Ahmetova audarma тeoriyasy


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

1

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ













А.Б. Ахметова



АУДАРМА ТЕОРИЯСЫ МЕН ТӘЖІРИБЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ

(ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ)
























Павлодар, 014



2

УДК
81’5=(51.1:111)

ББК 81.4.1
-
9

А 94



Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты

Ғылыми кеңесі шешімімен баспаға ұсынылған




Пікір жазғандар:

Түселбаева Ж.А.;

педагогика ғылымдарының кандидаты, ПМПИ доценті

Латыпова З.Х.; филология ғылымдарының
кандидаты, ПМУ доценті




А 94 Ахметова А.Б.

Аударма теориясы мен тәжірибесінің негіздері (қазақ және орыс тілдеріндегі) дәріс
курсының оқу
-
әдістемелік құралы.


Павлодар: ПМПИ, 014.


90 б.


ISBN 978
-
601
-
267
-
296
-
1


«Аударма теориясы мен тәжірибесінің

негіздері (қазақ және ағылшын тілдеріндегі)»
атты оқу құралы ағылшын тіліне аударуы бойынша он екі шақты дәріс курсы көлемінде
құрастырылған. Аталмыш оқу құралының дәріс материалдары жоғары оқу орындары шет
тілдері мен аударма ісі факультеттерінің студент
тері мен болашақ тілші мамандарына
арналып, ауызша
-
жазбаша аудару үрдісі барысында (қазақшадан ағылшын тіліне, керісінше,
ағылшын тілінен қазақшаға) аударма ісін терең түсініп, тәжірибеде шеберлік жақтарын
арттыруға көмегін тигізетіндігі сөзсіз.

Оқу құрал
ы он екі шақты дәрістен құрастырылып, әр дәріс соңында өз білімін
тексеретін сұрақтар, мәтіндер жинағы мен жаттығу материалдары беріліп отыр.

Аударма теориясын тиімді меңгеру мақсатында оқу құралы тестік сауалдар мен
қосымша тексеру кілтпен толықтырылған.
Негізінен, «Аударма теориясы мен тәжірибесіне
кіріспе» атты құралы шет тілін қазақ тілі арқылы меңгеретін буынды студенттеріне, сондай
-
ақ, өз бетінше аударма ісімен қызыға айналысып жүрген оқырман қауымға арналады.



УДК 81’5=(51.1:111)

ББК 81.4.1
-
9




ISBN

978
-
601
-
267
-
296
-
1







© А.Б. Ахметова, 014

© Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, 014



3

Алғы сөз


«Аударма теориясы мен тәжірибесінің негіздері (қазақ және ағылшын
тілдеріндегі)» атты оқу
-
әдістемелік құралы жоғарғы оқу орындары
студенттеріне шет тілі мен аударма ісі бойынша білім берудің жұмыс
бағдарламасына сай, он екі шақты дәріс материалдары негізінде аударма ісінің
түрлері мен ерекшеліктері жөнінде теориялық мәліметтермен қамтылып,
болашақ тілші мамандарына бұл саланы тиімді

меңгеруге өзіндік үлесін
қосатындығы сөзсіз.

Аталмыш дәріс курсының басты мақсаты
-

студенттердің аударма ісімен
айналысу барысында, екі тілдер төңірегіндегі (қазақ
-
ағылшын) әр тілдің өзіндік
ерекшеліктерін дұрыс танып, тиімді пайдалануы болып табылады.

О
қу құралы шет тілі мен аударма ісі бойынша білім алып жатқан
студеттерге аударма ісінен ғылыми
-
теориялық мәлімет беріп, олардың бұл
күрделі саланы жоғарғы деңгейге жеткізуді мақсат етеді.

Егемен елдің мемлекеттік мәртебесін алып отырған ана тіліміздің әр
сөзін, әр сөз тұлғасын, тұтас сөйлемді уақыттың сұранымына сай, шет тілі
-

ағылшын тіліне аудара, еркін жеткізе білетін, немесе, керісінше, ағылшыннан
қазақшаға сапалы аудару әр тілдің сөз орамдарын дұрыс қолдана алатын
мамандарды даярлау арқылы еліміздің

қарқынды дамуына үлес қосқанымыз
деп білеміз.


























4

Аударма теориясына кіріспе


1.

Аударманың негізгі мәліметтері.

2.

Аударма дегеніміз не?


Аударма



бір тілден екінші бір тілге жазбаша, немесе ауызша
аудалырған (еркін аударма, сөзбе
-
сөз,
көркем, іс қағаздарын, ғылыми т.б.)
мәтін.


Аудармашы


бір тілден екінші тілге аударумен шұғылданатын маман.


Аудармашылық


аударманы кәсіп етушілік, аудармамен қызыға
шұғылданушылық


Ауызекі


адамдар арасында ауызша, ауызша сөйлесу


Ауызекі тіл

-

әдеби

тілдің ауызба
-
ауыз сөйлеу кезінде көрінетін стильдік
түрі


Ауызекі сөйлесу



екі адамның жүзбе
-
жүз, бетпе
-
бет әнгімелесуі,
тілдесуі.


Әдіс


1. еңбек етіп үйренудің әр түрлі амалы, жолы «әдісін білген алып
та жығады, шалып та жығады».

. ғылымды танып
білудің, оны жастарға үйретудің тәсілі. Оқытушы
оқыту әдісін жақсы білуі керек.


Теория



қандай да болсын құбылысты түсіндіруге бағытталған
ұғымның, идея мен белгісі бір көзқарастың тұжырымдалған қорытындысы,
соған әсер ететін ғылыми принципті білдіретін
ілім.


Тілмаш


бір тілден екінші тілге ауызекі қолма
-
қол аударатын маман
адам, аудармашы


Тілмашсыз



тілмашы жоқ тілмаш қатыспай аудару ісі


Тілмаштық


тілмаш болушылық тілмаштық қызмет


Тілшілік



тілші болушылық, тілші қызметін атқарушылық. Мысал
ы:
«Қасымдағы досымның қызметі


тілшілік» (С. Мәуленов)»


Түпнұсқа


алғашқы негіз, бастапқы нұсқа. Еңбектерінің түпнұсқалары
сақталмаған




5

№1 ДӘРІС


Аударма туралы ғылымның тарихы


Қазіргі тіл білімі арқылы меңгерілетін көптеген күрделі мәселелердің
ар
асында тіл аралық қатынастар қызметінің лингвистикалық аспектілерін
«аударма» немесе «аударма қызметі» деп аталатын меңгеру саласы маңызды
орын алады.

Аударма


бұл, әлбетте, адам кәсібінің өте көне түрі. Адамзат тарихында
адам топтарының тілдер айырмашылы
қтары бар қалаптасуымен қатар «әр түрлі
тілдер» ұжымдарымен қатанасуға көмектесетін «билингвтер» де пайда болды.
Жазба тілінің шығуымен осындай ауызекі «тілші
-
толмач» аудармашыларға
жазбаша түріндегі де ресми, діни және іскери түрдегі әр түрлі мәтіндерді
а
ударатын аудармашылар қосыла бастады.

Басынан бастап аударма маңызды әлеуметтік адамдар арасындағы тіл
аралық қатынасты жасайтын қызметті атқарды.

Жазбаша аудармаларды тарату адамдарға басқа халықтардың мәдени
мұраларына қол жеткізуді кеңейтіп, мәдениет
пен әдебиеттерін байытуға,
әсерін тигізуге мүмкіндік берді.

Шетел тілдерін білу
-

бұл тілдердегі кітаптардың түпнұсқасын оқуға
мүмкіншілік береді, бірақ бір ғана шет тілін меңгеріп алудың өзі әркімнің
қолынан келмейді.

Алғашқы аударма теоретиктері ретінде
өздерінің тәжірибесін
қорытындылауға ұмтылған аудармашылардың өздері болды, бірақ та кейде
кәсіби бойынша әріптестерінің тәжірибесі де осыған қосылды. Өздерінің
«аудармашылық ісін» көрсетуге барлық кезеңнің атақты аудармашылары
болған еді, дегенмен олардың

білдірген көзқарастары қазіргі талаптарға сай
ғылыми дәлелді болмағанымен жүйелі теоретикалық тұжырымдамаларға
енгізілмесе де, бір қатар осындай пікірлер мен көзқарастар күні бүгінге дейін
өзіне қызығушылықты арта түседі.

Сонымен, антик кезеңінің
аудармашылары түпнұсқаға аударманың
жақындық деңгей мәселесін кеңінен талқылауға түсірген. Библия мен басқа
шығармашылардың ерте кездегі киелі мен негізгі болып саналатын
аудармаларында түсініксіздікке немесе аударманың толық ұқпауына әкеліп
соққан түпнұсқ
аны дәлме
-
дәл аудару мен тастап алуға талпыныстар басым
болды. Сондықтан кейінірек кейбір аудармашылар түпнұсқаға қатысты үлкен
бостандыққа ие болуға аудармашылар құқығын теориялық жағынан әріпті емес,
мағынасы немесе жалпы көрінісін, түпнұсқа «ерекшелігін
» көрсету керектігін
айқындауға тырысты.

Аудармашы көздеуге тиісті мақсаты туралы бастапқы пікірлердің өзінде
-
ақ біздің заманымыздың дәлме
-
дәл немесе еркін аударманың болуы мен түп
нұсқа ие болатын оқырмандарға әсерін тигізетін жақтарын сақтауға керектігі
туралы көптеген теоретикалық даулы қайшылықтарды табуға болады.

Кейінірек кейбір аудармашылар «жақсы» аударма немесе «жақсы»
аудармашы дәрежесіне ие болатын бірқатар талаптарды көрсету арқылы

6

«аударманың қалыпты теориясының» кейбір түрлерін қалыптастыруға
тырысты. Француз гуманисі, айқын және аудармашы Этьенн Доле (1509
-
1546
жылдары өмір сүрген) оның ойынша, аудармашы бес шақты аударманың негізгі
принциптерін сақтауы қажет деп көрсеткен, бұлар:

1.

Аударатын мәтіннің мазмұны мен автордың мақсатын еркін түсіну;

2.

Қандай тілден қай тілге аудару тілдерін біркелкі жетік білу;

3.

Сөзбе
-
сөз, дәлме
-
дәл аудару жақтарынан бас тарту, себебі бұл түп
нұсқаның мазмұнын өзгертеді де, оның көркемдік формасын жойып жібереді.

4.

Аудармада жалпы қолданылатын сөйлеу түрін пайдалану;

5.

Түпн
ұсқаның иісті «ырғағынан» шығып жалпы әсерін тигізетін
сөздерді дұрыс қолдану мен тізбектеу.

1790 жылы «Аударма принциптері» атты ағылшын А.Тайтлердің
кітабында аударманың негізгі талаптары былайша көрсетілген:

1) аударма түпнұсқа идеясын толық беруге тиіс
;

) аударма стилі мен мазмұндамасы түпнұсқа сияқты болулары қажет;

) түпнұсқа шығармасы сияқты аударма да, жеңіл оқылуға тиіс.

Аударманың ғылыми негіздері жиырмасыншы ғасырдың ортасында
қалыптасып, сол кезде аударма мәселесі тілшілер назарында бола баст
айды.
Бұл кезде дейін лингвистика ғылымы меңгеретін мәселелерге аударма мәселесі
ешқандай жағымен енбейтін болып саналатын. Аудармашылардың өздері
«аударма өнерінде» аударманың лингвистикалық аспектілері шағын, таза
техникалық рөл атқаратындығын тұжырымдағ
ан.

Әрине, аудармашы түпнұсқа тілімен қатар аударма тілін жетік білуі тиіс,
бірақ та тілдерді білу аударманың тек қана қосымша жағы, негізі емес, болып
саналады. Осындай білімнің рөлін композиторға ноталарды білу рөлімен
салыстыруға болады.

Өздері жағынан,

тілшілер аударма қызметін тіл білімі зерттеу объектісіне
енгізуін көздемесе де, бірақ та ол лингвистикалық факторлармен айқындалды.

Тіл білімінің басты назарынада тіл ерекшеліктерін меңгеруі болса, оның
қайталанбас құрылымын грамматика жүйесі мен басқа ті
лдерден
айырмашылығы болатын жеке тілдердің әрбір сөздік құрамының
ерекшеліктерін ашуы болды. Бұның барлығы тіл ерекшелігі болып, оның
ұлттық «рухы» мен әр түрлі тілдерде жазылған екі мәтіннің біркелкілігінің
принциптік болмауын болжады.

Аударма түпнұсқаны

тиісті, дәлме
-
дәл түрде жеткізуді санағандықтан,
аударма арқылы таза лингвистикалық себептермен атақты ақын мен
жазушының шығармашылық ерекшеліктерін көрсетуі мүмкін еместігін
дәлелдей отырып, мүлдем іске аспайтын кәсіп болып есептелінген.

Тілшілердің ауд
армаға қатыстығын айқын түрде белгілі неміс жазушысы
мен аудармашы Август Шлегелге жазған хатында В.Гумбольдт былай
көрсетеді: «Қандай да болсын аударма, меңінше, орындалмайтын істі шешуге
талпыныс болып саналатыны сөзсіз. Себебі әрбір аудармашы түпнұсқасы
н өз
халқының тілі мен ерекшеліктері арқылы сақтауға қолға алып, немесе өз
халқының ерекшеліктерін түпнұсқа арқылы беруде «су астындағы екі тастың
біреуіне соғылуы тиіс».


7

Осындай кейінірек «аударыла алмайтын теориясы» деп аталатын
көзқарастарды көптеген
лингвистер, оның ішінде, аудармашылық рөль атқарып
жүргендердің өздері қолдады.» Аудара алмайтын теориясы» аудармашылар
«орындалалмайтын» іспен айналыса бергендіктен, аударма тәжірибесіне
ешқандай әсерін тигізген жоқ.

Дегенмен, бұл теория аударманың лингви
стикалық талдау жолында
қайтсе де, кедергі етті. Жиырмасыншы ғасырдың ортасында тілшілер аударма
ісіне қөзқарастарын өзгертуге мәжбүр болды да, оны жүйелі түрде меңгеруге
кірісті.

Біз білеміз, бұл кезеңде, алдымен саяси, коммерциялық, ғылыми
-
техникалық жән
е де «іскери» мәліметтердің аудармасы алға қойыла бастады,
мұнда автор стилінің жеке ерекшеліктері меңгерілмей қалған еді. Осыған
байланысты аударманың негізгі қиыншылықтары мен аударма процесінің
барлық сипаттамасы бұл үрдеде қатысытын тілдер қолданыс тә
ртібі мен
құрылымда болатын қайшылықтармен айқындалатындаға нақты қолдау тапты.
Ал, егер де, тілдер қатынастығы туралы сөз етілсе, оны меңгерумен, әрине,
тілшілер айналысуы тиіс.

Осыдан басқа, аударма дәлдігіне қойылатын талаптардың рөлі нақтылай
түседі. Д
еректемелерді аударуда «бүтіндей» аударманың дұрыстығымен,
түпнұсқа мен аударманың оқырманға біркелкі әсерін тигізетіндікпен шектелуі
мүмкін емес.

Аударма барлық деталдарды, әрбір сөздің мағынасына дейін, түп нұсқаға
жақынырақ ақпараттарды жеткізуін қамтам
асыз етуі тиіс.

Аударма процесінің тілдің алғашқа негізі айқын көрініс табады.

Бұл процестің лингвистикалық болмысы неде нақты лингвистикалық
факторлармен ол қандай дәрежеде анықталады, ақпаратты дәл жеткізуде
осындай факторлар қалайша шектеу жасайды екенд
іктерін анықтау қажет
етіледі.

Көптеген елдерде аудармашылар керектігін әжептәуір қанағаттандыру
үшін, аударма мектептері, факультеттер мен институттар құрылды. Тәртіп
бойынша, аудармашыларды даярлау шетел тілдері берілетін оқу
-
мекемелері:
университет пен
институт негізінде өткізілді және де тілдер оқытушыларына
аудармаға үйрететін оқу құралдары мен тиісті бағдармалар жасау міндеті
артылды.

Тілші
-
мамандары жоғары кәсіби аудармашылар дайындайтын тиімді
курстар құру үшін керекті ғылыми негіз жасауға тиісті бо
лды. Көптеген
аударма мамандарын даярлау аудармашы кәсібінің: «Аудару үшін екі тілде
сөйлеу мәнін білу шарт» атты салттық формуласының керексіздігін көрсетті.

Бұл формулада көрсетілген факторлар өз бетінше шеберлікпен аудара
білуді қамтамасыз етпейді еке
н, тек қана екі тілді жай білу ғана емес, оларды
«аудара білудей» білу керек, яғни бір тіл единицасының екінші тіл
единицасына ауысу жағдайы мен тәртібімен тіркесу арқылы білу.


8

Сұрақтарға жауап беріңіз:


1.

Аударма дегеніміз не және ғылымның құрылуына не себ
еп болды
?

2.

Қазіргі тіл білім
інде

тіларалық қатынастар қызметінің
лингвистикалық аспектілерін зерттейті
н

сала қалай аталады?

3.

Аударма деген не?

4.

Адамзат тарихында тілдерінде айырмашылықтары бар адам топтарын
қалыптастыру мен «әр түрлі тілдер» ұжымдарын
қатынастыруға кімдер көмек
еткен?

5.

Алғашқы аударма теориясының негізін қалаған кімдер?


6.

Антик кезеңінен бастап аудармашылардың ең алғаш аударған
шығармалары қандай мәтіндерден алынған?

7.

Ежелгі аудармашылардың қателігі неде деп ойлайсыз?

8.

Аударманың ғылыми
негіздері нешінші ғасырда қалыптаса бастады?

9.

1790 жылы шыққан ағылшын аудармашысы А.Тайтлердің кітабы
қалай аталады?

10.

Француз гуманисі, ақын және аудармашы Этьен Доле аударманың
қанша негізгі принциптерін сақтау қажет деп көрсеткен?




























9

№ ДӘРІС


Аударма теориясының пәні, міндеттері және әдістері


Кең түрде айтқанда, «аударма теориясы» термині «аударма тәжірибесі»
терминімен салыстырмалы түрде болған. «Аударма теориясы», «аударма
тәжірибесінің» әр түрлі концепцияларын, заңдарын,
зерттеулерін қамти
отырып, оны қандай әдістермен, жолдармен жүзеге асатындығын зерттейді.

Осыған байланысты, «аударма теориясы» «аударма жүргізу»
анықтамасымен сәйкес келеді.

Қарапайым түрде айтқанда, «аударма теориясының» құрамына аударма
жүргізудің теори
ялық бөлімі оның қосымша аспектілерімен қарама
-

қайшы
түрде болады.

Аударма


бұл күрделі, көп қырлы, аспектілері бөлек әр түрлі
ғылымдардың пәні бола алатын құбылыс.

Аударма жүргізуі әдеби, этнографиялық аударма түрлерін, сонымен бірге
әр түрлі мемлекетте
рдің аударма тарихын зерттейді.

Зерттеудің пәніне байланысты «аударма жүргізуі» әдеби аударма жүргізу
(әдеби аудармасының теориясы), этнографиялық аударма жүргізу, тарихи
аударма жүргізу деген түрлерге бөлінеді.

Қазіргі кездегі аударма жүргізудің ең бастыс
ы «лингвистикалық аударма
жүргізу» болып табылады. Аударма жүргізудің бөлек түрлері бір
-
бірін
толығырып, аударма жүргізуді жан
-
жақты сипаттауға бағытталады.

Аударма теориясы «жалпы аударма теориясы», «жеке аударма теориясы»,
және «негізгі аударма теориясы»

(лингвистикалық аударма теориясының
бөлімдері) деп бөлінеді.

«Аударма теориясы» лингвистикалық аудармасының жалпы заңдарын,
қандай да бір тілдер жұптарының қасиеттеріне байланысты болып, осы
процесстің жүзеге асыру әдісін және бөлек аударманың қасиеттерін

зерттейді.

«Жалпы аударма теориясы» аударманың әр түрлерін, қандай да бір тілден
басқа тілге аудармаларын қамтиды.

«Жеке аударма теориясы» жеке бір тілден басқа бір жеке тілге
аудармасының, лингвистикалық аспектілерін зерттейді.

«Аудармадағы негізгі
аударма теориясы» әр түрлі түпнұсқадағы жанрда
жазылған мәтіндердің аудару процесінің қасиеттерін, осы процестердің
құбылысына әсер ететін тілдік пішіндерін, оны жүзеге асырудың жағдайын
айқындайды.

Жалпы аударма теориясы жеке және арнайы аударма теорияла
рының
негізгі анықтамаларын теориялық түрде анықтайды.

Жеке және арнайы аударма теориялары жалпы аударма теория
заңдылықтарының бөлек аударма түрлеріне қатысын айқындайды.

Аударма теориясы өзінің алдына келесі міндеттерді қояды:



жалпы лингвистикалық
аударманың негіздерін айқындау және
суреттеу, яғни тілдік жүйелердің қандай қасиеттері мен заңдылықтары аударма

10

процесінің негізінде болатындығын дәлелдеп, осы процестің мүмкіншілігі мен
шегін көрсету;



аударманы лингвистикалық зерттеудің объектісі ретінде
айқындау,
оның басқа тілдік құбылыстарынан айырмашылығын нақтылау;



аударма жүргізудің классификациялық негіздерін қарастыру;



аударма эквивалентік мәтіндер мен аударманың коммуникативті тең
негіз ретінде айқындау



жеке және арнайы аударма теорияларының жалпы
принциптері мен
құрылымындық қасиеттерін әр түрлі тілдердің комбинациялары үшін
қарастыру;



аударма процесінің жалпы ғылыми принциптерін аудармашының
негізгі мәтінді, аударма мәтініне жаңарту қызметі ретінде суреттеу;



«аударманың қалпы» деген аңықтаманы айқ
ындап, аударманың баға
сапасының принциптерін қарастыру.

Теориялық бөлімдерден бөлек, аударма лингвистикасының құрамындағы
аударма әдістемесіне үйрету, әр түрлі сөздіктерді құрастыру, бағалау әдісі мен
аудармаларды өзгерту сияқты көптеген қосымша аспектіле
р жатады. Осының
барлығы аудармашының қызметін жақсартады.

Ең аудымен лингвистикалық аударма теориясы дискриптивті теориялық
пен болып табылады. Ол аударма процессінің заңдылықтарын объективті түрде
суреттеумен айналысады.

Қорыта келгенде, аударма теорияс
ында не болу керек екендігін емес, не
бар екендігін, зерттеу құбылысының табиғатын суреттеуі жатады.
Лингвистикалық аударма механизмін суреттеу көмегімен ережелер мен
принциптерді, әдістер мен аударма тәсілдерін құрастыра отырып, аудармашы
өзінің алдына қо
йған мәселелерін сәтті түрде шеше алады.

Аударма


бұл әр түрлі тілдерде сөйлейтін адамдар арасындағы байланыс
мүмкіншіліктерін қамтамасыз етудің бір жолы.

Сол себептен аударма теориясы үшін тілдік байланыс процесінің
қасиеттері тура және ауыспалы тілдік а
ктілері, мәтін мен байланыс жағдайдың
көмегімен мәтінді түсінуі адамның басқа құбылыстар негізгі әсер етеді.

Лингвистикалық аудармасында ең негізгі зерттеу әдісі салыстырмалы
аударманың талдауы болып табылады, яғни мәтіннің түпнұсқасы мен
құрамының аударма
сын негізгі мәтіннің түпнұсқасы мен құрамымен
салыстырудың талдау. Бұл мәтіндер зерттеу мен талдауға келетін, объективті
фактілер болып табылады.

Аударма процесінде әр түрлі тілдерде жазылған мәтіндердің арасындағы
қарым
-
қатынас байқалады. Осы мәтіндерді
салыстырудың арқасында
аударманың ішкі механизмін, эквивалентті бірліктерді көре аламыз.

Сонымен бірге екі не одан да көпбір мәтіннің аудармаларын салыстыра
аламыз. Лингвистикалық аударма теориясының құрылуының жолында
«аударылмайтынның теориясы» деген түс
інбеушілік пайда болған. Тіл білімі
жағынан, аударманы қарастырғанда негізгі мәтінді басқа тілге тура, дәл
аударуға мүмкін емес.


11

Қайсыбір мәтіннің ерекшелігін нақты түрде басқа тілде жеткізу мүмкін
емес. Сондықтан аударма процесі мәтінді дәл, тура жеткізу
болып табылмайды.
Дәлділіктің болмауы мәтінді түсінуге әсер етпейді. Мысалы: «A good student
never comes unprepared», «Жақсы талапкер (студент) сабаққа ешқашан да
дайындалмай келмейді». Осы мысалда студент деген өз ұл бала мен қыз баланы
білдіреді. Бірақ
неміс пен француз тілдерінде зат есімді міндетті түрде атау
керек, осыған қарамастан сөйлемнің мәні бізге түсінікті.

Қорытындылай келе, аударманың ең басты мақсаты, ол
-

тіларалық
байланыстың қандай да бір түрін құрастырып, сол арқылы мәтіннің аудармасын
не
гізгі мәтін мағынасына сай келетіндей еткізу.


Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Лингвистикалық аударма теориясы бөлімдерінің (жалпы, жеке және
негізгі) атауларын беріңіз?

2.

Аударманың пәні, және негізгі міндеттерін айқындаңыз?

3.

Аударма теориясының негізгі зерттеу
әдісі қандай (қысқаша айтып
беру, ол неден тұрады)?

4.

Кең түрде айтқанда, «аударма теориясы» термині «аударма тәжірибесі»
нені зерттейді?

5.

Аударма жүргізуі нені зерттейді?

6.

Жалпы аударма теориясының зерттеу саласы не?

7.

Жеке аударма теориясының ғылыми зерттеуі
деген не?

8.

Негізгі аударма теориясы нені зерттейді?

9.

Лингвистикалық аударма теориясының құрылу жолында қандай
түсінбеушіліктер пайда болған?

10.

Лингвистикалық аудармада ең негізгі зерттеу әдісі қандай?

11.

Аудараманың ең басты мақсаты неде?

















12

№  ДӘРІС


Аударма түрлері


Қазіргі аударматанудың аударма тәжірибесі мен ұғымдық саласының
жүйелілік талдауы аударманың жеке типологиясын құруға мүмкіншілік етеді
және де аударманың басқа жақтарын дайындауға орын беріп, таныстыру
арқылы, оның презентация

мен қолданылуын, сонымен қатар, басқа да негізгі
компоненттермен аударма қызметінің байланысын көрсетеді.

Аударма типологиясы келесі белгілері бойынша өткізіледі:

1.

Аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы бойынша өтуі;

2.

Аударма қызметінің субъектісі мен он
ың аударма мәтіні авторына
деген қөзқарасы арқылы;

3.

Аударма сегментациясының типі бойынша және аударма
материалдарының қайта құрастыруы бойынша;

4.

Аударылған мәтін мен түпнұсқа мәтінінің презентациясы бойынша;

5.

Аударылған мәтіннің түпнұсқасымен сай болуы бойы
нша;

6.

Аударма материалдарының стилдік жанрын айқындау мен жанрлық
түрге жатқызуы арқылы;

7.

Түпнұсқа мазмұның толық мағынасын және мазмұндық түрін
айқындауы бойынша;

8.

Негізгі функциялар арқылы;

9.

Түпнұсқаның бірінші мәтін болуына байланысты;

10.

Адекваттық түрі
бойынша.

1.

Аударма мен түп
-
нұсқа тілдерінің байланысы бойынша
аудармалар

а) ішкі тілдік аудармасы
-
бұл сөздік белгілердің сол тілдік белгілері
арқылы түсіндіруі;

ә) диахрондық тарихи аударма тарихи мәтіннің көне тілінде жазылған
түрін қазіргі тілге аударуы;

б) транспозиция бір жанрдағы немесе функциональдік стильдегі мәтінді
жанр мен функциональдік стильге аудару;

в) тіларалық аударма хабарламаны
-
жаңалау (өзгертеу/жаңарту бір белгі
жүйесі арқылы көрсетілген аңықталған хабардың басқа бір белгі арқылы
көрсетілг
ен хабарламаға ауысуы;

г) бинарлық аударма бір негізгі тілден басқа бір тілге аударуы;

ғ) интерсемионтикалық аударма бір негізгі тілден басқа бір жасанды тілге
аудару немесе керісінше;

д) трансмутация бір жасанды тілден басқа жасанды тілге аударуы.

2.
Аударма қызметі субъектісінің жалпы сипаттамасы бойынша
белгілейтін және де оның аударма мәтінінің авторына қатынастығын
көрсететін аудармалар.

а) Дәстүрлік негізгі кісімен қолжазба арқылы аударма

адам арқылы
жасалатын аударма аудармашы бола тұра немесе
сол аударма мәтінінің авторы
болған емес аудармашымен жасалған аударма;


13

ә) Авторлық аударма түпнұсқа мәтінді аударған авторлық аударма;

б) Авторлық аударма автормен өткен тексеруден түпнұсқа мәтінінің
аудармасы;

в) Машиналық, автоматтық аударма

компьютер

арқылы жасалынған
немесе жасалынып жатқан аударма;

г) Аралас аударма

дәстүрлік немесе машинналық аударма түрлерінің
негізгі жақтарын қолданылатын мәтінді өңдеу арқылы өткізілетін аударма.

3.

Мәтіннің аудармалық сегментациясы мен аударма бірліктерін

қолданылу арқылы өтетін аудармалар.

а) Морфемдік арқылы жүретін аударма

жеке морфемалар деңгейлері
арқылы жасалынатын және олардың құрылымның байналысынын есепке
алмайтын аудармалар;

ә) Сөзбе
-
сөз аудармасы

жеке сөз деңгейінде өтіп сөз арасындағы
мағыналы
қ, синтаксистік пен стилистикалық байланыстарын есепке алмау
арқылы болатын аудармалар;

б) Фразалық сөйлем аудармасы
-
жеке сөйлемдер деңгейінде немесе
жүйелі түрде бір
-
бірінен кейін фразалар аударылып жатқан аударма түрі;

в) Азат
-
жолдық фразалық аударма
-
жек
е сөйлемдер немесе азат жол
деңгейінде, бір
-
бірінен кейін аударып жатқан аударма түрі;

г) Толық мәтіндік аударма
-
жеке сөздер мен сөйлемдер, азат
жолбөлшектерін белгілемей, толық мәттіннің аудармасы.

4. Түпнұсқа мен аударма мәтіндерінің ерекшеліктері бойынш
а өтетін
презентациялық аудармалар

а) жазба аудармасы


жазбаша орындаған аударма;

ә) жазбаша мәтіннің жазбаша аудармасы
-

жазбашы мәтіннің жазбаша
түрінде орындалған аудармасы;

б) ауызша мәтіннің жазба аудармасы

ауызша мәтіннің жазбаша
аудармасы;

в) ауызш
а аудармасы
-

ауызша аударма түрі;

г) ауызша мәтіннің ауызша аудармасы
-
ауызша мәтіннің ауызша
аударылған түрі;

ғ) синхрондық аударма түпнұсқа мәтіннің айтуымен қатарлас өткізілетін
ауызша аудармасы;

д) рет
-
ретімен өтетін аударма мәтіннің бір бөлшегін тыңда
ғаннан кейін,
немесе кідірісар асында өтетін ауызша аударманың түрі;

е) бір жақтық аударма

бір бағытта орындалатын бір тілден ауызша
аударылатын реттік аударма;

ё) екі жақтық аударма бір тілден басқа тілге және керісінше орындалатын
әңгіменнің ретімен өте
тін ауызша аударма;

ж) жазбаша мәтіннің ауызша аудармасы, ауызша түрінде орындалған
жазбаша мәттіннің аудармасы.

5. Түпнұсқа мен аударылған мәтіндердің сипаты мен сапасы
бойынша сәйкестігін айқындайтын аударма түрлері.

а) еркін аударма түрі түпнұсқанның не
гізгі ақпаратын толық жеткізбей
толықтыру мен алып тастау және тағы басқа мәтін деңгейіндегі

14

жасалғандықтан ол үшін тіл бірліктерінің эквиваленттік категориялары
релеванттік емес болып есептеленеді.

ә) интерпретация
-

басқа тілдер жүйесі мен бір тілдер жүйе
сіне жататын
сөйлеу құралының берілген ереже бойынша ауысуы арқылы өтетін жеке
аудармадан бөлек тілден тыс қызметіне негізделген аударма түрі

б) адекваттық аударма


аударма түпнұсқаға сәйкес және
коммуникативтік құралдар арқылы түпнұсқаны дәлелдейтін ауда
рма

в) дәлдік аударма
-

семантикалық дәлдікпен сипатталатын аударма, яғни
түпнұсқа мағына жоспарын семантикалық түрде толық және дұрыс жеткізетін
аударма.

г) аутентикалық аударма түпнұсқамен заңдық күште бірге болатын ресми
іс
-
қағаздарының аудармасы, халықа
ралық құқық бойынша келісім
-
шарт мәтіні
бір тілге таңдауы мен бекітілуі мүмкін, бірақ оның аутентикасы екі немесе одан
да көп тілдерде айқындалады.

ғ) бекітілген аударма бұл аударма заңды түрде түпнұсқаға сәйкес
бекітіледі

6. Аударма мәтінінің жанрлы
растайтын стилистикалық
сипаттамасы бар бір жанрға сәйкес болып жататын ерекшеліктері
бойынша аударма түрі

а) ғылыми

техникалық аударма


ғылыми
-
техникалық мәтін мен
құжаттардың аудармасы

ә) саяси
-
қоғамдық аударма
-

саяси
-
қоғамдық мәтіндердің аудармасы

б)
көркем шығарма аудармасы
-
көркем шығарма мәтіндерінің аудармасы

в) әскери аудармасы
-
әскери тақырыптарға байланысты мәтіндердің
аудармасы

г) заңгерлік аударма
-
заңгерлік мәтіндердің аудармасы

ғ) ауызекі аударма

ауызекі мәтіндердің аудармасы

7. Түпнұсқа
мағынасының мазмұнын толық түрде жектізу
ерекшеліктері арқылы айқындалатын аудармалар

а) толық жалпылама аударма түрі түпнұсқа мазмұн мағынасын толық
қысқартпай аудару

ә) толық емес аударма
-
түпнұсқа мазмұн мағынасын толық емес
қысқартып аудару

б) қысқарт
ылған аударма
-
түпнұсқа мазмұн мағынасын қысқартып жабық
түрде аудару

в) фрагментарлық аударма

мәтіннің барлығын емес, оның бір немесе
бірнеше бөлшектерін аудару

г) аспектілік аударма
-
мәтіннің тек қана бір бөлшегін аударып, берілетін
тапсырыс бойынша белгі
ленген аспект аударма мәтіннің басты тақырыбы,
нысаны, керектігі негізге алынып аударылады

ғ) реферетивтік аударма
-
реферат құжатының нақты мәліметтері берілетін
аударма түрі, оның мақсаты, тақырыбы, зерттеу әдістері мен нәтижелері туралы
мәлімет берілетін
аударма түрі


15

8. Негізгі прагматикалық функция ерекшеліктері бойынша
аудармалар

а) практикалық тәжірибелік аударма
-
тәжірибелік қолдануға ақпараттық
қайнар көзі болып есептелетін аударма түрі

ә) жұмыстық аударма
-
редакциялық тексеруден өтпеген аударма, көбін
есе
тәжірибелік қолдануға керекті бірақ басылымға дайын емес аударма түрі

б) кеңес беру аудармасы
-

көбінесе ауызша түрінде болатын
аннотациялық, реферативтік және қағаздан жазбаны таңдап алып аударылған
элементтері бар аударма беретін адамның көзінше аудар
ылатын, аударма
үстінде оны қызықтыратың түпнұсқа мазмұн аспектісін анықтайтын ақпарат
түрінің аудармасы

в) баспасөз аудармасы
-
бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы
тираждалған және кең таратылуы үшін арналған жазбаша аудармасы

г) баспадан шыққан аударма
-
бұ
қаралық ақпараттық құралдар арқылы
тираждалып көпшілікке таралған тәжірибе немесе оқу аудармасы

ғ) оқу аудармасы
-
бұл аударма көбінесе оқу үрдесінде аудармашыларды
дайындау үшін немесе шет тілін үйрету әдісінің бір түрі болып табылатын
аударма

д) эксперимен
талдік аударма
-
ғылыми мақсат бойынша орындалған
аударма

е) эталондік аударма
-

мамандандырылған аудармамен салыстыру үшін
үлгілік аударма түрі

9. Түпнұсқа мәтіннің бірінші емес болып ерекшеліктері
айқындалатын аудармалар

а) тура аударма
-
түпнұсқадан болатын
негізгі аударма

ә) жанама/негізі емес болатын аударма
-
негізінен түпнұсқадан емес, бірақ
оның басқа тілге аударылған мәтіннің аудармасы

б) керісінше аударма
-
негізгі тілге аударылған түпнұсқа мәтінінің
аудармасы

10. Адекваттық түрі бойынша аудармалар

а)
семантикалық
-
стилистикалық адекваттық аударма


толық
семантикалық, дәл/дұрыс және стилистиалық эквиваленттік, функциональді
-
стилистикалық жағынан аударма тілінің стилистикалық нормасына сәйкес
аударма түрі

ә) прагматикалық
-
адекваттық аударматүпнұсқаның жа
лпы негізгі
коммуникативтік (көтеріңкі/доминантік) функциясын дұрыс аңықтайтын
аударма түрі.

б) дезиративті
-
адекваттық аударма
-
қолданушының ақпараттық сұрасына
толық, дұрыс жауап беретін, мазмұн мағынасын және түпнұсқаның басты
коммуникативтік функциясын м
індеті түрде толық жеткізбейтін аударма түрі.







16

Сұрақтарға жауап беріңіз?


1.

Аударманың типологизациясы қандай параметрлер арқылы
жүйелінеді (әр түрге қысқаша мәлімет беріңіз)?

2.

Тілдердің түрлер арқылы дәлелдейтің аударма теориясының
мағынасын атап кетің
із?

3.

Субъект аударушының және оның авторға көзқарасын жалпы
сипаттайтын аудармаларды аңықтаңыз?

4.

Аудармашының сегментация бойынша мен аудармада қолданылған
бөлшектердің түрлерін айқындаңыз?

5.

Мәтіндерді аударып жатқан тілден аударған тілдегі презентация
фор
маларын атап кетіңіз?

6.

Мәтінді аударып жатқан тілден аударған тілге сапа мен сипаттық
жақтарының ұқсастығы бойынша қандай аудармалар аңықталады?

7.

Аудармадағы стилистикалық жанр негіздерін атап кетіңіз,
аударып
жатқан тілден аударған тілдегі ұқсастығы неде?

8.

Мәтіннің толық және толық емес мағынасын жеткізетін аударманы
қалай атаймыз?

9.

Негізгі прагматикалық функциясы бойынша аударма мағынасын атап
беріңіз?

10.

Аударманы мәтіннің алғашқы/алғашқы емес түрлерін
айқындаңыз?

11.

Аударманың адекваттық түріне не жатады, мысалдар келтіріңіз?

























17

№ 4 ДӘРІС


Аударма түрлері. Аударма


негізгі тілдегі хабарламаны

аударатын тілдегі хабарламаға өзгерту.


Аңықтама бойынша, дәлме
-
дәл аударма мүмкін емес, себебі әр түрлі
тілдер өзінің грамматикалық құрылымен, сөздік қорымен, осыған қоса,
«басқалай мәдениетімен ерекшеленеді, бұның барлығы аударма нәтижесімен
түрлеріне әсерін тигізуі мүмкін. Сөйтіп, егер де сал
ыстармалы грамматикалар
мен екі тілдін сөздіктер тиісті баламаларымен орыс пен ағылшын тілдері
салыстармалы түрде болса да, тәжірибеде әр түрлі халықтар мәдениетінің
салыстырмалы анықтамалары жоқ. Әлбетте, аудармашының негізгі және
аударма мәдениеттерінен
теңдік дәрежеде хабары бар. Бірақ та, бұл олай болуы
мүмкін емес, көбінесе аудармашы бұған сәл ғана баға береді, сондықтан негізгі
мәтіннің кейбір эдементтерін немесе бүтіндей категориялын салыстыру
-

мәдени жоспары арқылы аударылады. Дегенмен, жалпы мәден
и
құндылықтарына немесе салыстармалы мұраларға негізделген мәтіндерді,
жеткізуге назар аударып, негізгі ақпараттың стилистикалық, эмоциональды
және бағалау компоненттерін аударылмауына көп көңіл бөлмей, әр түрлі
ұлттық
-
мәдени салттарында басқаша көріністер
ге иелендірсе, көбінде
мәселелер туындайды. Бұл мәселелер кеңдеу диапазонда болуы мүмкін:
қайталанбас бөлек элементтерден барлық негізгі мәтінге дейін, осыған
байланысты, бір мәселенің сипаттамасы аударма бағытына байланысты
өзгеріліп отырады. Ресми хатты
ағылшын тілінен орыс тіліне аударған кезде,
ағылшының «Dear Sir» қарапта түрі орысшаға жиірек «Құрметті мырза»
түрімен аударылады. Бұл формула түрі орыс ресми стиліне жатпайды, бірақ
орыс мәдениетінің шетел сөздерін қабылдауына қарағанда, бұл форма мәтінге

орыс қабылдауында шағын ирониялық әсер тигізсе де, мәтіннің эмоциональді


стильдік көркемдігіне қарағанда дәлме
-
дәл аударма бола алмайтындықтан,
қолдануға орынды болып саналады. Орыс тілінің ресми хатына негізгі формула
құрамының лексика
-
семантикалық көз
қарасымен нақты аударма болмаса да,
«Құрметті директор» қалпы жақынырақ саналады.

Сонымен, ағылшын тілінен орыс тіліне аудармашы жағдаят бойынша екі
дәл емес жақындау түрлерден таңдай, өзгертулерге кеңістіктерге ие. Алайда,
бұл мәселе орыс тілінен ағылшын

тіліне «Аса қадірлі Шредер мырза!» ресми
қаратпа түрін аударғанда басқаша көрініс табады


Deeply respected
Mr.Schroeder! формуланың дәлме
-
дәл аудармасы, не леп белгісі болсын, барлық
күмәнданудан тыс баламасы ретінде келмейді, себебі ағылшын
-
саксондық
қа
рапта дәстүрі бұл жағдайда қатаңырақ және де Dear Sir немесе Dear Mr.
Schroeder дәстүрлі формуланың нақты емес берілуі іскери эпитеттің негізгі
бұзушылығы сияқты қабылданады.

Осындай мәселелерді шешуде аудармашының аралық қарым
-
қатынас
жасауымен, граммати
калық анықтамалар, екі тілдік сөздіктер мен әр түрлі
халықтардың мәдениеті бойынша оқу құралдары (негізінен


аудармашының
жеке мәдени тәжірибесіне) байланысты іске асады. Бұл ауысым, яғни аударма

18

ісінің коммуникативтік жетістігі аудармашының аударма түрін

дұрыс таңдай
білуіне, аударма бірліктерін анықтау мен тиісті стратегиясын қолдануға тікелей
байланысты.

Аударма ісін орындауда аудармашы, ең алдымен, аударма түрін
анықтайды, яғни аударма мәтіні үшін ақпараттық реттеудің мөлшерін
белгілейді. Аударма мәден
иетінде қай түрде негізгі мәтін болуы мүмкін
екендігін реттеудегі бірінші дәрежесін белгілеуін шығару:
-

толық немесе
бөлешектеп беруінде жатыр. Коммуникативтік тапсырмаға байланысты бұл
кезеңде толық, немесе қысқартылған аударма таңдалады (бұл терминдер то
лық
біркелкі емес аталатын болса да, кейбір деректемелерде реферативтік деп
көрсетілген).

Қысқартылған аудармаға

-

тәжірибе жүзінде мәтіндердің барлық түрлері
жатады: жай іскери хаттан романға дейін. Қысқартылған аударманы қолдану
нәтижесіне мынадай мәт
індер: тезис, конспект, рефераттар, аңдатпа,
көшірмелер, дайджестерлер жатады. Әрдайым мұндай мәтіндердің көлемі,
оның лексика
-
семантикалық, синтаксистік пен стилистикалық бейнесі
аудармашымен мақсатқа жету үшін таңдап алынатын түріне байланысты.
Негізіне
н, қысқартылған аударма таңдап алынып, функциональдік аударманың
екі негізгі түрінің беруімен орындалады.

Таңдап алынатын аударма

-

қысқартылған аударманың түрі ретінде
аудармашы көзқарасына байланысты тірек сөздерді таңдап алудан тұрады,
негізгі мәтіннің
және оларды толық аударатын единицалардан. Негізгі мәтіннің
басқа компоненттері осындай аударма түрінде көрсетілмей, нәтижеге жету
үшін, қажетті емес түріне жатып, мүлдем аударылмайды. Мұндай аударма түрі
іскери хаттар түрінің газет деректемелердегі, ғылым
и мақалалар мен хабарлама,
баяндамалары тезистік
-
реферативтік түрімен айтып жеккізуде өте жиі
қолданылады. Осындай аударманың дұрыстығы аудармашының тек қана атақ
дәрежесімен сақталып осындай аудармада негізгі ақпараттың кейбір маңызды
жақтары жойылып кетп
ейтіндей, тірек бірліктерін дәл таңдап алуға негізделеді.

Функционалдык аударма

-

негізгі мәтін қысқартылып басқа тілге
жеткізетін түрі ретінде мәтіннің функционалды түрде, қайта өңделген,
бірліктерінен аударылған мәтінді құрастыруынан тұрады. Функционалды
тұрғыдан мен қысқартуы немесе жай түріне келтіру мақсатында қолданылған
негізг
і мәтіннің лексика
-
семантикалық, грамматикалық, стилистикалық
өзгертулеріне негізделуі мүмкін. Аударманың осындай түрінің мысалы ретінде
айтылатын бүтін көлемді шығармаларды жай түрде жеткізетін әдеби
мазмұндамалар жатады, мысалы: Б. Заходердің «Ғажайып ел
індегі Алиса» атты
аударма әңгімесі.

Мәтіннің өзгерту
-
трансформация түрінен басқа функционалды аударма
негізгі мәтіннің күрделі бөлшектерінің жеткізуін қалайды, бірақ та бұл жерде
олардың жай түрге түсіп қалуына байланысты міндетті болуы қажет емес.

Толық
аударма

-

қысқартылған аудармаға қарағанда аударма тіл
бірліктеріндегі негізгі мәтіннің барлық компоненттерінің ақпараттық
реттеуімен бірге нақты жеткізуіне бағытталған. Толық аударма әр түрлі

19

түрлермен беріледі, бірақ жиі кездесетін: дәлме
-
дәл, немесе «сө
збе
-
сөз»
аударма, семантикалық пен коммуникативтік аударма түрлерін санауға болады.

Дәлме
-
дәл аударма

-

негізгі мәтіннің аудару тіл бірліктеріндегі
мүмкіншілік бойынша элементтердің ағым реттерін сақтауымен сөзбе
-
сөз беруі
мен айқындалады. Негізінен, дәлме
-
дәл аударма коммуникативтік мақсаттпен
өте сирек қолданылады да, таратуда тек қана ғылыми салаларға тиесілі. Сөйтіп,
лингвистикалық талдау мақсатында дәлме
-
дәл аударма басқа түрлерге
қарағанда көбірек қамтылады.

Питер Ньюмарк деген ағылшын ғалымы мен ауда
рмашысы толық
аудармаға екі түрін жатқызады: семантикалық (semantic) және
коммуникативтік(communicative), ол дәлме
-
дәл аударманы толық емес
аударманың ерекшк бір түріне жатқызады. (
Peter Newmark. Paragraphs on
Translation. Cleveden, Multilingual Matters, L
td., 1993, p. 7
-

тараудан қарауға
болады
)
.

Негізгі мәтінді беруі
-

түпнұсқаның өзіндік синтаксистік құрылымы
туралы ақпаратты жеткізуге мүмкіншілік етеді. Дәлме
-
дәл аударма да
аударылмайтын сөздік ойынға, немесе фразеологиялық бірліктерге түсініктеме
беруд
е қолданылады (тәртіп бойынша сөзбе
-
сөз аударма «дәлме
-
дәл», «сөзбе
-
сөз» деген таңбалармен беріледі). Көркем аударма тарихында бұл түрдің
өлеңдік мәтіндерге қолданған үлгілері бар, мысалы: Шекспир пьесаларының
А.Радлова аударған.

Семантикалық аударма

-

нег
ізгі мәтіннің аудару тілінің бірліктерінде
контекстуальдік мағынада толығырақ жеткізуін де болады. Семантикалық
аударма процессі екі стратегияның негізінен бір
-
біріне әсер етуден тұрады,
біріншіден: екіншіден, аударылатын тілде қолданылатын, айту түріне
б
ағытталған стратегия, айтылатын сөздің негізгі формасының ерекшеліктерін
сақтауға негізделген бағыт. Бірінші стратегия
-

стандартты емес, авторлық
баламаларды, түп нұсқалық стилистикалық тәсілдерді, ерекше лексиканы
аударғанда орынды болады


осындай жағд
айда семантикалық аударма жиірек
негізгі таңбаның ерекшеліктеріне бағытталады және аудармада оның
ерекшеліктері дәлме
-
дәл аударылмағанға дейін көбіректеу болады. Екінші
стратегия жалпы пайдаланылатын негізгі мәтіннің лексика
-
грамматикалық
элементтеріне қол
данылады, мәселен, синтаксикалық стандарттық
құрылымдар, пунктуация, сөйлем көлемі, типтік метафоралар, жалғаулықтар,
синтаксистік баламалар, морфологиялық құрылымдар, кең тараған жалпы
мәдени мен ғылыми
-
көпшілік терминдері мен сөйлемдер.

Семантикалық ауда
рма, тәртібі, жоғары әлеуметтік
-
мәдени дәрежесі бар
мәтіндерге қолданылады: тарихи маңызды құжаттар, көркем әдеби
шығармалар, эпостың ерекше үлгілері. Түпнұсқаның шағын тілдік
детальдарына бұл түрде назар аударылатындай аударылатын мәтіннің
«оқылатындығы»
елестетуімен жиірек түседі. Мұндай аударма түрі, ең
алдымен, академиялық арнайы мамандарға арналған басылымдарды, немесе
аутентикалық аударма деп аталатын бір данада болатын құжаттарды аударуда
қолданылады, яғни түпнұсқаға сәйкестігі ресми түрде қабылданға
н, немесе екі
(немесе одан да көп) тілде баламалар түрінде қатарлас қалыптасқан аударма

20

мәтіні. Семантикалық аударма техникалық нұсқаулықтар, көптеген ғылыми
басылымдар мен, әрине, заң құжаттары сияқты мәтіндерді беруде керекті.

Коммуникативтік түрі

қабылд
аушыға біркелкі әсермен шығатын
аударма мәтініне әкелетін негізгі ақпаратты беруде тиісті жол табуға тиесілі.
Осындай аударма түрінде негізгі мәтіннің тілдік құрамына, емес оның мазмұны
мен эмоциональді
-
эстетикалық маңызы басты объект есебінде болады.
Функ
циональді аудармадан коммуникативтік аударма негізгі төрт материалдың
қысқартуын, не жай келтіруін қаламайды. Сөйтіп, күнделікте әдеби деп жиі
аталатын, жеке түрдегі көркем аударма, негізінен, коммуникативтік
қабылдаушының прагматикасын немесе бағдар жасай
тын, не меңгерілетін
аударма болып саналады.

Бұл аударма түрі көркем әдебиеттің, публицистиканың, ғылыми
-
теоретикалық пен ғылыми көпшілік мәтіндері көптеген түрлеріне тиімді болып
есептеленеді. Коммуникативтік аударманың кәсіптік баламасы ретінде көптеген
поэтикалық аудармалар болып саналады, себебі шығармашылық мәтін өзінің
табиғаты бойынша жай семантикалық, осыған қоса дәлме
-
дәл, кейбір
верлибрдің үлгілерінен басқа аудармаға жатпайды. Тақпақтық мәтінді
прозамен, толығырақ оның лексика
-
семантикалық пен гр
амматикалық
жақтарын сақтауымен аударуға талпыныс, ештемені өзгертпейді, себебі бұндай
жағдайда өлеңнің маңызды жақтары


оның фонетикалық пен
ырғақметрикалық компоненттері аударылмай, сөйтіп өлең, өлең бола алмай,
сапасы басқа мәтінге ауысып, коммуникатив
тік мақсаттарды шектеу үшін
қызмет етеді. Мысал ретінде «Гамлетті» прозалық түрде М. Морозовтың
аудармасын келтіруге болады, актер, режиссер мен басқа алушылар немесе
Анна Ахматованның ағылшын тіліне аударылған оқу құралы ретінде жасалған
прозалық аудармал
ар (мәтіннің жолдарын бөлуін сақтауда) қазіргі американдық
аудиторияның аудармашысымен келтірілген.

Аударманың қай түрін қалауын аудармашы барлық жағдайлардың басқа
аударма процесінде аударманың бір түрі таза күйінде сирек кездеседі, көптеген
күрделі мәтін
дер әртүрлі аударма түрін қолдануымен аударылады, дегенмен
олардың біреуі жетекшілік жасайды да, бүтін негізгі мен аударма мәтіндер
арасында қатынастық сипаттамасын, көрсетуде, негізгі мәтіннің бөлу жағдайын
беруде және аударма бірліктерін анықтауда, осыға
н қоса негізгі мәтінді аударма
мәнге келтіретін аударма тәсілдерін таңдауда анықтамалар береді.

Аударма түрлерін таңдау үшін ұсынылатын ережелер:

1.

Жеке бөлшектік емес аударманың толық мазмұны коммуникативтік
маңызы болмағанда, оның мазмұнымен жалпы
танысу үшін, негізгі мәтіндерді
аударма тілімен жеткізу үшін қолданылады.

2.

Таңдамалы жеке аударма дәрістер, іскери хаттар, қалыпты
хабарламалар, газеттік материалдарын аударуда пайдаланылады, және де
негізгі мәтін не автор стилінің сипаттамасы туралы көріні
с алу керекті
болғанда, басқа да біркелкі мәтіндер, немесе пікірлерді аударғанда
қолданылады, бірақ та толығырақ бұнымен танысу


бірінші кезектігі міндет
емес.


21

3.

Функциональдік жеке аударма қысқарту мен негізгі мәтінді
қарапайым түрге келтіру үшін, бұлар кө
пшілік оқымандарға, не осындай
түрдегі негізгі мәтіндерді жоғарғы деңгейдегі емес, қабылдауға дайындық
жүргізу үшін ұсынылады. Осындай түрлерге әр түрлі мазмұндамалар,
көрсеткіштер мен болжамдар жатады.

4.

Толық аударма мазмұны жоғарырақ маңызды, қабылдаушыға

толығырақ түрде аударма мәтіні берілген негізгі мәтінді жеткізу үшін
қолданылады.

5.

дәлме

дәл, толық аударма өте сирек қолданылады, мысалы: оқу, не
ғылыми мақсатпен, ерекше мәтіндердің академиялық басылымы үшін, әсіресе
эпикалық мәтіндерді аудару мақсатымен

іске асады.

6.

Семантикалық толық аудармалардың ғылыми ерекшеліктері жоғары,
немесе әлеуметтік
-
мәдени мәні бар, олардың толық мазмұны көпшілік
мамандарға арналған негізгі мәтіндерді аударуға бағытталады.

7.

Коммуникативтік
-
прагматикалық толық аударманың әлеуметтік
-
мәдени мәні бар, толық мазмұны көпшілік қабылдаушыларға арналған негізгі
мәтіндерді жеткізу үшін пайдаланылады.


Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Аударма теориясында қандай жолдар айқындалады, толық және

толық емес аударма дегеніміз не?

2.

Толық және толық емес аударуларға не жатады
?

3.

Питер Ньюмарк
б
ойынша толық аударма
ға аударманың
қандай түр
ін

жатқыз
асыз?

4.

Питер Ньюмарк толық аударманың неше түрін көрсетеді?

5.

Қысқартылған аудармаға аударманың қандай түрлері
жатады?

6.

Аударма түрлерін талдау үшін, негізінен, қанша ережелер
ұсынылады?

7.

Таңдап алынатын аударманың ерекшеліктері қандай?













22

№5 ДӘРІС


Аударманың бірліктері мен мәтіннің бөлінуі


Аударманың негізгі ретінде тек сөз ғана емес, сонымен бірге әр
түрлі
тілдік бірліктері фонемадан басталып сөйлемге дейін бола алады. Аудармаға
байланысты бастапқы бірлік дұрыстығын анықтаудың ең негізгі ережесі, ол
қандай да бір бастапқы бірліктің мәтіндік функциясын айқындауы болып
табылады. Сөзбесөз аударманың тұрақ
сыздылығы, тілдердің мәтіндік
функцияларының қате бағалануына байланысты; қандай да бір тілдік (ауызекі
сөйлеу тілі немесе жазбаша сөйлеу тілі), жағдайына түскенде, сөз тілдің бірлігі
ретінде мәтіннің басқа сөздерімен жүйелі түрде байланыста болады. Бір сө
збен
айтқанда, сөздері бір
-
біріне тәуелді болады. Осындай тәуелділіктер
контекстердің құрылымын құрайды: ең азы жай сөзден басталып, максималды
мәтіндік түрге дейін. Контекстуалдық сөз тәуелділіктердің феномені кеңістік
-
уақыттық және себеп
-
салдар деген сөз

құрылымдық қасиеттерге бөлінеді. Әр
түрлі тілдерде осындай тәуелділіктер біркелкі болмайды.

Аудармашы тек бөлек сөздермен қарым
-
қатынаста ғана болмай, сонымен
бірге мәтіндегі сөздердің арасында болатын тәуелдік жүйесімен жұмыс
жасайды. Жаңадан жұмысқа кіріскен аудармашының қателігі


бөлек
тәуелділіктер мен жүйе тәуелділіктерді бағалауының білмеу
інде. Мысалы: Ол
Санкт
-
Петербургте тұрады. Деген сөйлемді ағылшын тіліне аударсақ: «She lives
in St. Petersburg»
-

деген сөйлем шығады. Осы екі сөйлемнің сөздері
аудармалық түрде бір
-
біріне сай келеді. Ал мысалы: «Ол Асторияда тұрады»
-

деген сөйлем ағылшы
нша басқаша болады: «She is staying at the Astoria».
Кейдір сөйлемдерді аударғанда әр тілге сіңген сөз тіркестерін негізге алу керек.
Осындай айырмашылықтарды кеңістік


уақыттық және себеп
-
салдар
тәуелділіктері анықтайды. Орыс тіліндегі «жить» деген сөзі
әр түрлі сөз
тіркестерімен келе береді, мысалы: «жить в населенном пункте» немесе «жить в
гостинице». Ал ағылшын тілінде, осы сөз уақыт
-
кеңістігіне байланысты
болады, мысалы: тұрақты жерде өмір сүру, әрқашан сол жерде өмір сүру «to
live», ал уақытша өмір с
үру «to stay» болады.

Егер мәтінді бағалау үшін, ең негізгі контекстуалдық тәуелділіктердің
түрлерін қарастырсақ, ең алдымен олардың құрамына: Не? Қандай? Қашан?
Қалай? деген сұрақтардың жауаптарын енгізу керек. Басқа тәуелділіктердің
тобы немен айт
ылған?
-

(тақырыбы)

және не айтылған?


(рема)
деген
сұрақтардың жауаптарынан тұрады.

Мысалы : «
A few students of our university were reported to take part in the
» деген сөйлемде «
a few students of our university
» сөз тіркесі
ағылшын тілінде ре
ма болып табылады, яғни не айтылды?
-

деген сұраққа
жауап береді. Ағылшын тілінде рема сөйлемнің алдында тұра береді. Ал орыс
тілінде рема сөйлемнің екінші бөлімінде тұрады «Как сообщается в конкурсе
приняли участие несколько студентов нашего университета»


Сөйлем мәтіннің тәеулсіз бірлігін міндетті түрде тұра бермейді: ол
күрделірек сөйлем тіркестерінің құрамына кіре алады. Сөйлем тіркестерінің

23

тілдік ерекшеліктері жалпы бүтінге тәуелді болады, осындай тәуелдік әр түрлі
тілдік шешімдерді талап етеді.

Льюис

Кэроллдың «зазеркалье» атты шығармасында Алиса ғажайып
жаратылыстармен кездеседі де, олардың аттарын өзі білетін шыбын
-
шіркейлермен салыстырады:


'And then there's the Butterfly,' Alice went on...

'Crawling at your feet,' said the Gnat (Alice drew her fee
t back in some alarm),
'you may observe a Bread
-
and
-
butter
-
fly. Its wings are thin slices of bread
-
and
-
butter, its body is a crust, and its head is a lump of sugar.'

'And what does it live on?'

'Weak tea with cream in it.'

A new difficulty came into Alice'
s head. 'Supposing it couldn't find any?' she
suggested.

'Then it would die, of course.'

'But that must happen very often,' Alice remarked thoughtfully.

'It always happens,' said the Gnat.


Осы мәтін студенттік аудармасында келесі түрде көрінеді:


"А еще у

нас есть бабочка", продолжала Алиса..

"У твоих ног", сказал Комар (Алиса отступил; подальше в некоторой
тревоге), "ты можешь наблюдать Бутербродочку. Ее крылья сделаны и
бутербродов с маслом, тело из коржика, а голов из куска сахара."

"А чем она питается?
"

"Слабым чаем со сливками."

Новая сложность пришла Алисе в голову, что если она этого не
найдет?" предположила она.

"Тогда она, конечно, умрет."

"Но это должно происходить очень часто"! заметила Алиса задумчиво.

"Это всегда происходит", сказал Комар.

Осы
аудармада ирония, сөз баламалары, мәтіндік бірліктер


эпизодтар
көрінбейді. Н. М. Демурова өзінің аудармасында эпизодтық тәуелділіктердің
көмегімен «Алиса в Зазеркалье» деген оқиғаны жандандырады. Мысалы.

"Ну, вот, к примеру, у нас есть бабочка",
-

сказал
а Алиса.


-
а,
-

-

протянул Комар.


Взгляни
-
ка тот куст! Там на ветке сидит...

Знаешь кто? Бао
-
бабочка! Она вся деревянная, а усики у нее зеленые и
нежные, как молодые побеги!"

"А что она ест?"
-

спросила Алиса с любопытством.

"Стружки и опилки",
--

отве
чал Комар.

Ал мәтіндік емес тәуелділіктер аудармашыдан кең ортақ мәдениеттік, ие
болмаса арнайы білімді талап етеді.Егер де аудармашыда осындай қасиеттер
болмаса, аударманың дұрыс болуы мүмкін емес. Кейде осындай
тәуелділіктердің көмегімен аударылған мәтін
, транслитерация, калькирование
деген көркемдеуіш құралдардың арқасында жүзеге асады. Мысалы:


24

"На другой день, с помощью Божьей, пришел я в Киев. Первое и главное
желание мое было, чтобы поговорить, исповедаться и причаститься Св. Тайн
Христовых в сем бл
агодатном месте, а потому я и остановился поближе к
угодникам Божиим дабы удобнее было ходить в храм Божий. Меня принял в
свою хижину добрый старый казак, и, как он жил одиноко, мне у него было
спокойно и безмолвно".

Аударма:

"Next day, by God's help, I ca
me to Kiev. The first and chief thing I wanted
was to fast a while and td make my Confession and Communion in that holy town]
Cossack took me in, and as he lived alone

"поближе к угодникам! Божиим" деген сөздерді аудармашы Р. М. Френч жай
сәйкестікпен "near the saints", деп аударды (Р. М. Френч) ол ағылшын тілде
оқыған адамдарға осы сәйкестікті Киево
-
Печерск Лаврының қасындаға
шіркеуді білдіреді, бұл Ресейдегі ежелгі христиандік киелі мен көпшілікке
танымал қажылық жері болып саналады:

"Near the saints


i.e., near the Kiev
-
Pecherskayd Lavra.
This was one of the
most famous and influential monasteries in Russia and was visited b
y hundreds of
thousands of pilgrims every

year. It was founded id the eleventh century, and its
catacombs still contain the uncorrupted bodies of many saints of ancient] Russia".

(Демурова Н. М. О переводе сказок Кэрролла/Льюис

Кэрролл. Алиса в Стране
чуде
с. Алиса в Зазеркалье.

М.: Наука, 1991. С.
326
-
327
)



Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Контекстуалдык тәуелдік феномены нені білдіреді, түпнұсқаның мәтіні
бағалайтын екі топ сұрақтары қандай (атап кетіңіз)?

2.

Ағылшын тілінде, негізінен, рема сөйлемнің қай жерінде
тұрады
?

3.

Ағылшын тілінде, негізінен, тема сөйлемнің қай жерінде тұрады
?











25

№ 6 ДӘРІС


Аударманың салыстырмалы талдауы


Аударманың салыстырмалы талдауы негізгі тілдердің тілдік
единицаларымен қатар тілдегі бір немесе көптік теңеулері болатын және де
аударма тілінде тура теңеуліктері жоқ лексикалық пен грамматикалық сондай
бірліктерді талап етеді. Негізгі тілдегі аударма тіл
інде тұрақты теңеуліктері жоқ
единицалар
эквиваленттік емес

деп аталады.

Эквиваленттік емес лексика,

негізінен неологизмдер, фразеологизмдер,
арнайы ұғымдар мен ұлттық реальдарды атайтын сөздер арасында көрініс
табады және де аударма процесінде окказионалд
іқ біркелкіліктерді жасайтын
аздау қолданылатын ат пен атаулар арасында болуына мүмкін. Осылайша
ағылшын сөздері: conservationist, baby
-

Эквиваленттік емес грамматикалық бірліктер ретінде бөлек
морфологиялық (герундий) формалары мен (а
ртикль) сөз таптары, осыған қоса
синтаксистік (абсолюттық) құрылымдар да болады. Біркелкіліктер сияқты
эквиваленттік емес бірліктер тек қана талданатын қос тілдердің біреуіне
қатысты көрініс табады.

Негізгі тіл бірлігі аудару тіліне қатысты эквивалентті ем
ес басқа тілдерде
жиірек біркелкіліктерге ие бола алады.

Эквиваленттік емес бірліктердің болуы олардың мағыналары аудармада
беріле алмайды деп, немесе олар тура біркелкіліктері бар бірліктерге қарағанда,
дәлме
-

дәл аздау аударылады деп ойлауға болмайды. Бі
з аударма бірліктерінің
мағыналары бойынша біркелкіліктер тек қана бөлшектік түрінде сәйкес келуі
мүмкін және аудармада сәйкестіктер бола тұрса да, контекстік ауысымдар
жиірек қолданылатындығын көрдік.

Аналогиялық түрде, эквиваленттік емес бірліктерді
аударғанда,
аудармашы түрлі әдістермен окказиональдік біркелкілік жасайды.

Эквиваленттік лексика емес аударма саласында окказиональдік
біркелкіліктің мынадай түрлері қолданылады:

1.

Шетел тілдер сөздерінің АТ(аударма тілінде) болатын басқа тілдерден
алынған т
үрлері: tribalism
-

трайбализм, know
-
how
-

ноу
-
хау, impeachment


импичмент. Осындай біркелкіліктер аударма транскрипциясы мен
транслитерациясы көмегімен болады. Көптеген жағдайларда осылай жасалған
окказионалдық біркелкіліктер АТ бекіп, тиісті сөздерді ау
дарғанда жиі
қолданылады. Мысалы, осылайша ағылшын сөздеріне орыс сөздері сәйкес
келеді:

London
-

Лондон, Wall Street
-

Уолл
-
стрит, beatnik
-

битник, pop
-
art
-

поп
-
арт, striptease
-

стриптиз, General Motors
-

Дженерал Моторс
және
басқалар.

2.

Негізгі тілдегі
тұрақты сөз тіркестерінің күрделі бөлшектері мен
морфемдік сөз құрамын тудыратын калькалық баламалар:

backbencher


артқы
орында отырған адам, brain drain

ойдың кетуі, work
-
to
-
rule

қатаң тәртіпті
жұмыс
-

работа (строго) по правилам, people of good will
-

люди доброй воли
-

нағыз ерікті адамдар.
Бұл жағдайда окказиональдік пен күнделікті

26

біркелкіліктер арасындағы айырмашылықтар уақытша болуы мүмкін.
Калькілаумен болатын көптеген біркелкіліктер аударма тәжірибесінде кең
таралып, кейінірек аударма тіліндегі (
АТ) аударылмайтын материалдарын
қолданыла бастайды. Нәтижесінде, негізгі тілдегі (НТ) тиісті бірліктер
эквиваленттік емес түрлерінен отырып, шыға бастайды.

3.

Аналогиялық бірліктер. Негізгі тілдің эквиваленттік емес бірліктеріне
жақынырақ мағынасы бойынша Ауд
арма тілінің бірліктерін тауып шығаратын
аналогиялық біркелкіліктер, бұлар:

drugstore


дәріхана
-
аптека
,
afternoon


вечер
-
кеш.
Басқа да жағдайларда окказиональді біркелкіліктерді қолдану,
түпнұсқа мен аудармадағы эквиваленттік бірліктердің мағыналық жақы
ндығы
мұнда толық емес және осындай аударма тек қана тиісті контексте ғана
пайдаланылады. «Дәріхана»
-

«
drugstore»

сияқты емес; орыс дәріханаларында
тек қана дәрі
-
дәрмектер мен емдеуге керекті заттар сатылады, ал американдық
«драгсторларда» осыған қоса күнд
елікті заттар: балмұздақ, жейтін нәрселер де
сатады. Сондықтан, Food is awful in drugstores деген сөйлемді аудару үшін
«дәріхана» сөзі қажет емес.

Afternoon,
әрине, «кеш» емес, «evening» деген де сөз
бар, бұл


күннің екінші жартысыкүннің жартысынан соң, б
ірақ та
конференцияға қатысушылар күніне екі отырыстан өткізсе, «morning session и
afternoon session», онда орысша олар «күндізгі» мен «кешкілі» деп аталады.

4.

Аудару трансформациясының бір түрінің көмегімен мәтіндегі
эквиваленттік емес сөздің мағынасын беру
де жасалатын лексиқалық ауысының
біркелкілігі. Осында окказиональдік біркелкілік эквиваленттік емес сөз
мағынасының семантикалық өзгерістер ендіру жолдарымен жасалады.
Ағылшынның
exposure
(бірдемеге ұшырау, шығарып қою, күннің көзінде,
жаңбыр астындақалып
қою ж т. б.,) тура біркелкілігі жоқ сөзін әртүрлі
жағдайда орыс тіліне аудару, мысалы,
Не died of exposure
, сөйлемінде кеңдік
контекстесәйкес мазмұндық дамудың нақтылануы немесе модульде
трансформациялары қолданыла алады: «Ол суықтан қайтыс болды», «Күн
т
игеннен қайтыс болды», «қарда тонып қалды» және т.б.

5.

Эквиваленттік емес сөзді аудару үшін жоғарыдағы көрсетілген
түрлерге біркелкілік таба алмайтын жағдайда эквиваленттік емес сөздің
мағынасын беретін айқын тіркестер арқылы сипаттау пайдаланылады:
landsli
de


көпшілік дауыспен сайлауда жеңген, brinkmanship


соғыс шегінде саясат
өткізу өнері, coroner


күш салып өлтірген немесе оқыс өліп қалған тергеу
жүргізу.

Эквиваленттік сөзді аудару үшін жиіек транскрипция немесе калькалар
қолданылуы арнайы қосымша мен

көрсетпеде бұл сөздің мағынасын
сипаттауымен қатарлас өтеді. «Бұл сөйлеу құралдарының транскрипция мен
калькалауға тән аударма рецептарына сәйкес окказиональдік ұғуды толық
қамти ету мен қысқарту, үнемдеуді араластыруға мүмкіншілік беріледі.
Аударма едини
цалар мәнін бір рет түсіндіріп, әрі қарай аудармашы
түсініктемесіз транскрипция немесе кальканы қолдана алады.


Сонымен, нақты контекстерде эквиваленттік емес сөздердің
мағыналары көрсетілген түрлер көмегімен тұрақты немесе варианттық
біркелкіліктері болға
н сөздер мағынасы сияқты соншалықты ұтымды беріледі.

27

Негізгі тілдің эквиваленттік емес грамматикалық бірліктерін аударуы тиісті
қиыншылық тұғызбайды. Көрсетілгендей, аударуда грамматикалық форманы
таңдау түпнұсқаның грамматикалық формасынан емес, оның лекс
икалық
толығуына бағынышты болып келеді, яғни лексикалық единицалардың айтуда
тиісті грамматикалық құрамы болатындай, сипатына, мағынасына сүйенеді.
Осындай қалыптасу, ереже бойынша, түпнұсқа мен аудармадағы айту
арасындағы эквиваленттік қатынастар қойдырт
уға кедергі жасамайды. Аударма
тілінде біртиптік, біркелкіліктің болмауы


сол, немесе негізгі тілдің басқа
формасы үшін осындай форманы аудару немесе сөзбе
-
сөз аударуды қолдануға
болмайтынын көрсетеді.

Бұнда үш негізгі жағдайдарды келтіруге болады:

1.

Нөлді
к аударма, яғни грамматикалық единицалардың көптігінен
оларды беруден бас тарту. Грамматикалық ұғым кейбір лексикалық немесе
грамматикалық құралдар көмегімен сөйлемде қайталанады. Осындай жағдайда
эквиваленттік емес единица аудармада «нөлдік біркелкілік»
орын алады, яғни
жойылып келеді:

Give me the book that you bought yesterday.


Кеше сен сатып алған
кітапты маған бер (Дай мне книгу, которую ты купил вчера).

By that time he had already left the country.


Осы кезде ол Англиядан
кеткен еді (К этому време
ни он уже уехал из Англии.)

Осы сөйлемдердің біріншісінде тиісті артиклдің мағынасы бағыныңқы
сөйлемнің мағынасымен сәйкес келеді, екіншісінде


Past Perfect түрімен
көрсетілген алдын ала болған мәнді айтуында, лексикалық алдынғы болған,
«бұл мезгілде» «ен
ді» сілтемелердің көптеу болуы көрсетіледі.

2.

Мағынасын жақынырақ беретін аудармада берілген контекстің
эквиваленттік емес негізгі тілдің грамматиткалық бірлігіне бөлшектеніп
аудармада аударма тіліне сәйкес болған грамматикалық бірлігі пайдаланылады.
Сонымен
, қазіргі ағылшын тіліндегі абсолюттік құрылымның, егер де, оны
грамматикалық бірлік ретінде қарастырсақ, орыс тілінде біркелкілік жоқ. Ол
жағдайда қатысты қатынастарды білдіретін бөлінбейтін, кешендік мағынаға ие.
Бірақ та нақты сөйлемде бірінші қатарғы о
сындай қатынастардың бір немесе екі
түрі (мезгілдік, себеп
-
салдар, шартты, қарсылықты) шығуы мүмкін, осының өзі
түпнұсқаның абсолюттік құрамына орыс құрылымның тиісті окказиональдік
түрін теңестіруге жағдай жасайды. Келесі мысалда «абсоттік құрылым уақытша

функциясына ие : Business disposed of, Mr. Swiveller was inwardly reminded of its
being high dinner
-
time.


Бұл іс біткен соң, мистер Свивеллердің тұлғасы оған
түскі тамақтанудың уақыты жақынырақ екендігін сезіндірді.

3.

Трансформациялық аударма


аударма пр
оцесін сипаттауда
қолданылатын лексикалық трансформациялармен қатар эквиваленттік емес,
бірліктер мағынасын бір грамматикалық трансформациясымен берілуі. Келесі
мысалда ағылшынның абсолюттік «with» предлогымен жеткізілетін құрылым
орысша аудармада тұрақты
сөйлеммен (синтаксисиік бөлшектенудің
трансформациясы) ауыстырылады.



28

Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Эквиваленттік емес лексикаға қандай сөздер кіреді?

2.

Эквиваленттік лексика емес боп есептелінмейтін аударма
саласындағы окказиональдік біркелкіліктің неше
түрлерін қолданады?


































29

№ 7 ДӘРІС


Аударманың эквиваленттілігі


Аудармашылық эквиваленттілігі
-

аудармашының көмегімен аударма
процесінде жүзеге асатын, негізгі мәтін мен аударма мәтінінің мағыналық
жақындығы. Аударма уақытында негізгі мәтін мағынасының максималды
(лингвистикалық) түрде сақталуы аударма эквиваленттілі
гінің шегі болып
табылады. Әрбір бөлек аудармада мағыналық сәйкестік негізгі мәтінге әр түрлі
жолдармен, тәсілдермен, деңгейлермен максималды түрде жақын болады.
ШТ(түпнұсқа тілі шет тілі) АТ(аударма тілі)

ШТ мен АТ жүйелеріндегі айырмашылықтар негізгі м
әтіннің
аудармасында толып сақтау мүмкіншілігін шектей алады. Сондықтан да
аударманың эквиваленттілігін, әр түрлі негізгі мәтінде болатын мағынаның
бөлшектерінді сақтауға негізделген. Мазмұның қай бөлігі аударманың
эквиваленттілігін қамтамасыз ететініне қа
рай эквиваленттілік бірнеше
деңгейлерге бөлінеді эквиваленттің әр деңгейінде аударма тіларалық
байланысты қамтиды. Әрбір мәтін байланыс функциясын атқарады, белгілі бір
эмоцияларды көрсетеді, коммуниканттар арасындағы байланысты орнатады,
рецептордан қанда
й да бір қозғалысты талап етеді.


1. Аударма эквивалентінің бірінші түрі немесе деңгейі

Бұл деңгей коммуникацияның мақсатын құрайтын, негізгі мәтін
мазмұнын қандай да бір бөлігін сақтауында негізделген: мысалы

doesn't mix.
-

Бывает
,
что

люди

не

сходятся

характерами
.
Мінездерімен адамдар арасында
сыйыспайтындық болады.

That's
а

pretty thing to say.
-

Постыдился

бы
!
Ұялсаң еді!

Вечерний

звон
,
вечерний

звон
,
как

много

дум

наводит

он
.
-

Those evening
bells, those evening bells, how many tales their music tells.
Кешкі сылдыр, кешкі
сылдыр, көп ой тудырады.

Бірінші мысалы коммуникацияның мақсаты сөйлем мазмұнының ең
басты бөлігін ауыспалы мағынада жеткізуі болып табылады. Осы сөйлемде

коммуникациялық көрініс, коммуникация қарым
-
қатынастарын ерекше көркем
бейнелеу арқылы, және де химиялық элементтер байланысының тәуелділігімен
жүзеге асады.

Екінші мысалда коммуникациясының мақсаты сөйлеушінің ренжуі көңіл
-
күй арқылы көрсету. Осы мақсатқ
а жету үшін аудармашы қандай да бір
стереотипті сөз тіркесін қолданады. Бірақ осы сөз тіркесі негізгі мәтіннің
бірлігіне сәйкес келмейді.

Үшінші мысалда негізгі мәтіннің жалпы қызметі екпінге, көлемге
дыбысталуына байланысты. Жоғарғы мысалдың мақсаты аудар
машы
тарапынан аударманы поэтикалық түрде жеткізу болып табылады.


30

Жоғарғы мысалдарда көрсетілгендей, коммуникацияның немесе
байланыстың мақсаты байланыс актісіндегі оның рөлін анықтайтын, жалпы
айтылған ойға байланысты, мазмұнның ортақ бөлігі болып табылад
ы.

Қорыта айтқанда, бірінші эквивалент деңгейінде аудармада негізгі
мәтіннен бөлек басқа бір ой айталғындай көрінеді.

Негізгі мәтіндегі екі, не одан да көп сөздер аудармада тура, не жанаша
түрде аударылуы мүмкін. Мысалы:
She lifted her nose up in the air
-

Она
смерила его презрительным взглядом
.

Осы сөйлемнің субъектілері бірдей аударылғанмен, келесі сөздері
басқаша аударылған. Бірақ осыған қарамастан, бұл мысалдың аудармасы дұрыс
болып саналады.


А rolling stone gathers no moss
-

деген ағылшын мақалы орысш
а жеңіл
аударылады:
Катящийся камень мха не собирает

немесе
мхом не
обрастает.
Орыс аудармасында бұл мақалдың негізгі коммуникациялық
мақсаты түсініксіз, яғни біз білмейміз мүктің болмағаны жақсы ма? Жаман ба?
Мүк байлық пен жақсылықты білдіретіндігі ағылш
ын рецепторына белгілі.
Ағылшын мақалының негізгі ойы көп серуендемей, үйде отырып байлық пен
дәулетті жинау болып тойылады. Осы мақалдың орысша эквиваленті:
следует
не бродить по свету, а следить дома и копить добро.

Бірақ біз солай
айтпаймыз.

Ағылшын
мақалының орыс тіліндегі нағыз аудармасы: «Кому на месте не
сидится, тот добро не наживает»

-

болып саналады.

«Тыным тапсаң

-

байлық
жоқ».


. Аударма эквивалентінің екінші түрі немесе деңгейі


Бұл деңгейіндегі негізгі мәтін мен аударманың жалпы мазмұндық

бөлігі
бірдей коммуникациялық мақсаты жеткізумен шектелмей, сонымен бірге
бірдей тілдік емес жағдайды білмейді. Бұл қандай жағдай? Сөйлемде
бейнеленген объектілер арасындағы қарым
-
қатынастық байланыс жағдайы
болып саналады. Мысалы:


He answered the tele
phone.
-

Он

снял

трубку
.
Ол трубканы алды.

You are not fit to be in a boat.
-

Тебя

нельзя

пускать

в

лодку
.
Сені қайыққа
жібермеу керек.

You see one bear, you have seen them all.
-

Все

медведи

похожи

друг

на

друга
.

Аюлар бір
-
біріне ұқсайды.

Осы мысалдардағы сөздер мен синтактикалық құрылымдардың көбі
аудармада дәл көрсетілмейді. Осыған қарамастан аударманың жалпы мазмұны
бірінші деңгейдегі сөйлемнің аудармасынан бізге түсінікті.

Салыстырып көрейік:

1
) That's
а

pretty thing to say.
-

Постыд
ился

бы
!

Ұялсаң еді!

2) He answered the telephone.
-

Он

снял

трубку
.

Ол трубканы алып
тастады.

Екінші сөйлемдегі іс
-
әрекет бірдей бейнеленген


31

Аудармада екінші деңгейдегі эквивалентінің кең қолданылды, әрбір тілде
арнайы жағдайларды бейнелейтін, бірақ басқа

тілдерде мүлдем
қолданылмайтын тәсілдердің болуына байланысты.

Мысалы:

We locked the door to keep thieves out
, орыс тілінде бұл сөйлемнің
аудармасы қызық болып көрінеді:

чтобы воры не проникли в дом
.
Ағылшын адамы қандай да бір істің өзі үшін мүмкін емес екендігін келесі
түрде жеткізеді:
I am the last man to do it
. Орыс тілінде қандай да бір істі жасай
алатын, қандай да бір адамды ақырғы адам деп айтуға мүмкін емес. Осы
сөйлемді басқаша аударуы
мыз керек. мысалы
:
Уж я, во всяком случае, этого
не сделаю.

Аударма эквивалентті болу үшін, біз арнайы айтылу жағдайларына
сүйенеміз (тілек білдіргенде, көңіл айтқанда, әр түрлі тілдік формулаларында)
Мысалы:

1) Телефон шалғанда, біреуді шақыру өтінішіне о
рыстар: Кто его
спрашивает?
-

дейді, ал ағылшындар:
Who shall I say is calling?

дейді

) Есік қалай ашылатындығын ағылшындар
Pull

немесе
Push

сөздерімен
белгілейді, ал орысша осы сөздер келесі түрде белгіленеді

) Қазақша: «Жаңа ғана боялған жерді» орыстар:
-

«Только что
окрашенное место» дейді ал ағылшынша осы сөйлем



болады.

Кейбір кездерде, аудармада арнайы ауыстырылымдар арқылы негізгі
мәтіннің ойын сақтап, жүзеге асады. Мысалы, американ авторла
рдың
кітаптарынан алынған сөйлемдердің ауыстырылымдар көмегімен аудармаға
ұшырды:


Stop, I have а gun!
(R. Bradbury).
-

Стой, я буду стрелять.

Reduction on taking
а

quantity.
(J. Galsworthy).
-

Оптовым покупателям
скидка.

-

Питер

стиснул

зубы
.

He left the ship on Tuesday.
(J.K. Jerome).
-

Он сошел на берег во вторник
.

Аударманың дұрыстығы қандай да бір елдің мәдениетін білуіне де
байланысты. Мысалы: баспен шайқау әр елде бір мағын
аны білдірмеді. Кейбір
елдерде бұл қимыл дұрыс екенін білдірсе, басқа халықтарда осы қимыл қате
екенін білдіреді.


. Аударма эквиваленттігінің үшінші типі немесе деңгейі

Осы деңгейді келесі мысалдар арқылы суреттеуге болады:

1.

Scrubbing makes me bad
-
tempere
d.
-

От мытья полов у меня
настроение портится. Еденді жуғаннан менің көңіл
-
күйім бұзылады

2.

London saw а cold winter last year.
-

В прошлом году зима в Лондоне
была холодной.

Былтыр Лондонда қыс суық болды.

3.

That will not be good for you.
-

Это

может

для

вас

плохо

кончиться
.

Бұл сіз үшін жаман болуы мүмкін.

Үшінші тип детализация немесе бөлшектену деңгейі арқылы суреттеледі.
Қандай да бір құбылыстың суреттелуі толық немесе қысқаша болуы мүмкін
жағдайға байланысты, суреттеу әр түрлі бөлшектерге тура бұйрықта

32

қ
олданады. Ақырында, синонимді сөйлемдер эксплицип деңгейдің көмегімен
бірдей емес болады. Кейбір ерекшеліктер сөйлемде айтылуы мүмкін, ал
кейбіреулері жасырын түрде қала береді, яғни сөйлем қандай да бір ойды
қысқаша жеткізеді. Мысалы орыс тіліндегі келесі

сөйлемдер:

Он постучал и вошел.
-

Он постучал и вошел в комнату.

Я не могу его сдвинуть.
-

Я не могу его сдвинуть с места.

Она сидела, откинувшись в кресле.
-

Она сидела, откинувшись на спинку
кресла

Келтірілген мысалдар эксплицит деңгейінің көп немесе аз

болуы, қандай
да бір қайнар көзге тәуелді. Сөйлемде эксплицит және имплицит деңгейлерінің
қарым
-
қатынасы тілдік жүйе қызметінің ерекшелектері арқылы анықталады.
Ағылшын тілінде имплицит деңгейі орыс тілге қарағанда көбірек. Осыған
байланысты ағылшын
-
орыс
аудармаларында эксплицит деңгейі түпнұсқаға
қарағанда көбірек кездеседі. Мысалы:


1.

"
Will you come here, my
-

Miss?"
Jean went.
-

"Прошу вас, пройдите
сюда, ми... мисс". Джин вошла вслед за ним.

«Мені, ханым, осында өтуіңізді
өтінемін»
-
Джим оның артынан кір
ді.

2.

People went into rooms as if they meant to stay there.
-

Каждый
устраивался у себя в комнате так, словно собираясь обосноваться в ней
навсегда.

Осында әрқашан болатындай, адамдар өз бөлмелерінде төрлетті.

Ағылшын тілінде эксплицит деңгейдің көп болуы с
иректеу көрінеді.
Аудармада қандай да бір бөлшектердің түсіп қалуы, міндетті түрде болуы
мүмкін емес. Бұл құбылысты, аудармашы дұрыс аударуға жету үшін,
қолданады. Мысалы:

He opened а desk drawer, took out cigarettes and offered them to Christine.
-

...и
достав из стола сигареты, предложил Кристине
-

.....үстелден темекіні
алып, Кристинаға ұсынды.

Аудармашыларға сөйлемнің кейбір сөздерін аударуға керек емес,
-

деген
ойға келеді (мысалы: жәшіктен бірдемені алу ушін, оны ең алдымен ашу керек).

He drove on. T
hey had their backs to the sunlight now.
-

Он

повел

машину

дальше
.
Теперь солнце светило им в спину.

Ол машинені әрі қарай жүргізе
берді. Енді оның арқасына күннің көзі түсіп тұрған еді.


Do I look all right?
-

У меня приличный вид?
-

Түрім қалай, жаман еме
с пе?


Will

you

marry

me
,
Lady

Aline
?
-

Хотите ли вы, чтобы я стал вашим
мужем, леди Элин?
-

Леди Элин, сіз менің сіздің күйеуіңіз болуымды қалайсыз
ба?


either for you or for my god
-
daughter."
(Ch. Dickens).
-

Вы доведете себя до
болезни,
-

заметила Бетси,
-

и это может плохо кончиться и для вас и для моей
крестницы.
Сіз, өзіңізді
аураға шалдырасыз,
-
деді Бэтси,
-

бұл сіз және менің

33

қызым үшін жаман жағдайға шалдықтыруы мүмкін? (Пер. А. Кривцовой и Е.
Ланна).

Стилистикалық мақсатқа жету үшін, аударманың сөйлемдерінде белгілер
ауысып қолданылады. Бұл құбылыс ауызекі сөйлеу тілінде қа
рапайымдылықты
көрсету үшін пайдаланылады. Мысалы:


I haven't had
а

joint with you, old man, since we went up to Carmarthen Van in
that fog before the war.
Remember? (J. Galsworthy).
-

Помнишь, как мы
взбирались в тумане на Кармартен
,

Вэн
,

сразу после войн
ы? Это была наша
последняя прогулка с тобой, старина. (Пер. К. Корнеева и П. Мелковой).
-

Сенің
есінде ме, біздің соғыстан кейін тұманды күні Кармартен, Вэнге
шыққанымыз? Бұл біздің ең ақырғы серуендеуіміз болды, ақсакал.

Келтірілген мысалдардан, семантикал
ық ауыстырылымдардың
комплекстік ерекшелігін көреміз. Бұл ерекшелігін белгілер байланыс тәсілін
ауыстыруымен қатар, бастапқы суреттеу нүктесін, белгілердің бөлінуін
қамтиды. Егер алдынғы үш эквиваленттерде аударманың тек негізгі ойы
сақталып, кейбір сөздер
дің түсіп қалуы болса, келесі екі эквивалент типтерінде
аударманың синтаксисі мен лексика жағынан, дәл болуы міндетті. Осы екі
типтерде «не үшін», «не туралы» және «не» айтылғанмен бөлек бұл қалайша
айтылады?


деген сұрақ туады.


Сұрақтарға жауап беріңіз
?


1.

Аударма эквивалентінің бірінші түрін калай түсінесіз?

2.

Аударма эквивалентінің екінші түрін калай түсінесіз?

3.

Аударма эквиваленттігінің үшінші типін калай түсінесіз?


















34

№ 8 ДӘРІС


Аударманың эквиваленттілігі


4.Эквивалеттінің төртінші деңгейі немесе типі

Төртінші типті сөйлем аудармасында, сөйлемнің синтактикалық
құрылысы, сөздердің орны, байланысы, мазмұны дәл күйінде сақталады.
Сондықтан да аудармада синтактикалық құрылысының мұқият түрде сақ
-
талуы
-

аударманың толық болуына әсер етеді. Мысалы:

One thing troubled me along at first
-

the immense interest which people took
in me. Apparently the whole nation wanted a look at me. It soon transpired that the
eclipse had scared the British world almost to de
ath; that while it lasted the whole
country, from one end to the other, was in a pitiable state of panic, and the churches,
hermitages and monkeries overflowed with praying and weeping poor creatures who
thought the end of the world has come. Then had foll
owed the news that the producer
of this awful event was a stranger, a mighty magician at Arthur's court; that he could
have blown the sun like a candle, and was just going to do it when his mercy was
purchased, and he then dissolved his enchantments, and w
as now recognized and
honored as the man who had by his unaided might saved the globe from destruction
and its people from extinction.

Одно тревожило меня вначале
-

то необыкновенное любопытство, с
которым относились ко мне все. Казалось, весь народ хотел
на меня
поглядеть. Вскоре стало известно, что затмение перепугало всю Британию до
смерти, что пока оно длилось, вся страна от края и до края была охвачена
безграничным ужасом и все церкви, обители и монастыри были переполнены
молящимися и плачущими людьми,

уверенными, что настал конец света.
Затем все узнали, что эту страшную беду наслал иностранец,
могущественный волшебник, живущий при дворе короля Артура, что он мог
потушить солнце, как свечку, и собирался это сделать, но его упросили
рассеять чары, и что

теперь его следует почитать как человека, который
своим могуществом спас вселенную от разрушения, а народы
-

от гибели.


Осы үзіндінің аудармасынан, орыс тілінің байлығын көрсету арқылы
жоғары білімділікпен қолдана алатын аудармашы жасаған. Сөйлемдердің о
йы
жеңіл ашылады.

Сонымен бірге негізгі мәтін мен аударманың арасындағы синтактикалық
құрылым тең болып көрінеді, және де сөйлемдердің жалпы саны бірдей.

Алайда, төртінші типте немесе деңгейде ауыстырылымдар қолданылады.
Бірақ осы ауыстырылымдардың синон
имдік құрылымдары бірдей. Олар
сөйлемнің синтактикалық құрылысын, мағынасын түгелімен сақтайды.
Мысалы:

I told him what I thought of her.
-

Я сказал ему свое мнение о ней. Мен ол
туралы өз ойымды айттым.

He was never tired of old songs.
-

Старые песни ему
никогда не надоедали.
Ескі әндер оны ешқашан жалықтырмайтын.


35

It is very strange this domination of our intellect by our digestive organs.
-

Странно, до какой степени пищеварительные органы властвуют над нашим
рассудком. Қызығы сонда, қандай деңгейге дейін
біздің асқорыту мүшелеріміз
ой қабілетімізді басқарады.

Аудармада осындай сөйлем құрылысының қолданылуы, сөйлемдегі
сөздердің орналасу тәртібінің өзгеру жағдайында ғана мүмкін. Бірақ бұл
сөйлемдегі сөздердің субъективті
-
объективті өзгеруімен байланысты еме
с
мысалы: «
Танкілер бұтақтарды жапты немесе Бұтақтар танкілерді жапты»

Сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі келесі үш қызметтердің бірін
атқарады:

1.

Қандай да бір грамматикалық категорияның тіркеу туралы ретінде
қызмет атқарады.

2.

Сөйлем ішіндегі сөйлем
мүшелері мен көршілес сөйлемдер
арасындағы мағыналық байланысты жасайды.

3.

Сөйлемнің көңіл
-
күй қасиетін көрсету.

Айтылған қызметтердің шет тілінде және аударма тілінде дәл келмеуі,
эквиваленттік сөйлемдердегі сөздердің орналасу тәртібінің дәл келмеуіне әкеп

соқтырады. Келесі екі ағылшын тілінде жазылған сөйлемдерді салыстырайық:




The meeting in defence of peace in Trafalgar Square condemned the
apartheid policy in South

Africa.

Екі сөйлем
дегі сөздердің орналасу тәртібі осындай типті ағылшын
сөйлемдерінің құрастыру ережелерімен тіркелген. Комммуникативтік
бөлшектенуді көрсету үшін, ағылшын тілі анықталған және анықталмаған
артиклдердің айырмашылықтарын қолданады.

Бірінші сөйлемнің бастауышы сөйлемнің ремасын, яғни центрін
көрсететін анықталмаған артиклмен тіркелген. Сөйлемнің центрі өзінің
құрамында тіркелген жаңа мәліметтерді сақтайды. Неэмфатикалық сөйлем
құрылысының осындай центрі орыс тілінде, сөйлемнің аяғында

орналасады.
Сондықтан да эквивалентік сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі аудармада
келесі түрде болады: Мысалы:


Вчера на Трафальгар
-
сквер состоялся митинг в защиту мира.


Екінші сөйлемдегі бастауыш құрамындағы анықталған артикль,
сөйлемнің коммуника
тивті центрін баяндауыш тобы құрайтынын көрсетеді.
Осыған орай, сөздердің орналасу тәртібі сақталуы мүмкін:


Митинг в защиту мира на Трафальгар
-
сквер осудил политику
апартеида в Южной Африке.

Орыс тіліндегі сөздердің еркін орын тәртібі, ой жеткізудің жеке
бөлшектерінің орналасу ретінің өзгерістерін кең түрде қолдануға мүмкіндік
береді.


36

Сөздердің осындай орын тәртібінің өзгеруі, көршілес сөйлемдердің
арасындағы логикалық байланысты жасайды:

Experience changed the ideas of this British officer. American airme
n started
the process of "brain
-
washing". He saw them machine
-
gun a road full of refugees.

Егер де осы сөйлемдерді орыс тіліне сөздердің орыс тәртібін сақтап
отырып аударсақ, бірыңғай хабарлауды құра алмайтын, жеке хабарлама
тізімдері ғана шығады:

Опыт изм
енил образ мыслей этого английского офицера. Американские
летчики положили начало процессу "прозрения". Он видел, как они
обстреливали из пулеметов дорогу, забитую беженцами.

Аударманың эквиваленттілігі тек қана екінші сөйлемдегі сөздердің орын
тәртібінің
өзгеруі арқылы жеткізіледі:

Опыт изменил образ мыслей этого английского офицера. Начало
процессу "прозрения" положили американские летчики. Он видел, как они
обстреливали из пулеметов дорогу, забитую беженцами.

Ағылшын тіліндегі сөздердің тұрақты орын тәрт
ібімен орналасуына
байланысты, инверсия, яғни сөз таптарының қарапайым түрде орналасуынан
алшақталуы сирек кездеседі. Бірақ инверсия сөйлемнің эмоционалды көңіл
-
күйін жеткізетін құрал ретінде қолданылады.

Орыс тілінде сөйлемнің эмоционалды көңіл
-
күйін көрс
ету үшін,
инверсиядан басқа, көптеген құралдар қолданылады. Мысалы: лексика
-
фразеологиялық құралдар:

Mine is а long and а sad tale.
-

Повесть моя длинна и печальна.

Менің
повесім ұзақ әрі мұнды.


Him I have never seen.
-

Я его никогда и в глаза не видел.

Мен оны көрген
емеспін

Эквиваленттің төртінші типінде аудармадағы сөйлемдердің саны мен
түрлері қарама
-
қарсы түрде өзгеруі мүмкін, яғни жеке сөйлемдердің азаюы:

Despite all opposition these sections have organized a powerful trade
-
union
movement.
The mass

of the Civil Servants have successfully established important
political rights for themselves.
-

Несмотря на все противодействие, эти слои
государственных служащих организовали мощное профсоюзное движение, и
большая часть государственных служащих добилась

для себя значительных
политических прав.

Кей кездерде, құрамдар арасындағы байланыс түрінің өзгеруі екі жақты
болады да, жеткізу бөлшектерінің грамматикалық және мағыналық түрінде
қайта құруына әкеп соқтырады:

For five years Sandino conducted a heroic struggle in the jungles against the
very much better equipped United States marines.
Finally, unconquered, he agreed to
a peace conference.


-

На протяжении пяти лет Сандино вел в лесных зарослях героическую
борьбу

против значительно лучше вооруженной морской пехоты США и не
был побежден. Наконец, он согласился на мирные переговоры.



37

5. Ең ақырғы эквиваленттің бесінші типінде
, негізгі мәтін мен аударма
мәтін арасындағы байланыс әр түрлі тілдерде ең дұрыс түрде жеткі
зіледі. Осы
эквивалент түрін келесі мысалдардан көре аламыз:

I saw him at the theatre.
-

Я видел его в театре. Мен оны театрда көрдім.

The house was sold for 10 thousand dollars.
-

Дом был продан за 10 тысяч
долларов. Үй 10 мың долларға сатылды.

He was sur
e we should both fall ill.
-

Он был уверен, что мы оба
заболеем.Ол біздің ауырып қалатынымызға сенімді болды.

Эквиваленттің бесінші түріне қарсы келмейтін, ақпараттың кейбір
жойылыштары, сөздің үш негізгі семантикалық аспектісінде тіркелінеді:пәндік
логика
лық (денотативті), коннотативті және ішкі лингвистикалық немесе ішкі
тілдік аспектілері. Негізгі мәтін мен аудармасы эквивалентті сөздердің
мәндерінде жай мәндерінің (семалардың) саны бірнеше болуы мүмкін. Себебі
олар бірдей емес белгілерді білдіреді.

Орыс

тіліндегі «ошибка» сөзінің тура аудармасы ағылшын тіліндегі
«error» сөзіне эквивалентті болып көрінеді. Бірақ «error» қандай да бір
ережеден, бағыттан, заңнан алшақталуынан пайда болған қате болса, mistake
кездейсоқ түсінбеушіліктен, абайсыздан пайда бол
ған қате болып есептелінеді.

Ағылшын тілінің
kill, assassinate, murder, slay
орыс тіліндегі «убить»
сөзіне эквивалентті. Бірақ,
kill
сөзі жанды мен жансыз ағзаларының өмір
сүруінің тоқталуы (to kill an article, а plan, injustice, war, etc.),
assassinate

б
олса,
деген сөз қандай да, бір белгілі адамды өлтіру деген мағынаны білдіреді.
Murder


деген сөз қасақана өлтіру деген мағынада болса,
slay


сөзі зорлар
қасақана өлтіру дегенді білдіреді.

Сөз мағынасында әр түрлі белгілерді бекіту арқасында, әрбір тіл өзі
нің
жеке «Әлем суретін» жасайды. Егер муха «стоит» на потолке ағылшынша (A fly
stands on the ceiling) болса, онда орысша масаның қозғалмалы күйі келесі түрде
суреттеледі: муха сидит на потолке. Жалпы түрде айтқанда, әр түрлі тілдердің
сөздер мағыналарындағ
ы дәл келетін семалар, объектілердің саны мен күйі
бойынша ерекшелінеді.

Қандай да бір сөздің мағынасы тілдің семантикалық жүйесінің бөлігі
болып саналады. Осы мағына белгіленген объектілердің қандай көрсетілген
белгілеріне және де, дәл сол объектілерді б
ілдіретін басқа сөздердің санына
байланысты.

Мысалы: Ағылшын тіліндегі «
dog»

-
орыс тілінде тек қана «собака» деген
сөзді білдірмейді. Сонымен қатар бұл сөз «пес» деген мағынаны да білдіреді.
Ағылшын және орыс тіліндеріндегі «head»
-

яғни «голова» сөздері
бір
мағынаны дене мүшесін білдіреді. Бірақ ағылшын адамы үшін бұл сөздің
семантикасы орыс тілінде кездеспейтін мәліметтерді көрсетеді. Яғни, баста
көздер тіл және тістер орналасауы. Соның арқасында, ағылшын тілінде келесі
сөйлемдерді қолдануға болады:
You
are not expected to say anything here and you
can't keep too quiet a tongue in your head.
I've got an eye in my head! I could bring down a running rabbit at fifty paces without
a blink
.

Осында сөйлемдерді орыс тіл
іне аударғанда «head» деген сөзінің

38

эквивалентін қолдана алмаймыз, себебі орыс аудармасында тіл мен тістер тек
баста емес ауыздың ішінде, ал көздер


бетте орналасады.

Осында аударманың өзгерістеріэквиваленттің бесінші типіне кедергі
жасайды. Мысалы:

«
She knew that he had risked his neck
to help her. Neck



бұл,
әрине, орысша: шея. Бірақ, орысша: «
рискуют не шеей
, а
головой»

-

болады.
The
children clapped hands with joy.
Орысша:

дети должны хлопать в ладоши.
They
sat in the dock, their faces held high
.
Орысша:
сидят с высоко поднятой головой,

немесе
высоко держа голову
.
She slammed the door into his face.

Орысша


захлопнуть дверь у кого
-
нибудь перед носом.

Ағылшын тіліндегі түпнұсқаларында: моют тарелки полсе еды
(wash
dishes), скребут полы (scrub floor
s), чистят зубы (wash teeth).

Осындай сөз
тіркестері орыс тілінді болуы мүмкін, бірақ орыс аудармаларында, осындай
тіркестеу көп қолданылатын тіркестер арқылы аударылады: мыть посуду, мыть
полы, чистить зубы.

Кейбір сөз мағыналарында әр түрлі сөз тіркестер
і немесе ассоциациялар
бекітілген. Бұл белгілі тілде ауыз әдебиеті пен әдеби шығармаларда олардың
кеңінен қолдануына байланысты. Осындай ассоциациялар орыс аттарымен
ұштасады: Плюшкин, Митрофанушка, Держиморда, английскими Humpty
-
Dumpty, Mr. Hide, Sir Gala
had ж т.б.

Мағынаның бейнелеу компонентіне сай, сөз мағынасының компоненті
көмегімен, сөз рецепторға әсер етеді. Оның семантикасы үлкен дайындылықпен
қабылданады, назар аудару мен эмоционалды күйін тудырады. Негізгі мәтіндегі
бейнелеу компонентінің сақталу
ы, аударма негізгі жағдайдың бірі болып
табылады.

Екі тіл арасындағы бейнелеу сөздер жақындығының үш деңгейін
белгілеуге болады:

1.

шетел мен аударма тілдерінің арасындағы кейбір сөздер
ассоциативті


бейнелеу жағынан ұқсас болуы мүмкін. Ағылшын мен орыс
тілд
еріндегі snow және снег сөздердің мағыналары тазалық белгісін, stone және
камень суық белгісін, а day және день


жарық белгісін білдіреді.

Ағылшынша, орысша да адамның мата тәрізді өңі қашады (as а sheet),
арыстан сияқты шайқасады (like а lion), жете
алмайтын нәрсені «зеленый
виноград» дейді (sour grapes).

Осындай ұқсас жағдайларда аударма эквиваленттің ең жоғары деңгейіне
жетеді:



She was dressed in white, with bare shoulders as white as snow.
-

Она

была

вся

в

белом

с

обнаженными

плечами
,
белыми

как

снег
.

Оның иығы аппақ қардай
ашық, киімді ақ болған еді.



And pride so moved within her that even her heart felt cold as stone.
-

И

гордость

так

в

ней

всколыхнулась
,
что

даже

сердце

у

нее

стало

холодным
,
как

камень
.

Жүрегі тастай қалып қалса да, оны көтері
ңкі сезім баулыды.



Oh, it's all getting just bright as day, now.
-

Ну
,
теперь

все

становится

ясно
,
как

день
.

Бәрі де күндей ашық, аңық болып келді.

2.

Негізгі мен аударма мәтіндердегі, ассоциативті


бейнелеу қасиеттер
бар әр түрлі және де бір
-
біріне эквивалентті емес сөздер кездеседі. Мысалы:


39

thin as а rake

-

худой, как щепка; strong as а horse
-

сильный, как бык;
stupid as а goose
-

глуп, как пробка и

т.п
. Бейнелеу компонентінің мағынасын
көрсету үшін, бейнелердің ауыстырылуы қолданылады:

I have never seen such an avid ostrich for wanting to gobble everything.
-

Я
никогда еще не видал такой жадной акулы
-

все готов проглотить. Барлығын
жұтып алатындай,

мен ешқашан да осындай қатыгез акуланы көрген емеспін.

3.

Бейнелеу компонентіндегі сөздің негізгі мәтіндегі белгіленуі,
аудармада сөзбен белгіленбейді. Осындай жағдайларда, аударма төмендегідей
эквивалентті деңгейде болады.

Want, colder than charity, shiveri
-

Нужда,
промерзшая до мозга костей, дрожала на перекрестках улиц.

Кей кездерде осы компонеттің мағынасын жеткізу мүмкін емес болады.
Аудармадағы бейнелеу образы жоғалып қалады:

-

"
Cat". With that simple word Jean closed the scene

А
ғылшынша,

«
cat»

-

«
злой» және «сварливая женщина» деген мағынасын
білдіреді.

Орыс тілінде "кошка
"
сөзі осындай мағынаны білдірмейді, сол
себептен, аудармада: "
Cat"


деген
бейнелеу сөзі
-

«злючка»
деген сөзге
ауыстырылады
.

-

Злючка
,
-

отпарировала Джин, и эт
о простое слово положило конец
сцене.


Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Эквивалеттінің төртінші деңгейін қалай түснесіз?

2.

Эквиваленттің бесінші типін қалай түсінесіз?









40

№9 ДӘРІС


Фразеологиялық бірліктердің аудармасы


Негізінен, фразеологизмдер, немесе онымен байланысты тұрақты сөз
тіркестері, кей кезде толық сөйлемдердің өздері де, толық, не толық емес
жартылай ауыспалы мағынаға ие болулары мүмкін.

Фразеологизмдердің негізгі ерекшеліктеріне фразеологизм бірліктерінің

табиғатын анықтайтын, онын мағынасына тереңділік пен жан
-
жақтылық
беретін мазмұны мен айтылу жоспарлары арасындағы келіспеушіліктің орын
алатындығы. Тәжірибе бойынша, кез келген тілде фразеологизмдердің бірнеше
деңгейлері болады: сөздікпен бекітілген барл
ықтарына танымал болғандары;
сөздікте көрсетілсе қолданыстан шығып қалғандары; бір жайғдайларға
байланысты сөздіктерге тіркелмей, баршаға белгілері; кейбір қоғамдық
топтарға таныс түрлері. В.В. Виноградов олардың төмендегідей түрлерін
аңықтайды:

1) фразеол
огиялық өсіңкі бірліктері (fusions)



қорапшамен ойнау go west
-
өлу, go dutch
-
бірігіп төлеу деген сөйлемдер
құрайтын жылжымалы мағыналық тұрақты сөз тіркестері мен сөйлемдер.
Бұндай бірліктері аударуда контекстің болғаны жеткілікті емес
, сөздікке сүйену
керек.

) фразеологизм бірліктері
-
мағыналары құрастыру құрамынан
шығарылатын: to prepare to the better world


өлу. To join the majority
-

өліп қалу

) фразеологизмдік тіркестері


құрамдық мағыналары тікелей ұғымдық
танымды көрсетеді.

To take a nap


қалғып кету
, to take a sleep


ұйықтап кету
,
to take a smoke


шылым шегу

4) интернационалдік фразеологизімдер: the world of Damoclos


Домокловтың добы, the game is not worth the candle
-

бекер ойын (ағылшынша:
ойынның түтне де жоқ)

Бірін
шіден, ең басты талап
-

мәтіннен де еркін тілдік бірліктерді айырып
фразеологизмдерді таба білу. Бұның нәтижелі жолы


мәтіндегі жалпы
мағынаға қайшылықты болатын бірліктерді белгілеу дағдысы қолға алынады,
себебі, негізінен, осындай бірліктердің көрінгені
нде ауыспалы мағынада
болатыны дәлелі.

Екінші маңызды талап


фразеологизмдердің сөйлеу әрекет
ерекшеліктерін талдау дағдысы. Мәселен, ауыспалы мен дәл арамағыналықтағы
қайшылық, көбінесе мәтін авторымен кейбір бейнелік, эстетикалық,
эмоциональді
-
экспресси
ялық және басқа да елеске түсетін, немесе юморлық
көрініс тудыратын образды жеткізу мақсатымен қолданылады.

Сонымен бірге, фразеологизмдер қоғамның кейбір әлеуметтік
-
мәдени
болмыс таптарына нақты бекініс тауып, мәтінде олардың орын алып, не
алмауының бел
гісі ретінде қізмет атқарады. Бұдан әрі, фразеологизмдердің
тиісті стилистикалық бояулары бар, оларға: жоғары, орташа, не төмен дәрежелі
стильдік, кәсіби, немесе басқа да жаргонизм элементтері жатады,
фразеологизмдерді табу мәселесі мен қатар аудармашы ә
р түрлі екі тіл

41

төңірегіндегі мағыналары жақын фразеологизмдер арасындағы ұлттық
-
мәдениетті басқа ерекшеліктерімен кездесуі ықтимал. Мағыналары біркелкі
бола тұра. Фразеологизмдердің стилистикалық бояулары, бейнелік негіздері,
осыған қоса дәлелдемелік сипа
ттары әр түрлі болулары мүмкін. Мысалы,
ағылшынша “Rome was not built in a day”, орыс тілінде


«Мәскеу бір сәттен
құрылған жоқ.» Мұндай аударманың баламасы ағылшын мәдени мәтінінде:
Jones was very eloquent to persuade his master, telling him that Rome was

not built
in a day,
-

деп жағымсыз көрінеді.

Бұл жерде қолайлы болып саналатыны дәлме
-
дәл (фразеологиялық
калькалық) аударма болушы еді:
Джонс қожайынды сендіру үшін, Римнің бір
күн ішінде құрылған еместігін
еске түсіріп, бүкіл өзінің шешендік өнерін
жібер
ген болатын.

Аударма ережелері

1.

Ең тиімді шешім
-

аударма тілінде біркелкі ұқсас фразеологиялық
бірліктерді іздеу (ағылшын мен қазақ тілдері арасында бұндай ұқсастықтар
саны шектеулі)
Achilles’ heel, the heel of Achilles
-
Ахилес өкшесі.

2.

Бірліктер болмаған жағдайда негізгі фразеологизмдерді мағыналары
жақын, бірақ та, басқа сөз
-
бейнелік қалпысында құрылған фразеологиялшық
бірліктердің баламаларын табу жолдары арқылы аударылуы тиіс. Кейде
мағыналары ұқсас, бірақ формалары басқа әр түрлі тіл
дердегі фразеологизмдер
бір
-
бірін ауыстыруға келмейтін әр түрлі эмоциональді
-
елестік бояуларға ие
болулары мүмкін.
When Queen Ann was alive


баяғыда немесе бұрынғы
заманда, ежелгі кезде.

3.

Кейде калькілеу тәсілі орынды болып, дәлме
-
дәл аударма орын алады.
С
онымен, аударма тілін жаңа фразеологиялық сөйлемдерді ендіруге мүмкіндік
болады. Антикалық мәдениеттен шыққан, кең тараған діни
-
библиялық
мәліметтер, оған қоса қазіргі болмысқа негізделген фразеологиялық бірліктер
осылайша аударылады (мысалы: Hell’s Angel
s
-

Оттық қыл Періштелері, Zero
option
-

нөлдік балама).

4.

Тарихи
-
мәдени тақырыптық мәтіндердегі фразеологизмдерді аударуға
қосалқы
-
қатарлас аударма түрі қолданылады, бұнда бір сөзде фразеологиялық
бірлік орын алып (мысалы, калькі арқылы аудару түрі), оның а
уыспалы
мығанасына қысқа түрде түсінектеме берілуі мүмкін. Мәселен, The City of
Brotherly love


Достық
-
Махаббат қаласы, атауы кез келген американдыққа
орысшаға аударғанда контекстік өңдеуді қажет етуі, мысалы, қатарлас аударма
арқылы: «Филадельфия
-
Дост
ық махаббат қаласы» түрін ұсынуға болады.

5.

Жоғарыдағы көрсетілген аударма тәсілдерін қолданыла алмаған
жағдайда, фразеологизмдердің ауыспалы мағыналарын түсіндірмелік
-
аударма
түрі қолданылады, яғни тұрақты сөз тіркестерінің еркін түріне трансформация
тәсіл
імен аудару. Бұнда фразеологизмдер өздерінің бейне
-
ассоциативтік
қасиеттерін жоғалталы.

6.

Фразеологизмдермен жұмыс істеу үстінде, негізгі мәтіндегі
мәліметтерді аударғанда аудармашы көбінде бірқатар фразеологиялық
сөздіктерге сүйеніп отырады.


42

Сұрақтарға

жауап беріңіз


1.

Тәжірибе бойынша фразеологизмдерді аударғанда қандай деңгейлері
болуы мүмкін?

2.

В.В. Виноградов фразеологизмдердің неше түрлерін анықтайды?

3.

Фразеологиялық бірліктердің аударма ережелерін атап беріңіз.

4.

Фразеологиялық бөлшектерді аударғанда, а
ударма мен аударатын
тілдер ішінде қандай нұсқауларға көңіл бөлуіміз керек, нені ұстанған жөн?































43

№10 ДӘРІС


Аударма тілдеріндегі сөздердің

негізгі орын тәртіп ерекшеліктері


Негізінен ауызекі сөйлеу тілінің екі жүйесі бар
-

синтаксистік және
комммуникативтік. Синтаксистік жүйені тұрлаулы, тұрлаусыз сөйлем мүшелері
құрайды.

Коммуникатиқтік жүйенің негізгін Вильям Матезиус қалаған. Ол 0
жылдары «сөйлемнің актуальді бөлшектену»

теориясын құрған. Сөйлем «тема»
және «рема» деген бөлшектерден тұрады.

Тема

дегеніміз


ескі ақпаратты және минимальді, ең аз
коммуникатиқтік ақпарат жүйесімен жеткізетін мағыналық бөлшен.

Ал,
Рема

дегеніміз


жаңа ақпаратты максимальді ең көп
коммуника
тиқтік ақпарат жүйесімен жеткізетін мағыналық бөлшен.

Мысалы:
Бөлмеге егде адам кірді.


«Бөлмеге»
-

тема болып табылады, «егде адам»
-

рема, ал «кірді» етістігі
тема және рема арасындағы байланыс түтігі.

Ғылыми әдебиеттерде тема және рема арасындағы қолдану
айырмашылығы әлі белгіленбеген. Қандай да бір айтылған сөйлем әр түрлі
деңгейлерден тұратын әр түрлі деңгейлерден тұратын коммуникативтік жүйені
білдіреді: минимальді темадан бастап, максималді ремаға д
ейін коммуни
-
кативтік жүйе орын алады.

Ағылшын тіліндегі сөйлемнің орын тәртібіне ұқсас, олар реманың,
сөйлемнің ең соңында тұруын талап етеді. Бірақ кейбір жағдайларда рема, яғни
негізгі ақпарат, ағылшын тілінде ең сонында тұра бермейді. Себебі оның
тұру
ына сөздердің тұрақты синтаксистік орын тәртібі кедергі жасайды. Осыған
қарамастан рема ағылшын тілінің коммуникативтік орталығы болып табылады
да, сөйлемнің соңында тұра алады.

Мысалы, келесі сөйлемдерді салыстырып көрейін:

Show me the book.

-

кітапт
ы

маған

көрсет
.

Show the book to me first

-

е
ң

алдымен

кітапт
ы

маған

көрсет
.


Егер ағылшын тіліндегі синтаксистік сөздердін орын тәртібі еркін болса,
онда коммуникативтік орын тәртібі қатал, ережелерге сай негізделуі қажет.

Ақпарат темадан ремаға ауысады, с
ондықтан негізгі ақпарат
мәлімдемесін сөйлемнің сонында іздеу керек.

Егер де ағылшын тіліндегі сөздердің синтаксистік орын тәртібі қатал
болып, ал коммуникативтік еркін болса, онда негізгі ақпаратты сөйлемнің
басына іздейміз. Сондықтан осындай сөздердің о
рын тәртібі аудармашы жүзеге
асыруға қиындатады.

Орыс тіліндегі сөздердің синтаксистік орын тәртібі еркін болып келеді.

Ағылшын тіліндегі хабарлы сөйлемнің бастауышы әрқашан
баяндауыштың алдында тұрады.

Мысалы
:
The teacher is reading
.

-

Мұғалім

оқып

жатыр
.


44

Бірақ кейбір жағдайларда ағылшын тіліндегі бастауыш пен баяндауыш
сөйлемде өз орындарын ауыстырады. Осындай әрекет: инверсия деп аталады.
Инверсия екі түрлі болады: толық және толық емес.

Толық

ин
в
ерсия

1.

Сұраулы сөйлемдерде болады ондағы етістік
to

be

етісті
к

қызметін
атқарады.

Is the chief in the office?
-

Бастық

өзінде

ме
?

Are you student?
Сіз студентсіз бе?

2.

Әдеби тілде, егер а
в
тордың қандай да бір сөйлем мүшесін
айқындағысы келсе:

From downstairs came the sound of radio playing a song he had never heard
before.
-

Оның

ешқашан

естімеген

өлеңі
,
радионың

дыбысымен

төменнен

естілді
.

Толық

емес

ин
в
ерсияда

модалді

көмекші

етістіктер

бастауыштың

алдында

қойылады
.

1.

Сұраулы сөйлемдерде

Do you know the man?
-

Сен

бұл

адамды

білесің

бе
?

Are you happy?
-
Сіз

бақыттысыз

ба
?

Can you see anyone overthere?
-

Сен

ана

жақтан

біреуді

көріп

тұрсың

ба
?

2.

Құрмалас сөйлемдерде. Шартты рай.

Had he come, we should not have known to talk to him about?
-

Е
гер

ол

келсе
,
біз

онымен

не

т
у
ралы

әңгімелес
уді

білмейтін

болушы

едік
?

Қазіргі ағылшын тілінде осындай сөйлемдер сирек кездеседі де, олар тек
қана кітаби стил үдерге тән.

3.

Жай сөйлемдерде сөйлемнің басында әмөаза мақсатымен кейбір
сөздерді шығарғанда болуы мүмкін:
Never did he come in time!
-

Ол ешқашан да
уақытымен келген емес!

Only then did he remember the girl's name.
-

Сонда

ғана

ол

осы

қыздың

атын

есіне

түсірді
.

Сонымен
, қорытылай келе, орыс тіліндегі коммуникатиқтік орын тәртібі
тұрақты белгіленген, ал синтаксистік орын тәртібі еркін, тұрақсыз. Ағылшын
тіліндегі осыған орай қарама
-
қарсы жағдай туындайды. Ағылшын тілінде
сөздерді: коммуникативтік орын тәртібі еркін, ал с
интаксистік
-

тұрақты
белгіленген. Яғни ағылшын тілінде аналитикалық ерекшеліктері басым. Ал
орыс тілі өзінің синтетикалық ерекшелігімен ерекшеленеді.



Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Аудармадағы инверсия дегеніміз не? Ол неше түрлі болады?

2.

Толық инверсия
аудармада қалай анықталады?

3.

Толық емес инверсия аудармада қалай анықталады?




45

№11 ДӘРІС


Аудармадағы трансформацияның негізгі типтері


Аудармада тілдердің әр түрлі құрылымы трансформацияның қолданудың
себебі болады (аналитикалық
-
ағылшын мен орыс
-
синтетик
алық тілдер).

Трансформациялық аударма
-
трансформациялық аударманың бір түрін
қолданатын аударма түрі.

Трансформацияның келесідей түрлері, типтері болады: лексикалық пен
грамматикалық, жиі лексика
-
грамматикалық трансформация түрлері кездеседі.

Лексикалық

аударма лексиканың ерекшелетіндігі. Лексиканың
ерекшелетіндігінің үш түрі:

1) қосу,

) алып тастау,

) ауыстыру.

Грамматикалық
-
аударма үрдісіндегі аударма тілі нормаларына сай,
тұрлаулы сөйлем мүшелерін ауыстырған кездегі сөйлем құрылымының
ерекшеленуі
-
т
олық трансформация болады да, тұрлаусыз сөйлем мүшелерін
ауыстырғында
-
бөлшектік трансформация делінеді.

Трансформацияның типтері (түрлері)

1.

Транскрипция

-

лексиканы аударудағы а
ударма

тілінің (АТ) әріптері
арқылы түпнұсқа бөлшектерінің үндік
ф
ормасы қайта б
еру тәсілі. Қазір
транскрипция
-

қарқынды хабардар ету ретінде жиі пайдалан
ыл
ады (Георгий
Женов, Georgji Zhonoff).

Транслитерация


аударма тілінің (АТ) әріптері арқылы оның графикалық
формаларын қайта жеткізу жолдары.

2.

Калькалау


түпнұсқадағы лексикалық
бөлшектер кұрылымының
морфемдер, немесе сөздер (тұрақты сөз тіркестері негізнде) Аударма тілде (АТ)
олардың лексикалық баламаларымен ауыстыруы (shock worker
-
өндіріс
жүлдегері, house of commons
-

палата общин


қазылар алқасы: бөлшектер
бойынша аудару; ішкі

форманы жеткізу) сияқты калькалауға болады (John Saw


Джон Со) бір сөзді сөзбе
-

сөз аударып; басқасы транскрипцияланады.
Транскрипциядан өтеді.

3.

Ауысымдар мен оның типтері:

-

сөз формасының ауысымы


cut sausage
-

шұжықтан кес, cut the
sausage
-

шұжықты к
ес.

-

сөз таптарын ауыстыру


smoke
-

have a smoke

-

сөйлем мүшелерін ауыстыру


Moscow held a conference
(ортақ етіс)

-

жалғаулықсыз байланысты жалғаулықтымен ауыстыру


I bought a
bread and meat and milk and cheese.

Жалғаулықсыз байланыс орыс тіліне тән
болса,

ал ағылшын тіліне


жалғаулықты байланыс.

4.

Қосу


негізгі тіл бөлшектерінің мағынасын орнықтыратын түрі
(«Таймс» газеті ақпараттары бойынша)

5.

Алып тастау


негізгі тілдегі лингвистикалық пен стилистикалық
нормаларын бұзбау үшін аударма жүзінде қолданылатын
сөз немесе сөздерді

46

алып тастау тәсілі. Паронимия
-

заң тіліне тән құбылыс (Just & equitable peace
-

справедливый мир
-

әділ әлемі)

6.

Нақтылық
-

негізгі тіліндегі жалпылама мағынасындағы сөзді аударма
тіліне нақтылау түрінде аудару to leave
-

покидать
-

кету,
тастап кету, тастау

7.

Мұқият ауыстыру


тармағындағы негізгі тілдегі (НТ) лексика
-
семантикалық бөлшектердің аударма тіліне (АТ) кең мағыналық бөлшектерімен
ауыстыруы аударма ісінде сөз реалдарын аударғанда жиі қолданылады
-

do you
use astra
-

ты пользуешся
порошком «Астра»
-

Сіз «Астра» ұнтағын
пайдаланасыз.

8.

Антонимикалық аударма


аудармадағы тұпнұсқаның дәлдік
формасын болымсыз түріне (немесе керісінше) ауыстыратын лексика
-
грамматикалық трансформациямен қатар, негізгі тілдің лексикалық бөлшектері
аударма
тіліне қарама
-
қарсы мағыналарымен ауыстырылып беріледі. Keep off
the grass
-
Гүл еккен жермен жүруге болмайды.

9.

Экспликация
-

негізгі тілдің лексикалық бөлшектері оның мағынасын
түсіндіретін сөз тіркестерімен ауыстырылғвн лексика
-
грамматикалық
трансформация.
S
idesman
-

намазға жығылған кездегі шеркеу басқарушының
көмекшісі.

10.

Аудармадағы жоғалтулардың орнын толықтыру ісі


түпнұсқаның
негізі тілін аударғанда жоғалтылған ұғым элементтері, бірақ та түпнұсқа мен
аударманың дәлме
-
дәл сәйкес болуы міндетті емес бо
ла тұра, аударма мәтіні
басқа құралдармен беріледі. (біліктілігі төмен сөйлеу әрекеті, диалектизмдер
туралы кейін немесе мәтін соңында сілтеме ретінде берілуі мүмкін...)

I’ve got 400 bucks
-
Менде 400 капуста,

“It was a shock”
-
Tina said
-

қуануға
болады

11.

А
уыстыру (транспозицялар)


бұл ағылшын мен орыс тілдеріндегі
сөздердің әр түрлі орын тәртіптерімен байланысты трансформациялар. Орыс
тілінде ауыстырудан еш нәрсе өзгерілмейді, ағылшын тілінде барлығы
өзгеріске түседі.

-

сөздердің синтаксистикалық орын тәртіб
і
-

сөйлем мүшелері Mary
loves John.

-

коммуникативтік

тақырып пен реманың белгіленуі.

Ағылшын тілінде сөздердің синтаксистік орын тәртіптері еркін болса,
коммуникативтігі
-

қатаң түрде бекімін тапқан Т
-

Р, ақпаратты басынан іздеу
керек Р


Т.

Жоғарыдағы керсетілгендер сөздердің тура объективтілік орын
тәртіптемесіне жатады. Сонымен қарат субъективтілік (инвертивтілік) түрлері
бар


Often does he come to her

-

ол оған жиі келеді

12.

Мағыналық даму


контекст пен сөздік, аудармадан тыс шығып кету
б
олмағанда, мағыналық даму аудармасы қолданылады. Толық сөйлемнің
мағынасын түсіну керекті, содан кейін оның аудармасын табу қажет.

13.

Толық безендіру тәсілі


контекстуальдік пен сөздік мағынасына
сүйенбейтін сөздерді іздеп, не туралы айту керектігін түсіне б
ілу. Мысалы, жиі
кездесетін (әдептілік сақтайтын
-

Сәлеметсіз бе! Қош келдіңіздер!) лексикалық
бірліктерді аударуға тура келеді.


47

Трансформация себептері:

1.

Лексика
-
семантикалық:

-

негізгі тіл мен аударма тіліндегі сөз мағыналарының көлемдері сәйкес
болмауы
(got a bread?
-

капуста бар ма? I’ve got 400 quids (Бэл) Менде 400
фунттай бар)

-

дифференциялық (біркелкі) мен дифференциялық емес
-

(hand, arm


қол; foot, leg


аяқ; blue
-

көк, көгілдер)

-

әр түрлі тіларалық қатынас


(соғыста жеңу; жеңу, неке қию, әскери
әр
екет жасау)

-

негізгі тіл мен аударма тіліндегі лексикалық бірліктердің болмауы (the
West Wind blew him in the face
-

суық жел)

2.

Грамматикалық:

-

негізгі тіл мен аударма тіліндегі сөздердің орын тәртібі әр түрлі
болуы;

-

синтаксистік құрылымдардың амбиваленттігі
(екі мағыналылығы)


Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Аударма кезіндегі трансформациясының түрлерің атап кетіңіз: тілдің
әр турлі деңгейінде аударманың қандай түрлері айқындалады, әр түрге
мағынасын жауап беріңіз?

2.

Т
ранскрипция
мен

транслитерация

дегеніміз не
,
мысалдар келтіріңіз
?

3.

Әріптік аударма дегеңіміз не, мысал келтіріңіз
?

4.

Сөзбе
-
сөз аударма дегеңіміз не, ол қай салаларда қолданылады
?

5.

Контекстуальдық ауысымдарға қандай ауысымдар жатады?











48

№1 ДӘРІС


Калькалау мен бейнелеу аудармасы


Бұлар
трансформация типтеріне жатады.

Калькалау


түпнұсқаның лексикалық бірліктер құрылымы бөлшектерін


морфема немесе сөздердің (кейде тұрақты сөз тіркестерін) аударма тіліне (АТ)
лексикалық баламаларымен ауыстыру жолымен өтетін аударма тәсілі.

Саяси, ғылыми
және мәдени салаларындағы сөз тіркестерінің көптеген
саны тәжірибе жүзінде калькіге жатады:

Ел басы
-

Head of the government
-

глава правительства

Supreme Court
-

Жоғары Сот
-
Верховный суд

Mixed

laws
-
Аралас заңдар
-

смешанные законы

Non
-
confidence vote
-
вотум не
доверия
-

сеңімсіз қалып

және т.б.

Калькалаудың транскрипциядан айырмашылығы
-

әрқашан да оның
аударма тіліне негізгі түрін ауыстыруда жай механикалық операция
болмауында; көбіне кейбір трансформацияларға жүгінуге тура келеді.

Біріншіден, бұл септік формаларын, сөз тіркестеріндегі сөздер санын,
аффикстерді, сөздер тәртібін, сөздердің морфологиялық, немесе синтаксистік
дәрежелерін өзгерткеніне қатысты. Мысалы,
skinheads

немесе
skinheaded

деген
ағылшын сөздері калькалауға оның сем
антикалық сөз мағынасының өзгерумен,
не жалпы трансформациямен (мысалы, тазбасты) байланысты;
two
-
thirds
majority

деген ағылшын сөйлемі орыс тілінде, мысалы
«үштен
-
екіден көп
дауыс»

калька бола тұра, трансформацияның морфологиялық пен синтаксистік
түрлерін

қалайды.

Ағылшын тіліндегі кейбір аффикстер орыс тілде сын есім болатын
дербес ерекшеліктерге сәйкес келеді, бұл да керекті трансформацияларды
калькалау үрдесіне ендіреді, мысалы: maldistribution of costs
-

қаражатты дұрыс
бөлмеу; maltreatment
-

жақсы
емдеу емес, non
-
taxable income
-
салық
салынбайтын кіріс.

Жалпы, калькалауға терминдер, кең қолданылатын сөз бен сөз тіркестері
тап болады, мысалы:

1.

Тарихи
-
мәдени ескерткіштерінің атаулары:

White Palace


Қысқы
Сарай White House
-

Ақ үй

.

Көркем шығарма
атаулары:

«The White Guard
-
Ақ Гвардия» «Over
the Cuckoo’s Nest
-

Көкек ұясы үстінде»

.

Саяси партия мен құбылыстардың атаулары:

The Democratic Party
-
Демократикалық партиялар

4.

Тарихи оқиғалар мен сөйлемдер:

Баты хан басқыншылығы
-
The
invasion of Batu Khan. Оқу
-
ағарту негізгі
-
The Fruits of the Enlightenment

Кейбір кездерде, әсіресе тарихи оқиғалар мен кезеңдерге немесе мәдени
нысандарға қатысты, бірнеше қатарлас бірізділіктер қолданылады, мысалы; әр
түрлі екі калька, не калька мен транскрипция:

Өзгерген замаң
-
С
мутные времена


the period of unrest, the Time of
Trouble



49

Татар
-
монгол басқыншылығы
-

Татаро
-
монгольское нашествие


the
Mongol invasion, the Tartar conquest Успен мазары
-
Успенский собор


Uspensky
Sobor, the Cathedral of the Assumption раскольники
-
старов
еры


raskolniki, Old
Believers.Естілікті діншілер

5.

Егер де олардың ішінде «адарма» компоненттері енген кезде, тау, көл,
теңіздердің географиялық атаулары калькалау тәсілімен аударылады:

Жартас таулары
-

The Rocky Mountains


Скалистые Горы Ащы көл
-
The
Salt

Lake
-

Соленое Озеро Қара теңіз
-
Черное Море
-

the Black Sea Үнді мұхиты
-
The Indian Ocean
-

Индийский океан Піл сүйек жағалауы
-
Ivory Coast
-

Берег
Слоновой Кости


Егер де атауларға бір себептермен аударуға келмейтін мағыналары
ұытылған сөздер енген жағдайл
арда, күрделі аралас аудару тәсілдері
қолданылады, осындай атаулардың бір бөлігі транскрипция арқылы аударылып,
жалпы, толығында калькілеу принципі сақталады.

Ладож көлі
-

Ладожское озеро


Lake Ladoga Дарт өзені
-

River Dart
-

река Дарт
.

Терминдерді ауда
рғанда калькалауды қолдануға болады: бұнда не сөз
құрамы аударылып немесе сөз тіркесінің бір түрі тууы мүмкін:
артқы қатары
орындық
-
back
-
bencher
-

заднескамеечник кіріс салығы
-
income tax
-

подоходный
налог шешімдер қабылдауы
-
decision
-
making
-

принятие реше
ний тәуекелді
талдау
-
risk analysis
-

анализ риска ақпарат негізінің дамуы
-
database
development
-

развитие базы данных

Аударма позициясын қалыптастыруға көмек ететін көзқарастар:

1.

Дәлдік пен нақтылықты жеткізуге бағыттылған аударма түрі кей кезде
ұтымды
болуы мүмкін емес, себебі оның нәтижесінде тіл бірліктерін
қабылдауы ыңғайсыздыққа ұшырап, бұндай жағдай, әсіресе, дәлме
-
дәл
калькалауда болады, мысалы: жалпы, кұрылымынан негізгі бірлікке, соңғысы
жақынырақ бола тұра, Лондалық Тауэры, Тауэр Лондондікіден
гөрі
ұтымдырақ, бірақ та басқа да мысалдар сияқты бұнда да жалпылама
құрылымнан гөрі оның функциональдық жағын аудару қажет.

2.

Транскрипциядан гөрі, көбінде калькалау ең тиімды аударманың
тәсілі болып саналады, себебі транскрипциялау нәтижесінде ыңғайсыз
қа
былдайтан, қиындыққа ұшыраған аударма тілінде мағыналарынан айырылып
қалған псевдосөздер ретіндегі бірліктер жасалынады.

Егер де транскрипциядан қаша алмасақ, бұны, негізінен, калькалау
формасымен тіркестіреді, олар есім атауларын аударғанда жиі кездеседі
,
мысалы: Иван Калита дегеннің ағылшын тілінде бірнеше баламалары бар:
өзіндік экзотикалық көрінісі бар еуропалық аттар дәстүрлеріне мүлдем тән емес
болып қабылданатын Ivan Kalita транскрипциясы; Ivan Kalita ( the “Moneybags”)
(калька мен лексик
-
семантикал
ық баламалар мен тіркесетін транскрипциялар)
және, соңғысы, ағылшын дәстүріне басшы атау тәсілі жақыңырақ негізгі
есімнің құрылымын сақтай отыра берілетін John the Moneybags баламасы. Бұл
аударма тәсілінің пайдаланудағы ерекше күрделі жақтарының біріне нег
ізгі
құрылымның ашу мен жабудың керектілігі жатады, яғни оған қосымша
элементтердің қосылуы, неммесе негізгі элементтердің қысқартылуы: мысалы,

50

«отырыс» ұғымы ашық аралас, “office of posadnik” калькімен жеткізіледі, ал
Юрий Долгорукий


Yury the Long Hand
s (Long
-
handed емес) Ұзұ ұолды Юрий
деп, татар
-
монгол басшылығы, ереже бойынша, қысқартылған түрдегі
калькімен беріледі


the Tatar Conquest немесе Mongol Onslaught түрінде.


Калькалау ережелері


1.

Аударма мәтінінің негізгі ұғымдық бірліктерін жасауға талап
қойылып, түпнұсқа бірліктердің қолданыс пен элемент түрлерін сақтауға
бағытталғанда, калькалау тәсілі қолданылады.

2.

Калькалау георафиялық тарихи
-
мәдени оқиғалар мен орындарды,
дәреже мен атақтарды, оқу орындарын, мемекеттік мекемелер, мұражайлар,
терминдер
атауларын беруге қолданылады және т.б.

3.

Кейбір кездерде калькалау транскрипция мен лексика
-
семантикалық
қалпын бірігіп қалыптастыруда қолданылады.

4.

Кей жағдайяттарда калькалау негізгі бірліктердің ашылу/жабылу
процестер мен, екі тілдің типологиялық
ерекшеліктеріне байланысты, қатарлас
қолданылады.

Бейнелеу(экспликация) аудармасы


лексика
-
грамматикалық
трансформация, оның негізінде НТ (негізгі тілдің) лексикалық бірлігі, оның
мағынасын бейнелейтін сөз тіркесімен ауыстырылады, яғни аударылатын
тілдегі

(АТ) бұған толық, не толық емес түсініктеме беретін лексика
-
грамматикалық трансформация (ауысым)


бейнелеуіш аударма (экспликация)
деп аталады.

Аударма ісіндегі жинақталған сөз тәсілдері белгілеген жағдаятты толық
қанағаттандыра алмағанда, аудармашылар

бейнелеу аударма түрін қолданады.

Негізінен, бейнелеу аударма түрі транскрипциямен қатарлас терминдер,
мәдени оралдарын, ерекше объектілерді, сонымен қатар тағы басқа
мәліметтерді аударғанда, қолданылады. Сонымен, орыс тілінен ағылшын тіліне
орыс халқын
ың қолөнеріне арналған, осыған қоса, оларды жөндеу , реттеу
жайлы мәтіндерді жөндеу негізінде сондай тарихи
-
мәдени ісінің жоқтылығын
аңғарамыз, сондықтан осыған байланысты көптеген ұғымдар орын алмайды.

Мысалы, диалектілік шығуы бар «кружало» термині ағылш
ын тіліне
осындай тәсілмен жеткізіледі: «
kruzhalo
» (
ring
-
shaped base of the cupola of the
wooden church
). Келтірілген жақшадағы бейнелеу. Мәтіннің міндетті жағы
болып, әрі қарай, жекеше күйінде
ring
-
shaped base of the cupola

атауы болып
қолданыла алады.

Мә
тінге аңықтама мен ескертпелер болған жағдайда бейнелеу аудармасы
қолданылады.

Мысалдар ретінде:
conservationist



қоршаған ауаны қорғауын қалайтын
whistle
-

stop speech



сайлау кезіндегі үгіттік жолсанардағы кандидаттың
баяндама жасауы.

Бейнелеу аударма
ның кемшілігі оның көпсөздігінде жатыр. Сондықтан
бұл тәсілдің ұтымды қолданылуы қысқаша салыстырмалы түсініктеме бермей
-
ақ болатын жағдайда бұл тәсіл ұтымды қолданылады.


51



Сұрақтарға жауап беріңіз


1.

Калькалау мен бейнелеу аудармасы туралы не білесіз?
Олардың
айырмашылықтарын қалай анықтайсыз?

2.

Калькалау дегеніміз не?

3.

Калькалау ережелерін атап беріңіз?
































52

ЖАТТЫҒУЛАР


№1 жаттығу

Берілген сөйлемдерді аударыңыз, сызылған бір мағыналы сөздер мен
оларды қоршаған сөздеріне назар аударыңыз.

1.

protein
.

2.

For me, “sociologist” means a person who rediscovers t
he obvious then
desc
ribes it in
labyrinthine locutions
that only other sociologists can track.

3.

Mr. Benedetti presented himself voluntarily to Milan magistrates on May
16
th
after rumours began to appear in the Italian press that the company had paid
bribes to win contracts.

4.

Shareholders

may not be too heartened by such promises. They have heard it
all before.

5.

The crates served as tables. One supported the
mixings

of a martini.


№ жаттығу

Берілген сөйлемдерді аударыңыз, контекске байланысты асты
сызылған көп мағыналы сөздердің мағыналарын аңықтаңыз.

1.

a) She barricaded the door with a wooden chair, secured it with
a chain

and two types of key locks.

b) She and her husband, who
owed a chain o
f office
-
supply stores, personally
knew many fine people who were Oriental.

2. a) I was barred last week from accepting a public
appointment

on political
grounds.

b) Jules Amthor, Psychic Consultant. Consultations By
Appointment

Only.

3. a) My mother
placed my first trophy next to a new
plastic

chess set.

b) “What happened to your nose? … You must get
plastic

surgery and correct
it.”

4. a) She made them feel like peasants
calling

at the castle.

b) It was about 10 o’clock when I
called

the Grayle number in Bay City … and
finally heard her voice on the line.

5. a) I saw this offer as a
sign

of forgiveness.

b) The Cathay House, had a
sign

that said “Chinese Food”. Now it is a
McDonald’s restaurant.


№ жаттығу

Берілген сөйлемдерді аудары
ңыз, асты сызылған кен мағыналы
сөздерге назар аударыңыз.

1.

Some people like one
thing
and some another.

2.

I remembered Seattle as a town sitting on hills


a little city of
space

and

It was a
new
thing.


3.

Clark went to higher and higher
things
. He became chairman of Hill
Samuel, a director of the Bank of England and collected a string of other important
directorships.


53

4.

But in the eating
places

along the roads the food has been clean, ta
steless,
colorless and of complete sameness.

5.

I have to work in my own
way
.

6.

She spoke while pouring tea into my father’s extra
-
large breakfast cup, the
last remaining
piece

7.

“It isn’t as if we’re poor”, said Elisabeth. “We’ve been doing frightfully
well since Morgan got his award in Vienna. I mean he buys me
stuff

all right”. She
shook wrists weighted down with lumps of gold and surveyed her jeweled fingers.
It’s just that he
won’t actually give me money.

8.

We holed up for a month in the Belsize park flat of a Miss Lizzie Lewis,
Geoffrey’s actress sister, who was away
doing

a summer season of panto at

a holiday camp in Port Talbot.

9.

“Atlanta isn’t exactly a one
-
horse town, but it
’s small compared to here. I
can never figure out how to get any place here. I’m always

lost.

10.

“He’ll probably be over here at least four years. He wants to go to Oxford”.
“What if he doesn’t
make

Oxford?” “He will. Anyway London has offered him a
p
lace”.


№4 жаттығу

Берілген сөйлемдерді керектілерін алып тастау арқылы аударыңыз.

1.

The proposal was
rejected and repudiated.

.

Zambia’s delegates said that South African armed forces were in
Rhodesia only to
murder and kill

black Africans.

.

Thus I became the owner of
about a pound

of diamond, which on closer
inspection turned out to be pure glass.

4.

He
leapt to his feet



№5 жаттығу

Берілген сөйлемдерді, асты сызылған сөздердің ауысымдарын таба
отырып,
аударыңыз.

1.

I saw that he could hardly
take

his eyes off her.

2.

She
took

him into the dining room, pulled forward a chair for him, sat
down herself facing him, and stared at him very attentively.

3.

The boss
told
me to come at once.

4.

If she wanted to write a check she would probably take him upstairs.
There were no
writing materials

down there.

5.

The enemy rushed new troops and
facilities

to there.


№6 жаттығу

Берілген сөйлемдердегі асты сызылған сөздерді аударыңыз,
мағыналарын түсінді
ру үшін генерализация тәсілін қолданыңыз.

1.

He visits me particularly every
weekend.

2.

15 people

missed death by inches

yesterday when the top desk of a bus
ripped off as it went under a railway bridge at B. when the driver missed the correct
route.


54

3.


about
eighty
-
five times

a day old Ackley barged in on me.


№7 жаттығу

Берілген сөйлемдердегі асты сызылған сөздер мен сөз тіркестердің
антонимдерін тауып, аударыңыз.

1.

I
never

treat my teachers with
disrespect.

2.

He had an old mother whom he
never disobeyed
.

3.

His
wife and children was
never far from his thoughts
.

4.

I saw him
not infrequently

during the years he spent in Paris.

5.

She is
not unworthy

of your attention.

6.

She
felt wakeful
.

7.

It was mysterious white out of doors,
with nothing awake except

the birds
just beginning to chirp.

8.

“Why doesn’t Amy marry again? She’s completely young, and she’s
not
unattractive
.”


№8 жаттығу

«Аударманың жалған (өтірік) достары» деген асты сызылған сөз
тіркесіне назар аудара отырып, келесі сөйлемдерді аудараңыз.


1.

She smiled and Joe was touched suddenly by the very
special

beauty of
the lady


by the still young blue of eyes that were more deeply

than
truly young eyes could ever be.

2.

The man reached up, opened the
and examined the bottles.

3.

Marg
politics, had behaved so much more
intelligently.

4.

that her talents are not being
exploited

properly.

5.

The snake landed
on the bed and might bite her
occupant.


№9 жаттығу

Атрибутивті тобы бар, құрылымның керекті жеріне ауысым, қосу
мен ауыстыру тәсілін қолдана отырып, келесі сөйлемдерді адарыңыз.

1.

I won’t be such a
weak
-
kneed

female next time.

2.

The Green Party will put up

sewage pollution notices on Britain’s beaches
next week to tell holiday
-
makers of health risks.

3.

Juvenile courts warning.


№10 жаттығу

Реальдер мен фразеологизмдерді жеткізу үшін, ең тиімлі тәсілді
қолдану арқылы сөйлемдерді аударыңыз.

1.

Amen had everythin
g
handed to him on a silver platter.

2.

She was ready to

throw in the towel.

3.

He
raked her over the coals

in Lynn’s office.

4.


blow off steam


55

5.

She’d had to
take it on the chin
, hadn’t she


I mean, two husbands and
her only son,

all dead.


Аудармадағы лексика
-
грамматикалық трансформация


№11 жаттығу

Контекст арқылы асты сызылған көпмағыналы сөздердің
мағыналарын аңықтай отырып, келесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.1

My mother placed my first trophy next to a new
plastic

chess set.

1.2

“What happened to your nose? … You must get
plastic

surgery a
nd
correct it.”

2.1 She made them feel like peasants
calling

at the castle.

. It was about 10 o’clock when I
called

the Grayle number in Bay City …
and finally heard her voice on the line.

3
.1 I saw this offer as a
sign

of forgiveness.

3.2

The Cathay House, had a sign that said “Chinese Food”. Now it is a
McDonald’s restaurant.

3.3


№1 жаттығу

Тиісті қосуларды келтіре отырып, сөйлемдерді аударыңыз.

1.

Many of the
criticism

… are fully justified.

2.

In

recent years valuable
land properties
have been sacrificed to the fast


growing system of motorways.

3.

With the advance of modern sophisticated technologies whole
industries
had to be created anew.

4.

The possible further
developments

in this area now the subject of much
heated
debate
, both
nationally

and
internationally.

5.

He tried to tidy himself but he
forgot
the cigarette ash on his trousers.

6.

The aircraft carried 78 passengers and
4 crew
.


№1 жаттығу

Тиісті алып тастау тәсілдерін ж
үргізе келе, сөйлемдерді аударыңыз.

1.

The proposal was
rejected and repudiated.

2.

Zambia’s delegates said that South African armed forces were in
Rhodesia only to
murder and kill

black Africans.

3.

Thus I became the owner of
about a pound

of diamond, which on closer
inspection turned out to be pure glass.

4.

He
leapt to his feet


5.

The Prime
-
minister’s
105 minute

talk with American journalist J.R. was
published in the “New York Times”…

6.

… roads and walls had been painted with anti
-
war slogans
12 inches high.




56

№14 жаттығу

Асты сызылған сөздердің ауысымдарын табу арқылы келесі
сөйлемдерді аударыңыз.

1.

I saw that he could hardly
take

his eyes off her.

2.

She
took

him into the dining room, pul
led forward a chair for him, sat
down herself facing him, and stared at him very attentively.

3.

The boss
told
me to come at once.

4.

If she wanted to write a check she would probably take him upstairs.
There were no
writing materials

down there.

5.

The enemy rush
ed new troops and
facilities

to there.

6.

Eleven miners
died
in an underground explosion at a coal mine near M.,
Spain, yesterday.

7.

Among other things, astronaut Mike Collins
said

in his interview
yesterday that we should “
take

the world’s political leaders a
few thousands miles
into space where they can’t see the difference between one country and another.”

8.

Washington, D.C., is at present the city with the highest crime
record
.

9.

Many teachers complain of the lack of education
facilities

in the
countryside.

10.

The
number of people reluctant to serve in the US armed forces is steadily
growing. especially marked is the
failure

in recruitment in Black and
ethnic
communities
.


№15 жаттығу

Асты сызылған сөздерді жеткізу үшін, генерализация тәсілін қолдану
арқылы келесі
сөйлемдерді аударыңыз.

1.

He visits me particularly every
weekend.

2.

15 people

missed death by inches

yesterday when the top desk of a bus
ripped off as it went under a railway bridge at B. when the driver missed the correct
route.

3.


about eighty
-
five times

a da
y old Ackley barged in on me.

4.

“Sometimes by the way that girl talks”, Basil had said, “you’d think she
was the
Woolworth

heiress.”


№16 жаттығу

Асты сызылған сөздер мен сөйлемдерге антонимдік ауысым жасай
отырып, келесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

I
never

tre
at my teachers with
disrespect.

2.

He had an old mother whom he
never disobeyed
.

3.

His wife and children were
never far from his thoughts
.

4.

I saw him
not infrequently

during the years he spent in Paris.

5.

She is
not unworthy

of your attention.

6.

She
felt wakeful
.

7.

It was mysteriously white out of doors,
with nothing awake except

the birds
just beginning to chirp.


57

8.

“Why doesn’t Amy marry again? She’s completely young, and she’s
not
unattractive
.”

9.

It seemed to me that my surmises had
not been incorrect
.

10.

The sight of hi
m brought back to me all the horror, which I was not
unwilling to forget.


№17 жаттығу

Асты сызылған, «аударманың өтірік достары» атты сөздерге назар
аудара отырып, келесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

She smiled and Joe was touched suddenly by the very
special

beauty of
the lady


by the still young blue of eyes that were more
deeply

than
truly young eyes could ever be.

2.

The man reached up, opened the
and examined the bottles.

3.

“Mrs Forster’s death must have been a shock after knowing her for
so
long.” “It seemed a pity”, Mrs Jim conceded
economically
.

4.

Most of them were rather ordinary, but Harry’s
discriminating
eye lit on a

5.

rong about
politics, had behaved so much more
intelligently.

6.

that her talents are not being
exploited

properly.

7.

The snake landed on the bed and might bite her
occupant.

8.

The new Prime Min
ister has acted with commendable speed in
announcing the names of the new Cabinet. The
formula

seemed to have been to alter
the
mixture

as little as possible.

9.

A workman who was near the
original

outbreak of the fire said he fought
the fire with a fire exti
nguisher.

10.

Despite his age he remains a
figure
of astonishing
industry

and vitality.


№18 жаттығу


Асты сызылған, «аударманың өтірік достары» атты сөздерге назар
аудару арқылы келесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

She smiled and Joe was touched suddenly by the very
special

beauty of
the lady


by the still young blue of eyes that were more
deeply

than
truly young eyes could ever be.

2.

The man reached up, opened the
and examined the bottles.

3.

“Mrs Fo
rster’s death must have been a shock after knowing her for so
long.” “It seemed a pity”, Mrs Jim conceded
economically
.

4.

Most of them were rather ordinary, but Harry’s
discriminating
eye lit on a

5.

politics, had behaved so much more
intelligently.

6.

that her talents are not being
exploited

properly.

7.

The snake lan
ded on the bed and might bite her
occupant.


58

8.

The new Prime Minister has acted with commendable speed in
announcing the names of the new Cabinet. The
formula

seemed to have been to alter
the
mixture

as little as possible.

9.

A workman who was near the
original

outbreak of the fire said he fought
the fire with a fire extinguisher.

10.

Despite his age he remains a
figure
of astonishing
industry

and vitality.


№19 жаттығу

Эмфаза мен эмфатикалық құрылымдар құралдарын жеткізуде ең
тиімді тәсілді пайдалана отырып, келесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

So easy is to make a woman see reason if only tell her the truth.

2.

From all over Britain last night came news of more railmen d
eciding

to
strike in support of their pay claims.

3.

Tired they might be; in fact tired they certainly were


it would be a
miracle if they were not.

4.

It these rich people, not the “public”, whom Mr. Barker speaks for.

5.

For unless the teaching profession is adequatel
y paid and decently treated,
it the children of today and tomorrow who will the main suffers.

6.

or not. Is its aim to instruct or to please?

7.

I have been to Paris a hundred times, and
it never fails to give me a thrill
of excitement.

8.

She is a good girl, as good as any of our town and better than the most
.


№0 жаттығу

Келесі қарсылықты бағыныңқы мен қыстырынды сөйлемдерді
аударыңыз.

1.

vital though this question is,

the council evidently did not more than
touch briefly upon this.

2.

if a young one.

3.

Both of them would know what,
if anything
, was wrong.

4.

In three months


he was a bank employer



she had married him.

5.

The Labour candidate said
if elected

he would support the worker’s wage
demand.


№1 жаттығу

Келесі етістігі ырықсыз етіс түріндегі сөйлемді аударыңыз.

1.

In the fashionable districts (of Bath) practically every dwelling
had been
lived in

at some time by m
any famous people.

2.

These two individuals, the speaker and hearer, the relations to one another
should never be lost sight of
, if want to understand the nature of language, and the
part of the language which
is dealt with

in grammar.

3.

It was the late presi
dent Roosevelt who told the American people that
“more than one
-
third of the nation
is ill
-
clothed, ill
-
housed and ill
-
fed
.”


59

4.

The Prime Minister
was shouted down

tonight by 3000 angry youngsters
as he vainly tried to address a rush hour rally.


№ жаттығу

Қимыл
-
әрекеті тұйық етістік түріндегі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

Dennis woke up next morning to find the sun shining, the sky serene.

2.


3.

One night he awakened to hear a light rain
whispering on the slates and
splashing softly in the garden.

4.

The freshened warm night air blew into the room and the night had cleared
to reveal a star.

5.

He went to Africa to die there.

6.

But Skelton did not die. He woke next morning to find himself in a roo
m,
in bed and under a mosquito net.

7.

She shut her eyes. When she opened them it was to see the polished fittings
of the bridge and to realize fu7lly that he was alone.


№ жаттығу

Қаузальдық құрылымдарды аударуға ең тиімді тәсілді қолдану
арқылы келесі сө
йлемдерді аударыңыз.

1.

“How could Will do that!” exclaimed Lane, in shock at the extent to which
Will had caused her life to be even unhappier and more difficult than it had to be.

2.

He is terrified by his father and has always let himself be bulled, but he’s


3.

He thought he had married a sex goddess. Instead he found himself in bed
with a woman who read herself to sleep with her bankbook.

4.

“Don’t be stupid, Elaine.” “I’m not stupid


and I’m not going to let you
scare me into

wife you can use for a while until you decide to go back to the home
-
fires and
slippers routine? Well, I am not! I told you before; you can’t have your cake and eat
it. You walked out on

me


I didn’t say you away! Just try to get a divorce on that
and see what it costs you.


№4 жаттығу


Тәуелсіз есімше құрылымы бар келесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

The president listened to her, standing at her fireplace,
head bowed,
motionless
.

2.

Miriam came up slowly,
her face in her big loose bunch of flowers.

3.

After the war,

his face severely disfigured by an accident
, he lived in
Saxony with falsified papers

4.

No objection arising from any quarter, the resolution was adopted.



60

№5 жаттығу


Реальдер мен фразеологизмдерді жеткізуде ең тиімді тәсілдерді
қолдана отырып, келесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

Aman had everything
handed to him on a silver platter
.

2.

When it came to music, he
had a tin ear
.

3.

I feel like the proverbial
ball and chain.

4.

She was r
eady to
throw in the towel
.

5.

People ready to bribe, people with the
ready palm
.

6.

Will Willy
be on tap
?

7.


Abby?


In a way.


Don’t worry. It’ll be all right on the
night.

8.

She looked at me as though I
.

9.

A lot
of people
paid lip service

to commitment and fidelity, but Ellie really
believed in those things.

10.

Ellie’s self
-
confidence
took a nosedive
.

11.

His hostile manner and subtle taunts made her long to reply in kind, but she
couldn’t afford the luxury of
shooting o
ff her mouth
.

12.

He
raked her over the coals

in his office.

13.

This month his expenses would
be cut to the bone
. She would
live on air

if
needs be.

14.

For the past two days you’ve been
snapping everyone’s head off
.

15.

This love is dangerous! I’m
swimming out of my
depth
.

16.

straight from the
shoulder
.


№6 жаттығу

Неологизмдер мен басқа да эквивалентті емес лексикасы бар келесі
сөйлемдерді аударыңыз.

1.

My laboratory needs more
sophisticated equipment
.

2.

I went to a
detox

again ... and it’s been five years since I came out and
haven’t had a drink or pill since.

3.

Upmanship

is the art of being one up on all the others.

4.

The
workaholic

drops out of human community, Oats says. He eats,
drinks and sleeps his job ... How does a
wo
rkaholic

when, as in Oats’ case, his five
-
year
-
old son asks for an appointment to see him.

5.

For all I know, people may exist who like to see their names in print. John
Lennon and Yoko Ono were said to be
print junkies
.

6.

Now we
have a government of low profiles, grey men, who represent no
identifialbe place, no religion, no programme.

7.

That big hang
-
up for drivers caught in traffic line
-
ups


the overheated
engine


could soon become a thing of the past.

8.

It was the latest ‘in’ pla
ce.

9.

Remember you mentioned you’d like to do some modelling to earn a bit
of
pin
-
money
?

10.

Was it blackmail, bribe or
hush money
?


61

№7 жаттығу

Қарсылықты бағыныңқы мен қыстырынды сөйлемдерге назар
аудара отырып, клесі сөйлемдерді аударыңыз.

1.

In three months


he was a bank employer


she had married him.

2.

Admittedly

3.

Emergency action,
, has been taken to get traffic
and trains moving.

4.

When she arrived at rehearsal that day she took another blow, ill prepared
as she was for more evil news.

5.


vital through this question is
, the council evidently did no more th
an
touch briefly upon it.

6.

Whatever
else about him was in doubt there could be none about his
genuine affection for his son.

7.


if a young one.

8.

Good friends she had none to whom she spoke much of herself, except in a
gen
tle sardonic way that made them find her good
if baffling company
.

9.

Both of them would know what,
if anything
, was wrong.

10.

She was uneasy because Wally had been,
if anything
, too pleasant, too
smooth, too glad to hear from her, too willingly to take her to l
unch.


№8 жаттығу


Аударма баламасын дәлелдеу арқлы келесі сөйлемдерді қазақ тіліне
аударыңыз.

1.

This was
the real McCoy
.

2.

At universities I worked all hours to get
a first
.

3.

When Emily left at five, there hadn’t been
a phone call

or
a walk
-
in
customer

for two hours.

4.

My cousin had already found his métier, which lay in the military

field

and
had amassed a formidable army of lead soldiers with which he was single
-
mindedly
preparing himself to
become a second Wellington
.

5.

He looked
the type of man

to whom others would rush instantly at his
behest.

6.


The last time that
the four ambassadors

met for joint talks was 1971.

7.


I enjoy piece and quiet, but I certainly don’t like
a recluse
.

8.

There were rumors that Helen Roffe was an advocate of the women’s
lib
eration movement. In fact, she despised the movement and had only contempt for
its concept of equality. She saw no reason why men should be allowed to become the
equal of women. Men were handy to have around, when required, they were not
particularly intel
ligent, but they could be taught to fetch and light cigarettes, run
errands, open doors and give satisfaction in bed. They made excellent pets, dressed
-
trained.
An amusing species
.





62

№9 жаттығу



er
”жұрнақты сөздері бар сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз.

1.

That branch of the family had been reckless
marries
.

2.

‘Have you ever seen mother cry, Tom?’


‘No, not that I can remember.
No, she isn’t a
crier
.’


‘Well, she cried. Not much, but enough for me.’

3.

On the two previous mornings Newman had come to breakfast late, and I
didn’t fancy that at any time he was not an early
riser
.

4.

He was a mere
sweeper

of floors,
duster

of chairs,
runner

of errands.

5.

He shook hands with his mother, for he was never much of a
n
embracer
.

6.

She is a great, great
faller

in love, you know.

7.

She is a
waiter



I can see that now and I guess she had at length last
grown weary of waiting.

8.

Did it matter that an opponent had once dubbed him the
smiler

with the
knife?

9.

The immediate
bottle
-
orderer

was often starting on a drink, and might not
intend to pay, or couldn’t.

10.

pusher

pushee
.

11.

What a small
eater

you are!

12.

‘There are people who have much and those who have nothing.’


‘Well,
you see I’m among
muchers
.’

13.

You are a nice
kisser
.

14.

Rather than become
eye
-
openers
, these plays misguide people.

15.

In a very short while she knew her
fellow
-
passengers
. She was a good
mixer
.

16.

At any rate
beggars

can’t be
choosers
.

17.

You are a
giver

and she is a
taker
.

18.

He himself had always been a
worker

and a
saver
, George a drone and a
spender
.


№0 жаттығу

Атрибутивті тобы бар, керекті жерде ауысым, қосу мен ауыстыру
қолданылатын сөйлемдерді

аударыңыз.

1.


Sentiment and expediency are
uneasy bedfellows
.(Dick Francies)

2.

‘It’s time to have a little sleep now, Mr. Rodger’, she said with a I’m
standing
-
no
-
nonsense
-
from
-
you expression
. (J.Tey)

3.

I should have asked If you are
quiche and salad type
. (L.
Michaels)

4.

Omar, the cat, is a spoiled baby and
a picky eater
. (L.Michaels)

5.

I won’t be such
a weak
-
kneed female

next time. (L.Michaels)

6.

I put through a collect call to Bertha Cool. (E.S.Gardner)

7.

He would be in his usual violent hangover temper, spewing out
his bitter
resentment like untreated effluent. (Dick Francies)

8.


9.

Alex was stretched out on a velvet chaise
-
longue, a
butter
-
wouldn’t
-
melt
-
in
-
my
-
mouth expression
on his face. (Ch.Lamb)


63

10.

The G
reen Party will put
sewage pollution notices

on Britain’s beaches
next week to tell holiday
-
makers of health risks.

11.

His voice was cold and hard, like
a picnic egg
. (P.G. Wodehouse)


















64

Тест


1. Питер Ньюмарк бойынша толық аудармаға аударманың
қандай түрі
жатқызылды?

A
)
семантикалық және коммуникативтік

B
)
коммуникативтік және функциональдік

C
)
функциональдік және семантикалық

D
)
таңдап алатын және дәлме
-
дәл

E
)
дәлме
-
дәл және семантикалық


2.

Питер Ньюмарк толық аударманың неше түрін көрсетеді?

A)
бір

B)
үш

C)
екі

D)
төрт

E)
алты


3.
Ағылшын

тілінде

негізінен

рема

сөйлемнің

қай

жерінде

т
ұ
рады
?

A) сөйлемде мүлдем жоқ

B) барлық жерінде

C
)
ортасында

D
)
басында

E
)
аяғында


4.

Қазіргі тіл білім
інде

тіларалық қатынастар қызметінің лингвистикалық
аспектілерін зерттейті
н

сала қалай аталады?

A
)
аударма

B
)
морфология

C
)
фонетика

D
)
филология

E
)
философия


5.

Аударма деген не?

A
)
тіл білімінің жеке аспектісі

B
)
фонетиканың негізгі бөлшегі

C
)
лингвистиканың теориялық бөлімі

D
)
әлеуметтік адамдар арасындағы тіл аралық қатынастар жасайтын
қызмет

E
)
дұрыс жауабы жоқ


6.

Адамзат тарихында тілдерінде айырмашылықтары бар адам топтарын
қалыптастыру мен «әр түрлі тілдер» ұжымдарын қатынастыруға көмектесетін
кімдер еді?

A
)
лингвистер

B
)
журналистер


65

C
)
билингвистер

D
)
ақындар

E
)
дәрігерлер


7.

Алғашқы аударма теориясының негіз
ін қалаған кімдер?


A
)
лингвистер

B
)
билингвистер

C
)
тілшілер

D
)
әдебиетшілер

E
)
аудармашылар


8.

Антик кезеңінен бастап аудармашылардың
ең алғаш
аударған
шығарма
лары

қандай мәтіндер
ден алынған
?

A
)
саяси мәтіндер

B
)

библия мен киелі мәтіндер

C
)
құқық мәті
ндері

D
)
лингвистикалық мәтіндер

E
)
әдеби мәтіндер


9.

Ежелгі аудармашылардың
қ
ателігі

неде
деп ойлайсыз
?

A
)
мәтінді аударғанда

B
)
мағынасын аударғанда

C
)
дәлме
-
дәл аударғанда

D
)
сөйлемді аударғанда

E
)
дыбысты аударғанда


10.

Қысқартылған аудармаға
аударманың
қандай түрлері жатады?

A
)
дәлме
-
дәл

B
)
семантикалық

C
)
коммуникативтік

D
)
сөзбе
-
сөз

E
)
таңдап алынатын және функциональдік


11.

Аударма түрлерін талдау үшін негізінен қанша ереже ұсынылады?

A
)
5

B
)
7

C
)
3

D
)
4

E)
12


12.

Таңдап алынатын
аударманың ерекшеліктері
:

A) негізгі мәтіннің аудару тілінің бірліктерінде контекстуальдік
мағынаны толығырақ жеткізу

B) негізгі мәтіннің қысқартылып басқа тілге жеткізілетін түрі


66

C) мәтіннің барлық компоненттерінің ақпараттық реттеуін нақты
жеткізуіне ба
ғытталған

D) аудармашы көзқарасына байланысты тірек сөздерді таңдап алудан
тұрады

E) дұрыс жауабы жоқ


1. Француз гуманисі, ақын және аудармашы Этьен Доле аударманың
неше негізгі принциптерін сақтау қажет деп көрсеткен?

A) 5

B) 4

C) 3

D) 7

E) 6


14. 1790 жылы шыққан ағылшын аудармашысы А.Тайтлердің кітабы
қалай аталады?

A
)
«Аударма теориясы»

B
)
«Аударма негіздері»

C
)

«Аударма принциптері»

D
)
«Аударма сұрақтары»

E)
«Аударма тәжірибесі»


15. Аударманың ғылыми негіздері нешінші ғасырда қалыптаса ба
стады?

A) XIX ғ. ортасында

B) XX ғ. басында

C
)
XVIII


D
)
XIX

ғ. басында

E) XX

ғ.ортасында


16.

Кең түрде айтқанда «аударма теориясы» термині «аударма
тәжірибесі» нені зерттейді?

A
)
әр түрлі түпнұсқада, жанрда жазылған тілдік пішіндерін зерттейді;

B) әр
түрлі концепцияларын, заңдарын, оны қандай әдістермен,
жолдармен жүзеге асатындығын зерттейді.

C) лингвистикалық заңдарын қамтиды.

D) дұрыс жауабы жоқ.

E) жеке бір тілден басқа бір жеке тілге ауысу аспектілерін зерттейді


17. Аударма жүргізуі нені зертте
йді?

A) әдеби, этнографиялық түрлерін және әр түрлі мемлекеттердің аударма
тарихын.

B) этнографиялық түрлерін және әр түрлі мемлекеттердің аударма
тарихын.

C) әдеби мен этнографиялық түрлерін.

D) тек қана әр түрлі мемлекеттердің аударма тарихын.


67

E) дұ
рыс жауабы жоқ


18. Жалпы аударма теориясы нені зерттейді?

A) лингвистикалық аударманың жалпы заңдарын зерттейді

B) жеке бір тілден басқа бір жеке тілге ауысу аспектілерін зерттейді

C) әр түрлі түпнұсқада, жанрда жазылған тілдік пішіндерді зерттейді

D) лин
гвистикалық заңдарын қамтиды

E) дұрыс жауабы жоқ


19. Жеке аударма теориясы нені зерттейді?

A) лингвистикалық аударманың жалпы заңдарын зерттейді

B) жеке бір тілден басқа бір жеке тілге ауысу аспектілерін зерттейді

C) әр түрлі түпнұсқада, жанрда жазылған
тілдік пішіндерді зерттейді

D) лингвистикалық заңдарын қамтиды

E) дұрыс жауабы жоқ


0. Негізгі аударма теориясы нені зерттейді?

A) лингвистикалық аударманың жалпы заңдарын зерттейді

B) жеке бір тілден басқа бір жеке тілге ауысу аспектілерін зерттейді

C)
әр түрлі түпнұсқада, жанрда жазылған тілдік пішіндерді зерттейді

D) лингвистикалық заңдарын қамтиды

E) дұрыс жауабы жоқ


1. Лингвистикалық аударма теориясының құрылуының жолында қандай
түсінбеушілік пайда болған?

A
)
«лингвистикалық сөздер»

B
)
«аударма не
гіздері»

C
)
«эквиваленттік лексика»

D
)
«аударылмайтын аударма теориясы»

E
)
«аударма қызметі»


. Лингвистикалық аудармада ең негізгі зерттеу әдісі қандай?

A
)
коммуникативтік

B
)
прагматикалық

C
)
функциональдік

D
)
салғастырмалы

E
)
салыстырмалы


23.

Аударам
аның ең басты мақсаты қандай?

A
)
мағынасын емес, сөзді аудару

B
)

тіларалық байланыстағы құрастырылған мәтін аудармасын негізгі
мәтінге сай келетіндей жеткізу

C
)
мәтінді басқа бір тілге аудару

D
)
мәтіннің аудармасын негізгі мәтінге жеткізу қажет емес

E
)
дұрыс жауабы жоқ


68

24.

Семантикалық аударма процесі неше әсер ету стратегиясынан
тұрады?

A
)
4


B
)
3

C
)
5

D
)

2

E
)
дұрыс жауабы жоқ


25.

Аударманың типологизациясы неше параметрлер арқылы жүйеленеді?


A
)

10


B
)
9

C
)
8

D
)
7

E
)
6


26.

Ішкі тілдің аудармасы қай параметрге кіреді?

A)
субъектінің аударма қызметінің сипаты бойынша оның аударма мәтіне
авторға қарым
-
қатынасы

B) аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы

C) аударма сегментация түп бойынша мен аударма материалдарын қайта
қорытындылауы

D) аударған мәтіннен мен түпнұсқа мәтін формасының презентациясы
бойынша

E) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы


27.

Диахрондық (тарихи) аударма қай параметрге кіреді?


A)
субъектінің аударма қызметінің мінезі бойынша және оның аударма
мәтін авторға қарым
-
қатынасы

B) аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы

C) аударма сегментация түп бойынша мен аударма материалдарын қайта
қорытындылауы

D) аударған мәтін мен түпнұсқа м
әтіннің формасының презентациясы
бойынша

E) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы


8. Транспозиция (бір жанрдың немесе функциональдік стильдің басқа
жанрға немесе функциональдік стильге мәтіндік аударма) қандай параметрге
кіреді?

A) субъектінің аударма

қызметінің сипаты бойынша және оның аударма
мәтін авторға қарым
-
қатынасы

B) аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы

C) аударма сегментация түп бойынша мен аударма материалдарын қайта
қорытындылауы

D) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасының пре
зентациясы
бойынша


69

E) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы


9. Тіларалық аударма қандай параметрге кіреді?

A) субъектінің аударма қызметінің сипаты бойынша аударма мәтін
авторға қатысы

B) аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы

C) аударма сегментац
ия түп бойынша және аударма материалдарын қайта
қорытындылауы

D) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасының презентациясы
бойынша

E) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы


30.

Бинарлық аударма қай параметрге кіреді?

A) субъектінің аударма қызметін
ің сипаты бойынша аударма мәтін
авторға қатысы

B) аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы

C) аударма сегментация түп бойынша мен аударма материалдарын қайта
қорытындылауы

D) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасының презентациясы
бойынша

E)
аударған мәтін түпнұсқамен сай болуы


31
. Интерсемиотикалық аударма қандай параметрге кіреді?

A) субъектінің аударма қызметінің сипаты бойынша аударма мәтін
авторға қатысы

B) аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы

C) аударма сегментация түп бойынша мен аударма материалдарын қайта
қорытындылауы

D) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасының презентациясы
бойынша

E) аударған мәтін түпнұсқамен сай болуы


. Трансмутация (бір жасанды тілден басқа жасанды тілдің а
удармасы)
қандай параметрге кіреді?

A) субъектінің аударма қызметінің сипаты бойынша аударма мәтін
авторға қатынасы

B) аударма мен түпнұсқа тілдерінің байланысы

C) аударма сегментация түбі бойынша аударма материалдарың қайта
қорытындылау

D) аударған мәті
н мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация

E) аударған мәтіннің түпнұсқамен біркелкі болуы


. Негізгі аударма деген не?

A) аударылған мәтіннің түпнұсқасын автор орындаған

B) түпнұсқа аудармасының апробациясын автор жасаған


70

C)

аударма компьюте
р арқылы жасалған

D) бұл аударма адам арқылы жасалынады

E) аудармадағы, маңызды бөлшектерін аударуда негізгі және машиналық
аудармалар қолданылады


4. Авторлық аударма бұл....

A) аударма мәтіннің түпнұсқасын автор орындаған

B) түпнұсқа аудармасының апробациясын автор жасаған

C)

аударма компьютер арқылы жасалған

D) бұл аударма адам арқылы жасалынады

E) аудармадағы, маңызды бөлшектерін аударуда негізгі және машиналық
аудармалар қолданылады


5. Авторландырылған аударма бұл..
.....

A) аударма мәтіннің түпнұсқасын автор орындаған

B) түпнұсқа аудармасының апробациясын автор жасаған

C)

аударма компьютер арқылы жасалынған

D) бұл аударма адам арқылы жасалынады

E) аудармадағы, маңызды бөлшектерін аударуда негізгі және машиналық
аудармалар қолданылады


6. Машиналық аударма дегеніміз не?

A) аударма мәтіннің түпнұсқасын автор орындаған

B) түпнұсқа аудармасының апробациясын автор жасаған

C)

аударма компьютер арқылы жасалынған

D) бұл аударма адам арқылы жасалынады

E) аудармадағы,

маңызды бөлшектерін аударуда негізгі және машиналық
аудармалар қолданылады


7. Аралас аударма дегеніміз не?

A) аударма мәтіннің түпнұсқасын автор орындаған

B) түпнұсқа аудармасының апробациясын автор жасаған

C) аударма компьютер арқылы жасалынған

D) б
ұл аударма адам арқылы жасалынады

E) аудармадағы, маңызды бөлшектерін аударуда негізгі және машиналық
аудармалар қолданылады


8. Сегментация арқылы жасалынатын аудармаға қандай бөлшектер
кіреді?

A) морфемдік бөлшектер

B) сөздік бөлшектер

C) фразалық және абзацтық
-
фразалық бөлшектері

D) толық мәтіндік бөлшектер

E) аталып кеткеннің барлығы



71

39.

Жазба аудармасы қандай параметрге кіреді?

A) аударылған мәтіннің түпнұсқамен біркелкі болуы

B) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойын
ша презентация

C) стильдің жанрын айқындау мен аударма материалдарын жанрға
жатқызу

D) түпнұсқа мазмұнының толық мағынасы мен түп бойынша айқындалуы

E) негізгі функциялары арқылы


40. Жазбаша мәтіннің жазба аудармасы қандай параметрге кіреді?

A) аударған

мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация

B) аударған мәтіннің түпнұсқасымен сай болуы

C) стильдің жанрын айқындау мен аударма материалдарын жанрға
жатқызу

D) түпнұсқа мазмұнының толық мағынасы мен түп бойынша айқындалуы

E) негізгі функцияла
ры арқылы


41. Ауызша мәтіннің жазбаша аудармасы қандай параметрге кіреді?

A) негізгі функциялары арқылы

B) аударылған мәтіннің түпнұсқамен біркелкі болуы

C) стильдің жанрын айқындау мен аударма материалдарын жанрға
жатқызу

D) түпнұсқа мазмұнының толық
мағынасы мен түп бойынша айқындалуы

E) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация


42.

Ауызша аудармасы қандай параметрге кіреді?

A) түпнұсқасының мазмұны толық мағынасы мен түп бойынша айқындау

B) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай
болуы

C) стильдің жанрын айқындау мен аударма материалдарын жанрға
жатқызу

D) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация

E) негізгі функциялары арқылы


4. Ауыша мәтіннің ауыша аудармасы қандай параметрге жатады?

A) стильдің жанрын а
йқындауы бойынша аударма материалын жанрға
жатқызу

B) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы

C) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы боынша презентация

D) түпнұсқа мазмұнының толық мағынасын түбі бойынша айқындау

E) негізгі функциялар арқылы


44.

Синхрондық аудармасы қандай параметрге кіреді?

A) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация

B) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы

C) стильдің жанрын айқындауы бойынша аударма материалын жанрға
жатқызу


72

D) түпнұсқа мазмұнының тол
ық мағынасын түбі бойынша айқындау

E) негізгі функциялар арқылы


45. Реттік аударма қандай параметрге кіреді?

A) түпнұсқа мазмұнының толық мағынасын түбі бойынша айқындау

B) аударған мәтін түпнұсқамен сай болуы

C) стильдің жанрын айқындауы бойынша аударма
материалын жанрға
жатқызу

D) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация

E) негізгі функциялар арқылы


46. Бір жақты аударма қандай параметрге жатады?

A) стильдің жанрын айқындауы бойынша аударма материалын жанрға
жатқызу

B) аударған

мәтіннің түпнұсқамен сай болуы

C) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация

D) түпнұсқа мазмұнының толық мағынасын түбі бойынша айқындау

E) негізгі функциялар арқылы


47. Екі жақты аударма қандай параметрге кіреді?

A) негізгі
функциялар арқылы

B) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы

C) стильдің жанрын айқындауы бойынша аударма материалын жанрға
жатқызу

D) түпнұсқа мазмұнының толық мағынасын түбі бойынша айқындау

E) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презент
ация


48. Жазбаша мәтіннің ауызша аудармасы қандай параметрге кіреді?

A) аударған мәтіннің түпнұсқамен сай болуы

B) аударған мәтін мен түпнұсқа мәтіннің формасы бойынша презентация

C) стильдің жанрын айқындауы бойынша аударма материалын жанрға
жатқызу

D)
түпнұсқа мазмұнының толық мағынасын түбі бойынша айқындау

E) негізгі функциялар арқылы


49. Бос аударма бұл........?

A) бұл аударма заңды түрде түпнұсқаға сәйкес бекітіледі

B) ресми іс
-
қағаздарының аудармасы

C) түпнұсқаның негізгі ақпаратын жеткізетің
кейбір бұзушылықтар


қосулар, алып тастаулар және тағы басқалар мәтін деңгейі арқылы
жасалынатын аударма

D) түпнұсқаның жоспар мағынасын толық семантикалық және дұрыс
дәлелдейтін аударма

E
)
дұрыс жауабы жоқ



73

50.

Интерпретация аудармасы бұл........?

A)

бе
рілген ережелер бойынша бір тілдік жүйеге жататын көркемдеуіш
құралдары басқа тілдің жүйесіне жататын аударманың бір түрі

B) бұл аударма заңды түрде түпнұсқаға сәйкес бекітіледі

C) ресми іс
-
қағаздарының аудармасы

D) түпнұсқаның жоспар мағынасын толық сем
антикалық және дұрыс
дәлелдейтін аударма

E) түпнұсқаның негізгі ақпаратын жеткізетін кейбір бұзушылықтар


қосулар, алып тастаулар және тағы басқалар мәтін деңгейі арқылы
жасалынатын аударма


51. Адекваттік аударма дегеніміз не?

A) бұл аударма заңды түрде түпнұсқаға сәйкес бекітіледі

B) ресми іс
-
қағаздарының аудармасы

C) түпнұсқаның жоспар мағынасын толық семантикалық және дұрыс
дәлелдейтін аударма

D) түпнұсқаға сәйкес және түпнұсқаның коммуникативтік құралдар
негіздерін дәлелдей
тін аударма

E) түпнұсқаның негізгі ақпаратын жеткізетін кейбір бұзушылықтар


қосулар, алып тастаулар және тағы басқалар мәтін деңгейі арқылы
жасалынатын аударма


52.

Дәлдік (дұрыс) аударма дегеніміз не?

A
)
бұл аударма заңды түрде түпнұсқаға сәйкес бекіт
іледі

B
)
ресми іс
-
қағаздарының аудармасы

C
)
түпнұсқаның негізгі ақпаратын жеткізетін кейбір бұзушылықтар


қосулар, алып тастаулар және тағы басқалар мәтін деңгейі арқылы
жасалынатын аударма

D) түпнұсқаға сәйкес және түпнұсқаның коммуникативтік құралдар
н
егіздерін дәлелдейтін аударма

E) түпнұсқаның жоспар мағынасын толық семантикалық және дұрыс
дәлелдейтін аударма



5. Аутентикалық аударма дегеніміз не?

A) ресми іс
-
қағаздарының аудармасы

B) бұл аударма заңды түрде түпнұсқаға сәйкес бекітіледі

C)
түпнұсқаның негізгі ақпаратын жеткізетін кейбір бұзушылықтар


қосулар, алып тастаулар және тағы басқалар мәтін деңгейі арқылы
жасалынатын аударма

D) түпнұсқаға сәйкес және түпнұсқаның коммуникативтік құралдар
негіздерін дәлелдейтін аударма

E) түпнұсқаның
жоспар мағынасын толық семантикалық және дұрыс
дәлелдейтін аударма



74

54. Бекітілген аударма бұл.........?

A) ресми іс
-
қағаздарының аудармасы

B) бұл аударма заңды түрде түпнұсқаға сәйкес бекітіледі

C) түпнұсқаның негізгі ақпаратын жеткізетін кейбір бұзушыл
ықтар


қосулар, алып тастаулар және тағы басқалар мәтін деңгейі арқылы
жасалынатын аударма

D) түпнұсқаға сәйкес және түпнұсқаның коммуникативтік құралдар
негіздерін дәлелдейтін аударма

E) түпнұсқаның жоспар мағынасын толық семантикалық және дұрыс
дәлелдей
тін аударма


55. Ғылыми
-
техникалық аудармаға қандай мәтіндерге жатады?

A
)
ғылыми
-
техникалық

B
)
саяси
-
қоғамдық

C
)
көркем


D
)
әскери


E
)
заң



56.

Саяси
-
қоғамдық аудармаға қандай мәтіндер жатады
?

A
)
ғылыми
-
техникалық

B
)
саяси
-
қоғамдық

C
)
көркем


D
)
әскери


E
)
заң



57.

Көркем аудармаға қандай мәтіндер жатады?

A
)
ғылыми
-
техникалық

B
)
саяси
-
қоғамдық

C
)
көркем


D
)
әскери


E
)
заң



58.

Әскери аудармаға қандай мәтіндер жатады?

A
)
ғылыми
-
техникалық

B
)
саяси
-
қоғамдық

C
)
көркем


D
)
әскери


E
)
заң



59.

Заң аудармаға қандай мәтіндер жатады?

A
)
ғылыми
-
техникалық

B
)
саяси
-
қоғамдық

C
)
көркем


D
)
әскери


E
)
заң



75


60. Ауызекі аудармаға қандай мәтіндер жатады?

A) ғылыми
-
техникалық

B) көркем

C) ауызекі

D) заң

E) саяси
-
қоғамдық


61. Толық аударма қандай параметрге жатады?

A) адекваттік түрі бойынша

B) негізгі функциялар арқылы

C) стилистикалық
-
жанры бойынша аударған мәтіннің берілген жанр
стиліне жатуы

D) түпнұсқасының мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын
айқындау

E) түп
нұсқаның негізгі мәтіннің бірінші түріне


62.

Толық емес аударма қандай параметрге жатады?

A)
адекваттік түрі бойынша


B) стилистикалық
-
жанры

бойынша аударған мәтіннің берілген жанр

стиліне

жатуы

C) түпнұсқаның негізгі мәтіннің бірінші түріне

D) негізгі функциялар арқылы

E) түпнұсқасының мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын
айқындау


63.

Қысқартылған аударма қандай параметрге жатады?

A)
адекваттік түрі бойынша


B)
түпнұсқаның негізгі мәтіннің бірінші түріне

C)

түпнұсқасының мазмұны мен тү
бі бойынша толық мағынасын
айқындау

D)

стилистикалық
-
жанры

бойынша аударған мәтіннің берілген жанр

стиліне

жатуы

E)
негізгі функциялар арқылы



64.

Фрагментарлық аударма қандай параметке жатады?

A) стилистикалық
-
жанры

бойынша аударған мәтіннің берілген ж
анр

стиліне

жатуы

B)
түпнұсқасының мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын
айқындау

C)
түпнұсқаның негізгі мәтіннің бірінші түріне

D)
адекваттік түрі бойынша


E)
негізгі функциялар арқылы




76

65.

Аспектік аударма қандай параметрге жатады?

A)
адекваттік
түрі бойынша


B)
түпнұсқаның негізгі мәтіннің бірінші түріне

C)
негізгі функциялар арқылы


D)

түпнұсқасының мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын
айқындау

E) стилистикалық
-
жанры бойынша аударған мәтіннің берілген жанр
стиліне жатуы


66.

Аннотациялық ау
дарма қандай параметрге жатады?

A)
негізгі функциялар арқылы


B)
түпнұсқасының мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын
айқындау

C) стилистикалық
-
жанры

бойынша аударған мәтіннің берілген жанр

стиліне

жатуы

D) адекваттік түрі бойынша

E) түпнұсқаның
негізгі мәтіннің бірінші түріне


67.

Реферативтік аударма қандай параметке жатады?

A) стилистикалық
-
жанры

бойынша аударған мәтіннің берілген жанр

стиліне

жатуы

B)
адекваттік түрі бойынша


C)
түпнұсқаның негізгі мәтіннің бірінші түріне

D)
негізгі функциялар

арқылы


E)

түпнұсқасының мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын
айқындау


68. Практикалық (тәжірибелік) аударма бұл?

A) жазбаша аудармасы бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы баспадан
шыққан тираждалған және кең тарату үшін арналған

B) редакциялық тексеруден өтпеген аударма, көбінесе тәжірибелік
қолдануға лайық, бірақ басылымға дайын емес

C)
ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма


D)
тәжірибелік қолдануддың ақпаратының қайнар көзі болып
есептелінетін аударма

E) мамандырылған аудар
мамен салыстыру үшін үлгілік аударма


69. Жұмыстық (ақпараттық) аударма бұл ..........?

A) ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма

B) тәжірибелік қолдануддың ақпаратының қайнар көзі болып
есептелінетін аударма

C) редакциялық тексеруден өтпеген аударма,

көбінесе тәжірибелік
қолдануға лайық, бірақ басылымға дайын емес

D) мамандырылған аудармамен салыстыру үшін үлгілік аударма


77

E) жазбаша аудармасы бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы баспадан
шыққан тираждалған және кең тарату үшін арналған


70. Консульт
ативтік аударма дегеніміз не?

A) мамандырылған аудармамен салыстырылатын үлгілік аударма

B) аударманы беретін адамның көзінше аударылатын, аударып жатқан
кезінде оны қызықтыратың түпнұсқа мазмұнының анықталады аспектісі

C) жазбаша аудармасы бұқаралық
ақпараттық құралдар арқылы баспадан
шыққан тираждалған және кең таратыруға арналған

D) тәжірибелік қолдануддың ақпаратының қайнар көзі болып
есептелінетін аударма

E) ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма


71.

Баспасөз (басылған) аударма дегеніміз не?

A
)
жазбаша аудармасы бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы баспадан
шыққан тираждалған және кең таратыруға арналған

B)
бұл аударма көбінесе оқу процесінде аудармашыларды дайындау үшін
немесе шет тілің үйрету әдісінің бірі болып табылады

C)
мамандырылған ау
дармамен салыстыру үшін үлгілік аударма


D)
тәжірибелік қолдануддың ақпаратының қайнар көзі болып
есептелінетін аударма

E)

аударманы беретін адамның көзінше аударылатын, аударып жатқан
кезінде оны қызықтыратың түпнұсқа мазмұнының анықталады аспектісі


72.

Басылып шыққан аударма дегеніміз не?

A
)
аударманы беретін адамның көзінше аударылатын, аударып жатқан
кезінде оны қызықтыратың түпнұсқа мазмұнының анықталады аспектісі

B) тәжірибелік қолдануддың ақпаратының қайнар көзі болып
есептелінетін аударма

C) мама
ндырылған аудармамен салыстыру үшін үлгілік аударма

D) бұл аударма көбінесе оқу процесінде аудармашыларды дайындау үшін
немесе шет тілің үйрету әдісінің бірі болып табылады

E) бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы баспадан шыққан тәжірибелік,
немесе оқу а
удармасы


7. Оқу аударма бұл.........?

A) жазбаша аудармасы бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы баспадан
шыққан тираждалған және кең таратыруға арналған

B) мамандырылған аудармамен салыстыру үшін үлгілік аударма

C) бұл аударма көбінесе оқу процесінде а
удармашыларды дайындау үшін,
немесе шет тілін үйрету әдісінің бірі болып табылады

D) тәжірибелік қолдануддың ақпаратының қайнар көзі болып
есептелінетін аударма

E) ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма



78

74. Экспериментальдік аударма бұл ..........?

A)
бұл аударма көбінесе оқу процесінде аудармашыларды дайындау
үшін, немесе шет тілін үйрету әдісінің бірі болып табылады

B) тәжірибелік қолдануддың ақпаратының қайнар көзі болып
есептелінетін аударма

C) мамандырылған аудармамен салыстыру үшін үлгілік аударм
а

D
)
ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма


E
)
жазбаша аудармасы бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы баспадан
шыққан тираждалған және кең таратыруға арналған


75. Эталондық аударма бұл...............?

A) мамандырылған аудармамен салыстыру үшін үлгілік аударма

B) ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма

C) бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы баспадан шыққан тәжірибелік
немесе оқу аудармасы

D) жазбаша аудармасы бұқаралық ақпараттық құралдар арқылы
баспадан
шыққан тираждалған және кең таратыруға арналған

E) бұл аударма көбінесе оқу процесінде аудармашыларды дайындау үшін,
немесе шет тілін үйрету әдісінің бірі болып табылады


76. Тура аударма дегеніміз не?

A) негізгі түпнұсқадан бөлек бірақ оны аударғ
ан мәтіннен басқа тілге
аударудың аудармасы

B) негізгі түпнұсқаны дәлме
-
дәл аударуын орындайтын аударма

C) мәтінді түпнұсқа тіліне аударатын аударма

D
)
ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма

E
)
дұрыс жауабы жоқ


77.

Жанама аударма дегеніміз не?

A
)
мәт
інді түпнұсқа тіліне аударатын аударма

B
)
негізгі түпнұсқаны дәлме
-
дәл аударуын орындайтын аударма

C
)
негізгі түпнұсқадан бөлек бірақ оны аударған мәтіннен басқа тілге
аударудың аудармасы

D
)
ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма

E
)
дұрыс жауабы жоқ


78.

Керісінше аударма дегеніміз не?

A
)
ғылыми мақсат бойынша орындалған аударма

B
)
негізгі түпнұсқадан бөлек бірақ оны аударған мәтіннен басқа тілге
аударудың аудармасы

C) негізгі түпнұсқаны дәлме
-
дәл аударуын орындайтын аударма

D) мәтінді түпнұсқа тіліне аударатын аударма

E
)
дұрыс жауабы жоқ



79

79.

Семантика
-
стилистикалық аударма қандай параметрге кіреді?

A
)
адекваттік түрі бойынша

B)
түпнұсқаның негізгі мәтіннің бірінші түріне

C) түпнұсқаның мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын айқындау

D) стилистикалық
-
жанры бойынша аударған мәтіннің берілген жанр
стиліне жатуы

E) негізгі функциялар арқылы


80. Прагматикалық (функциональдік) аударма қандай параметке жатады?

A) түпнұсқаны
ң негізгі мәтіннің бірінші түріне

B) негізгі функциялар арқылы

C) адекваттік түрі бойынша

D) стилистикалық
-
жанры бойынша аударған мәтіннің берілген жанр
стиліне жатуы

E) түпнұсқаның мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын айқындау


81.

Дезиративтік
-
а
декваттік аударма қандай параметке жатады?

A)
негізгі функциялар арқылы


B)
түпнұсқаның мазмұны мен түбі бойынша толық мағынасын айқындау

C) стилистикалық
-
жанры бойынша аударған мәтіннің берілген жанр
стиліне жатуы

D) түпнұсқаның негізгі мәтіннің
бірінші түріне

E) адекваттік түрі бойынша


8. Эквиваленттік лексика емес боп есептелінмейтін аударма
саласындағы окказиональдік біркелкіліктің неше түрлерін қолданады?

A) 4

B) 5

C) 3

D) 6

E) дұрыс жауабы жоқ


8. Эквиваленттік емес лексикаға қандай
сөздер кіреді?

A) арнайы ұғымдар

B) ұлттық реальдер

C) фразеологизмдер

D) негізінен неологизмдер, фразеологизмдер, арнайы ұғымдар мен ұлттық
реальдер аталатын сөздер кіреді

E) неологизмдер


84. Берілген мысалдардан т
ранскрипцияны қолданатын сөздерді
табың
дар?

A) New Mexico

B) Munich

C) Mexico City


80

D) Texas

E) The Pacific Ocean


85.

Берілген мысалдардан т
ранслитерацияны қолданатын сөздерді
табыңдар?


A) Conservative Party

B) BBC

C)

London

D) Labour Party

E) Charles I


86.

Берілген мысалдардан жалқы сөздерді аударғанда аударуды талап
ететін сөздерді табыңдар?

A) Mayflower

B) The Wall Street Journal

C) Black Hills

D) CNN

E)

Lake Superior


87. Берілген мысалдардан жалқы сөздерді аударғанда аралас аударманы
талап ететін
сөздерді табыңдар?

A) Rocky Mountains

B)

North Dakota

C) U.S. Department of State


E) Bedford Square


88. Берілген мысалдардан т
ранскрипцияны қолданатын сөздерді
табыңдар?

A) River Thames

B) Gulf of Mexico

C) Facts On File

D) Hilton Hotel

E) Mayflower Restaurant


89. Берілген мысалдардан т
ранслитерацияны қолданатын сөздерді
табыңдар?


A) England

B) the English Channel


D) Illinois

E) the Hague


90. Берілген мысалдардан жалқы сөздерді аударғанда аударуды

талап
ететін сөздерді табыңдар?


81

A) Subaru

B) Ford Mustang

C) New Press Quarterly


E) The Government of the United States


91.

Берілген мысалдардан жалқы сөздерді аударғанда аралас аударманы
қолданатын сөздерді табыңдар?

A) The Queen

B) Florida

C) Washington

D) Beatles

E) Minnesota


92.

Псевинтернациональдік сөздер дегеніміз не?

A)
барлық тілдерде формасы мен мағыналары ұқсас сөздер


B
)

«аудармашының жалған достары»

C
)
жай сөздер

D
)
жаңа сөздер


E
)
неологизмдер



93.

Интернациональдік сөздер бұл?

A
)
жаңа сөздер


B
)
синонимдер

C
)
тұрақты сөз тіркестері

D
)
«аудармашының жалған достары»

E
)
барлық тілдерде формасы мен мағыналары ұқсас сөздер



94.

Негізінен псевдоинтернациональдік сөздер неше топқа бөлінеді?

A
)
2

B
)
5

C
)
3

D
)

4


E
)
6


95.

Берілген сөздерден псевдоинтернациональдік сөздерді табыңдар?

A) table

B) book

C) conductor

D) chair



96.
Берілген сөздерден псевдоинтернациональдік сөздерді табыңдар?

A) record

B) book


82

C)

computer

D) chair



97.
Бер
ілген сөздерден псевдоинтернациональдік сөздерді табыңдар?

A) table

B) book

C) bag

D) chair

E) auditorium


98. Берілген сөздерден псевдоинтернациональдік сөздерді табыңдар?

A) nation

B) advertisement

C) know
-
how

D) impeachment

E) pop
-
art


99. Берілген
сөздерден интернациональдік сөздерді табыңдар?

A) division

B) decade

C) intelligence

D) chair

E) contrast


100. Берілген сөздерден интернациональдік сөздерді табыңдар?

A) replica

B) dialect

C) prospect

D) auditorium



101. Аудармашының жұмысына қан
дай лексикалық трансформациялар
жатады?

A) ауысымдар

B) алымдар

C) қосулар

D) қосулар, алынымдар, ауысымдар

E) дұрыс жауабы жоқ


10. Контекстуальдік ауысымдарға қандай ауысымдар жатады?

A) генерализация, антонимдік аударма, мағыналық даму

B)
конкретизация, толығымен жаңа ұғым қалыптастыру, компенсация

C) қосулар, конкретизация, генерализация

D) қосулар, алынымдар, ауысымдар


83

E) A, B


10. Берілген сөйлемде контекстуальдік ауысымдардың қай түрі
қолданылған?

«He is at school.»

A) конкретизация

B) генерализация

C) антонимдік аударма

D) мағыналық даму

E) компенсация


104. Берілген сөйлемде контекстуальдік ауысымдардың қай түрі
қолданылған?

«
When
identity crises

happen with them, they can make art out of it.
»

A) антонимдік аударма

B) генерализа
ция

C) мағыналық даму

D) компенсация

E) конкретизация


105. Берілген сөйлемде контекстуальдік ауысымдардың қай түрі
қолданылған?

«
He didn’t say anything.
»

A) генерализация

B) конкретизация

C) антонимдік аударма

D) компенсация

E) мағыналық даму


106. Берілген сөйлемде контекстуальдік ауысымдардың қай түрі
қолданылған?

«
If there is one thing I hate, it’s the movies.
»

A) мағыналық даму

B) конкретизация

C) генерализация

D) компенсация

E) антонимдік аударма


107. Берілген сөйлемде контекстуальдік ау
ысымдардың қай түрі
қолданылған?

«
I bite down on one pesky little chunk of eggshell
»

A) генерализация

B) конкретизация

C) антонимдік аударма

D) компенсация


84

E) мағыналық даму


108. Берілген сөйлемде контекстуальдік ауысымдардың қай түрі
қолданылған?

«
Help yourself, please
»

A) толығымен жаңа ұғым қалыптастыру

B) конкретизация

C) генерализация

D) компенсация

E) антонимдік аударма


109.

Неологизмдер дегеніміз не?

A) жалған сөздер мен ұғымдар

B) сөз тіркестері

C) бұл жалпы сөздікте жоқ жаңа терминдік сөздер мен ұғымдар

D) ескі ұғымдар

E) жалпы сөздікте ескі сөздер


110. Берілген сөйлем қандай деңгейге жатады?

« I looked at her»

A) сөйлем деңгейінде

B) сөз тіркестері деңгейінде

C) морфема деңгейінде

D)
фонема деңгейінде

E) сөз деңгейінде


111. Берілген сөйлем қандай деңгейге жатады?

« I l
ive in Pavlodar
»

A) сөйлем деңгейінде

B) сөз тіркестері деңгейінде

C) морфема деңгейінде

D) фонема деңгейінде

E) сөз деңгейінде


11. Берілген сөз тіркесі қандай д
еңгейге жатады?

«
to spill the beans
»

A) сөз деңгейінде


B) сөз тіркестері деңгейінде

C) фонема деңгейінде

D) морфема деңгейінде

E) сөйлем деңгейінде


11. Берілген сөйлем қандай деңгейге жатады?

«
Will you leave
а

message?
»

A) фонема деңгейінде


85

B) сөз

тіркестері деңгейінде

C) сөйлем деңгейінде

D) морфема деңгейінде

E) сөз деңгейінде


114. Берілген сөйлемде контекстуалдік ауысымдардың қай түрі
қолданылған?

«
»

A) толығымен жаң
а ұғым қалыптастыру

B) конкретизация

C) генерализация

D) компенсация

E) антонимдік аударма


115. Берілген сөйлемде контекстуалдік ауысымдардың қай түрі
қолданылған?

«
The United States did not enter the war until April 1917.
»

A) толығымен жаңа ұғым қалыптастыру

B) конкретизация

C) генерализация

D) компенсация

E) антонимдік аударма


116. Берілген сөздер қандай деңгейге жатады?

«
gentleman, solicitor, know
-
how.
»

A) сөз деңгейінде


B) сөз тіркестері деңгейінде

C) фонема деңгейінде

D) морфема деңгейінде

E) сөйлем деңгейінде


117. Берілген сөздер қандай деңгейге жатады?

«
Maps, darkness, writer.
»

A) сөз деңгейінде


B) сөз тіркестері деңгейінде

C) фонема деңгейінде

D) морфема деңгейінде

E) сөйлем деңгейінде


118. Берілген сөйлем қандай деңгейге жатады?

«
My brother lives in Moscow
.
»

A) сөз деңгейінде


B) сөз тіркестері деңгейінде

C) фонема деңгейінде

D) морфема деңгейінде


86

E) сөйлем деңгейінде


119. Берілген сөз тіркестері қандай деңгейге жатады?

«
To take
care, covered with sweat.
»

A) сөз деңгейінде


B) сөз тіркестері деңгейінде

C) фонема деңгейінде

D) морфема деңгейінде

E) сөйлем деңгейінде


10. Берілген сөйлем қандай деңгейге жатады?

«
There is a good boy!.
»

A) сөз деңгейінде


B) сөз тіркестері
деңгейінде

C) фонема деңгейінде

D) морфема деңгейінде

E) сөйлем деңгейінде





87

Жауаптар кілті


1


A

2
-

C

3
-

D

4
-

A

5
-

D

6
-

C

7
-

E

8
-

B

9
-

C

10
-

E

11
-

B

12
-

D

13
-

A

14
-

C

15
-

E

16
-

B

17
-

A

18
-

A

19
-

B

20
-

C

21
-

D

22
-

E

23
-

B

24
-

D

25
-

A

26
-

B

27
-

B

28
-

B

29
-

B

30
-

B

31
-

B

32
-

B

33
-

D

34
-

A

35
-

B

36
-

C

37
-

E

38
-

E

39
-

B

40
-

A

41
-

E

42
-

D

43
-

C


88

44
-

A

45
-

D

46
-

C

47
-

E

48
-

B

49
-

C

50
-

A

51
-

D

52
-

E

53
-

A

54
-

B

55
-

A

56
-

B

57
-

C

58
-

D

59
-

E

60
-

C

61

-

D

62
-

E

63
-

C

64
-

B

65
-

D

66
-

B

67
-

E

68
-

D

69
-

C

70
-

B

71
-

A

72
-

E

73
-

C

74
-

D

75
-

A

76
-

B

77
-

C

78
-

D

79
-

A

80
-

C

81
-

E

82
-

B

83
-

D

84
-

A

85
-

C

86
-

E

87
-

B

88
-

C


89

89
-

D

90
-

E

91
-

A

92
-

B

93
-

E

94
-

D

95
-

C

96
-

A

97
-

E

98
-

A

99
-

E

100
-

B

101
-

D

102
-

E

103
-

A

104
-

B

105
-

C

106
-

D

107
-

A

108
-

E

109
-

C

110
-

A

111
-

E

112
-

B

113
-

C


114
-

C

115
-

E


116
-

C

117
-

D

118
-

А

119
-

В

120
-

Е















90

МАЗМҰНЫ


Кіріспе..................................................................................................................

3

Аударма теориясына кіріспе.............................................................................

4

1 Дәріс
...............................................................................................................

5

 Дәріс ................................................................................................................

9

 Дәріс .........
.......................................................................................................

12

4 Дәріс ................................................................................................................

17

5 Дәріс
.................................................................................................................

22

6 Дәріс ................................................................................................................

25

7 Дәріс
................................................................................................................

29

8 Дәріс ................................................................................................................

34

9 Дәріс ......
...........................................................................................................

40

10 Дәріс ..............................................................................................................

43

11 Дәріс ...........
...................................................................................................

45

1 Дәріс ..............................................................................................................

48

Жаттығулар..................
........................................................................................

52

Тестер...................................................................................................................

64

Жауаптар
кілті.....................................................................................................

87


91



























А.Б. Ахметова



АУДАРМА ТЕОРИЯСЫ МЕН ТӘЖІРИБЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ

(ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ)


Басуға 05.09.014 ж. қол қойылды.

Форматы 70х100 1/16. Кiтап
-
журнал қaғазы.

Көлемi шартты 4,14 б.т. Таралымы 500 дана. Бағасы келiciм бойынша.

Тапсырыс № 0817



Ғылыми
-
баспа орталығы

Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты

14000, Павлодар қаласы,
Мир көшесі,60

e
-
mail: [email protected] ppi .kz



Приложенные файлы

  • pdf 24028977
    Размер файла: 902 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий