники и часцицы.Яны не маюць наминатыунага значэння,грам катэгорый,не зъяуляюцца членами сказа.Да служб часцин мовы некат аутары адносяць звязки:быць,стаць,станавицца и инш.Яны афармляюць адносины памиж дзейникам и выказникам.Не уваходзяць у класификацыю:выкличники,яны не наз-ць прадмет,зъяву,дзеянне,а тольки выражаюць эмац-ны стан асобы;гукаперайманни –словы,якия выражаюць гуки жывой и нежывой прыроды;прэдыкатывы,прэдыкатыуныя словы-словы катэгорыи стану,якия зъяуляюцца галоуным членам у безасабовых сказах и абазначаюць стан асобы,асяроддзя,прыроды и г.т.

31.2 Выдзяляюць тры віды падпарадкавальнай сувязі паміж словамі  словазлучэннях: дапасаванне, кіраванне, прымыканне.Дапасаванне гэта такі від падпарадкавальнай сувязі, пры якой залежнае слова стаіць у той самай граматычнай форме, што і галонае. Пры дапасаванні сувязь сло выражаецца канчаткамі залежнага слова, а пры змене формы галонага слова змяняецца і форма залежнага: шырокі луг. Выдзяляюць понае і няпонае дапасаванне. Калі залежнае слова прыпадабняецца да галонага ва сіх граматычных формах (родзе, склоне, ліку), то гэта понае дапасаванне: выдатны дзеяч. Кіраванне гэта такі від падпарадкавальнай сувязі, калі залежнае слова ставіцца  пэным ускосным склоне, якога патрабуе галонае слова: наліць малака, пісаць дыктант, надыход свята, імкненне да навукі. Пры кіраванні залежнае слова можа жывацца разам з прыназ., гэта прыназонікавае кіраванне: ехаць па дровы. Калі кіраванне ажыццяляецца без прыназоніка гэта беспрыназонікавае кіраванне.партрэт маці. Гэта сувязь абавязковая, бо без залежнага кампанента, які жываецца  форме толькі аднаго скоснага склону, галоны кампанент не можа понасцю рэалізаваць свайго значэння і таму вымагае неабходнага дакладнення ці папанення сэнсавай недастатковасці. Сінтаксічная сувязь моцнага кіравання станаліваецца паміж кампанентамі словазлучэння, у якіх галонае і залежнае слова – назонікі: частка лесу, а таксама  словазлучэннях з колькаснымі сэнсавымі адносінамі паміж кампанентамі: дзесяць рабочых. Пры слабым кіраванні форма залежнага кампанента не прадвызначаецца лексіка-граматычнымі ласцівасцямі галонага кампанента. Гэта сувязь не абавязковая, а толькі магчымая, бо галоны кампанент рэалізуе сваё значэнне і без дапамогі залежнага кампанента. Калі ад галонага слова да залежнага можна паставіць пытане толькі дапанення – перад намі моцнае кіраванне, а калі пытанне азначэння, і дапанення, акалічнасці і дапанення – то кіраванне слабое. Прымыканне гэтатакі від сінтаксічнай сувязі, пры якой залежнае слова звязваецца з галоным толькі па сэнсу. Да галонага слова прымыкаюць нязменныя словы: прыслоі, дзеепрыслоі, інфінітывы.есці не спяшаючыся, Паміж галоным і залежным кампанентам з уласным прымыканнем звычайна выражаюцца ласна акалічнасныя ці атрыбутыныя адносіны.Некаторыя атары сярод віда падпарадкавальнай сувязі вылучаюць іменнае прымыканне. Пад іменным прымыканнем разумеюць такую падпарадкавальную сувязь, пры якой да галонага кампанента (дзеяслова, назоніка, прыметніка, прыслоя) далучаецца скосны склон назоніка з прыназонікам ці без яго. Прадметнае значэнне  гэтым выпадку паслабляецца, а сам назонік “набліжаецца” да прыслоя ці прыметніка. Паміж галоным і залежным кампанентам тут могуць узнікаць атрыбутыныя, акалічнасныя, камплетыныя адносіны: прыехаць пад вечар..Беларуская літаратурная мова мае шэраг асаблівасцей у будове словазлучэння, кампаненты якіх звязаны дапасаваннем і кіраваннем. Гэта выразна праяляецца пры парананні суадносных словазлучэння у беларускай і рускай мовах. У словазлучэннях, дзе галонае слова лічэбнікі два (дзве), абодва (абедзьве), тры, чатыры, залежныя словы-назонікі жываюцца  форме назонага склону множнага ліку: два берагі, тры сталы, чатыры браты. У рускай мове  такіх словазлучэннях назонікі маюць форму роднага склону адзіночнага ліку: два берега, четыре стола, три рубля. Пры дзеясловах смяяцца, жартаваць, насміхацца, дзівіцца, цешыцца назонікі і займеннікі жываюцца  форме роднага склону з прыназонікам з: цешылася з сына, дзівіліся з нас. У рускай мове пры такіх дзеясловах назонікі і займеннікі жываюцца  форме творнага склону з прыназонікам над: смеялся над сестрой, шутил над ней. У беларускай мове жываюцца словазлучэнні тыпу разумнейшы за яго, большы заа яе, лягчэйшы за сё. У гэтыя словазлучэнні можа ключацца і прыназонік ад: вышэйшы ад яго, хітрэйшы ад яе. У рускай мове  такіх словазлучэннях залежны кампанент мае форму роднага склону без прыназоніка: моложе его.
32. Сказ – самастойная, граматычна арганізаваная і інтанацыйна аформленая адзінка моных зносін, якая выражае адносна закончаную думку і валодае граматычным значэннем прэдыкатынасці. Прызначэне сказа – быць мінімальнай адзінкай моных зносін. Асноная функцыя сказа – камунікатыная – функцыя фарміравання і выражэння думкі, функцыя паведамлення абпэнай рэчаіснасці. Сказ мае шэраг граматычных прымет, асноная з якіх – прэдыкатынасць. Прэдыкатынасць – гэта сінтаксічная катэгорыя, якая выражае ацэнку рэчаіснасці і паказвае, што сцвярджаецца ці адмаляецца  сказе. Прэдыкатынасць выражаецца галонымі членамі сказа дзейнікам і выказнікам Катэгорыя прэдыкатынасці ключае наступныя элементы: Катэгорыю мадальнасці; Катэгорыю сінтаксічнага часу; Катэгорыю асобы (акрамя безасабовых сказа). Мадальнасць суадносіць змест выказвання з рэчаіснасцю і выражаецца формамі ладу дзеяслова, мадальнымі словамі і часціцамі. Формы абвеснага ладу дзеяслова паказваюць, што дзеянне, факт рэчаіснасці рэальныя, а загаднага і монага на іх нерэальнасць. Сінтаксічны час паказвае, у якіх адносінах да моманту гутаркі знаходзіцца факт, з'ява рэчаіснасці. Значэнне сінтаксічнага часу выражаецца формамі часу дзеяслова, а таксама звязкай у састаным іменным выказніку. Катэгорыя асобы вызначае адносіны паведамляемага да асобы. Выражаецца асабовымі формамі дзеяслова, асабовымі займеннікамі і канструкцыяй самога сказа. Катэгорыя асобы не ласціва безасабовым і нячленным сказам. Сказ выступае як граматычна арганізаванае цэлае. Просты набор сло не тварае сказа, таму што паміж словамі не станолена сэнсавая і граматычная сувязь. Сродкам выражэння граматычных адносін і сувязей паміж словамі  сказе выступаюць формы сло, службовыя часціны мовы, парадак сло, інтанацыя: Абліта ззяннем зорак росная паляна. Для сказа характэрна сэнсавая і інтанацыйная завершанасць. Пры дапамозе інтанацыі маленне распадаецца на асобныя сэнсавыя часткі (сказы), устаналіваюцца канкрэтныя сувязі паміж гэтымі часткамі, сказам надаецца апавядальны, пытальны ці пабуджальны характар. Інтанацыя паведамлення, пытання, пабуджэння надае выказванню сэнсавую закончанасць. З дапамогай інтанацыі часта вызначаецца сінтаксічная роля члена сказа, выразна акрэсліваецца эмацыянальна-валявы бок малення. Інтанацыя  сказе мае граматіычнае значэнне і разам з катэгорыяй прэдыкатынасці тварае сэнсавае іграматычнае адзінства сказа.У сучаснай беларускай мове класіфікацыя тыпа сказа праводзіцца паводле мэты выказвання, адносін выказвання да рэчаіснаеці, паводле граматычнай структуры. Паводле мэты выказвання сказы падзяляюцца на апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя. Апавядальныя сказы выражаюць паведамленне пра з'явы рэчаіснасці, пра наянасць ці адсутнасць чаго-небудзь. У вуснай мове апавядальныя сказы аддзяляюцца адзін ад аднаго пазай. Пытальныя сказы заключаюць у сабе пытанне, якое звернута да субяседніка, каб пачуць ад яго выказванне, адказ адносна тых ці іншых з'я, падзей. Вылучаюць: 1.Уласна-пытальныя сказы, якія патрабуюць дакладнага адказу: Прыйдзеш сёння? – Так. 2.Пытальна-рытарычныя – не патрабуюць адказу, бо  сваім змесце жо штосьці сцвярджаюць. 3.Пытальна-пабуджальныя – разам з пытаннем пабуджаюць да выканання пэнага дзеяння, просьбу, загад У канцы іх ставіцца пытальнік ці клічнік, а пры моцнай экспрэсіі і эмацыянальнасці – пытальнік і клічнік. 4.Граматычныя сродкі афармлення пытальных сказа пытальная інтанацыя, пытальныя часціцы, займеннікі, прыслоі: ці, няжо, хіба, дзе, чаму, хто, куды, колькі, як. Пытальныя сказы часцей ужываюцца  дыялагічнай мове і патрабуюць адказу на пытанне. У канцы іх ставіцца пытальнік. Пабуджальныя сказы выражаюць пабуджэнне да дзеяння, просьбу, загад, заклік, запрашэнне. Пабуджэнне, загад у такіх сказах найчасцей выраж. дзеясловамі  форме загаднага ладу і пабуджальнай інтанацыяй, якая вызначаецца павышэннем тону на дзеясловах-выказніках. ПажаданнеУ залежнасці ад інтанацыі сказы бываюць клічныя і няклічныя. Апавядальныя, пытальныя, пабуджальныя сказы, што маюць ярка выражаную эмацыянальную афарбоку, клічную інтанацыю, называюцца клічнымі. У канцы такіх сказа ставіцца клічнік Клічныя сказы афармляюцца з дапамогай эмацыянальных часціц, выклічніка, клічнай інтанацыі. 3 улікам адносін выказвання да рэчаіснасці выдзяляюцца сцвярджальныя і адмоныя сказы. У сцвярджальных сказах выражаецца сцвярджэнне факта існавання з'я, падзей  аб'ектынай рэчаіснасці. У адмоных сказах адмаляюцца факты існавання з'я ці падзей. Адмаленне  такіх сказах выражаецца адмонымі часціцамі не, ні, безасабова-прэдыкатыным словам няма. Сярод адмоных сказа вылучаюць агульнаадмоныя і прыватнаадмоныя. У агульнаадмоных сказах выражаецца понае адмаленне сувязі паміж прадметам думкі і тым, што пра яго гавораць, у такіх сказах не стаіць перад выказнікам. Не се сказы, што маюць у сваім складзе адмоную часціцу не, адмоныя. Сцвярджальнымі паводле значэння лічацца сказы: 1) у якіх перад кожнай часткай састанога выказніка жываецца часціца не. 2) безасабовыя сказы, дзе састаны дзеяслоны выказнік мае звязку, выражаную безасабова-прэдыкатыным словам нельга з адмоем не; 3) пытальныя сказы, у якіх ёсць адмое не і пытальныя часціцы ці, хіба, няжо. 4) пытальна-рытарычныя сказы, у якіх ёсць спалучэнні хто не, як не і пад

34. У двухсастаным развітым сказе выдзяляюцца галоныя і даданыя члены сказа. Галоныя члены асноны структурны кампанент сказа, яны выражаюць прэдыкатынасць і складаюць граматычную аснову сказа. Да іх адносяцца дзейнік і выказ-нік. У аднасастаным сказе выдзяляюць адзін галоны член: Цішыня. Даданыя члены сказа – дапаненне, азначэнне, акалічнасць развіваюць, пашыраюць структуру сказа, удакладняюць думку, што выражана галонымі членамі. Дзейнік граматычна незалежны член сказа, які абазначае прадмет думкі і характарызуецца выказнікам. Дзейнік як граматычна незалежны член сказа выражаецца толькі пачатковай формай слова (назоны склон): Дзейнік можа выражацца як адным словам, так і рознымі словазлучэннямі. Паводле структуры і спосаба граматычнага выражэння дзейнікі падзяляюцца на простыя і складаныя. Простыя дзейнікі выражаюцца: 1.адным словам з прадметным значэннем, найчасцей назонікам у форме назонага склону. 2.Субстантываванымі часцінамі мовы (прыметнікамі, дзеепрыметнікамі, лічэбнікамі), якія набываюць значэнне назоніка. 3.Займеннікамі з абагульнена-прадметным значэннем: Нехта зно грукну у дзверы. (Ад.)4.Іменныя часціны мовы  форме скосных склона. 5.Асабовымі формамі дзеяслова. .6.Інфінітывам 7.Прыслоем. 8.Выклічнікамі, гукапераймальнымі словамі, злучнікамі, прыназонікамі, адным гукам: Магутнае “ра” скалыхнула паветра Просты складнены дзейнік выражаецца: 1.Спалучэннем аднолькавых ці сінанімічных назоніка: Лістапад, лістапад абсыпае рабінавы горад. 2.Устойлівымі спалучэннямі сло.Складаныя дзейнікі выражаюцца разнастайнымі словазлучэннямі: 1.Назоніка з дапасаванымі да іх прыметнікамі і лічэбнікамі: 2.Лічэбніка з субстантываванымі прыметнікамі  форме роднага склону без прыназоніка. 3.Назоніка з назонікамі роднага склону без прыназоніка. 4.Прыназонікавымі словазлучэннямі лічэбніка ці назоніка у форме роднага ці вінавальнага склону з назонікамі роднага ці вінавальнага склону. 5.Займенніка з назонікамі, займеннікамі, лічэбнікамі, субстантываванымі прыметнікамі  форме роднага склону з прыназонікам з. 6.Лічэбніка адзін (адна) з назонікамі, займеннікмі, субстантывыаванымі прыметнікамі і дзеепрыметнікамі  форме роднага склону з прыназоуникам. 7.Назоніка з назонікамі ці асабовымі займеннікамі  форме творнага склону з прыназонікам з 8.Азначальных ці няпэных займенніка з субстантываванымі прыметнікамі ці лічэбнікамі. 9.Няпэна-колькасных сло з пытальным зйменнікам хто і назонікам, займеннікам, займеннікам ці субстантываваным прыметнікам роднага склону з прыназонікам з. 10.Асабовых займенніка 1, 2, 3-й асобы множнага ліку і зборных лічэбніка. 11.Азначальных займенніка увесь, усе, усё, уся кожны з назонікам, субстантываваным прыметнікам, займеннікам, лічэбнікам. У залежнасці ад структуры выказнікі падзяляюцца на простыя, складаныя, састаныя. Паводле свайго граматычнага выражэння выказнікі бываюць дзеяслоныя і іменныя.Простыя выказнікі складаюцца з аднаго самастойнага слова або са спалучэння сло, якое тварае адну граматычную форму. Простыя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоныя і іменныя. Просты дзеяслоны выказнік выражаецца: 1.дзеясловамі розных форма. 2.Інфінітывам. 3.Усечанымі формамі дзеяслова. 4.Дзеяслонымі фразеалагізмамі: Дзядзька набі на косах сваё вока. Выдзяляюць ускладненыя дзеяслоныя выказнікі. Яны выражаюцца двума ці некалькімі аднолькавымі або сінанімічнымі дзеясловамі, спалучэннямі 2-х дзеяслова, адзін з якіх указвае на дзеянне, а другі – на мэту дзеяння, а таксама стойлівымі спалучэннямі. Простыя іменныя выказнікі выражаюцца: 1.Прыметнікамі  понай ці кароткай фоорме. 2.Назонікам назонага склону без прыназоніка. 3.Назонікамі  форме скосных склона з прыназонікамі ці без іх: Дрэвы  чырвані. 4.Лічэбнікамі і займеннікамі форме назонага склону. 5.Дзеепрыметнікамі, прыслоямі, безасабова-прэдыкатынымі словамі, выклічнікамі, гукапераймальнымі словамі: Грыбы – о-го-го! 6.Фразеалагізмамі, сінтаксічна непадзельнымі словазлучэннямі. Састаны выказнік уключае  сябе дзеясло-звязку і выказальнае слова. Гэтыя два структурныя кампаненты маюць характэрныя для іх функцыі: дапаможны дзеясло-звязка выконвае граматычную функцыю – паказвае на асобу, лік, час, лад, род дзеяслова, а лексічнае значэнне такога выказніка выражаецца выказальным словам. У састаным дзеяслоным выказніку звязка можа выражацца дзеясловамі пачаць, стаць, працягваць, збірацца, перастаць, кончыць, жадаць, імкнуцца і інш., прыметнікамі рад, гато, дзеепрыметнікамі павінен, вымушан, абавязан; безасабова-прэдыкатынымі словамі: неабходна, варта, трэба, нельга, немагчыма. З улікам выражэння выказальных сло састаныя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоныя і іменныя. Састаны дзеяслоны выказнік складаецца з асабовай формы дапаможнага дзеяслова-звязкі і выказальнага слова-інфінітыва. Звязкі могуць абазначаць пачатак ці канец дзеяння, выражаць мадальна-валявыя адценні. Звязкі могуць выражацца таксама прыметнікамі, безасабова-прэдыкатынымі словамі. Састаны іменны выказнік складаецца з дзеяслова-звязкі і выказальнага слова, выражанага іменнымі часцінамі мовы. Выказальнае слова выражаецца: 1.назонікамі назонага і скосных склона з прыназонікамі і без іх. 2.Прыметнікамі  форме назонага ці творнага склона. 3.Займеннікамі і лічэбнікамі  форме назонага або творнага склона. 4.Сінтаксічна непадзельнымі словазлучэннямі, якія значэннем суадносныя са словамі іменных часцін мовы. Складаны выказнік складаецца з трох і больш кампанента. Імі могуць быць асабовыя формы дзеяслова, якія выступаюць звязкай, і некалькі інфінітыва. Гэта – складаныя дзеяслоныя выказнікі. Складаны выказнік можа клчаць тры і больш дзеяслоныя і іменныя формы, размешчаныя  розным парадку. У складааны выказнік могуць уключацца тры і больш дзеяслоныя і іменныя формы, якія размяшчаюцца  розным парадку. Такія выказнікі называюцца складаныя змешаныя. Пачася дзень, бо шэраю стала вызначацца зямля. Асабливасци дапасавання выказника да дзейника: 1.Дзеяслоуны выказник каардынуецца з дзейникам,што выражаны назоуниками,у лику(у прошл часе-и у родзе)и мае форму 3-й асобы(патухаюць,цямнеюць выси.Зорки успыхваюць над синявой). 2.З дзейникам,выражаным займенниками,дзеяслоуны выказник каардынуецца у лику и асобе,а у прошлым часе-и у родзе(Изноу пабачыу я сялибы,дзе леты першыя прайшли).3.Пры дзейнику,выражаным колькасным личэбникам,дзеяслоуны выказник звычайна ставицца у форме 3-й асобы адзиночнага лику.Кали дзейник выражаны зборным личэбникам,выказник можа мець форму адзин и мн лику.Кали пры дзейнику у форме колькаснага або зборнага личэбника есць дапасаванае азначэнне,выказник зауседы ставицца у форме мн лику. 4.Кали дзейник выражаны спалучэннем колькасных личэбникау з назоуниками,дзеясл выказник можа ужывацца у форме адзин и мн лику. 5.Пры дзейнику,што выражаны спалучэннем назоуникау з няпэуна-колькасными словами,выказник ужываецца у адз и мн лику. 6.З дзейникам,выражанным спалуч назоуникау або адпаведных им займенникау у назоуным и творным склоне,дзеяслоуны выказник выкарыстоуваецца у форме мн лику. 7.Пры дзейнику,што выражаны спалучэннем адмоуных и няпэуных займенникау з назоуниками або иншыми субстантаваными часцинами мовы у форме ускосных склонау,выказник мае форму адзин ліку.
23. Мадальныя словы гэта лексіка-граматычны разрад сло, якія выражаюць адносіны асобы да з'я рэчаіснасці або да ласнага выказвання. Да мадальных адносяцца словы безумона, бясспрэчна, відавочна, напэна, мабыць, відаць, канечне, магчыма і інш.Мадальныя словы нязменныя. Яны не называюць пэных прадмета, прымет, дзеяння, а толькі паказваюць адносіны таго, хто гаворыць, Работа  школе, бясспрэчна, вельмі цікавіла маладога настаніка. У першым сказе мадальнае слова бясспрэчна выражае пэненасць, перакананне  тым, пра што гаворыць атар, у другім мадальнае слова магчыма выражае няпэненасць, меркаванне.Мадальныя словы не з'яляюцца членамі сказа і не служаць для сувязі сло у сказе. Яны не прымыкаюць да іншых сло, ужываюцца звычайна як пабочныя словы і выдзяляюцца інтанацыйна. Паводле значэння мадальныя словы падзяляюцца на дзве трупы. Да першай трупы адносяцца мадальныя словы, якія выражаюць упэненасць, перакананне, сцвярджэнне таго, пра што гаворыцца  сказе: бясспрэчна, безумона, відавочна, вядома, канечне, зразумела, сапрады і інш. Да другой групы належаць мадальныя словы, якія выражаюць няпэненасць, меркаванне, сумненне: відаць, здавалася, мабыць, напэна і інш. Суадноснасць мадальных сло з іншымі часцінамі мовы. Мадальныя словы паходзяць ад розных часцін мовы. Многія з іх не страцілі суадноснасць з тымі часцінамі, ад якіх яны тварыліся. У сучаснай беларускай мове мадальныя словы суадносныя: а)з назонікамі: сапрады, прада, факт;. б)з прыметнікамі  кароткай форме, з дзеепрыметнікамі, прыслоямі: безумона, бясспрэчна, вядома, відавочна, канечне, магчыма, напэна, пэна. в) з дзеясловамі: відаць, здавалася, можа, мусіць; Самастойныя часціны мовы, пераходзячы  разрад мадальных сло, страчваюць свае граматычныя катэгорыі, перастаюць змяняцца.Як мадальныя могуць ужывацца словазлучэнні трэба думаць, можа быцъ, можна меркаваць, на самой справе, па сёй верагоднасці, па прадзе сказацъ, можна сказацъ, можна думаць, уласна кажучы і інш.: Па прадзе сказацъ, настаніку хацелася пабачыць Ядвісю.



Приложенные файлы

  • doc 24046758
    Размер файла: 436 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий