каз тарих 8-9 сынып

8 сынып
Казак когамынын этноалеуметтик курылымы

1. 18 г-дын аяк кезинде казак халкынын жалпы саны 2,5 млн адамCа жуык болган
1897 жылы Ресей империясында Жалпыга бирдей алгашкы халык санагы болды. Сол кезде Казакстанда туратын халык саны 3,4 млн жуык.
Калаларда туратын казактардын саны 1,1 пайыз.
Шынгыс хан Казахстанда 600 жыл биледи.
Хан сайлаганда оларды ак кигизге отыргызды.
1822 – 1824 жылы Киши жуз бен Орта жузде хан билиги жойыла бастады.
1845 жылы Астрахань Губерния Ишки Ордада хан билиги жойылды.
Казак хандары Туркистандагы Кожа Ахмед Иассауи мешитинде жерленеди.
18 гасырдын ен айбынды хандары: Тауке хан, Абылай хан, Абылхайыр.
19 гасырдын ен кушти ханы: Кенесары Касымулы.
Шынгыс ханнын урпактары Султандар деп аталады. (Торелер)
Султандарды маскаралагандар Кун толеди.
«Кара суйектен» кыз алып некеге тургандар - Карамандар деп аталады.
Дин окилдер – кожалар.
Ар турли этностык топтар курамалар деп аталады. Ташкенттеги курама саны 50 мын адам.
Тархандар – патша окиметине айрыкша адал кызмет еткендер.
1743 жылы 2 Елизаветанын – Орта жуздин батыры Жанибек, Киши жуздин батыры Есет тархан болды.
Улы жуз Толе би.
Орта жуз Казыбек би.
Киши жуз Айтеке би.
Толенгиттер хандардын кызметшилери (Артурли улттар).
Богенбай Акшаулы. (1680-1778).


18 гасырдын биринши шерегиндеги Казак хандыгынын ишки жане сырткы жагдайы.
Тауке хан билик еткен жылдар (1680-1715). (Осы кезде казактардын шекарасы Едил (Волга) озенине деин жеткен).
Онтустик Казахстанннын аумагында Култобеде – манызды маселелер шешилген.
Тауке хан кезинде – Туркистан казак астанасы болды.
Казактар Сырдария озенинин 32 каласына ие болды.
Тауке хан жайында ой айткан орыс тарихшысы А.И. Левшин.
Тауке ханнын жасагы 80 мынга жуык.
1715 жылы Тауке хан кайтыс болды.
Мурагери Кайып ел баскара алмады.
Орталык хандык биликтин алсиреуи Киши жузде – Абилкайырдын, Орта жузде – Болаттын, Самекенин, Кушиктин, Улы жузде – Жолбарыстын, Иманнын жагдайын алдекайда ныгайтты.
1716-1720 ж. Ертис озенинин жагалауында Омбы, Черкасск. Железинск, Жамишев, Семей. Оскемен аскери бекинистер курылды.
Жонгарларды казактар – ата жауымыз деп санаган.
1697 жонгар хандыгына – Цеван – Рабтан (1663-1727) келди.
1698 жылы 40 мын жауынгер мен Улы жузге шабылды.
Жонгардын Казахстанга ири жорыктары 1710-1717 жылдары.
1710 жылы Каракумда казак халыкынын курылтайы отти.
Сол жиында Богенбай батыр букил жауынгер жасак куруды кабылдады.
Киши жуздин ханы етип Абилкайырды сайлады.
1718 жылы кахак хандыгынын астанасы Туркистанга жонгарлар жорык жасады. (30 мын жауынгер казактар)
Алгадай – ежелден келе жаткан дастур. Жауынгер жекпе жекте тири немесе олетин.
Абилкайыр (1680-1748)
Толе би Алибекулы (1663-1756)
Айтеке би Байбекулы (1681-1766)
Казыбек би Келдибекулы (1667-1763)


Жонгар шапкыншылыгы
1635 жылы – Батыр контайшы жонгар хандыгын курды.
1640 жылы «Далалык жарыгы » деген Жонгар зандар жинагы шыкты.
Жонгар хандыгы 100 мын аскер шыгарады.
Жонгарлардын дини кызметкери – Тибет ламалары.
17 гасырдын аягында жонгарларда билтели мылтык пайда болды.
Жонгарларга зенбирек жасауды уйреткен Швед туткыны Иоган Густав Ренат.
Жонгарлардын казакты басып алудын 5 себеби болды.
Жонгар билеушилер Едил бойындагы Калмактардын ханы Аюкеге елши жиберип казактарга карсы шыгуды сурайды.
1723 жылдары Казахстанга жау жети багытта багыттады.
Актабан шубырында, Алкакол сулама – 1723-1727 жылдары.
«Елим-ай» атты матини мен ауенин Кожаберген жырау жазды.
Осы окига туралы дерек калдырган – Шакарим Кудайбердиев.

Казак халкынын жонгар баскыншыларына карсы азаттык курес.
1725 жылы курамында 50 мын жауынгери бар казак-калпак аскерине Абилкайыр колбасшы болды.
1726 жылы Ордабасы тауында букил казактык курылтай болды.
Букил казактык аскери жасактын бас сардарбеги – Канжыгалы Богенбай. (барлык казак котерилди)
Абылайханнын кызы Айтолкын, Буланбай батырдын кызы Айбике, Кабанбай батырдын айели Гаухар батыр. Олардын улкен кызы Назымда катысты.
«Атаннын улы болып тума, елинин ери болып ту» Гаухар батырдын сози.
«Казак батырлыгынын алтын гасыры» осы шайкас жылдары.
Казак батырларын Татикара жазган.
1728 жылы жонгар хандыгына карсы Буланты шайкас болды. «Карасиыр деген жерде тунгыш жонгарлар женди». Калмаккырылган деген атпен калды.
1730 жылы – Аныракай шайкас, Балкаш колинин Онтустик Батысында Итишпес Алакол деген жер. Осы шайкаста Сабалак жонгар аскербасы Шарышпен жекпе-жекте женеди.
Каракерей Кабанбай (Ерасыл) Кожагулулы (1691-1769)


18 гасырдын алгашкы уштен бириндеги казак-орыс катынастары
«Жайык озени кашан саркылып, арнасы кеуип калганша казактар онын бойынан кетпеиди» деген Абилкайыр.
1700 жылы казактар Тукала округына шабул жасады.
1724 жылы Тобыл каласынан Туринск каласына мынадай хабар келип тусти: «Казак ордасы шекарадагы слабодаларга таяу жерде кошип-конып жур, оларды ойсырата куизелтип, биржолата жойып жиберуге тырысуда».
1731 жылы коктемде Омбы бекинисинин казактар мен жергиликти аскери гарнизоннын арасында канды кактыгыс болды.

Киши жуздин Ресейге косылуы.
1726 жылы Абилкайыр елши жиберип коластына отуди сураган. (Елши Койбагар)
1731 жылы Императрица Анна Иоанновна Киши жуздин казактарын Ресейдин кол астында алу туралы грамотага кол койды.
Казактардан ант алу ушин патша укимети Абилкайырга 1731 жылы 30 сауирде Петербургтен А.И.Тевкелев бастаган елшиликти жиберди.
Ресей императоры 1 Петрдин мына бир создеринен айкын ангарылды. Ол былай деп жазган еди: «Бир миллион сомга деиин кыруар коп шыгын жумсайтын болсак та, оны тек бир жапырак кагаз аркылы Ресей империясынын курамында устау керек, ойткени ол, кыргыз-кайсак ордасы букил Азия елдеринин какпасын ашатын килт».
Димпломатикалык тапсырмамен келген елшилерди коргау иси Абилкайырдын оз улы Нуралы султанга тапсырылды.
1731 жылы 10 казан Абилкайыр хан, султандар 13 рудан туратын ири билермен батырлардын шагын тобы Ресей империясынын кол астына оту туралы ант кабылдады. Бул окига Ыргыз жане Тобыл озендеринин арасындагы Майтобе деген шаткалда отти. Ант кабылдауга барлыгы 29 казак старшыны катысты.
А.Тевкелев Киши жузде аткарган сатти дипломатиялык кызмети ушин ауели полковник, ондан кеиин орыс армиясынын генералы аскери шенин алды.
Абилкайырдын патша укиметине карсы белсенди ис арекеттери 1748 жылы озинин саяси карсылыктарынын колынан казак тапканнан кеиин гана токтады.
Жонгарлардын билеушиси Галдан – Церен 1741 жылы Казахстан аумагына жанадан жорык жасады.
1731 жылы сонына карай Орта жуздин ханы Самеке Ресейдин кол астына отип ант кабылдады.
1733 жылы Улы жуз Ресейдин курамына оте алмады.
1740 жылы Орынборда Абилкайырдын ара агайындык етуимен Орта жуздин ханы Абилмамбет пен султан Абылай Ресейдин колына отти.
1742 жылы Абилкайырдын комегимен Орынбор каласында Ресейдин кол астына 30 мын каракалпак отти.
1734 жылы Кыргыз – кайсак экспедитциясы курылды. (1 басшысы И.К.Кириллов, 2 басшысы А.И.Тевкелев) кеинирек Орынбор экспедициясы деп аталды.
1735 жылы Абилкайыр ханнын отиниши бойынша Орынбор каласы курылды.
1734 жылдан бастап казактардын Жайык озенинин он жак ониринде кошип-конып журуине тиым салынды.
1742 жылы патша окимети казактарды Жайык озенине Жайык калашыгына, сондай-ак салынып жаткан бектинистерге жакын келуинин озине катан тиым салынды.
Абилмамбет – 1739-1771 жылдары билик еткен.
Нуралы – 1748-1786 жылдары билик еткен.


18 гасырдын ортасындагы Казакстан.
1748 жылы Абилкайыр ханнын улы Нуралы Киши жуздин ханы болды.
Бирак Нуралыны хан ретинде барлык рубасылары тугелдей дерлик мойындай коймады. Шекти руы ыкпалы кушти Батыр султанды оз билеушимиз деп таныды.
1740 жылы башкурттардын Карасакал бастаган кезекти котерилис болды. Оган казактар жане олармен одактас каракалпактар да белсене катысты.
1755 жылы башкурт халкынын Ресей империясынын отаршылдык саясатына карсы багытталган жане бир кезекти ири котерилис болып отти. Ол халыктык козналысты Батырша баскарды.
И.И. Неплюев казактардын билеушилерине котерилиске катыскан ьашкуттардын устап беруди немесе ен болмаганда оларды шекара шебинен асыра кайта куып шыгуды усынды.
А.И.Левшиннин типти 19 гасырдын 30 жылдары катысты былай деп жазуы тегин емес : « канн тогис азайганымен еки туыскан халыктын арасындагы кастандык осы уакытка дейн сакталып келеди»
В.Н. Витевский былай деп негурлым ашык жазды: « башкуттар мен кызгыздардын арасындагы алауыздыктын Неплюев сепкен урыгынын негурлы кунарлы топыракка тускени сонша, онын башкуттар мен кыргыздардын арасын алшактату ушин жасалган ис-арекети оз куткендегиден де кушти натиже берди»
18 гасырдын 51 жылдарында жалпы узындыгы 930 шакырым келетин Ертис шекаралык шебинин (Омбы, Железинская, Жамишев, Семей жане Оскемен бекинисинен Кузнецк бекинисине) дейн 723 шакырымга созылатын Колымановская шекара шебинин курылысы да салына бастаган болатын .
1752-1755 жылдары орта жуз казактары жеринин солт аймагында Жанаесил шекара шебиндеги аскери бекинистер мен усак- туйек дала бекинистеринин курылысы журип жаты.
Е. Петропавлоскийдин енбегинде жеткиликти дарежеде жан жакты суреттелген: « Корган, Есил жане Тукала округтарында шаруалар кыргыздармен курес жургизди. Осы ен сонгы кезге дейн дерлик олар оздеринин кожайын ретиндеги кукыгын коргап калуга тырысты, биздин гасырымыздын 40 жылдарынын озинде де шаруалар мен кыргыздар арасында канды-кыргын кактыгыстар болып келди»
1755 жылы патша окимети орта жуз казактарынын Ертистин он жак жагалауына отуге тиым салды. Одан сон казактардын бекиниске 10 шакырымга дейн жакындауына да тиым салды.
1765 жылы Сибир шекара шебинин командашысы генерал-поручек И.Шпрингер Ертистин далалык бетинде ени 10 шакырым келетин алкап белгилеп , ол аймака казактарды жолатпауга буйрык берди.
Тек 1771 жылы гана казак хандары мен султандарынын кайта –кайта отинип сурауы бойынша Султанбет жане орыс султандар баскаратын Ертис бойы казактарынын Ертис озенинин он жак бетинде кошип –конып журуине руксат етилди.


Казак –калмак катынастары.
Киши жуз казактарымен онын солт-батысында шектесетин аралык мемлекет калмак хандыгы еди.
1628 жылы Торгауыттар казак даласы аркылы батыска карай жонкиле кошти, Тобыл жане Жайыктын жогаргы сагасын басып отип, Едил бойына дейн жетти, олар содан бастап Едил калмактары деп аталды.
Калмак хандыгынын куш куаты артып, шыркау биикке котерилген шагы Аюке ханнын тусы еди.
1697 ж орыс патшасы 1 Петр Аюкеге ресейдин шыгыстагы шептерин коргауды ресми турде миндеттеди.
Абилкайыр 1723 жылы кыркуйектин бас кезинде казактар мен каракалпактардын 20 мын колдык аскерин бастап, Едил калмактарына жорык жасап кайтты.
1726 жылы Абилкайыр 10 мын кол аскеримен Едил калмактарына жанадан жорык жасады. Ол жорык озара келисим жасасумен аякталды.
Сол кездеги окимет кужаттарынын биринде былай жазылган болатын: «Егер калмактар бизге карсы кандай да бир карсылык жасай калатындай болса, онда оларга карсы кыргыздарды жане керисинше, калмактарды –оларга карсы айдап салу керек»
1770 жылдын кузинде калмактар оздеринин атамекенине кайтадан коныс аударуы туралы кытай окимет билигимен келисип алды.
1771 ж кантарында жалпы саны 180 мын адам болатын калмактар кытайдын шебине кошип кетуге арекет жасады. Едилдин он жак аймагында 60 мындай калмак калды. Олар Едилдин он жак аймагына оте алмады. Ойткени кун жылып, озеннин музы оте жукарып кеткен еди.
Калмактар амирши Убатшидин бастауымен кошип келе жаттты.
Калмактар Жайык озенине жакындап келе бергенде Орынбор губернаторы Неплюев Нуралы ханга олар казактарга шабуыл жасау ушин келе жатыр деген хабар берди.
Султандар белсене катысты. Олар: Абылай, Нуралы,Султанбет,Абилпейз, Орыс, Ералы жане т.б
Калмактардын 1 болигин Сагыз озени бойында Айшуак султаннын жасагы кырып салды.
анНуралы х Султанбет Орыс жане Адил султандардын колдары катысты.
Баян,Жанибек, Уйсинбай, Байгозы, Оразымбет, Елшибек, Райымбек батырлар жане т.б
Ш. Уалиханов мынадай жагдайды суреттеп жазды: « Даладагы унгирлердин биринде калмактар жайгасады. Унгирдин кире берисинде алыстан ок ататын мылтыгы бар бир калмак мергени отырады. Бирнеше жауынгер каза тапкан казактар унгирдеги калмактарга таяу баруга журексинеди осы кезде Сиргели руынан шыккан Елшибек батыр суырыла алга шыгып, жауга карай желе жортып»


Абылай хан
1711 жылы Туркистан каласында дуниеге келди. Онын азан айтып койылган аты Абилмансур болатын. Бирак ол Сабалак деген жасырын атпен журуге мажбур болды.
Ол Шыгыстын 7 тилин билген. Онын озинин шыгарган 20 дан астам куии бар. 15 жастан бастап Жонгар согыстарына катыскан.
Султаннын бойы ортадан жогаргы болган. Жауырын какпактай, дене куши зор еди.
1775 жылы ол Туркистан каласында казактын букил 3 жуздин ханы болды.
1759 жылы патша укиметинин акимшилиги Абилмамбетти тагынан тайдырып, онын орнына Абылай ханды усынды, бирак ол конбеди.
1741 жылы казактарга карсы жонгарлар тагы жорык жасады.
1742 жылы Галдан – Церенге жиберилген майор Миллер елшилиги жонгарларга ауыз еки кокан – локы жасаумен, «жаксы корши» болып тату туруга тилек билдирумен шектелди.
1755 жылы Цин императоры Жонгарияга елеули аскер кушин киргизди. Бир кездеги куатты Амирсана Ресей мемлекетинин камкорлыгына умит артып, Сибирге кашып баруга мажбур болды. 1758 жылы Жонгарияны Кытай армиясы тугелде багындырып алды. 1 млнга жуык калмак кыргынга ушырады. Жонгарлардын тири калган аз гана тобы Едилдин томенги сагасындагы оздеримен туыстас торгауыт калмактарга карай кашты.
1756 жылдын коктеминде казак жасактары Кытай аскерлерине карсы Жонгариянын ишки болигине жорык жасап, терен енип кетти.
Кытайдын Шыгыстан келе жаткан аскерине Амирсана мен Кожаберген батыр бастаган бириккен казак жонгар жасактары карсы шыкты.
Онтустик жактан келе жаткан аскерге Абылай мен Богенбай батыр бастаган жасактар карсы аттанды.
1757 жылы жазында Тарбагатай тауынын солтустик силемдеринде Кытай аскерлеримен Абылайдын жаужурек косындары арасында ен сонгы ири шайкас болып отти.
1761 жылы Кытай богдыханы казактардын Аягоз озенин онтустик жагына карай кошип – конуына тиым салатына туралы жарлык шыгарды.
1767 жылы Кытай жагы Тарбагатай аймагындагы жане Иле озени бойындагы жайылымдарды казактардын пайдалануына руксат етуине мажбур болды.
18 гасырдын аяк кезинде Орта жуз бен Уллы жуз казактарынын 1 болиги Кытайдын кол астына отип, Синьцяньдангы шоби шуигин жайылымдарга жайгасты.
18 гасырдын 60-70 жылдарында казактардын Алатау кыргыздарымен карым-катынасы едауир курделене тусти.
1765 жылы Абылай кыргыздарга карсы озинин 1ши жорыгына шыкты.
1770 жылы Абылай кыргыздарга 2ши жорык жасады.
1779 жылы Абылай кыргыздарга 3ши жорык жасады.
1781 жылы Абылай хан Ташкенттен Туркистан каласына келе жатканда дуние салып, Кожа Ахмет Йасауи кесенесине жерленген.
Абылайдын артында 30 улы жане 40 кызы калган.
Онын артынан мурагери Уали билик жургизе алмады.
1765 жылы кантарда 2 султан, 19 старшын жане 120 мыннан астам казак, 2 Екатерина атына отиниш жолдап, оздерин орыс империаторына тикели багынатын етип кол астына кайтадан алуды сурады.
1788 ж. – 1798 ж. Ертис бойындагы казактардын онын он жагалауындагы кошип-конган жерине кайтадан баруына руксат етилди.
Абылайдын атын типти сибир казактарынын уран ретинде пайдаланатыны туралы А.Бокейханов жазып калдырган.
Кокшетаудын етегинде Абылайханнын курметине алып ескерткиш стела орнатылган.
Богдыхан-Кытай императорынын монгол тилиндеги аты.
Бухар жырау Калкаманулы (1693-1787)
Уали Абылайханулы билик еткен жылдары 1781-1819
Амирсана (1722-1757) жонгар нояны.


Е,Пугачев бастаган шаруалар котерилиси
1765 ж Ертис озенинин бойындагы шекара шебинде ени 10 шакырымдык алкаптын бойынан отуге тыйым салды7
1771 ж Едил мен Жайык аралыгындагы калмактардын улкен бир болиги оздеринин тарихи отанына Жонгариянын канырап бос калган жерине кош бетин тузеди,
1752-1755 ж патша укимети Орта жуз казактары емин-еркин кошип-конып журген Жанаесил аймагын басып алды,
1773 ж Е,Пугачев Киши жуздин коши-кон аумагында купия турде болып кайтты7
Казактардан куралган жасак командири болган атаман Андрей Овчинников Жайык казактары атты аскер полки курамында шайкасты,
Нуралы хан карамагында 1000 сарбазы бар колымен Жайык каласына келип, Е,Пугачевке кызмет етуге аркашан азир екенин билдирген. Бирак кейинирек еки жакка да косылмайтын бейтарап саясат устанды.
1773 ж казактар Орынбордан Гурьевке днйинги барлык аскери бекинистерди коршауда устап турды.
Казак котерилисшилеринин жасактары 1773 жылгы казаннан 1774 жылгы наурызга дейин Орынборга тикелей шабуыл жасауга катысты,
Калага тикелей шабуыл жасауда Досалы султан баскарган, курамында 200 сарбазы бар аскери ерекше козге тусти.
Ералы, Досалы, Айшуак, Сейдалы султандар Е. Пугачевти колдады.
Е. Пугачевтин жакын сериктери казак атаманы Толкачев, татар Тангаев.
Е. Пугачев Башкуртстанга шегинип кеткеннен кейин, казак жастарынын бир болиги Жайык бойындагы далаларда калып койды.
Орта жуз казактары Губерлинская бекинисин басып алуга катысты. Орск бекиниси бес кун бойы котерилисши казак жасактарынын коршауында калып койды.
1774ж жазында Орта жуз казактарынын жасактары Алабуга дала бекинисин толык талкандады. Ол Зверноголов жане Петропавл бекинистеринин ортасында болатын.
1774ж жазында казактар шекара шебтериндеги бекинистерге 240 рет шабуыл жасады.
1774 ж тамызда Царицын тубинде Пугачев ойсырай женилди. Е. Пугачев Маскеуде катан жазаланды.
Коктемирдин «Козге коринбейтин козгалысы » деген атка ие болды.
Коктемир деген киси халыкты Е. Пугачев тири дегенге сендиргиси келди.
1776 ж жазына карай казак даласында тыныштык кайта орнады.
1782 ж Орынбор олкесинде казактарды баскару ушин Шекаралык экспедиция курылды.
1775 ж Жайык озенинин аты Орал болып озгертилди
III Петр Федорович (1728-1726) – Ресей императоры, I Петрдин немереси
Пугачев Емельян Иванович (1742-1775)- Дон казагы, 1773-1775 жылдагы аса ири шаруалар котерилисинин басшысы.

Сырым Датулы бастаган казактардын улт-азаттык козгалысы
Сырым Датулы ел ишинде Бала би атанган.
Д.Ч. Бульжер ; «... Сырым батыр-жигерли, терен ойлы, кайратты,батыл, тапкыр,айлалы ерекше тулга. Ол халыкты суйиспеншилигине боленген, халык оган табынган десе де болады.»
Сырым Датулынын сериги Айшуак султаннын улы Жанторе болды.
1782 жылдын аяк кезинде патша укиметинин жарлыгы шыгып, онда казактардын Жайыктын он жагалауындагы аймактарга кыс мезгилинде жайылымдык жерлерди жалга алу аркылы гана уакытша отуине руксат етти.
1782-1783 жылдын кысында шекара шебинин ишки жагында казактар казактардын 4 мыннан астам жылкысын кушпен тартып алды. 1783 ж коктеминде казактар Орал шекара шебине шабуыл жасады. Казак жасагы Гирьял бекинисиндеги солдаттарды туткынга алып, малдарын айдап кетти. Орынбор коменданты казак даласына Орынбор казактарынын жазалаушы аскерлери мен башкурттардын 1500 сарбазын жиберди. Туткынга алынган 56 адам казыналык жумыстарды аткаруга жиберди. 1785 ж. казак жасактары томенги Орал шекара шебинин аймагында патша окиметинин аскерлеримен кескилескен шайкаска тусти. С.Датулы 2700 сарбазы бар жасакка, старшын Барак 2000, Тиленши 1500 сарбазы бар жасактарга басшылык етти. Нуралы хан 1786 ж. Киши жузден бир жолата куылды. 1790 ж. Уфага жер аударылган Нуралы хан сонда кайтыс болды. 1784 ж. Орынбор Губерниясынын бастыгы болып О.Г. Игельстром келди. 1786 ж. О.Игельстром хан билигин реформалаудын жобасын усынды. 1786 ж. старшындардын съезди отти. Онда тек кана шекаралык сот куруга келисим берилди. 1786-1787 ж. кысында казактардын Едил мен Жайык аралыгына жаппай кошу басталды. 1789 ж. Игельстром Киши жуз казактарын баскарудын жана жобасын усынды. Хан баскаратын Бас баскарма курылды. Сырым батырга прокурор кызмети усынылды. 1791 ж. Ералы султан Киши жуздин ханы болып сайланды. Нуралы ханнын улы Есим султан хан болды. 1792 ж. С. Датулы курамында 1000 сарбазымен Елек корганысына шабуыл жасады. 1797 ж. коктеминде С.Датулынын жасактары хан ордасына шабуыл жасап, Есим ханды олтирди. 1797 ж. тамыз айынан бастап хан кенеси жумыс истей бастады. 1797 ж. Айшуак султан хан болып сайланды. С.Датулы 1802 ж. каза тапты. С.Датулынын асына 2000 жылкы, 2500 кой сойылган деседи. 1801 ж. Жайык озенин он жак жагалауында Ишки орда курылды. Айшуак хан (1720-1810) Киши жузди 1797-1805 жылдары билеген хан, Абилкайыр ханнын улы. Каратай султан – патша акимшилигине карсы шыккан Киши жуз султаны.


18 гасырдагы сауданын дамуы
Казактардын Ресеймен сауда жасайтын негизги орындары шекара шебиндеги Орынбор, Троицк, Петропавл, Омбы, Семей жане Оскемен бекинистери. Казактар туралы П.Паллас «Кыргыздардын саудага иеби жок. Олар сапасыз тауарларды жане кайдагы бир усак-туйек заттарды айырбас жасау аркылы ала береди. Мунын ози орыс копестерине кыруар мол пайда акеледи.» 1743 ж. Жайыктын сол жак жагалакында Орынбордын тубинде казактармен жане Орта Азия копестеримен сауда жасау ушин арнайы айырбас сарайы салынды. Жергиликти казактар оны «Ак базар» деп атады. Казактардын 1743 ж. Уй шекара бекинисинде, 1745 ж. Орск бекинисинде сауда жасауына руксат етилди. 1745 ж. Абылай султан Сибир окимети билиги орындарынан Жамишев бекинисинде сауда орталыгын ашуды сурады. 1750 ж. казактар Троицкиде сауда жасай бастады. 1759 ж. тагы да Абылай султаннын отиниши бойынша Петроавл бекинисинде кыскы сауда орны ашылды. 1758 ж. Абылай султанны отиниши бойынша Уримши каласында казактардын Кытаймен сауда саттыгы басталды. 1771 ж. «Шанды жорыктан» кейин Едил калмактары катарынан ериксиз кулдарга айналгандары аз болган жок. Коптеген кулдар Ресейдин Ирбит жарменкесинде сатылатын. Ересек кулдардын орташа багасы 25 сомнан 50 сомга дейин, ал балалардын багасы – 10-25 сомга дейин. Г.Н.Потанин «1743 ж. карашада Жуз басы Дорохов 280 адамы бар отрядымен казак ордасына шабуыл жаады... Теке колинин жанында Алимбет батырдын улысына жасаган шабуыл кезинде 42 ер жане айел адам туткынга тусти, коп адам соккыга жыгылып, жаракат алды, 812 бас мал айдап акетти.» 1822 ж. патша окимети шабуыл кезинде Казакстанда кулдыкка адам алуга тыйым салды. 1859 ж. Батыс Сибир генерал губернаторы Г.Х.Гасфордтын бастамасы бойынша Орта Жуз казактарынан алынган 400 ге жуык кул басатылды. Ирбит жарменкеси – Ресейдин сауда айналымы жонинен ири жарменкелеринин бири. (1880 ж. ондагы сауда айналымынын молшери 70 млн сомга жуыктаган) 1643 ж. негизи каланды. Исек 2 жасар токты.


Казакстаннын 8 гасырдагы гылымы мен билими жане
мадениети

1768- 1774 ж. Казакстанга жиберилген алгашкы экспедициялардын бирин академик табигат зерттеушиси П.С.Паллас (1741-1811) баскарды. Экспедиция багыты Солт Батыс, Солтустик жане Солт Шыгыс Казакстаннын жерлерин басып отетин болып белгиленди. Бул экспедиция жумысынын натижеси ретинде П.С.Палластын «Ресей империясынын артурли провинциялары бойынша жасалган саяхат» атты 3 болимнен туратын енбеги шыкты. И.Г.Георги 1796 ж. ол «Ресей мемлекетин мекендейтин барлык халыктардын сондай ак олардын турмыстык адет гурыптарынын...» атты жан-жакты да байсалды енбеги жарык корди. И.К. Кириллов «1689-1737» «Кыргыз-кайсак жане Каракалпак ордалары туралы » енбек жазып калдырды. В.Н. Татищев (1686-1750) ол Орынбор олкесинде озинен бурынгы изашар галымдар бастаган гылыми зерттеу жумыстарын одан ари жалгастырды. П.И.Рычков (1712-1777) «Орынбордын тарихы» жане «Орынбор губерниясынын топографиясы немесе сипаттамасы» деген енбек жазды. Ол «Орынбор олкесинин Колумб » деген данкка боленди. П.И. Рычков Е.Пугачев котерилисин жан-жакты суреттеди. 1759 ж. Г.Ф. Миллердин (1705-1783) «Сибир патшалыгынын тарихы» атты енбеги жарык корди. И.Г. Андреевтин «Кыргыз-кайсактардын Орта жузинин сипаттамасы» (1795 ж енбеги жарык корди.) А.Д.Скалон алгашкылардын бири болыып бирегей орыс-казак создигин жасады. Актамберди жырау Сарыулы (1675-1768 ж.) онын кесенеси Шыгыс Казакстан обылсы Журекжота шокасынын баурайында бой котерип тур. Бухар жырау Калкаманулы (1693-1788) Павлодар обылсынын Баянаул ауданындагы Далба тауынын етегинде туган. «Комекей аулие» атанды. Умбетей Тилеуулы (1706-1778) болды. Канжыгалы карт Богенбайды жоктау жане онын олимин Абылай ханга естирту сиякты жырлары жадында сакталган. Котеш (1745-1818) Шал (Тилеуке Кулекеулы) (1748-1819) Монголдарда «Цэжере» сози «Есте сактау» дегенди билдиреди. Атакты кобызшылардын бири Тилеп Аспантайулы (1757-1820) болды. Ол 13 жасынан кобыз тарта бастады. «Толгау», «Аллам жар», «Баксы» куйлери бар. Керей руынан шыккан домбырашы ари акын. Байжигиттин «Актабан шубырынды, Алкакол сулама» , «Кайын сауган», «Аншынын зары» атты тамаша куйлери бар. 1765 ж. Сибир шекара шебинин бастыгы генерал Шпрингер Омбыда, Петропавлда жане Жамишевте мектептер ашты. 1786 ж. Омбыда Азиялыктарга арналган мектеп ашылды. 1789 ж. Орынборда айырбас сарайы жанынан мектеп ашылды.


Бокей хандыгынын курылуы

1797 жылы картайган Айшуак султан Киши жуздин ханы болып шыга келди.
1799 жылы Бокей султан Ресей императорынын атына хат жазып озинин кол астындагы казактардын бир болигинин Жайыктын он жак бетине кошип баруына руксат сурап,отиниш жасады.
1801 жылгы 11 наурызда Ресей монархы I Павелдин жарлыгы шыгып,Бокей султан мен онын кол астындагы казактардын Жайыктын он жак бетине кошуине руксат етилди.
Бокей султаннын кол астындагы казактар орналаскан бул аймак Ишки Орда деп аталды.Ишки Орда батысында Астрахан,солтустиги мен шыгысында Саратов жане Орынбор губернияларымен шектести ,онтустиги мен онтустик –шыгысында Каспий тенизи мен Жайык шекара шебине барып тирелди.
1801 жылы Жайыктын он жагасына 5 мынга жуык отбасы кошип барды.
1897 жылгы Ресей империясынын Жалпыга бирдей алгашкы халык санагынын корсеткен натижеси бойынша,Ишки Ордада 207 мын казак болды.
1812 жылы Бокей султанга хан лауазымы берилди.
Бокей хан 1815 жылгы 12 мамырда кайтыс болады.
Жангир ер жетип камелеттик жаска толганша Астрахан губернаторы Андреевскийдин
уйинде турды.
Жангир 1824 жылы Орал каласында хан болып жарияланды жане хандыкты 20 жыл бойы баскарды.
1827 жылы ол хандыктын орталыгы –Хан ордасынын негизин калады.Хан ордасы Нарын кумынын батыс болигинде салынды.
Жангир хан билер сотынын окилдигине едауир шек койды.
Жангир ханнын озинин жеке меншигинде 400 мын десятинага жуык жери болды.
Би Балкы Кудайбергенулынын жери де 300 мын десятинага жетти.
1832 жылы Жангир хан Бокей хандыгынын оз жарменкесин уйымдастырды.
1835 жылы Жангир ханнын тикелей нускауы бойынша мусылман мешити ашылды.
А.Алекторовтын айтуына караганда ''хан бирде-бир рет намазын каза кылмаган жума сайын султандармен бирге мешитке барып турган рамазан айындагы ораза кезинде онда тан атканша болып журген ''
1841 жылы Жангирдин оз бастамасы бойынша алгашкы зайырлы мектеп ашылды.
Жангир хан ан аулауды оте жаксы корди.\Жангир агаш отыргызу исине коп конил болди.Онын тикелей нускауы бойынша 50 мын гектар жерге агаш отыргызылып,когалдандырды.Агашты кескен сындырып булдирген айыпты адамга 25 рет дуре согылган.
Жангир хан 42 жасында генерал-майор шенине ие болды,43 жасында Казан университети Гылыми кенесинин курметти мушеси болдып сайланды.
Жангир хан 1845 жылы кайтыс болды.
Онын отбасында еки айели алты улы уш кызы калды.Жангирдин торт улы Ресей императорлык паж корпусында арнаулы курстарда окып,сол кездеги ен тамаша билим алып шыкты.
1846 жылы Ишки Орданы баскару ушин Адил султан(Бокейдин улы)торагасы болып тагайындалган Уакытша Кенес курылды.
1872 жылы Ишки Орда Астрахан губерниясынын курамына берилди.
Зайырлык-дини емес азаматтык омир салты.



Казактардын 1812 жылгы Ресеймен отан согысына катысуы

1808 ж 23 мамырда Орынбордын аскери губернаторы князь Г.С. Волковскийдин атына жолданган жолданган жарлык шыкты. Ол жарлык « Орынбор шекара шебине таяу кошип коныа журген кыргыздарды ишки жакка жиберу таралы.»
1820 ж шекара шебинин ишки жагына откен казактардын жалпы саны 20 мын адамга жуыктады.
Хиуалыктар казак балаларын 25 сомнан 50 сомга дейн багамен сатып алады екен. Кеденшилер бир жолы оларды 100 казак баласын алып бара жаткан жеринен устаган болатын.
1808 ж 23 мамырда патшанын Орынбор аскери губернаторынын атына жеке жолдаган жарлыгы шыкты. Ол жарлык «Ресейдин кол астындагы жагдайы еркин котеретиндердин кыргыз балаларын сатып алуына не айырбас жасап алуына руксат ету туралы.»
1812 ж 1 Наполеоннын армиясы Ресей аумагына басып кирди.
Ресей мемлекетин коргау ушин Орынбор олкеси согыска 31 атты аскер полкин аттандырды. Олардагы солдаттар ар турли хылыктардын окилдери: Орынбор ?аза?тарынын 5 полки, Жайык ?аза?тарынын 5 полки , башкурттардын 19 полки, тептярлардын 2 полки еди. Казактардан жасакталган жок.
Генерал М:И: Платовтын ?аза? корпусынын 1 Тептяр полкинин курамында казактар француз баскыншыларына карсы атакты Бородино шайкасы кезинде ерекше ерликпен согысты.
Осы шайкаста жауынгер Майлыбайулы кумис медальмен марапатталды. Ал старшин Карынбай Зындагулулы когилдир лентага тагылган медаль алды. Ер журек жауынгерлер Мурат Кулшаранулы мен Еркин Азаматулына хорунжий шени берилди.
Вьязма тубиндеги шайкаста корсеткен ерлиги ушин 1 Тептяр полкинин жасауылы Сагит Хамитулы ушинши жарежели Касиетти Анна орденимен марапатталды.
Бащкурт курамаларынын катарында согыскан Нарынбай Жанжигитулы Георгий орденине ие болды.
Яков Беляков орыстын атакты аскери колбасшысы , генерал –фельдмаршал М.И. Кутузовтын оз колынан награда алган болатын.
Ишки Орда казактары 1804 жылдан 1815 жылга дейн 47,2 мын жылкы жонелтти.Шыгыс Казакстандагы Риддер, Зырян кеништеринде жумыс истейтин казактар Ресейди баскыншылардан коргау ушин 22 мын сом акша жинады.
1810 ж казактардын Елек калашыгы манындагы жалпы колеми 600 мын десятина келетин кыруар коп жкрлерин тартып алган.
1 Наполеон Бонапарт (1769-1821) аскери колбасшы. 1812 ж Ресейге жорык жасаган Франция императоры.


Казакстанда хандык биликтин жойылуы

1812 ж Киши жуздин Жайыктын он жак бетиндеги казактарга Бокей султан хан болды.
1815 ж Орта жузде Уали ханмен катар жане Бокей султан да хан болып тагайындалды.
1788 ж Ертис бойындагы казактырдын султан Султанбек баскарган бир болиги Ертис озенинин он жагында «мангилик кошип-конып журу» кукыгына ие болды.
1801 ж Жайыктын он жагалауында Киши жузден болинген Ишки Орда курылды.
1808 ж ашаршылык кезинде Киши жуздин 20 мынга жуык казагы башкурт кантондарынын аумагына уакытша кошти.
1817 ж Бокей хан, 1819 ж Уали хан кайтыс болды. (содан кейн хан сайлап кереги жок деп шешти)
1822 жылы Батыс Сибир генерал-губернаторы М.М. Сперанский жасаган жане Ресей императоры 1 Александрдин жарлыгымен бекитилген «Сибир кыргыздары туралы жаргы» шыкты.
Округ 15-20 болыс (ага султандар )
Болыс 10-12 ауыл ( болыстар )
Ауыл 50-70 уй (ауыл старшындары)
1854 ж бастап ага султандыкка шыккан теги Шынгыс аулети емес адамдар да сайлана алатын болды.
1822 ж Жаргы 60-жылдардын ортасына дейин колданылды.
1824 ж Каркаралы жане Кокшетау округтары, 1831 жылы Аягоз, 1832 ж Акмола, 1833 ж Баянауыл жане Ушбулак , 1834 ж Аманкарагай (кейин Кусмурын аталды), 1844 ж Кокпекти округтары курылды.

1854 ж Ертистин он жагалауындагы казактар ушин Семей ишки округы ашылды.
1856 ж Жетису жеринде Алатау ерекше округы ашылды.
1838ж патша окимети Сибир кыргыздарын шекаралык баскару баскармасы курылды.
1822 жылы Орынбор олкесинин губернаторы П.К. Эссен Ресей астанасына «Орынбор кыргыздары жониндеги жаргынын» жобасын жонелтти.
Жаргынын тупкиликти жобасын Ресей патшасы 1 Александр 1824 ж коктемде биржолата бекитти.
Бул реформа бойынша Киши жуз аумагы Жайыктын сырт жагындагы уш округке болинди.
1828 ж ондагы акимшилик бирликтеринин аттары озгертилип Батыс, Шыгыс, Орта округтери деп болинди.
1831 ж шекара шебине жакын туратындар дистанцияларга, ал олар старшындыктар мен ауылдарга болинди.
1850 ж олардын саны Киши жуз жеринде 57-ге жетти.
1844 жылы «Орынбор кыргыздары туралы ереже» шыкты.
1844 жылы Киши жуз жериндеги шекара шебине жакын туратын казактар ушин камкоршы деген кызмет пайда болды.
Немис зерттеушилеринин бири Ф. Фон Шварц былай жазды: « Округ басшылары негурлым тимди де пайдалыболыс лауазымын параны ким коп берсе, соган сатудан типти де тартынбайды».
Кантон – Башкуртстанда 1917 ж дейинги акимшилик-аумактык бирлик.
Баж салыгы – мемлекеттик органдар алып туратын акшалай салык туриндеги ерекше толем тури.
Б™кей Баракулы (1735-1819) султан Орта жузди катар билеген еки ханнын бири.
Сперанский Михаил Михайлович (1772-1839) орыстын белгили мемлекет жане когам кайраткери. Ол 1822 жылы бекитилип, омирге енгизилген «Сибир кыргыздары » туралы жаргынын жобасын жасаган.
Эссен Петр Кириллович (1772-1844) Орынбордын аскери губернаторы (1817-1829). Ол «Орынбор кыргыздары » туралы жаргыны жазуга катыскан (1824 ж)

Акмола бекинисинин салынуы мен дамуы.

1824 ж еки округтик приказ- Кокшетау жане Каркаралы приказдары ашылды
Дербес Сибир корпусы штабынын бастыгы генерал-майор С.Б.Броневский 1829 ж кыркуйекте озинин Омбыга жолдаган рапортында «султан Коныркулжа Кудаймендиулы баскаратын Карпык болысы Акмола шаткалында округ ашуды сурайды » деп жазды
Батыс Сибир генерал губернаторынын буйрыгы бойынша Петропавл бекинисинин коменданты подполковник Ф.К.Шубин 1830 ж жазда курамында 200 ??аза отрядын бастап ,кажетти жуктери мен азык-тулик коры тиелген керуенмен болашак бекинис салынатын жакка бет алды
1830 ж ол болашак округтык приказ Есилдин он жак бетине салына бастады
1832 ж 9 кантарда ресей императоры 1 Николай сырткы жана округтын ашылуына руксат етти
Акмола сырткы округынын ресми ашылуы 1832 ж 22 тамызда салтанатты жагдайда ашылды Акмола округыннын ага султаны болып осы аймактагы ыкпалды султан Коныркулжа Кудайменди улы сайланды
1838 ж тамыз айында Кенесары Касымулы 80 ??аза коргап турган Акмола бекинисине шабуыл жасады котерисшилер. Коныркулжа Кудаймендиулынын 12мын жыкысын айдап кетти
1838 ж округтык приказдын орталыгында агаштан курастырылган мешит ашылды.(Карабек Байбеков молда болып балаларга ислам динин уйретти)
1845 ж Акмола бекинисине ащы су шекара шебинен 100 ге жуык казактын отбасы коширилди
1852 ж Акмола станисасында еки жарменке ашылды.Онын биреуи Константинов жарменкеси 21мамырдан-10маусымга дейин ,екинши Дмитриев жарменкеси(19 гасырдын сонына карай жылдык сауда айналымы 4 миллион ) 26 казан-10карашага дейин жумыс истейтин болды
1862 ж 26 кыркуйекте Акмоланы ресми турде округтык кала деп жарияланды
1868 ж каланын Акмола уезимен осы аттас аймактын орталыгына айналды
1870ж Акмолада калалык дума жане онын аткарушы органы калалык баскарма курылды
1875 ж Акмолада полиция баскармасы курылды
1876 ж Акмолада казак балаларына арналган интернат ашылды
1880ж Акмолада казактарга карыз беретин каржы кассасы ашылды (карыздын молшери 10 сомнан 300 сомга дейин жетти)
1893 ж уезд бастыгы подполковник Тройцкийдин тикелей ыкпалымен калалык бак отыргызылды
Акмолага жер аударылгандар М.Кутневский ,П.Румянцев ,Б.Ендрущек,Ф.Иваницкий ,А.Богомолец,А.Уфимский т.б
Акмолада 1902-1906 ж болган А.Уфимцев белигили онертапкыш ари авиаконструктор еди
1890 ж Акмолада 5640 адам турды
1914 ж тургын саны 16,5 мын адамга жуыктады


Исатай Тайманулымен Махамбет Отемисулы бстаган халык-азаттык котерилиси

1836-1838 жылдары Бокей хандыгында аса ири улт-азаттык котерилис болды онын басты себеби жердин жетиспеуи
Ресей помещиктери Юсупов пен Безбородконын Каспий тениз жагасында колеми орасан зор жер телимдери болды
Патша укимети ханнын ози жасап алган фескалдык каржы жуйесине араласпады
Исатай Тайманулы(1791-1838) мен Махамбет Отемисулы(1802-1847) бериш руынын Жайык атасынан болатын
Исатай Тайманулы 1791 ж дуниеге келген
Исатай 21 жасында оз руына старшын болды
Махамбет Отемисулы орыс жазушысы этнографы В.И.Дальмен жаксы таныс
Махамбет саяхатшы галым Г.С.Карелинмен араласкан
1836 ж акпанда котерилисшилер Жангир ханга шабуыл жасады
1836 ж коктемде Исатай Тайманулы 200 жигитпен Карауылкожа Бабажанулына карсы шыкты
1837 ж котерилисшилерге байбакты руынын старшыны Жунис Жантелиулы косылды
1837 ж котерилисшилер Карауылкожа Бабажанулынын ауылын кул талкан етти
1837 ж 15 карашада Тастобе жеринде канды шайкас болды
1837 ж 13 желтоксанда Баймагамбет Айшуакулы котерисшилерди кудалады
1838 ж Исатай шекти руына косылды
Елек озенинин бойында Жоламан Тиленшиулынын жасагы ис кимыл жасады.Арал-Каспий аралгыгнда Жусип батырдын жасактары пайда болды
Исатай Тайманулы Хиуа хандыгынан болинип шыккан султан Кайыпкали Есимулымен куш бириктирди
1832 ж 2 шилде куни Киылмен Акбулак озендеринин бойында шешуши шайкас болды
1845 ж Баймагамбет Айщуакулы каза болды
1842 ж Жангир ханга карсы Аббас Кошайулымен Лаубай Мантайулы бастаган бас котеру болды

Казакстанда отаршылдык езгинин кушеюи
1810-1822 ж Жанаелек шебинин курылуы.
Жанаелек аймагында тама жане табын рулары мекендеген.
Жанаелек туралы орыс зерттеушиси И.С. Хохлов былай деп жазды «Бул аймакка орыстар келмей турып-ак коп бурын жаздыкундери кыргыздар Електин тузды колдерине тусип, шомылып жататын, онын тузды суынын толып жаткан ауруга шипа болар касиети бар деп билетин.»
Табын руынын батыры Жоламан Тиленшиулы бастаган котерилис (1822-1825)
Жоламан Тиленшиулы( 10 улы, 2 бауыры болды ) Елек бойында котерилиске шыкты (Богенбайдын немереси)
Жоламан батыр кол астында 3 мынга жуык жауынгер болды
Елек бойын тартып алу туралы жазган Орынбор олкесинин зерттеушиси : И.Ф. Бларамберг.
1825 ж жазалаушы экспедиция Булдырты, Шиели жане Тамды озендеринин бойындагы котерилисшилерди басып – жаншыды. (195 сарбаз каза тапты, 125 адам туткынга алынды)
1835 ж киши жузбен Орта жуздердин жагалбайлы, жаппас, алшын, аргын, жане кыпшак рулары котерилиске косылды.
1835 ж 5 наурызда Министрлер кабинетинин «Орынбор губерниясынын кыргыз даласымен шекарасында жана шекара шебин куру туралы » Ереже бекитилди.
1855 ж Жана шекара шебинде казактар саны 28 адамга жакын болган
1891 ж 50 мынга жетти.
1825-1826 ж Касым Абылайулы Сибир мен Орынбор аймактык окиметине ызага толы хаттар жазды.
Уали ханнын улкен улы Губайдулла Тобыл губерниясына Березов каласына жер аударылды. (1840 жылы кайтып келди)
1825 ж Каркаралы округынын баскарушы-султаны Саржан Касымулы баскарды.
1826 ж 31 кантарда Саржан Касымулы ресей окиметине шабуыл жасады.
1831 ж 500 солдаты бар отряд Саржан Касымулынын ауылын жойып кетти. 450 тургын каза тапты.
1836 жылы жазда Ташкенттин билеушилери Саржанды жане онын бауырлары Ержан мен Есенгелдини Кокан хандыгынын буйрыгымен олтирди.
1840 ж Касым султанда каза болды.
Десятина 1,09 гектарга тен жер колеми
Тракт - куре жол
Шергазы (Сергазы) Айшуакулы –Киши жуздин ханы. 1812-1824 жылдары билик етти. 1835 жылы кайтыс болды.


1837-1847 жылдардагы Кенесары Касымулы бастаган улт-азаттык
котерилис.
1837 жылы Кенесары бастаган котерилис басталды. (Уш жуз тугел катысты)
Кенесары 1802 жылы дуниеге келген.
Кенесары Касым султаннын бел баласы.
Л. Майер «Кенесарыга козсиз ерлик тан еди»
1837 жылыдын аяк кезинде Кенесары хорунжий Рытовтын отрядын талкандады.
1838 ж Кенесарынын сарбаздары Коныркулжа Кудаймендиулынын ауылына шабуыл жасады.
Султан Кенесарынын туган карындасы Бопай бастаган сарбаздар Кокшетау округына шабуыл жасады.
1838 жылы 7 тамызда Кенесары сарбаздары Акмола бекинисин ортеп жиберди.
Акмола бекинисин К. Кудаймендиулы мен Карбышев коргады.
1840 жылы Орынбор Орынбор губернаторы патша окиметинин Кенесарыга кеширим жасауына кол жеткизди.
1841 жылы Кенесары хан сайланады.
Кенесары тусында мал осирушилер – зекет, ал дикандар – ушыр толеди.
Кенесары егиншиликпен айналысуды катты колдады.
Кенесары 20 мыннан туратын жасак курастыра алды.
1842 жылы Орынбор губернаторы Перовскийди Обручев алмастырды.
1842 жылы Сотниковтын отряды Кенесарынын ауылына каракшылык жасады.
Кенесарынын айели Кунимжан
1843 жылы Ресей императоры Кенесарыны устауга жарлык берди.
Кенесарыны устауга Лебедев бастаган 300 солдаттан туратын отряд жиберилди.
1843 жылы тамыз айында А. Жантореулы мен Б.Айшуакулы бастаган жасак курылды.
1844 жылы шилденин 20-сынан 21-ине караган туни Кенесары хан Тобыл озенинин жогары агысында Жанторе султаннын аскерине куйрете соккы берди.
1844 жылы тамызда Кенесары солдаттары Екатерина станицасына шабуыл жасады.
1845 жылы акпан айында Орынбор басшылыгы Кенесары ханга Долгов жане Герн бастаган елшилик жиберди.
1845 жылы Долгов пен Герн ханга келди.айели Кунимжан кайтарылды.
Кокан хандыгына карсы куресте Кенесары Жанкожа Нурмухаммедулы батырдын комегине суйенди.
1845 жылы Кенесары хан Кокан хандыгынын Жанакорган,Жулек жане Созак бекинистерин тартып алды.
1846 жылы Коканнын Мерке бекинисин басып алды.
Кенесарыга улы жуздин Сураншы ,Байсейит ,Тайшыбек колдау корсетти.
Кенесары кыргыздарга «менин мунда келген максатым ,сендермен жауласу ,кан тогису емес ,кайта казактар мен кыргыздардын басын косып ,оларды кушейту,Коканнын кол астынан болип алу ,кокандыктардын кысымынан куткару болып табылады »
Кыргыздар келисимди бузып Саурык батырдын ауылына шабуыл жасады Саурык батырды олтирди
1847 жылы сауирде Кенесары он мындай колмен Кыргызстаннын жерине басып кирди
Кыргыздармен шайкас Ыстыккол мен Шу озеннин жогаргы агысы аралыгында Кекилик сенгир тауында отти.
Кенесары мен кыргыздар шайкасы жайлы жазып калдырган Л.Мейер
Нысанбай Жаманкулулы(1812-1871) «Наурызбай- Каншайым »дастанында баяндайды.
Кенесарынын кегин алу ушин улы Сыздык Кыргызстанга бирнеше жорык жасады.
Манап –кыргыздардын аксуйек рубасылары
Номадтар –кошпели казактар.
Агыбай Конырбайулы (1802-1885)- атакты батыр аскери колбасшы Кенесарынын сериктеринин бири аргын тайпасынын шубыртпалы руынан шыккан.
Наурызбай батыр Касымулы (1822-1847)-султан батыр Кенесарынын бауыры
Горчаков Петр Дмитриевич (1775-1868)-батыс Сибирдин 1836 жылдан 1850 жыга дейиинги генерал –губернаторы

Улы жуздин Ресейге косылуы
Сырдария ониринин казактары ыкпалды хан Аргынгазыга улкен умит артты.Бирак оны Петербургке бара жатканда устап алып,Калуга каласына жер аударды .
1812 жылы Улы жуз казактары ресейдин кол астына отуди сурады
1819 жылы Ресей окимети Суйик султаннын отинишин кабылдап,55 мын 500 казак Ресей кол астына отти
1824 жылы Улы жуздин 14 султаны ,165 мынга жуык ер адам Ресей кол астына отти.
Аягоз 1831 бекинистери курылды
Актау 1835 бекинистери курылды
Улытау 1835 бекинистери курылды
Капал 1846 бекинистери курылды
1848 жылы Ресей империясы Улы жуз ушин пристав тагайындады,пристав Батыс сибир генерал-губернаторына багынды .приставтын миндети Жетису мен Онтустик Казакстан аймактарын басшылык ету.
1851 жылы Карбышев экспедициялык аскери балендей карсылыкка душар болмай ,Коканнын Тайшубек бекинисин басып алды.
1854 жылы Верный бекиниси курылды .
1857-1858 жылдары Шымкент пен Аулиеата аймактарынын жергиликти казактары Кокандыктарга карсы шыкты .
1860 жылы полковник Циммерман бастаган аскер Шу ангарына келип кирди
Кокан хандыгы Токмак жане Пишпек бекинистерин басып алды
1860 жылы кузде Ташкентте жалпы саны 20 мын адамга жететин армия курылды
Кокан аскерин Ташкенттин билеушиси Канат Ши баскарды
1860 жылы 21 казанда Узынагаш бекинисинде шешуши шайкас болды
1863 жылы Проценко командашы болган орыс отряды Жумгал жане Куртка бекинистерин басып алды
1864 жылы Ресей аскерлери Мерки бекинисин басып алды,Аулиеата Шымкент Туркистан калаларына шабуыл жасады
1865 жылы Ресей Туркистан каласын басып алды.
1833 жылы Орынбор олкесинин аскери губернаторы болып В.А.Перовский болды
1834 жылы Мангыстауда Новоалександровский камалынын негизи каланды
1847 жылы Ресей аскерлери Сырдария озенинин сагасын басып алып ,онда Райым камалын ,1848 жылы Казалы бекинисин салу колга алынды.
1853 жылы Ресей Коканнын ири бекиниси Акмешитти басып алды.
1861 жылы патша окимети Жанакорганды басып алды
1867 жылы ол аумактар Туркистан генерал-губернаторлыгына курамына енгизилди
1873 жылы Ресей аскери экспедиция корпусы Хиуа хандыгынын астанасын басып алды
1865 жылы Туркистан аймагы курылды ол Орынбор генерал-губернаторына багынды
1867 жылы орталык Ташкент каласында орналаскан Туркистан генерал-губернаторлыгын куру туралы жарлык шыкты
Туркистан олкесинин басшысы генерал Г.А.Колпаковский алгаш болып Ресейден Казакстанга ?аза? шаруаларды кошируди бастады(коби славяндар)
1867 жылы Жетису ?аза?тарынын аскери курылды
Жетису олкесине коныс аударган арбир ер адамга 30 деситинадан жер берилди .олар 15 жыл аскери кызмет аткаруга миндетти
19 гасырдын 60 жылдарынын орта шенинде Казакстан Ресейге косылу аякталды
Плацдарм-аскери операциялар азирленетин,жаттыгулар откизетин алан
Арынгазы Абилгазыулы(1833кайтыс болган)1816-1821 жылдары билик еткен Киши жуз ханы


Казактардын Ортаазиялык хандыктар мен патша окиметине карсы котерилистери

1808 жылы Кокандыктар Ташкентти басып алды
1814 жылы Кокандыктар Туркистанды басып алды
1818 жылы Кокандыктардын Акмешит бекиниси Сырдариянын он жагалауына коширилди
1835 жылы Куандария озен бойында Куртобе бекиниси салынды
1847 жылы Казакстанга Хиуанын ири жорыктары болды
Жанкожа Нурмухаммедулы (1780-1860)туган
Жанкожа Кишкене шекти руынын басшысы
М.Тынышбаев Жанкожа туралы «барлык уш жузге ортак батыр ари би ,казактардын бостандыгы жолындагы атакты курескер Жанкожа батыр орыстарды да ,хиуалыктарды ,кокандыктарды да мойындамады»
1835 жылы Жанкожа Хиуанын Бабажан бекинисине жорык жасады
1836 жылы Жанкожа Хиуанын Бескала бекинисин тас талкан етти.
1843 жылы Жанкожанын жасагы Хиуанын Куандария бекинисинин тас талканын шыгарды
1845 жылы Жанкожа батыр Кенесары мен Созак бекинисин басып алуга катысты
1847 жылы Хиуанын Жанакала бекинисин талкандады
Жанкожа Нурмухаммедулынын патша окиметине карсы куреси (1856-1857 )
1856 жылы желтоксанда Сыр бойы казактарынын Ресейге карсы котерилиси басталды
1856 жылы желтоксаннын аяк кезинле Казалы камалы коршауга алынды
1857 жылы 9 кантар шешуши шайкас Арыкбалык шаткалында отти
1860 жылы Жанкара колинин басында Жанкожа батыр каза болды.
Жанкожа батырдын олими туралы суреттеген Л.Мейер
Есет Котибарулы (1807-1888)туган
Есет Котибарулы туралы жазган агылшын зерттеушиси Бульжер Демитриусь Чарлз
1838 жылы Есет батыр Елек бекинисине шабуыл жасады
1847 жылы жазда Жем озенинин бойында Есет батыр патша окиметине шабуыл жасады
1855 жылы Есет батыр билеуши султан Арслан Жантореулын олтирди
1858 жылы Есет батыр Ресей империясымен келисим жасады
1873 жылы Хиуага карсы Ресеймен белсене катысты

Казактардын ойындары мен спорттык жарыстары
Талими егис-колдан суарылмайтын егин
Жонышка-мал азыктык кунарлы дакыл
Нурмагамбет Баймырзаулы (1864-1919) атакты балуандардын бири.
Кажымукан Мунайтпасулы (1886-1948)- казактын улы балуаны
Кажымукан Акмола облысынын Караоткел ауылында дуниеге келген
Кажымукан 1904-1907 ж Петербургте классикалык курес жане цирк онерин уйренди 1909 жылы классикалык курестен Ригада откен дуние жузилик бириншиликте жулдели орынды женип алды 1911 жылы Варшавада откен чемпионатта 1 ши орын алды.
1913 жане 1915 жылдары «Сегизмунд белдиги»атты жулдени женип алды.
Абу Али ибн сина (980-1037) Европада ол Авиценна деген атпен белгили
Кымызмурындык –кымыз ашыту маусымынын басталуына байланысты адет-гурып
Баллюзек Лев (1822-1899) казактардын адет-кукыктарын зерттеуши. 1865 ж. Торгай облысынын аскери губеранторы болып тагайындалган, 12 жыл истеген.
Семей ишки округынин курылуы.
1788 жане 1798 жылдары патша окимети казактардын Ертистин он жагалауына туракты туруга кошип баруга ресми руксат етти.
1819 жылгы есеп бойынша, «ишки казактардын» 2250 шаруашылыгы болды. Олардын 1200- туйе, 70 мынга жуык – жылкы, 13 мындай – сиыр, 14 мындай –кой, ешки бар еди.
1851ж. Ертистин он жагында 18985 кошпели жане жартылай отырыкшы казактар турды.
1824 ж. бастап Солт Шыгыс Казакстаннын далалык болигинде далалык округтар биринен сон бири курыла бастады.
1854 ж. 9 мамырда «Семей облысын баскару туралы ереже» шыкты.
Ертистин он жагалауындагы казактардын жанадан Семей ишки округы курылды. Онын аумагынын ени – 300-400 шакырым. Ал узындыгы-800 шакырым. Семей округы Омбы бекинисинен Оскемен бекинисине дейин созылды.
1868 ж. Семей ишки округы жойылды.
Султанбек торе – Абылайдын немере туысы. Орта жуздин султаны. Ол Ертис бойындагы казактарды баскарды.
19 гасырдын 60 жылдарындагы акимшилик реформалар.
1865 ж. елдин Ишки истер министри Герстин басшылыгымен «Дала комиссиясы» курылды.
1867 ж. 2Александр «Сырдария мен Жетису облыстарын баскару туралы уакытша ережеге» кол койды.
1868 ж. «Торгай, Орал, Акмола жане Семей облыстарын баскару туралы уакытша ереженин» жобасын бекитти.
1867-1868 ж. тутин салыгы енгизилди.
1820 ж. колданылып келген биликтик тиркеу орнына толкужаттык тиркеу тартиби енгизилди.


19 гасырдын 80-90 жылдарындагы акимшилик реформалар

1868 ж. 6 мамырда казактар Жамансай деген жерде фон штемпельдин курамында 200 солдаты бар жаяу аскер ротасына шабуыл жасады.
1869 ж. жылдын аягына карай 7000 мынга жуык казак отбасы хиуа шекарасынан отип, солардын кол астына карады.
1870 ж. 15 наурызда Мангыстау приставы подполковник Рукин курамында 38 казак солдаты 4 зенбиреги бар аскери жасак бастап, хиуага карай кошип бара жаткан ауылдардын алдынан шыкты.
1870 ж. сауир айында котерилисшилер Александровск форты мен Николаев станицасына шабуыл жасады.
1873 ж. Адайлардын кезекти жана котерилиси бурк ете тусти.
Торгай облысынын бир озинен гана 1880 жылы 500 адам, ал 1890 жылы 3 мынга жуык адам жер аударылды.
Котерилистин басшылары 1870 жылы желтоксанда агайын туыс жактастарымен Хиуа хандыгынын аумагына отип кетти. Султан Хангали Арыстанулы бастаган 57 мынга жуык казак осылай истеуге мажбур болды.
1892 жылдан 1901 жылга дейн бир гана Жетису жериндеги орыс шаруаларына 9 мыннан астам мылтык берилди.
19 гасырдын сонында патша окимети Казакстанда жалдамалы жансыз агенттер тобын курды.
1869-1880 жылдары Киши жузде котерилистер болды .
1886 жылы 2 маусымда 3 Александр Туркистан олкесин баскару туралы жарлыкка кол койды.
1867 жылы «уакытша ережеге » кейбир косымшалар енгизди. Жана ережелер бойынша Туркистан генерал- губернаторлыгынын курамына Сырдария, Фергана жане Самаркан облыстары кирди. 1897 жылы Жетису облысы косылды.
1890 жылы акпанда « Закаспийск облысын баскару туралы уакытша ереже » бекитилди. (бул акимшиликке 5 уезд жатада: Красноводск, Ашхабад, Теджент, Мерв жане Мангыстау)
1891 жылы 25 наурызда «Акмола, Семей, Жетису, Орал жане Торгай облыстарын баскару туралы ереже ».
Жана аумактык курылымнын орталыгы Омбы каласында болды. (Будан «болип ал ды, билей бер» деген пигыл ангарылды. )
1902 жылы шаруа бастыгы деген жана лауазым енгизилди. Олар оздеринин мартебеси жагынан казактын болыстарынан жогары турды.
Контрибуция согысты женген жактын женилген жактан согыс шыгындарын ондирип алу жонинде салатын салыгы.
Орынбор ?аза? аскерлери 1748-1755 жылдар аралыгында курылды.
1840 жылы «Орынбор ?аза? аскерлери туралы Ереже » шыкты.
1916 жылы Орынбор ?аза? аскерлериндеги халыктын саны 533 мын адамга жуыктады.
1808 жылы Сибир ?аза?тары Сибир шекара шебинин ?аза? аскерлери деген ресми атка ие болды.
1917 жылы карай Сибир ?аза?тарынын жалпы саны 172 мын адамга жетти.
1917 жылы Жетису ?аза?тарынын жалпы саны 45 мын адамга жетти.
Мещеряктар турки тилдес халыктар тобына жататын улыстын аты.
Катанаев Георгий Ефремович (1848-1921) – ?аза? аскерлеринин генералы. Сибир ?аза? аскерлеринин ресми тарихшысы.




Патша окиметинин отаршылдык коныс аудару саясаты.

1861 жылы Ресейде шаруаларды басыбайлы езгиде устау жойылды. Шаруалар басыбайлы тауелдиликтен кутылды.
1866 жылы Батыс Сибир бас баскармасы шаруалардын Казакстан аумагына оз беттеринше аударуына руксат етти.
Шаруаларды ишки Ресейден Казакстанга коныс аудару жонинде алгаш рет бастама котерушилердин бири Жетисудын аскери губернаторы Г.А. Колпаковский.
1868 жылы онын тикелей басшылыгымен «Жетисуга шаруалардын коныс аударуы туралы уакытша Ережелер » жасалды.
1889 жылы «Село тургындары мен мешандардын казыналык жерлерге оз еркимен коныс аударуы туралы ереже » бекитилди.
Шаруалардын Казак даласына коныс аударуы 1891 жылдын коктеминен бастап ресми турде токталды.
1892 жылы Транссибир темир жолынын курылысы басталды. Ол Казакстаннын солтустик онирин басып отти. Мунын ози казактардын 4,2 млн десятинасын косымша тартып алуга жеткизди.
1903 жылы « Сырдария, Фергана жане Самарканд облыстарындагы казыналык жерлерге шаруалардын оз еркимен коныс аударуы туралы ереже » бекитилди.
1904 жылы патша окимети «Егин егумен айналысатын село тургындары мен мещандардын коныс аударуы туралы уакытша ереже» шыгарды.
1904-1905 жылдары патша окимети Казакстан аумагын коныс аударушылардын бес аймагына болди. Олар Торгай, Жайык, Акмола, Семей, Сырдария жане Жетису.
1870-1914 жылдар аралыгында Акмола, Семей, Жетису, Сырдария, Торгай, жане Орал облыстарынын аумагына 1,4 млн жуык шаруа коныстандырылды.
1906 жылы Ресей Министрлер Кенесинин торагасы П.А. Столыпин шаруаларды Ресейдин азиялык болигине жаппай коныс аудару туралы шешим кабылдады.
Казакстанга коныс аудару жониндеги реформа Столыпиннин аграрлык реформасы деп аталды.
Жергиликти коныс аудару мекемелери шаруаларга хутор салу ушин 45 десятинадан, егин егуге 15 десятинадан жер болип беруге миндеттелди.
1907 жылы Ресейдин орталык губернияларындагы шаруалар арасында осы такырыпка арналган 6,5 млн дана китапша мен паракша таратылды.
1917 жылы жергиликти байыргы халыктын пайдалануындагы 45 млн десятина жер тартып алынды. Бул кезде Казакстанга коныс аударган шаруалардын жалпы саны 1,5 млн-га жуык болатын.
Коныс аударып келген шаруалар корына деп Омбы уезинде букил жердин 52%-ы6 Костанай уезинде – 54 %-ы6 акмола уезинде -73%-ы тартып алынды.
Туркистан олкесинин генерал-губернаторы Куропаткин былай деп мойындауга мажбур болды: « Кыргыздар сонгы 30 жылда, асиресе сонгы 12 жылда барлык жагынан да кыспакка алынды. 1904 жылдан бастап тек Жетису облысы бойынша гана олардан бирнеше млн десятина жер тартып алынды.»
1914 жылы 9 казанда Жетису облысынын аскери губернаторы уезд бастыктарын жинап алып, оларга коныс аударушы шаруалар катарынын сенимди карулы отрядтар куруды миндеттеди.
Жатактар - казактардын кошпели когамынын кедейленип кайыршыланган отырыкшы омир салтын кабылдаган болиги.
Кырман – астык бастыратын, тазалайтын ашык алан
Сыргауыл – уйдин тобесин жабатын агаш борене



Казакстан аумагындагы калалар

Орал 13 гасырдын бас кезинде каланды. 1775 жылга дейн Жайык деп аталып келди, бирак Пугачев котерилисинен кейн Орал деп озгертилди. 20 гасырдын бас кезинде кала халкынын саны 50 мын адамга жетти.
Гурьевтин негизи 16 гасырда каланды. Кала Жайык озенинин он жагалауында салынды. 1868 жылы Гурьев Орал облысынын уездик каласына айналды. 1897 жылы Астрахан мен Гурьевтин арасында 117 кеме катынап турды. 20 гасырдын бас кезинде кала халкынын саны 10 мынга жетти.
Павлодар каласы 1720 жылы Коряков бекинисинин атымен Крегежар деген жерде салына бастады. Ол Ертистин он жагалауында орналасты. 1861 жылы Павлодар штаттан тыс калага, ал 1868 жылы Семей облысынын уездик каласына айналды. Каладагы аса бай копес А.И. Деров болды. 20 гасырдын бас кезинде кала халкынын саны 31 мын адамга жетти.
Семей каласы да Ертистин он жагалауында орналасты. Онын негизи 1718 жылы аскери бекинис ретинде салынды. Бекинистин Семей атану себеби оган таяу жерде ежелги жети гимараттын киранды калдыгы бар еди. Бекинис 1782 жылы Колыванский аскери аймагынын уездик каласына айналды. 1797 жылы кала Тобыл губерниясынын карамагына отти. 1822 жылы Омбы облысынын округтык каласына, 1854 жылдан бастап жана курылган Семей облысынын орталыгына айналды. Кала кошелерине керосин шамдары жарык берип турды. Калада когамдык китапхана ашылды. 1902 жылы Императорлык Орыс географиялык когамы Батыс Сибир болиминин Семей болимшеси курылды.
Оскемен каласы Ертистин он жак бетинде оган Улби озени келип куятын жерде орналаскан. Каланын негизи 1720 жылы бекинис ретинде каланган. 1765 жылы бекинистин жанынан айырбас сарайы ашылды. 1804 жылы бекинис кала атанды. 1868 жылы Оскемен Семей облысындагы уездик кала мартебесине ие болды. 1900 жылы кала халкынын саны 10 мын адамга жетти.
Петропавл каласы 1752 жылы есилдин бойындагы Кызылжар деген жерде Сибирдин онтустик шебин кошпели халыктын шабуылынан коргау максатымен салынды. Ол 1807 жылы кала мартебесине ие болды. Петропавл 1822 жылы Омбы облысынын округтык каласына айналды. 1900 жылы калада 446 сауда орны болды. 1897 жылы кала халкынын саны 20 мын адамга жуыктады.
Кокшетау каласы 1824 жылы округтык приказдын орталыгы ретинде салына бастады. Ол 1868 жылы Акмола облысынын уездик каласына айналды. 1897 жылгы халык санагы бойынша калада 5 мын адам турды.
Каркаралы каласынын негизи 1824 жылы Каркаралы сырткы округынын акимшилик орталыгы ретинде каланды. 1868 жылы кала мартебесине ие болып, Каркаралы уезинин орталыгына айналды. 19 гасырдын аяк кезинде кала халкынын саны 3,5 млн адамга жетти.
Атбасар 1846 жылы казак станицасы жане патша окиметинин Аркадагы тирек пункти ретинде бой котерди. 19-20 гасырлар шебинде ондагы тургындар саны 2,6 мын адамга жуыктады.
Кокпекти Зайсан уезинин штаттан тыс каласы. Онын негизи 1836 жылы ?аза? станицасы ретинде каланды. 1844 жылы Кокпекти сырткы округынын, ал 1869 жылы Кокпекти уезинин орталыгына айналды. Ол 1875 жылы Оскемен уезинин, кейн Зайсан уезинин штаттан тыс каласы мартебесине ие болды. 20 гасырдын бас кезинде тургындар саны 2,8 мын адамга жетти.
Ыргыз каласынын негизи 1845 жылы Ыргыз озенинин он жак бетинде калана бастады. Каланын салынуына негиз болган нарсе – Кенесары Касымулы бастаган котерилиске байланысты окигалар еди. Каланы Орал ?аза?тары салгандыктан ол алгашкы кезде Орал бекиниси деп аталды. 1868 жылы Орал бекиниси аты озгертилип, Ыргыз деп аталды. Торгай облысынын орталыгына айналды. 20 гасырдын бас кезинде халык саны 1 мын адамга жетти.
Торгай каласынын негизи 1845 жылы каланды. Алгашкы кезде ол Орынбор бекиниси деп аталды. 1868 жылы ол Торгай облысынын уездик орталыгына айналды. 20 гасырдын бас кезинде халык саны 900 адамга жуыктады.
Зайсан негизи 1864 жылы каланды. Зайсаннын алгашкы аты Жеменей еди. Зайсан калалык елди мекен деген мартебеге 1893 жылы ие болды. 20 гасырдын бас кезинде Зайсандагы кала халкы 4 мын адам болды.
Актобе каласы жергиликти халык Ак тобе деп атайтын бекинис ретинде 1869 жылы салына бастады. 20 гасырдын бас кезинде онда 3 мынга жуык тургын болды.
Костанай ( Николаевск) Торгай облысындагы ен улкен кала болды. Онын негизи 1879 жылы каланды. 1889 жылы кала халкы саны 18 мын адам.
Темир уездик каласынын негизи Жем озени бойындагы кузет пункти ретинде 1897 жылы каланды. 20 гасырдын бас кезинде калада 750 адам турды.
1807 жылы Верныйда 22744, Жаркентте 16094, Аулиеатада 11722, Перовскиде (Акмешитте) 5058 адам турды.



Сауда. Жарменкелер.

Бурын сауда-саттык басты орталыктары Орынбор, Троицк, Петропавл, Преснегорьков, Омбы, Семей жане Орал бекинистери болатын.
Ирбит жарменкесинде 2 сом 70 тиыннан сатып алынган казандар мундагы казакка 50 сомга сатылды.
1835 жылы Казакстанга акелинетин астык пен егиншилик курал-саймандарына баж салыгын толеу алып тасталды.
19 гасырдын екинши жартысындагы негурлым ири сауда орталыктары Акмола, Павлодар, Каркаралы, Баянауыл, Кокшетау, Казалы жане Жаркент калалары болды.
Ар туйеге 16 пут жук артуга болатын.
1897 жылы Ресейдеги откизилген Жалпыга бирдей халык санагынын деректери бойынша, Казакстан аумагында сауда-саттыкпен айналысатын адамдардын саны 40 мынга жуык болса, сонын ишинде казактардын саны небары 4,6 мын немесе 11 пайыздан сал асатын еди.
Патша окимети Орта Азиядан макта, жибек мата, елтери жане турли килемдер алып турды.
Орта Азиямен сауда негизинен татарлар мен ортаазиялык копестердин колында болды.
19 гасырдын екинши жартысынан бастап казак олкесиндеги сауда-саттыктын ел аралайтын , туракты жане жарменкелик турлери пайда болды.
Казакстандагы негурлым атакты ири жарменкелер Каркаралы уезиндеги Коянды-Ботов, Акмола уезиндеги Константинов-Еленов, Атбасар уезиндеги Петров, Орал облысындагы Ойыл жане Темир, Верный уезиндеги Каркара, Жаркент, Сырдария облысындагы Аулиеата, Семей уезиндеги Шар, Павлодардагы Тайыншакол жарменкелери болды.
1900 жылы казак олкесинде 104 жарменке бар еди. Олардагы сауданын жылдык айналымы 32,7 млн сомга дейн жетти.
Сиыр малын осиретин негизги аймактар Семей, Торгай, Акмола жане Орал облыстары.
1848 жылы Каркаралы ?аза?тар станицасынын 52 шакырым Коянды деген жерде айырбас сауда орталыгы ашылды. Жарменкенин негизин калаушы ялуторлык копес В. Ботов болды. Жарменке жыл сайын маусымнын 15-инен шилденин 15-ине дейн откизилип турды. Алгашкыда онын аумагы 2 шаршы шакырым гана еди. Кейиннен осындагы Талды даласы тугелдей кайнаган кызу сауда аланына айналып кетти. Жарменке узындыгы 11 шакырым, ени 5 шакырым алкапты алып жатты.
1890 жылы мунда 1 ширкеу, 199 сауда нуктеси, 42 тургын уй жане 707 кииз уй болды. Жарменкеде павлодарлык копес Деровтын улкен жеке дукени ашылды. Жарменкедеги сауданын жылдык айналымы 2-3 млн сомга жететин.
Коянды жарменкеси 1924 жылга дейн жыл сайын откизилип келди.
1905 жылы Коянды жарменкесинде Алихан Бокейхановтын басшылыгымен атакты Каркаралы петициясы жазылды.
Ири калалардын бир жылдык сауда айналымы Петропавлда 4млн, Омбыда 3,5 млн, Семейде 1,5 млн, Костанайда 0,9 млн сомга дейн жетти.
1860 жылы Ургада (Улан-Баторда) алгашкы орыс коммерциялык фирмасы ашылды.
1881 жылы Кытаймен жасалган Петербург келисимшартынын ережелерине сайкес патша окимети Монголиянын букил аймагында баж салыгын толемей-ак сауда-саттык жасау кукыгына ие болды.
Кобда жане Улясутай калаларында консулдык мекемелер ашылды.
19 гасырдын биринши жартысында Кытаймен негизги сауда-саттык мамилелери Кяхта каласында жургизилди.
Кытай аумагындагы сауда Шугынак, Кулжа, Уримши, Гучен калаларында жургизилди.
Казакстаннын кытаймен сауда-саттык жургизуинде Семей, Зайсан, Буктырма жане Петропавл сиякты калалар мен ири елди мекендер манызды рол аткарды.
Катонкарагай, Коргас жане баска да кеден бекеттери сауда нуктелери ретиндеги маныхын сактап калды.
19 гасырдын 50-60 жылдары Ресей-Кытай сауда катынасы Жетису багытындагы жолдармен де дамыды. Ондагы негизги сауда-саттык нуктелери Капал жане Верный.
1881 жылы кол койылган Петербург келисимшаршы бойынша Иле олкесинин аумагы Кытайга кайтарылып берилди.
Копестердин арасында Жандыбайулы, Жетикулы, Шаянбайулы, Макыпулы сиякты саудагерлер копке танылып , сый-курметке ие болды.
1883 жылы копес Уали Ахун Юлдашев иле озени аркылы тикелей су жолын ашты.
1745 жылы Оскемен мен Омбы арасында казыналык тоте жол катынасы салынды.
Букозгагышынын кушимен жузетин алгашкы кемелер Ертиспен 19 гасырдын 60- жылдарынан бастап жузе бастады.
1862 жылы Омбыдан Семейге алгашкы пароход сапарга шыкты.
Тенизде жузу тек Каспийде гана кен тарады. Онда Гурьев пен Астрахан арасында пароходтар катынап турды.
Боз - макта-матадан токылган кездеме
Петиция – жогаргы окимет орындарына жазбаша жиберилетин ужымдык отиниш.



Онеркасиптин дамуы.
Караганды комирин алгашкылардын бири болып 1833 жылы Аппак Байжанов (1824-1887) ашты.
Косым Пишенбаев 1867 жылы Екибастуз комири, 1895 жылы Майкайын полиметалл кен орындарын ашканы туралы биринши болып малимдеди.
Косым Пишенбаев Павлодардагы миллионер-копес А.И. Деровка жалданып, кен коздерин издеуши жане маркшейдер болып жумыс истеди.
Косым Пишенбаев Баянауыл даласындагы Александровка, Талдыкол, Жамантуз, Карасор, Шоптикол, Майкобен сиякты тас комир кен орындарын ашты.
19 гасырдын 40-жылдарында Н. Ушаков, А. Рязанов деген копестер казактардан Караганды комири кен орындарын, Успенск мыс кеништерин, Жезказган жане Спасск-Воскресенск мыс кеништери аймагын оте арзанга сатып алды.
1904 жылы Лондонда « Спасск мыс кен орындарынын акционерлик когамы» курылды.
1904 жылы Риддер мен Зыряндагы аса бай тусти металл кен орындарын австриялык касипкерлер сатып алды.
1906 жылы тагы да сол Лондонда «Атбасар мыс кен орындарынын акционерлик кагамы » пайда болды.
Туз батыс казакстаннын Баскуншак, Елтон жане Елек касипшиликтеринде, Казакстаннын солтустик шыгысындагы Коряков колдеринде ондирилди.
1909 жылы Коряков касипшилигинин озинде гана 4 млн путка жуык туз ондирилди.
Коряков касипшилигинде ондирилген туз негизинен Батыс жане шыгыс сибирге, сондай-ак Обь озениндеги балык касипшиликтерине жонелтилип отырды.
1911 жылы Доссор касипшилигинде, Жем озенинин бойында мунайды коп молшерде ондире бастады.
20 гасырдын бас кезинде Оскемен уезинде алтын кени казылатын 50 рудник болды.
1888 жылы Семей облысында – 13 былгары, 9 сабын кайнататын, 1 май корытатын , 23 кирпиш, 2 сыра ашытатын зауыт болды.
Павлодар уезинде Караоткел болысынын болысы А. Казангапов кедейлерге , мешиттер мен мектептер муктажына деп акша таратты.
Касипкер Б. Шокабасов павлодар каласында мешит салды. Томск губерниясындагы бай казак нурекен Мекке каласында жуз кисилик конакуй салуга улкен улес косты.
1891-1893 жылдары Покровская слобода- Орал темир жол желиси тартылды.
1894 жылдан бастап Челяби мен Омбы арасында темир жол катынасы орнады.
1901-1905 жылдары Орынбор-Ташкент темир жолы салынды.
1905 жылы Казакстан аумагында темир жол желисинин жалпы узындыгы 2000 километрге жуык болды.
1895 жылы Семей облысы Павлодар уезинин 2 мынга жуык казагы Тайга бекетиндеги темир жол курылысында енбек еткен. Тап сол жылы 2,5 мынга тарта казак Ачинскиге таяу жерде темир жолдын Орта Сибир учаскисинин курылысында жумыс истеди.
1888 жылы Семей облысы Оскемен уезиндеги жумысшылар ереуил жасады. Себеби енбек жагдайын жаксарту жане жалакыны арттыру.
Округтык инженер М. Красовский былай деп жазды « Кыргыздар бирдей жумыс колемин аткарган орыс жумысшылары жалакыны олардан еки не уш есе артык алган»
1910-1911 жылдары Казакстанда ереуилдик козгалыстар кушейе тусти. 1911 жылгы мамырда Перовск жане Туркистан бекеттери темир жол шеберханаларынын жумысшылары ереуил жасады.
« атбасар мыс кендери» акционерлик когамынын кеништеринде 300 кенши ереуилге шыкты. Жумысшылардын негизги талабы, биринши кезекте, экономикалык жагдайды жаксарту, ягни жалакы молшерин арттыру.
1912 жылы сауир айында Сибирдеги Лена алтын кен орындарында патша окиметинин аскерлери 270 жумысшыны атып олтирип, 250-ин жаралы етти.
1912 жылы Спасск мыс балкыту зауытынын жумысшылары да ереуилге шыкты.
Акция- кунды кагаз. Ол касипорынга акционерлик белгили молшерде улес-жарнасынын косылганын куаландырады жане оган меншикти иеленуге, тускен табысты болисуге кукык береди.
Дискриминация – адамды кемситу, онын кукыгын шектеу, алеуметтик корлау.
Нурекен (1799-1874)
Косым Пишенбаев ( 1844-1932)

Уйгырлар мен дунгендердин кытайдан Жетисуга коныс аударуы.

Уйгырлар мен дунгендердин куреси барысында Иле олкесинде Иле султандыгы курылган болатын.
1871 жылы Ресей аскерлери ол аймакты жаулап алды.
1881 жылы еки империя арасында Санкт-Петербург бейбит келисимшарты жасалды.
100 мынга жуык уйгырлар мен дунгендер Казактан аймагына отуге тилек билдирди.
1877 жылы желтоксан айында Дунгендердин Казакстан аумагына алгаш коныс аударуы басталды.
1877 жылы Кытай жазалаушыларынан кутылу ушин кашкан 4 мынга жуык дунген Жетису жерине жетип жыгылды.
Коныс аударушы дунгендердин алгашкы толкынын Бый Янь Ху баскарды.
Екинши толкын 1884 жылы отти.
Ал уйгырлар Жетису жерине коныс аударуы 1881 жылы куздебасталып, 1884 жылга дейн жалгасты.
Коныс аударушылар негизинен Жетису жериндеги Верный жане Жаркент уездерине орналастырылды.
1897 жылы Казакстанда 56 мын уйгыр, 14 мын дунген болса, 1907 жылы уйгырлар 64 мынга, ал дунгендер 20 мын адамга жетти.
Егер коныс аударушы орыс шаруаларынын арбир ер азаматына 20-25 десятина жер берилсе, уйгырлар мен дунгендер 5-7 десятинадан гана жер алды.
1914 жылы барлык дунген шаруашылыктарынын 42 пайызы егин сала алагн жок.
Атакты бай уйгырдын бири Верный уезинин Жаркент болысында туратын Уали Ахун Блдашев.
Дунгендердин негизги шаруашылык касиби егиншилик, бау-бакша осиру, усак-туйек сауда жасау, баска да ар турли касип турлеримен айналысу болды.

Дунгендер 20 гасырдын 80-жылдарынан бастап олар Жетисуда алгашкылардын бири болып куриш еге бастады.
1905 жылы Жаркенттин озинде гана 167 дунген копеси болды.
Уйгырлар мен дунгендердин рухани мадениетин зерттеумен кезинде Ш. Уалиханов, Н.М. Пржевальский, В.И. Роборовский жане баскалары айналыскан болатын.
20 гасырдын 20-жылдарына дейн дунгендер кытай иероглифин, сонымен катар араб алфавитин пайдаланып келди.
Дунгендердин гажайып ертегилери бар. Ертегилер мен аныз ангиме айтушылар фофуди деп аталды.
19 гасырда уйгырларды халык арасынан шыккан Садыр Палуан, Назугул сиякты бир топ атакшы аншилер-кошыкшылар болды.
Дуал – балшыктан каланып, биик етип салынган коршау.
Дунгендер – ислам динин устанатын кытай тилдес халык.
Уйгырлар – Кытайдын батысын, Казакстан мен Орта Азия аймагын мекендейтин турки тилдес отырыкшы халык. Маньчжурлар оларды «тараншы» деп атаган, ол дер жыртушы, дикан деген магына береди.


Казакстанда этностык топтардын калыптаса бастауы.
1897 жылы Казакстанда барлыгы 4147,7 мын адам турган болса, сонын 80 пайызга жуыгы казактар еди.
Орыстар.
Казакстанда орыс халкынын саны 19 гасырдын соны мен 20 гасырдын бас кезинде кызу каркынмен ости.
1897 жылы Алтайда 90 мынга жуык орыс шаруалары болды.
1897 жылы Казакстаннын алты облысындагы орыстардын саны 544 мын адамга жетти. Олар казак олкесиндеги букил халыктын 12,8 пайызы болды.
Орыс кызы Мария Рекинанын есими букил казак даласына белгили болды. «Дударай» анин орыс кызы ози гашык болган казак жигитине арнады.
Украиндыктар.
Украиндыктардын алгашкы тобы Казакстан аумагында 18 гасырдын екинши жартысында пайда болды.
Украиндыктардын елеули болиги казактын кен-байтак даласына 19-20 гасырлар шебинде, Ресейдин еуропалык болигинен шаруалардын жаппай коныс аударуы кезинде келди.
1913 жылы Романовтар аулети билигинин 300 жылдыгын атап оту курметине ен улгили шаруашылык ушин белгиленген арнайы сыйлыктардын бирин осы В. Марченко женип алган болатын.
Василий Марченко егистик топырагынын кунарлыгын арттыру максатымен тукым себудин он танапты адисин енгизди: « Сельский вестник », « Хлебороб » журналдарын узбей окып турды.
1905 жылы Киевте болган шеруге катысканы ушин Акмола облысынын Акмола уезине жер аударылган Афанасий Латутаны Жоламан деген казак окил бала етип асырап алып, оган Жкып Жоламанов деген есим берген.
1916 жылы казактардын улт-азаттык котерилиси кезинде Жакып Коргалжындагы котерилисшилердин танымал басшыларынын бири болган.
1897 жылгы казак санагынын деректери бойынша Казакстанда 86,7 мын украиндык турды.
Татарлар.
Татарлар олкенин ири Петропавл, Семей, Орал, Кокшетау, Верный, Акмола, Павлодар, Зайсан жане Оскемен калаларында турды. Олардын негурлым жии орналаскан жерлеринде татар слободкалары пайда болды.
1897 жылы Казакстанда туратын татарлардын жалпы саны 56 мынга дейн жетти. Мунын ози Казакстандагы букил халыктын 1,3 пайызы еди. Татарлардын 38 пайызы мещандар , 28 пайызы шаруалар, 10 пайызы ?аза?тар, 2 пайызы копестер болды.
Белорустар.
Белорустар Казакстан аумагына Белоруссияда 1863-1864 жылдар К. Калиновский бастаган котерилис катигездикпен басылганнан кейн келди.
19 гасырдын 70-жылдарында казакстаннын солтустигине тонкерисшил белорус халыкшылдары жер аударылды.
Кейинирек белорус социал-демократтары да осы онирден бир-ак шыкты.
Немистер.
Немистер Казакстанга тунгыш рет 18 гасырда аскери курамалар ретинде келди. Олардын коби Балтык бойы губернияларынан еди.
Сибир шекара шебинин басшылары кызметин аткарган 13 адамнын копшилиги немистерден шыккан генералдар болатын. Олар: Х.Т. Киндерман, И. Крафт, Д. Риддер, К.Ф. Фрауман, Г.И. Глазенап жане баскалары.
Туркистан олкесинин генерал-губернаторы К.П. фон Кауфман, Торгай облысынын аскери губернаторы Л.Ф. баллюзек , дала олкесинин генерал-губернаторы М.А. фон Таубе де немис ултынан еди.
Немистер негизинен Омбы, Петропавл, Семей, Оскемен, Жамишев сиякты тагы баска да шекара шебиндеги аскери бекинистерде турды.
18 гасырдын аягына карай Казакстандагы немистердин саны 400 адамга жетти.
Алеуметтик сословие тургысынан алганда 1897 жылы немистердин 85 пайызын шаруалар курады.
1897 жылы Казакстандагы жане онымен шекаралас калалардагы немистердин жалпы саны 7 мын адамга жуыктады.
Поляктар
Поляктар Казакстан аумагында алгаш рет 18 гасырда пайда бола бастады.
Жер аударылып келген поляктар Польшадагы 1830-1831, 1863-1864 жылдардагы Ресей империясына карсы улт-азаттык котерилистерге катысушылар еди.
Адам Янушкевич казак халкынын тарихын кызыга зерттеди. Суретши Бронислав Залесский «Кыргыз даласынын тиршилик-тынысы» деген гажайып картинасын салды. Акын Густав Зелинский казактар омиринен «Кыргыз» жане «Дала» деген дастандар жазды. Владимир Недзвецкий Жетису муражайынын негизин калады. Ал Семейге жер аударылган Северин Гросс « Кыргыздардн турмысын зандык тургыда зерттеуге арналган материалдар» деген тамаша китап жазды.
1897 жылы халык санагынын деректери бойынша Казакстанда 1254 поляк турган. Олар басым копшилиги Орал, Семей, акмола жане Сырдария онирлери.
1897 жылы Казакстанда мордвалыктардын саны 12 мынга жуыктаган.
1897 жылы Казакстандагы еврей саны 1651 адамга жеткен.
Акмола аумагында эстондыктар мен латыштардын шагын бир тобы 375 адам.
1897 жылы откен Жалпыресейлик халык санагынын деректери бойынша Казакстнада 29,5 мын озбек, 2,8 мын турикмен, 2,6 мын башкурт, 997 калмак, 987 тажик т.б.
Ассимиляция – бир халыктын екинши халыкпен араласып, улт ретинде жойылып кету.
Шыгыр – егистикке су шыгару ушин жасалган, су журетин науасы бар карапайым курал.


Шетелдерде казак диаспорасынын калыптасуы.
Казактардын казакстаннан тыс жерлерге лажсыздан коныс аударуы 19-20 гасырлар шебинде жии орын алды.
1916 жылгы улт-азаттык котерилистен сон 300 мынга тарта казак Казакстан аумагын тастап Кытайга кошип кетти.
1897 жылгы санак бойынша астрахан губерниясында – 42,6 мын, Самара губерниясында - 7,4 мын, орынбор губерниясында – 3,9 мын казак турган болатын.
Астрахан губерниясына карасты Ишки ордадагы казактардын саны 207,3 мынга жетти.
1752-1755 жылдар Орта жуздин солтустик аймактарынын жерлеринде жанашекара ауданы курылды.
1771 жылы орта жуз казактары Тобыл мен Томск губернияларымен шекаралас аймактарга уакытша кошип-конуга руксат етти.
Патшанын 1788 жане 1789 жылдары шыккан жарлыктары бойынша Ертис бойындагы казактардын бир болигине озеннин он жак бетинде « манги кошип-конып журуге» руксат етилди.
Казактарга 1880 жылы Кулынды даласынан колеми бир миллионга жуык десятина келетин косымша жер болинди. Казактар ол ушин орыс шаруалары сиякты мемлекетке жылына 6 сомнан салык толеп туруга миндетти болды.
1911 жылы есеп бойынша, Томск губерниясында 29 мын, Тобыл губерниясында 9 мын казак турган.
Ресейде туып-оскен, белгили когам кайраткерлери дарежесине дейн котерилген казак азаматтарынын катарына Кошке( Кошмухамбет) кеменгеров, Асылбек, Мусылманбек жане Муратбек Сейитовтер, Амире Исин, Мукан Айтпенов жане баскалары.
Акырында Кытай окимет билиги орындары 1767 жылы казактардын Синьцзяньга кошип, коныс аударуга руксат етти.
19 гасырдын аяк кезинде кытайда 100 мынга жуык казак турды.
1911 жыл Кытайдагы казактардын жалпы саны 225 мын дейн жетти.
Ресейден кытайга 1911 жылга дейн откен казактардын барлыгы да 1914 жылы Кытайдын кол астына отип, Кытай азаматтыгын алды.
Монголиянын батыс болигинде туратын казактардын негизги тобын абак керейлер курады.
Оларды бастап келгендер Кожамжар, Самырхан, султандар мен Кобеш Айтбайулы, Жылкышы, Актайулы сиякты рубасылар.
Коныс аударып келудин негизги себептери Кытайдагы 1850-1864 жылдары тайпиндердин ( шаруалардын) жане 1862- 1878 жылдары дунгендердин котерилис жасауы болды.
Казактар турикменстанга Казакстандагы улт-азаттык котерилистери аяусыз басылганнан кейн барган болатын.
1869-1870 жылдары Киши жуз казактарынын бир болиги турикмен жерине ауып кетти. 1897 жылгы халык санагы бойынша Турикменстанда казактардын саны 73 мынга жуык.
1820 жылы ресей саяхатшысы ари зерттеушиси Е. Мейсндорф Бухар хандыгындагы казактар туралы булай деп жазды « Биз кыргыздарды Бухаранын солтустик-шыгысындагы Каршы, солтустигиндеги каракалпактармен шектесетин мианкала манында коп кордик.»
1897 жылгы санак бойынша Жызак жане Ходжент уезинин аумагында гана 63 мын казак турган.
Казактар Ауганстанда 19 гасырдын 40- жылдарында пайда болды.
20 гасырдын бас кезинде Ауганстанда казактардын саны 2 мындай болды.
Диаспора - этностык баска мемлекеттин аумагында туратын шагын бир болиги, бурынгы оз отанынан алыс жерлерге коныстанган адамдар.
Миграция – халыктын оз елинен ишинде немесе бир елден екинши елге коныс аударуы.
Исин Амире (1867-1931)
Сейитов Асылбек ( 1894-1937)

Казакстан Ресейдеги 1905-1907 жылдардагы революция кезинде.
1905 жылдан 1907 жылга дейнги кезенде биринши орыс революциясы болып отти.
Патша окиметинин 1905 жылгы 9 кантарда карусыз шеруге шыккан жумысшыларга ок атып, кырып салганы онын канишер зулымдык саясатын ашкерлеп берди.
Казактын белгили акыны ари этнограф, тарихшы, шежиреши Машkур жусип Копейулы осы окигага арнап « Канды жексенби» деген олен жазды. Автор кугын-сургин корды Ташкент, Кокан жагында жане Ишки Ордада бой тасалауга мажбур болды.
Верный, Перовск, Казалы, Орыл Актоба, Петропавл мен Семей де жумысшылар наразылык жиналыстары мен митингилер болып отти.
Патшанын 1904 жылгы жарлыгы бойынша бурынгы Сибир шекара шебиндеги ени он шакырымдык бетарап алкап ?аза? аскерлеринин « мангилик» пайдалануына берилди.
20 гасырдын бас кезинде бир гана Семей облысынын озинде 147 мынга жуык казак жерсиз калды.
1906 жылы 6 кантардан бастап патшанын арнайы жарлыгы бойынша Акмола жане Семей облыстарынын букил аймагында аскери тотенше жагдай жарияланды.
Кокшетау каласында молда Наурызбай Таласов ерекше козге тусти. Ол халык арасында Науан хазирет деген атка ие болды. Науан хазирет пен Шаймерден косшыгуловтар Шыгыс Сибирге, бр киянда жаткан Якутияга жер аударылды.
1903 жылы коктеминде Акмола облысына карасты кокшетау уезиндеги сегиз болыстын казактары Ресей империясы ишки истер министринин атына мынадай хат жазды: « бизидин атам заманнан бери мекендеп келе жаткан жеримизди коныс аударып келген шаруаларга тартып алып берип, бастыктар бизди кунарсыз жерлерге куып шыкты...
« Куранымызды» , касиетти китаптарымызды нажисти жерлерге лактырды, медреселеримизди жауып тастады. ..»
1904 жылы акпанда Кокшетау уезинин бастыгы молда Кудияр Рыстаевтын казактарга жолдаган осындай бир хатын колга тусирди. Онда ол халыкты патша окиметине карсы белсенди куреске шакырып, былай деген « биздин акелеримиз хан Кенесары Касымовтын сенимди сериктери болган еди. Касиетти динимиз жолында ер журек азаматтар ретинде колымызга кару алып, олгенимиз алдекайда артык».
1905 жылы мусылман дини кайраткери Томенги Новгородтагы жане Петербургтагы мусылмандардын букилресейлик съездерине катыса бастады.
Мусылмандардые съезинде « Иттифак-ал-муслимин» атты букилресейлик мусылмандар партиясы курылды. Жана партиянын 15 мушесинин екеуи казак болды. Олар салимгерей Жантореулы, Шаймерден Косшыгулулы.
1902 жылы мыс кеништери мен Екибастуз комир кенинин 150 жумысшысы Дала генерал-губернаторынын атына арыз-шагымдар жазды.
1904 жылы Зайсан уезиндеги Надеждинск кен казу орнында жумысшылардын ереуили болып отти. Оган Мейирхан кемалов басшылык етти.
1905 жылы Казакстандагы темир жол жумысшылары букилресейлик саяси ереуилге шыкты.
1905 жылы 15 карашада Каркаралы каласында жумысшылар мен шаруалардын, солдаттардын. Сондай-ак енди калыптасып келе жаткан казак зиялылары окилдеринин саяси шеруи болып отти. Шеруди уйымдастырушылардын бири Жакып Акбаев Семей турмесине камалды.
1905 жылгы желтоксанда Спасск мыс балкыту зауытында, сондай-ак Караганды кен казц орындарында улкен ереуилдер орын алды.
Алгашкы марксистик уйирмеси атбасар каласында курылды. Оны Оралдан жер аударылып келегн жумысшы А.Д. Ушаков 1896 жылы уйымдастырган еди.
Темиржолшылардын ен ири касиподагы Орынбор-Ташкент темир жолында курылды.
1906 жылы оган 6 мындай адам муше болды.
1905 жылдын жазында Семей, Торгай, Орал жане Сырдария облыстарындагы шаруалар жергиликти акимшилик биликке карсы бой котерди.
1899 жылы Омбы уезинин бастыгы Акмола облысынын генерал-губернаторынын атына жолдаган хатында былай деп жазды. «.. егер мундай отиниш берушилердин катары барган сайын арта тусетин болса, орыс шаруаларына болинетин жер..., казак даласын отарлау жониндеги максат иске аспай калады.»
1905 жылы желтоксанда Орал каласында бес облыстан келген казак халкы делегаттарынын съези отти.
1906 жылы Семей каласында казактардын съези шакырылды.
1905 жылы тамызда 2 Николай патша Ресейдеги революциялык куштердин кысымымен империянын зан шыгарушы жане окилетти органы ретинде Мемлекеттик Дума куру туралы манифеске кол койды.
1906 жылгы 1 Мемлекеттик Думага казактардан Торгай облысынан – Ахмет Биржанов, Уфа губерниясынан – Салимгерей Жанторе, Орал облысынан – Алпысбай калменулы, Астрахан губерниясынан - Бактыгерей Кулманов, Акмола облысынан – Шаймерден Косшыгулулы, Семей облысынан – Алихан Бокейханов сайланды.
Бирак Ресейдин 1 Мемлекеттик думасы бар жогы 73-ак кун жумыс истеди.
Ресейдин 2 Мемлекеттик Думасынын курамына бул жолы Казакстаннан мына азаматтар сайланды: Акмола облысынан - Шаймерден Косшыгулулы, Торгай облысынан – Ахмет Биримжанов, Семей облысынан – Темиргали Нурекенов, Сырдария облысынан – Тилеули Алдабергенулы, Жетису облысынан – Мухамеджан Тынышбаев, Орал облысынан - Бакытжан Каратаев, Астрахан губерниясынан - Бактыгерей Кулманов. Алайда бул Дума да узакка барган жок 104 кун жумыс истеди.
1908 жылы А. Бокейханов Выборг ундеуине кол койды.
Мемлекеттик дума – Ресейдин 1906-1907 жылдардагы зан шыгарушы жогары окилетти органы.
Земство жиналысы – Ресейдеги озин-ози баскару органы. Онда дворяндар басым болган.
Кадеттер – конституцияшыл демократтар. Когамнын демократиялык кундылыктар негизинде биртиндеп дамуын жактаушылар.
Алихан Бокейханов ( 1866-1937)
Алпысбай Калменов ( 1860-1939)
Ахмет Корганбекулы Биримжанов ( 1871-1937)
Бактыгерей Кулман ( 1857 ж.т. – о.ж белгисиз)
Барлыбек Срытанов ( 1866-1914)
Бакытжан Каратаев ( 1860-1934)
Машkур Жусип Копейулы ( 1859-1931)
Мухамеджан Тынышбаев ( 1879-1937)
Салимгерей Сейитханулы Жанторе ( 1864-1920)
Темиргали Нурекен ( 1857-1918)
Ахмет Байтурсынулы ( 1873-1938)
Жакып Акбаев ( 1876-1934)
2 Николай (1868-1918) – Ресейдин сонгы императоры.


Улттык- демократиялык козгалыстын орлеуи.
1907 жылы Оку-агарту министри бекиткен ережеде казак тилинин мартебеси томендетилди.
1909 жылы Дала облысытарынын аскери губернаторлары орыс тилин билмейтин адамдардын болыс, ауыл старшыны болып сайлауына тыйым салынатыны туралы жарлыкка кол койды.
1909 жылы сауирде Костанайга Пермь каласынан патша окиметинен коныс аудару саясатына карсы шыккан казактардын наразылыгын басу ушин казак жуздиги жиберилди.
Казак халкынын улттык-демократиялык козгалысынын журт кенинен таныган кошбасшысы Алихан Нурмухамедулы Бокейханов болды. Ол 1870 жылы Семей облысындагы Каркаралы уезинин Токырауын болысына карасты №7 ауылда дуниеге келген. 1890 жылы ол Омбы техникалык училишесин, 1894 жылы Санкт-Петербург Императорлык Орман шаруашылыгы институтынын экономика факультетин битирген. 19 гасырдын соны мен 20 гасырдын бас кезинде А. Бокейханов ауели Тобыл губерниясын зерттейтин, кейн Ф. Щербинанын статистикалык экспедициясынын жумысына белсене катысты. 1903 жылы Петербургте « Ресей. Олкемиздин толык географиялык сипаттамасы» деген ортак атпен осы басылымнын он сегизинши томы жарык корди. Авторларынын бири А. Бокейханов.
1905 жылы Алихан Бокейханов Ресейдин земство жане кала кайраткерлеринин Маскеуде откен съезине делегат болып катысты.
1905 жылы А. Бокейханов Ресей конституциялык демократтар партиясына мушеликке кабылданды. 1905-1907 жылдары кадеттердин « Степной пионер», « Спетной край » , « Иртыш», « Омич», « Голос» газеттерине макала жазып турды.
А. Бокейхановтын « Кыргыздар», «Султан Кенесары Касымовтын тарихына катысты материалдар», « Каркаралы уезиндеги кыргыздардын рулык курылымы», « Абай ( Ибраkим) Кунанбаев» атты зерттеулери жарык корди. А. Бокейханов 1917 жылдын 21-26 маусымында Орынборда 1 букилказак съезинде откизип, « Алаш» партиясы аткару комитетинин торагалыгына сайланды. 1937 жылы ату жазасына кесиледи. 1989 жылы акталды.
Ахмет Байтурсынов Торгай облысындагы Торгай уезинин Сатытубек деген жерде туган. 1895 жылы Орынбордагы мугалимдер мектебин битиреди. 1913-1918 жылдары « казак» газетинде редактор болады.
Ахмет Байтурсынов озинин бир макаласында « Менин максат-муратым – казак халкынын материалдык жагдайын жаксарту, мумкин болганынша мадениетин котеру. Мен осы максатты камтамасыз ететин укиметти колдауга аркашан азирмин».
Миржакып Дулатов ( 1885-1935) ол Торгай облысы Торгай уезинин Кызылбел атырабында туган. 1909 жылы « Оян, казак!» жинагы жарык корди.
Мухаметжан Тынышбаев ( 1879-1937) ол Жетису облысына карасты Лепси уезинин Садыр болысында дуниеге келген. 1900 жылы Верный гимназиясын алтын медальмен аяктады. 1906 жылы Санкт-Петербург транспорт инженерлери институтын битирген. 1905 жылдан аягында Оралда откен Казакстаннын бес облысынын съезине катысты.
Мустафа Шокай ( 1890-1941) Сырдария облысында туган. Санкт-Петербург университетинин зан факультетин де алтын медальмен битирген.
Бактыгерей Кулманов 1859 жылы дуниеге келген.
Колбай Тогысов Семей облысы зайсан уезинин Шорга болысында туган. К. Тогысов « Биздин оз ана тилимизде китаптар басып шыгаруымыз, сондай-ак мектептер, ауруханалар салуымыз керек. Биз сауатты аои билимди халык болуга тиистимиз».
« Туркистан уалаяты » газети 1870 жылы Ташкент каласында казак жане озбек тилдеринде шыга бастады.
« Дала уалаяты» 1888 жылы Омбыда Дала генерал-губернаторлыгы шыгара бастады.
1911 жылы Орынбор губерниясынын Троицк каласында алгашкы казак газети « Айкап» жарык корди. Онын редакторы Мухамеджан Сералин. 1915 жылы « Айкап» жабылып калды.
1914-1918 жылга дейн Омбыда казактардын « бирлик » уйымы жумыс истеди. Жумыс жасаган Кошке Кеменгеров.
1915-1918 жылдары « Садак» журналы шыгып турды.
1907 жылы Санкт-Петербургте « Серке » жарык корди.
1913 жылы жалпыулттык « казак» газети апталык басылым болып жарык корди.
1900-1917 жылга дейн казак тилинде 400-ге жуык китап басылып шыкты, олардын жалпы таралымы 60 мын данага дейн жетти.
1909 жылы Санкт-Петербургте улы Абайдын олендери мен А. Байтурсыновтын « кырык мысал » атты китабы жарык корди.
1911 жылы улы Абайдын шакирти, данышпан Шакаримнин « турик, кыргыз, казак kам хандар шежиреси » деген китабы жарык корди.
1911 жылы А. Байтурсыновтын « Маса » атты олендер жинагы Орынборда жарык корди.
Ахмет Байтурсынов 1912 жылы араб графикасы негизинде « оку куралы» , « Алипби», « жана алиппе» жане « тил куралы» деп аталатын адистемелик оку куралдарын казак тилинде жазып шыкты.
1912 жылы Магжан Жумабаев « Шолпан » атты олендер жинагын шыгарды.
1914 жылы Сакен Сейфуллин « Откен кундер » алгашкы китабын шыгарды.
Реакция – когамдык пргреске белсене карсы курес жургизу саясаты.
Каражуздиктер – патшалык Ресейдеги барып турган реакционер, шовинист ари монархистер тобы.
Гумар карашев ( 1876-1921)
Жусипбек Аймауытов (1889-1931)
Магжан Жумабаев ( 1893-1938)
Мухамеджан Сералин ( 1871-1929)
Отыншы Алжанов ( 1873-1917)
Халел Досмухамедов (1887-1938)
Смагул Садуакасов ( 1900-1933)
Хайретдин Болганбаев ( 1894-1937)


Оку-агарту иси.
1900 жылы Казакстанда ен алгашкы жана адистемелик мектеп ашылды.
1917 жылы Казакстан аумагында 100-ге тарта жана адистемелик мектеп бар еди.
1813 жылы Омбыда, 1825 жылы Орынборда аскери училищелер ашылды.
1841 жылы Бокей хандыгында Жангир ханнын бастамасы бойынша алгашкы казак мектеби ашылды.
1850 жылы Орынборда оку мерзими жетижылдык жана улгиде мектеп ашылды.
1857 жылы осындай мектеп Омбыда ашылды.
1861 жылы Троицкиде, орыс-казак мектеби ашылды.
1879 жылы Ташкентте мугалимдер институты ашылды.
1879 жылы Торгай облысында алгашкы еки сыныптык орыс-казак мектеби пайда болды.
1883 жылы Орынбор губерниясынын Ор каласында казактарга арналган мугалимдер мектеби тунгыш ашылды.
1885 жылдан бастап барлык уездерде ауыл шарушылык мектептери ашыла бастады.
1887 жылы барлык жерде бирдей болыстык орыс мектептери пайда бола бастады.
1891 жылы Торгай, Актобе, Костанай жане баска калаларда кыз балаларга арналган бастауыш мектептер ашылды.
1892 жылдан бастап казак балалары ушин ауылдык кошпели мектептер уйымдастырылды.
1902 жылы Далалкы олкеде осындай 14 мектеп ашылган.
1904 жылы болыстык жерлерде бир сыныптык жане еки сыныптык училищелер жумыс истей бастады.
1789 жылы Омбыда Азия мектеби ашылды.
1827 жылы Уали ханнын улы Шынгыс султан ?аза? аскерлеринин Сибир шебиндеги училищесине тусти.
1865 жылы Казак олкесин шаруашылык тургысынан игеру кажеттигинин тууына байланысты жергиликти акимшилик алгашкы казак мектеби ашылды.
1872 жылы Омбыда мугалимдер семинариясы ашылды.
1877 жылы Омбыда, сондай-ак Кокшетау мен Акмола казак балалары ушин жатып окитын интернат ашылды.
1882 жылы Омбыда тезникалык училище ашылды.
1852 жылы негизи каланган Омбы мал-даригерлик фельдшерлик мектебинде коптеген казак балалары окыды.
Динмухамед Султангазин ( 1867-1918) оте сирек кездесетин талантты студент болды. Ол 1890 жылы Томск университетинин медицина факультетин, ал 1895 жылы Санкт-Петербург университетинин шынгыстану факультетин, 1897 жылы зан факультетин битирип шыкты.

1908 жылы Петербург айелдер медицина институтын Асфендиярова Гулсим Жагыпаркызы ( 1880-1941), одан кейн Асфендиярова Мариям Сейитжагыпаркызы ( 1887-1937) битирди.
Айдархан Турлыбаев ( 1879-1937)
Алекторов Александр Ефимович ( 1861-1919)
Гаспринский Ысмайыл ( 1851-1914)
Ныгмет Нурмаков ( 1895-1937)


Ыбырай Алтынсарин

Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы казирги Костанай облысынын аумагында дуниеге келген.
Ыбырай Алтынсарин Балкожа Жанбыршин колында тарбиеленди.
1857 жылы Ы.Алтынсарин Орынбор шекара комиссиясы жанындагы мектепти алтын медальмен битирди.
Ы. Алтынсарин В. Шекспир, И.Гете, Д.Байрон, А.Пушкин, Н.Гоголь, М.Лермонтов, Г. Низами, А. Фердоуси, А. Науаи шыгармаларын окыды. Жане К. Ушинский жане Я. Коменский.
1860 жылы Алтынсаринге Торгай каласында казак балалары ушин мектеп ашуды тапсырды.
1864 жылы интернаты бар мектеп салтанатты турде ашылды.
1879 жылы Ы. Алтынсарин Торгай облысы мектептеринин инспекторы болып тагайындалды.
1886 жылы мектеп-интернатта 211 кыз бала окыды.
Ы. Алтынсарин орыс тилинен казак тилине И.А. Крыловтын, жане Л.Н. Толстойдын ангимелерин аударды.
Ы. Алтынсарин « Азган елдин билери», « Ай достарым», « Ай, жигиттер», « Ана» т.б
1868 жылы Алтынсарин Торгай уездик баскармасына ис жургизуши ретинде кызметке орналасты.
1868 жылы Алтынсаринди « Уакытша ереже» бойынша сайлау тартибин бузды деген айып тагылды.
Алтынсарин гумырынын сонына дейн « Мен тубегейли терен сениммен туган халкыма шамамнын келгенише пайдамды тигизсем деген ниетимнен ешкашан бас тартпаймын».
Алматы каласындагы казак мемлекеттик Билим академиясы Ыбырай Алтынсариннин атымен аталган.
Кредо – биреудин камил сеними, дуниеге козкарасы.
Ыбырай (Ибраkим) Алтынсарин ( 1841-1889)
Григорьев Василий Васильевич ( 1816-1881)
Крылов Иван Андреевич ( 1769-1844)
Толстой Лев Николаевич ( 1828-1910)
Ушинский Константин Дмитриевич ( 1824-1870)

Гылыми мекемелер мен гылыми-зерттеу жумысы.
1830 жылы « Отечественные записки » журналында орыс офицери Б.С. Броневскийдин « Орта жуз кыргыз-кайсактары туралы жазбалар» атты жумысы жарияланды.
А.И. Левшин (1799-1879) «Кыргыз-казак, немесе кыргыз-кайсак ордалары мен далаларынын сипаттамасы» деген уш болимнен туратын зерттеу жумысы жарык корди. Сол ушин « Казак тарихынын Геродоты» деген атакка ие болды.
П.П. Семенов-Тян-Шанский ( 1827-1914) . Ол Алтай мен Жетисудын жане Казакстаннын онтустик онирин зерттеуге катысты. Енбектери: « Ресей. Толык географиялык сипаттамасы», « Кыргыз олкеси», « Туркистан олкеси».
В.В. Вельяминов-Зернов енбектери : « Касымов патшалары мен ханзадалары туралы зерттеу», « Кыргыз-кайсактар туралы тарихи деректер»
А.И. Добросмыслов енбектери : «Торгай облысы. Тарихт очерк»
Л.Ф. Беллюзек « Киши кыргыз ордасындагы орын алган, казир де ишинара орын алып келе жаткан халыктын адет-гурыптар»
М.М. Красовский « Сибир кыргыздарынын аймагы»
Н.Н. Аристов « Турки тайпаларынын этностык курамы туралы жазбала», « Улкен орда кыргыз-казактарынын жане кыргыздардын этностык аныктау таририбеси».
Г.Н. Потанин ( 1835-1920) Жамишев селосында Сибир ?аза?тарынын отбасында дуниеге келген. Макалалары : « Кыргыз жарменкесинде», « Кыргыздардын сауда-саттыга», « Шон би», « Казак-кыргыз урпактары туралы», « ен сонгы кыргыз ханзадаларынын отауында»
1915 жылы казак зиялыларынын кошбасшылары Потаниннин 80 жаска толуын Орынборда атап отти.
Абубакир Диваев ( 1856-1933) Орынбор каласында дуниеге келди, улты башкурт. Макалалары : « Кыргыздардын ауру-сыркаулары мен оларды емдеу тасилдери», « Аспан денелери кыргыздардын козкарасы бойынша»
Александр Сергеевич Пушкин 1833 жылы Е. Пугачев котерилиси болган жерлерге сапар шекти. Сол жылы Орал класында « Козы Корпеш – Баян сулу» эпосынын бир нускасын жазып алды. Ол « Капитан кызы» атты айгилиповесинде Е. Пугачев котерилисин сипаттады.
Владимир Иванович Даль Казакстанда 8 жыл турды (1833-1841) жылдары. Ол казактар омиринен « Майра», « тунги кузетши», « Бикен мен Маулана» атты повесть жазды. 1845 жылы « Бикен мен Маулана» повеси Парижде француз тилинде жарияланды.
А.Н. Плещеев 1850-1859 жылдары Казакстанда айдауда болды. Ол казактар туралы « Казактарга кызыга караудан коз тоймайды. Жаркын жузди, жомарт журекти жандар. Оларды сыйламау мумкин емес...»
Польшанын революционер – демократы Адольф Янушкевич 19 гасырдын 40-жылдарында Орталык Казакстанга жасалагн гылыми экспедицияга белсене катысты. Ол казактар туралы « Кудирети кушти кудай осыншама кабилетти етип жараткан бул халыктын адамзат оркениетине тыс калып коюы мумкин емес... жергиликти кошпели номадтардын куткен куни ертен-ак туады, сойтип олар оздерине казир жогарыдан менсинбей карайтын озге халыктардын арасынан лайыкты да курметти орнын ойып турып алатын болады».
Северин Гросс « Казактардын турмыстык зандарын окып уйренуге арналган материалдар » деген китап шыгарды.
Тарас Григорьевич Шевченко 1847-1857 жылдары Казакстанда айдауда болды. 1847 жылы 33 жасында ол Орынбор корпусына солдат болып жиберилди. Ол « Турмеден кашкан » повесть жазды. Кейн « Егиздер » деген повесть жазды. Суреттери: « Бакташы бала», « Салт атты кыргыз», « Кели туйген келиншек», « Боранда» , « Кайыршылар». Суретшинин 450-ге тарта мурасы калды, онын 350-ге жуыгы Казакстан туралы. Оны казактар « Акын Тараз» деп атады. 1895 жылы Казакстанды археологтар зерттей бастады.
Казакстаннын онтустик-шыгыс аймагын агылшын саяхатшысы ари суретши Т. Аткинсон ( 1799-1861) зерттеди. Ол 1848-1855 жылдар Жетисуды аралады.
Ф.фон Хелльвальд ( 1842-1892) « Орталык Азия. Жер бедери мен халкы» енбек жазды.
Француз галымы Ш.Е. Ужвальди де Мезе-Ковез Онтустик Казакстан калаларын зерттеп, едауир материалдар жинап, жариялады.
Шокан уалихановтын акеси Шынгыс Уалиханов ( 1811-1901) оз улынын исин жалгастырды. 1867 жылы Маскеуге кормеге кою ушин казактардын омири мен турмыс-тиршилигин бейнелейтин аукымды экспонаттар кешенин жиберди.
Муса Шорманов ( 1819-1884) . Омбы кадет корпусында окиды. Макалалары: « Батыс Сибир кыргыздарынын мал осиру касиби туралы», « Кыргыздардын улттык дастурлери», « Павлодар уезинин кыргыздар».
Мухаммед-Салык Бабажанов ( 1832-1898). 1862 жылы М.С. Бабажанов орыс географиялык когамынын мушеси болып сайланды жане Улкен кумис медальмен марапатталды. Макалалары: «Нарын кумы туралы географиялык жане этнографиялык деректер», « Ишки Кыргыз ордасындагы саятшылык».
Машkур Жусип Копейулы ( 1858-1931) Семей облысынын Баянауыл сырткы округында дуниеге келген. Олендери : « Исабек ишан», « Муса Шорманулы». 1907 жылы Казак каласында « Хал-ахуал», «Сарыарканын кимдики екени», « Тирликте коп жасаганнан корген бир тамашамыз» деген уш китабы басылып шыкты.
Казактын алгашкы даригери, гылым кайраткерлеринин катарында : Мухамеджан Карабаев (1858-1928), Халел Досмухамедов (1883-1937), агайынды Асылбек жане Мусылманбек Сейитовтар жане баскалары.
М.Карабаев коп жылдар бойы Солтустик Казакстан аймагында жумыс истеди. Ол Костанай уездик даригери кызметин аткарды. 1907 жылы Торгай облысынын Ыргыз уезинде жукпалы бортпе сузек ауруына карсы жургизилген курести баскарды.
Х. Досмухамедов макалалары: «Ауру-сыркаулар жонинде», « Жукпалы аурулар турлери».
Ориенталистер – шыгыстанушы галымдар


Шокан Уалиханов
Шокан Уалиханов 1835 жылы Кусмурын бекинисинде туган. Онын шын аты Мухамедханафия. Онын анасы Зейнеп Шорманкызы. Оган тарбие берген ажеси Айганым.
1847 жылы Шокан Омбы кадет корпусына окуга тусти.
Кадет корпусында Шоканмен бирге окыган С.Я. Капустин оны суреттеп, ол туралы ой калдырган.
Шокан Уалиханов Г.Н. Потанинмен бирге окыган, жане дос болган. Потанин Шоканнын ауылында болганнан кейн « Кыргыздын ен сонгы ханзадасынын отауында» деген енбек калдырды.
Шокан 1853 жылы кадет корпусын корнет офицер шенимен битиргеннен кейн Сибир ?аза? аскерине кызметке жиберилди. Батыс Сибир генерал-губернаторынын адъютанты болып тагайындалды.
1855 жылы Шокан Батыс Сибир генерал-губернаторы Г.Х. Гасфорттын Орталык Казакстан, Тарбагатай мен Жетису жерине жасаган сапарына катыскан.
Шокан 1856 жылы белгили географ П.С. Семенов-Тян-Шанскиймен танысты.
1857 жылы П.С. Семеов-Тян-Шанскийдин усынуымен Шокан орыс географиялык когамынын мушеси болып кабылданды.
1857 жылы Шокан Алатау кыргыздарына спар шегип, «Манас» дастанын жазды.
1858-1859 жылдары Шокан атакты Кашгария сапарына барып кайтты. Сол кезде « алтышардын немесе Кытайдын Нан-Лу провинциясынын шыгыстагы алты каласынын жагдайы туралы » деген енбек алдырды.
1860 жылы Шокан Санкт-Петербургте орденмен марапатталып, аскери шени жогарлады. Оны 2 Александр ози кабылдады.
Шоканнын Петербургте болган жылдары 1859-1861 жылдар.
1864 жылы Шокан генерал Черняевтин Онтустик Казакстанга жасаган экспедициясына катысты.
1865 жылы 10 сауирде Тезек султаннын ауылында каза болды. Ескерткишти Лепольд Ластовский жергиликти мармар тастан кашап истеди.
И.Н. Веселовский : « шокан Уалиханов шыгыс тану гылымында аккан жулдыздай жарк етти де, жок болды», - деп жазды.
Енбектери: « Абылай», « Кыргыздар туралы жазбалар», « Ыстыккол кунделиктери», « Улкен Орда кыргыз-кайсактар туралы». Т.б. шоканнын Орта Азия халыктарымен байланысты 150 ден астам суретти калды.
Кокшетау мемлекеттик университети Шоканнын атымен аталган.
Адъютант- аскери бастыктын жанында кызмет бабындагы ар турли тапсырмаларды орындайтын офицер.


Казак поэзиясы мен музыка онери.
Махамбет Отемисулы (1804-1846) поэзиясы Исатай Тайманулы бастаган жылдардагы котерилиспен тыгыз байланысты.
Махамбет 1804 жылы Ишки ордадагы Бекетай кумында дуниеге келген.
Махамбет 1824-1829 жылдар Жангир ханнын улы Зункарнайдын тарбиешиси ретинде Орынборда Махамбет сол жылдары В.И. Даль жане С.Г. Карелинмен достасып кетти.
Исатай Тайманулы 1838 жылы каза болды.
Махамбеттин олендери: « Ереуил атка ер салмай», « Согыс», « Алайма, султан, алайма» , « Баймагамбет султанга айтканы», « Тарланым», « Тайманнын улы Исатай», « Мунар да мунар, мунар кун» т.б.
Шернияз Жарылгасулы ( 1817-1881) казирги Актобе облысынын аумагында туган. Бокей хандыгынын султаны Баймагамбет Айшуакулына арналган олендери бар сын айтып.
19 гасырдын биринши жартысына жататындар: Жанак Сагындыкулы ( 1775-1846), Шоже Каржаубайулы ( 1808-1884), Суйинбай Аронулы ( 1815-1898).
19 гасырдын 40-60 жылдардагы поэзиянын жаркын окилдери : Булат Бабатайулы ( 1802-1871), Шортанбай Канайулы (1818-1881), Мурат Монкеулы ( 1843-1906) онын « Уш киян» деген олени Ресейдин Казакстанды жаулап алганы жайлы.
Биржан сал Кожагулулы ( 1825-1887) казирги Солтустик Казакстан облысынын аумагында дуниеге келген. Андери: « Айбозым», « Ак тентек», « Биржан сал», « Гашыгым», « Айтбай» т.б. 40-ка жуык андери бар.
19 гасырдын екинши жартысындагы акын Жаяу Муса Байжанулы ( 1835-1929) Баянауыл округынын Акшокы деген жерде туган. Ол « кырдаг ы кауипти адам » деген айып тагылып сотталган. Тобыл каласына жер аударылады. Андери: « Ак сиса», « Суйиндик», « Толгау», « Бозторгай», «Жанбота», «Гашыгым » т.б. 70-тен аса андери бар.
Акан сери Корамсаулы ( 1843-1913) Солтустик Казакстан облысынын аумагында туган.
Андери: « Алтыбасар», « Сырымбет», « Макпал», « Актокты», « Еркем», « Аужар», « Айголек», « Гашык жарга » т.б 40- тан астам андери бар.
Балуан Шолак ( Нурмаганбет ) Баймурзаулы ( 1864-1916) казирги Акмола облысында туган. Атак ани « Галия». Андери: « Желдирме», « Кос перне», « Кокшетау».
Домак шешен ( 1850-1918) Акмола облысынын Омбы уезинде туган. Олендери « Оку. Онер. Адалдык»
Мади Бапиулы ( 1880-1921), Кудайберген Алсейитов, Сара Тастанбеккызы (1853-1916), Асет Найманбайулы ( 1867-1922), Иманжусип Кутпанулы ( 1863-1929), Базар жырау Ондасынулы ( 1842-1911), Майлыкожа Султанкожаулы ( 1835-1889), Кемпирбай Богембайулы (1834-1895) т.б.
Курмангазы Сагырбайулы ( 1806- 1879), Бокей ордасынын Жидели деген жеринде туган. Куйлери: « адай», « Балбырауын», « Сарыарка», « Аксак киик», « Турмеденкашкан», « кисен ашкан», « Ертен кетем», « Кайран шешем». «Кишкентай» деген куй Исатайга арналган. Онын 60-ка жуык куйлери бар.
Даулеткерей Шыгайулы ( 1820-1887) Бокей ордасынын Карамола деген жерде, Киши жуздин ханы Шыгайдын отбасында туган. Куйлери: « Жигер», « Булбул», « Тартыс», « Желдирме» т.б. Онын 40-ка жуык куйи бар.
Таттимбет Казангапулы ( 1817-1860) Каркаралы олкесинде туган. Куйлери: « Саржайлау», « Былкылдак», « Сылкылдак», « Сарыозен», « Бес торе», «Косбасар » т.б.
Ыкылас Дукенулы ( 1843-1916) Караганды облысынын аумагында туган. Куйлери: « Жарыс патша», « Бес торе», « Жезкиик», « Кертолгау», « Акку», « Жалгыз аяк », « коркыт сарыны», « Ерден», « Казан» т.б.
Казангап тилепбергенулы ( 1854-1927) Арал тенизинин манында туган. Куйлери: «Ногайлы боскыны», « Окоп », « Журтта калган» т.б.


Абай Кунанбаев
1845 жылы казирги Шыгыс Казакстан облысынын Абай ауданындагы Шынгыс тауында дуниеге келген. Азан шакырып койган аты Ибраkим.
Кунанбай Меккеде Табия конак уй салдырган.
Абай Ахмет Риза медресесинде 3 жыл окып билим алады.
1890-1898 жылдар « Кара олен» жазды.
1903 жылы Абайдын уине тинту жургизди.
Абай 1891 жылы иниси Оспаннан айырылды.
1895 жылы улкен улы Абдрахман кайтыс болды.
1904 жылы коктемде улы Магауия кайтыс болды. Онын олиминен кейин 40 кун откен сон Абай кайтыс болды.
Абайдын ен алгаш олендер жинагы 1909 жылы Какитайдын аркасында Казак каласында басылып шыкты.
1995 жылы Абайдын 150 жылдыгы дуниежузилик ЮНЕСКО колеминде аталып отти.



19 гасырдын ортасында Омбы олкесинде 25 казак, Томск губерниясында 4, Тобыл губерниясында 66 казак шокынган болган.
Вакуф – мешиттер мен медреселердин жери.
Миссионерлер – халык арасына жат динди насихаттайтын адамдар.
Рекрут – революцияга дейнги Ресейде солдатка жанадан алынган адам.
Стан – лагерь, туракты орын.



9 сынып
Казакстан биринши дуниежузилик согыс жылдарында.
Себеби:
1914 жылы жазда Сараево каласында серб ултшылдарынын Австрия-Венгрия империясы тагынын мурагери эрцгерцог Франц Фердинандты олтиру болды
·.
1914 жылы 28 шилдеде Австрия-Вегрия Сербияга согыс жариялады.
1914 жылы 30 шилдеде 2 Николай патша жалпыга бирдей мобилизация жониндеги Жарлыкка кол койды. Германия Автрия-Вегриянын одактасы ретинде Ресейге карсы 1 тамызда согыс жариялады.
Антанта курамында : Ресей, Англия, Франция.
Уштик Одак : Германия, Автрия-Венгрия, Италия.
1917 жылы сауирде согыска араласып, дуние жузине АКШ империализми устемдигин орнатуга киристи.
Согыска катысушы елдердин максаты:
Германия: 1. Франция мен Ресейди, Улыбританияны талкандау.
2. Ресейден Балтык жагалауы жане поляк жерлерин тартып алу.
3. Африкадагы француз отарларына иелик ету.
4. Таяу Шыгыска орныгу.
Улыбритания : 1. Басты карсыласы Германияга куйрете соккы беру.
2. Империялык отарлык жуйени сактап калу.

Австрия-Венгрия: 1. Сербияны багындыру.
2. Ресейдин батыс болигин кол астына карату.
Франция: 1. Эльзас пен Лотарингия жерин кайтару.
2. Саар комир бассейнин косып алу.
Ресей: 1. Кара тениздин бугаздарына оз бакылауын орнату.
2. Галицияны Ресей курамына косып алу.
1915 жылдын сонына карай Ресей женилис тауып Польша, Литва, галиция, Белоруссия жане Прибалтиканын биркатар жеринен айырылып калды. Орыс армиясы 3,5 млн адамынан айырылып, 100 мындайы туткынга тусти.
Биринши дуниежузилик согыс : 1.08.1914 - 11.11.1918
Мемлекет пен армияны кайта курудын батыл ари шешимди кадамдарын жасаудын орнына, Николай Романов патша министрлерди кайта тагайындап, окимет курамын озгертуге киристи.
Ресей 1915-1916 жылдары батыс аумактарынын аукымды болигинен айырылып калды.
1879 жылы Германия Автрия-Венгрия согыс одагын жасасып, буган 1882 жылы Италия косылган еди.
1907 жылы Улыбритания, Франция жане Ресейдин катысуымен Антанта курылды.
Казакстанда биринши дуниежузилик согыс кезинде 10 – га тарта салык енгзилди.
Согыстын 3 жыл ишинде Туркистанан 70 мын жылкы, 12,7 мын кой, 13 мыннан аса кииз уй акетилди. Жетису олкесинен 34 млн сомнын малы мен мал шаруашылыгы онимдери жиналды. 474 мын пут балык, 299 мын пут сабын, 70 мын жылкы, 13 мынга жуык туйе, 38 мын шаршы метр кииз, 441 кииз тасып акетилген.
1913-1917 жылдар аралыгында казак халкынын тартып алынган жайылымдык жерлердин жалпы колеми 764,4 мын десятинага жетти.
1914-1916 жылдары Жетисуда ар уйден алынатын салык колеми 3 сомнан – 8 сомга дейн ости.
1915 жылы жазда Екибастуз жане Караганды комир кендери мен Спасск зауытынын казак жумысшылар ереуили отти.
1916 жылы Риддер тусти металл кеништерин, Спасск кеништеринде, Емби, Екибастуз, Байконыр, Орынбор-Ташкент ереуил болды.
1917 жылы 18 акпанда Путилов зауыты шеберханаларынын жумысшылары жумыска шыкпады.
1917 жылы 25 казанда (7 карашада) Петроградта Казан революциясы жениске жетип, Уакытша окимет кулатылды.
1917 жылы 25 казанда ашылган Кенестердин 2 Букилресейлик съезинде В.И. Ленин баскарган Халык Комиссарлары Кенеси курылды. Съезде билим туралы декрет кабылданды.
1918 жылы 3 наурызда Ресей Германиямен Брест битимин жасасты. Сол Ресей биринши дуниежузилик согыстан шыкты.
Биринши дуниежузилик согыс 4 жыл, 3 ай, 10 кунге созылды. Оган алемнин 1,5 млрд халкы бар 33 мемлекет катысты.
Согыс жылдары 10 млн-га жуык адам опат болды, 20-млннан астам жараланды. 10-млнга жуыгы индет пен аштыктан кырылды, тениздерде 6 мындай сауда кемеси, 630-га жуык аскери корабль, 1 мыннан астам комекши кемелер жойылды.

Брест битими:
1. Ресей Эстония мен Латвия аумагынан бас тартады.
2. Ресей аскерлери Финляндия мен Украинадан шыгарылады.
3. Туркияга Карс, Ардаган, Батум камалдары кайтарылады.
4. Орыс армиясы мен флоты тугелдей карусыздандырылады.
5. 6 млрд марка контрибуция толенеди.


1916 жылгы улт-азаттык козгалыс
Согыс жылдары халыктан аскери салык жиналды. Онын ар тутинге шаккандагы молшери 1 сом 84 тиын.
1916 жылы 25 маусымда куни орыс емес « буратана» халыктардын 19-43 жас аралыгындагы ер-азаматтары согысып жаткан армия шебинде корганыс курылыстарын салу мен тыл жумыстарына алу жониндеги тапша жарлыгы шыкты. Алдын ала жасалган есеп бойынша, Туркистан мен Дала олкесинен 500 мын адам алу козделди.
Торгай даласындагы котерилисти Алиби Жангелдин жане Амангелди Иманов баскарды.
Орал облысы мен Бокей ордасында котерилисти Сейткали Мендешев пен Абдрахман Айтиев баскарды.
Мангыстауда котерилисти баскаргандар: Жалай Мынбаев
Актобе котерилисин баскарган: Адилбек Майкотов
Жетису котерилисин баскаргандар: Токаш Бокин, Бекболат Ашекеев, Узак Саурыков.
Казактарды тыл жумысына алу жониндеги патша жарлыгы Орынборга 1916 жылы 28 маусымда жетти.
А. Иманов бастаган котерилис.
Торгай уезинин казактары Нияз бидин немереси Абдигапар Жанбосынды оздеринин ханы етип сайлады. Аскердин бас сардарбеги Амангелди Иманов, онын комекшиси етип Оспан Шолаков тагайындалды.
1916 жылгы казан айына карай Торгай жане Ыргыз уездеринде аркайсында 2-3 мын адам болган 20-дай котерилисшилер болган .
1916 жылы 23 казан куни Амангелди бастаган 15 мын котерилисши Торгай каласын коршады.
1916 жылдын карашасында котерилисшилердин саны 50 мынга жетти.
22-24 акпан кундери котерилисшилер жазалаушылармен сонгы шайкасын Догал Урпек ауданында откизди.
1917 жылдын сонында Амангелди Торгайды алды.
Жетисудагы котерилис.
Жетисудагы котерилис 1916 жылгы шилде айынын басында Жаркент-Тараншы болысынын Городское селосындагы тыл жумыстарына жиберилетин жигиттердин тизимин жасауга карсылыктан басталды.
Котерилисшилер тизим жасаумен айналыскан Хлыновскийдин отрядына шабуыл жасады. Ол Верныйга карай шегинди.
1916 жылы жазда котерилисшилер Каркара жарменкесин коршады.
Жетисудагы толкуларды басу ушин Куропаткин жиберилди.
Патша окимети Жетисуга 95 рота мен 24 ?аза? отрядын аттандырды.
Милитаризм – аскери куш-куатты арттыру, кауырт карулану мен согыска дайындыктагы белсендилик саясаты.
Жанбосын Абдигапар ( 1870-1919)
Амангелди Иманов ( 1873-1919)
Акбаев Жакып ( 1876-1934) 1929 жылы кугын-сургинге ушырап, Воронежге жер аударылды. Кайтыс болган сон 1957 жылы акталды.
Ашекеев Бекболат ( 1848 немесе 1843-1916) Верный асери ганизоны сотынын 1916 жылгы 7 кыркуйектеги шешимимен дарга асу аркылы олим жазасына кесилди.
Токаш Бокин ( 1890-1918)


Котерилисшилерге карсы патша окиметинин
жазалау шаралары.
3 агым пайда болды:
1 агым « Алаш»
2 агым « Шура-Ислами», « Шура-улема»
3 агым « Уш жуз» кейн « Уш жуз» социалистик партия курды.
Миржакып Дулатов 1916 жылгы жарлыкты «канкуйлы» деп жариялады.
1917 жылы 1 акпанда генерал-губернатор Куропаткин шешимимен Туркистан олкесинде олим жазасына – 347, каторгалык жумыстарга – 168, турмеге жабуга – 129 адам кесилди.
Осы жылдары Ахмет Байтурсыновтын айтуы бойынша казак халкынын омир суруи улкен проблемага айналды.
Казакстан ауылдарынан карудын кушимен 150 мыннан аса ер-азаматтар тыл жумысына алынды.
Элита - когамнын кандай да бир болигинин, топтарынын негурлым корнекти окилдери.
Апогей – кандайда бир кубылыстын гулдену, шарыктау шеги.
Авантюризм – кездейсок табыска жету есебимен тауекелге бел буган ари кудикти ис.
Реабилитация – бастапкы кукыктар мен бастапкы жаксы беделди калпына келтиру.
Экспансия - баска елдерди экономикалык жане саяси жагынан багындыруга багытталган саясат.


Каратаев Бакытжан ( 1860-1934) Казтрги батыс Казакстан облысынын Каратобе ауданында туган. Орал облысынан екинши мемлекеттик Думага сайланган.



Казакстан 1917 жылгы Акпан революциясы кезинде.
1917 жылы кантардагы « Канды жексенби» окигасынын курбандарын еске алу стачкалары « Согыс жойылсын! » « Самодержавие жойылсын!» деген урандар котерген саяси шерулерге уласты.
1917 жылы 27 акпанда Ресейде Акпан революциясы жениске жетти. Монархия кулатылып, патша тактан тайдырылды.
Торгай облысынан генерал Лаврентьевтин жазалаушы экспедициясы кейн шакырылып, 1917 жылы 7 наурызда котерилиске катысушыларга кеширим жасау жонинде Жарлык жарияланды.
1917 жылы 24 сауирде окиметтин шешимимен тыл жумысына шакырылган казактар елине кайтарылды.
1917 жылы мамырдан бастап Уакытша окиметтин жергиликти органдары ауылдар мен селоларда да курылды. Казак халкынын окилдеринен Уакытша окиметтин комиссарлары болып: Торгай облысында – Алихан Бокейханов, Жетисуда – Мухамеджан Тынышбаев, Туркистанда – Мустафа Шокай.
1917 жылы наурыз-сауир айларында 25 Кенес курылса, онын 8 жумысшы депутаттарынын, 9-ы шаруа жане 7 солдат депутаттарынын кенеси еди.
Радикалдар – саяси маселени барынша тимди адистер мен шугыл шаралар аркылы шешуди колдайтын топ.
Мустафа Шокай ( 1890-1941)
Мухамеджан Тынышбаев ( 1879-1938)
Ленин ( Ульянов) Владимир Ильич ( 1870-1924)

Казан революциясы жане Казакстанда Кенес окиметинин орнауы.
1917 жылы 24 казанда ( 6 карашада) Петроградта карулы котерилис басталды.
1917 жылы 25 казан ( 7 карашада ) куни танертен карулы тонкерис жасалып, аскери-революциялык Комитет Уакытша окиметтин кулатылганын жариялады.
1917 жылы 25 казанда Ленин 2 декрет кабылдады: 1. Битим туралы декрет 2. 26 казан куни Жер туралы декрет кабылданды.
Халык Комиссарлары Кенесинде В.И. Ленин торагалыкка сайланып, онын озине жакын сериктери : Л. Троцкий, Г. Зиновьев, Л. Каменев, Я. Свердлов, И. Сталин, Ф. Дзержинский т.б. басшылык кызметине алынды.
1917 жылы 2 карашада « Ресей халыктары кукыктарынын Декларациясы» жарияланып, онда ашык матинмен «Ресей халыктарынын болинип, дербес мемлекет куруына дейинги ерикти озин-ози билеу кукыгы» танылатыны жазылды.
Орталыктанган окимет билигин кызу жактаган В.И. Сталин болды.
Осы кездерде Сырдария облысынын Аулиеата депутаттары кенесинин торагасы Т. Рыскулов Туркистаннын улттар истери жониндеги Халык комиссариатына былай деп жазды: « Мындаган адамдар осы уакытка дейн Кенес окиметинин не екенин нашар тусинеди жане онын угити халыкка жете койган жок»
Казакстанда Кенес окиметинин орнауы 1917 жылдын казан айынын сонынан 1918 жылдын наурыз айына дейн созылды.
Гегемон – басшы, косем
Казакстандагы Кенес окимети биринши орнаган кала: Орал

ХалыK бaKарасы революциялыK – саяси белсенділігініS артуы.
1917 жылы шилдеде Орынборда Биринши жалпыказак съези шакырылды. Съезде «Алаш» партиясын куру жонинде шешим кабылдады.
Петроградтагы толкулар басталысымен «Казак» газетинде 21 карашада « Алаш » партиясы багдарламасынын жобасы жарияланды. Багдарлама жобасы он маселени камтыды: мемлекеттик курылыс, жергиликти бостандык, негизги кукык, дин, билик пен сот, ел коргау, салык, жумысшылар маселеси, гылым мен оку-агарту исинин дамуы, жер маселеси.
1917 жылы желтоксанда Орынборда « Алаш» партиясынын Екинши жалпыказак съези болып отти.
Алашорда автономиясынын орталыгы Семей болып жарияланды. Оны Алихан Бокейханов баскарды. Ен маныздысы Алашордада « казак тургындарынын аткарушы билигин колга алу» миндеттелди.
1917 жылы карашада откен тортинши олкелик тотенше мусылман съези орталыгы Кокан болатын Туркистан автономиясын куру жонинде шешим кабылдады. Биринши М. Тынышбаев кейн М. Шокай баскарды.
1918 жылы 29 кантар куни Коканды талкандай бастады.
1918 жылы 30 сауирде курамына Казакстаннын онтустик аймактары енген Туркистан Кенестик Федерациялык Республикасы жарияланды. Туркистан АКСР астанасы – Ташкент каласы болды.
Тоталитарлык тартиптин ныгаюымен биртиндеп « Алаш» Партиясына катыстыларды саяси кудалау басталды.
Алашордашылар 1955 жылы акталса да, одан кейинги отыз жыл бойы ресми тарихтан тыс калып келди. 1988-1989 жылдары Казакстан Коммунистик партиясы ОК-нин шешими бойынша А. Байтурсыновтын, М. Дулатовтын, Ш. Кудайбердиевтин, М. Жумабаевтын шыгармашылык муралары жария етилди.
«Уш жуз» партиясы негизин 1917 жылы 17 карашада Мукан Айтпенов калады.
«Уш Жуз» партиясы 1918 жылы жазда тарап кетти.
«Шура-ислами», саяси уйымдары. 1917 жылы 17 наурызда Ташкентте курылды. Баскарган М.К. Абдурашидханов. 1918 жылдын басында тарап кетти.
«Шура-улема» 1917 жылы 10 шилдеде Ташкентте казактын белгили кайраткери С. Лапиннин жетекшилигимен курылды. 1918 жылы таратылды.
Омбыда « Демократияшыл окушы жастардын кенеси»
Акмолада « Жас казак»
Спасск зауыттарында «Жас журек»
Петропавлоск « Талап»
Сакен Сейфуллин «Жас казак» уйымын баскарды
Либерал-демократтар – барлык азаматтардын саяси тендигин, халык билигин жактаушы зиялылар.



Казакстан Азамат согысы мен шетел интервенциясы жылдарында.
Казак Автономиялы Кенестик Социалистик РеспубликасыныS ( КазАКСР)
Курылуы.

1918 жылы коктемде Кенес республикасы аумагында шетелдик согыс интервенциясынын орти тутанды.
Шетелдик согыс интервенциясынын етек алуына Антанта елдери дайындап, солардын нускауымен жасалган 1918 жылы 25 мамырдагы Чехословак корпусы булигинин улкен манызы болды.
Кенес окиметине карсы колдарына кару алган атаман А.И. Дутов бастаган Орал жане Орынбор ?аза?тары котерилди.
1918 жылы 16 шилдеде 2 Николай мен онын отбасынын барлыгы атылды.
1918 жылы 2 кыркуйекте БОАК Кенес республикасын « аскери лагерь » деп жариялады.
Азамат согысын « оз агайынын олтиру» деп те атайды.
Казакстандагы Азамат согысынын ен алгашкы ошактарынын бири 1917 жылдын карашасында Орынбор каласында пайда болды.
Омбыда адмирал Колчак баскарган Уакытша сибирлик ак гвардияшыл окимет курылды.
1918 жылы шилдеде Орынборды атаман Дутов басып алып Кенестик Туркистанды Ресейден болип тастады.
Алашорда Самарадан 600 винтовка мен пулемет, 300 берденке, 20 мын патрон мен ким-кешек.
Ак гвардияшылармен куресте партизандык козгалыстын ошактары – Акмола, Семей облыстарында курылды.
1920 жылыдын сонында Азамат согысы аякталды.
РКФСР Халык Комиссарлары Кенесинин 1919 жылы 10 шилдеде В.И. Ленин кол койган декретимен « Кыргыз олкесин баскару жониндеги революциялык Комитет (Казревком) курылды ». Казревком мемлекеттик билик пен мемлекеттик жогаргы баскару органынын миндетин аткарды.
Ревкомнын баскаруына Астрахан губерниясы аумагындагы Орал, Торгай, Акмола, Семей облыстары кирди.
1920 жылы 9 наурызда Казревком «Алашорда» окимети мен онын аймактык болимшелерин толык жою туралы буйрык шыгарды.
Казревком 1919 жылдын шилдесинен КазАКСР курылган 1920 жылгы казан аралыгында 15 ай кызмет етти.
1920 жылы 26 тамызда Кенес окимети – БОАК мен РКФСР ХКК Кенес автономиясынын негизинде курылган федерациялык социалистик мемлекет РКФСР – дин курамында, астанасы Орынбор каласында болатын « Казак АКСР куру туралы» Декрет жарияланды. Казак АКСР куру туралы декрет Казакстан аумагын аныктады.
1920 жылы 4-12 казан аралыгында Орынборда Казак АКСР Кенестеринин Курылтай съези болып отти. Бул кун – 1920 жылдын 4 казаны казак кенестик улттык мемлекеттиликтин туган куни болып табылды.
Казак АКСР ОАК-нын торагысы болып Сейткали Мендешев, Казак АКСР ХКК – нин торагасы болып В. Радус-Зенькович сайланды.
Съезде казак кенестик мемлекеттилигин курудын негизги кагидаларын Конституциялык негизде аныкталган « Казак АКСР енбекшилери кукыктарынын декларациясы » кабылданды. Декларация Казак Кенестик Социалистик Республикасынын биринши конституциясы кабылданган 1937 жылга дейн республика енбекшилеринин кукыктарын бекиткен конституция ретинде колданылды.
1925 жылы 15-19 сауир аралыгында Кызылорда каласында Казак АКСР Кенестеринин 5 съези отти. Оган алгаш рет букил Казакстаннын окилдери катысты. Съезде Республика астанасы Орынбордан Кызылордага ауысты.
1926 жылгы санак бойынша казак халкынын саны 5 230 мынга жетти, букил олке тургындарынын 61,3 % курады.
« Аскери коммунизм » саясаты.
Аскери коммунизмнин тикелей миндети ондирис пен болуди орталыктандыру, мемлекеттин колына корганыс мудделерин сай елдин азыктык , шикизат т.б. ресурстарын шогырландыру мен оны тимди пайдалану еди.
Акшалай жалакынын орнына комуналдык кызмет, транспорт т.б. ушин карточкалык « паек» берилди.
« Аскери коммунизм» саясатынын кориниси - азык-тулик саясаты болды.
Казакстанда 300-ден аса ири онеркасип орындары мемлекет карамагына алынды.
Бир жылдар ишинде малдын барлык турлеринин саны 10,5 млн-нан астам баска кемиди.
Казакстандагы азамат согысы 1918-1920 жылдар.
1920 жылы Казакстанда жаппай аштык болды.
Турар Рыскулов озинин « Даладагы аштык» макаласында осы жылдардагы аштык туралы ашып корсетти. 1 млн-га жуык дамдар аштыктан, суыктан, аурудан каза болды.


20 гасырдын басындагы Казакстан мадениети.
Алгебрадан казак тилиндеги биринши окулыкты Каныш Сатбаев, географиядан- Алихан Бокейханов, Казакстан тарихынан профессор Санжар Асфендияров курастырды.
1929 жылы араб жазуы негизиндеги казак алипбиинен латын алипбиине кошу жузеге асырылды.
С. Кобеевтин И. Крыловтан аударган мысалдар жинагы 1910 жылы жарык корди. 1913 жылы басылган « Калын мал » романы казак адебиетинин тарихындагы елеули окига болды.
Мухамеджан Сералин 1900-1903 жылдары «Топжарган», « Гулкашима», поэмаларын жазды.
1914 жылы М.Сералин Фирдаусидин « Шахнамасынан » « Рустем - Зухраб» поэмасын казак тилине аударган.
«Кырык мысал» жинагы 1909 жылы Петербургте жарык корди.
1911-1914 жылы Орынборда «Маса » атты олендер жинагы жеке басылып шыкты.
Магжан Жумабаев оленди 14 жасынан жаза бастады.
М. Жумабаев 1912 жылы онын Казанда «Шолпан» атты жинагы шыкты.
М. Жумабаев туткындалып, алдымен Беломорканал, сонынан Соловкидеги лагерьге жиберилди. 1938 жылы ату жазасына кесилди.
Ш. Кудайбердиевтин 1911 жылы басылып шыккан « Мусылмандык шарты» еди. Шыгармалары: « Казай айнасы», « Калкаман - Мамыр», « ЕНлик-Кебек», « Уш анык» т.б.
Жусип Копеевтин 1907 жылы Казак каласында « Хал-ахуал, « Сарыарка киндиги», « Тирликте коп жасагандыктан корген бир тамашамыз» деген 3 китабы жарык корди.
Мухаммед Салим Кашимов шыгармалары : « Адеп», « Угит», « Акыл китабы», « Насихат казакия» т.б. Романы « Мунлы Мариям»
1926 жылы озинин « Кус жолы» атты баспа органы болган пролетарлык жазушылардын Казак ассоциациясы « КазАПП» курылды. «Кус жолы» альманахы « буржуазияшыл» жане « ултшыл» адебиетшилерди сынаудын негизги куралына айналды.
1911 жылы Троицкиде «Айкап » журналынын биринши номери басылып шыкты. Редакторы Мухаммеджан Сералин болды.
1911 жылдан бастап редакторы Сагынгерей Бокеев болган « Казакстан» газети шыга бастады.
Торгайда 1913-1918 жылдар аралыгында « Казак» газети жумыс истеди.
1913 жылы кыпкуйектен Петропавловсиде татар жане казак тилинде « Есил даласы» атты газет шыга бастады.
1916 – 1917 жылдар аралыгында Ташкентте « Алаш » газети шыгып турды. Редакторы К. Тогысов.
Ш. Кудайбердиев ( 1858-1931)
М. Жумабаев ( 1893-1938)
Ж. Аймауытов ( 1895-1930)
С. Торайгыров ( 1893-1920)

Казакстаннын музыка, бейнелеу жане колданбалы онери.
Жетису облысы акындарынын биринши слети 1919 жылы Верный каласында откизилди.
1921 жылы Бас саяси агартушылык комитет курылып, онын музыкалык болими халык музыкасын жазып алумен, музыкалык ужымдар уйымдастырумен айналысты.
Белгили галым-этнограф А. Затаевич оз омирин казактардын музыкалык шыгармаларын жинау мен оны бир жуйеге келтируге арнады. 1925 жылы ол озинин копжылдык енбегинин жемиси – « Казак халкынын 1000 ани», 1931 жылы «Казактын 500 ан мен куйлери» атты енбектерин жариялады.
1925 жылы Парижде Кенес артистеринин курамында анши А. Кашаубаев онер корсетип, француз баспасозинин ыстык ыкыласына боленди.
Музыкалык-драматургиялык онер 1930 жылдардын басынан бастап каркынды дами бастады.
1933 жылы Маскеуде, Ленингред ( казирги Санкт-Петербург каласы) пен Алматыда казак театр жане музыкалык студияларын уйымдастыру колга алынды.
1934 жылы Казак драма театры жанынан музыкалык театр ашылып, онын биринши койылымдары : М. Ауезовтын « Айман-Шолпан », Б. Майлиннин « Шугасы», Е. Брусиловскийдин «Кыз Жибек», «Ер таргын», « Жалбыр» койылды.
Урлемели аспаптар: саз сырнай, кос сырнай, камыс сырнай, муиз сырнай, сыбызгы, адырна, уран, керней.
Шекти аспаптар: жетиген, шертер, еки жане уш шекти домбыра, кылкобыз.
Оздигинен ун шыгаратын аспаптар: шанкобыз, шанкауыз.
Бетине керилген затты согу аркылы ун шыгаратын аспаптар: дангыра, дауылпаз, шындауыл, дабыл, кепшик, шын.
Казакстан жане Орта Азия такырыбы белгили орыс суретшиси В.Верещагин шыгармаларында ерекше орын алады. В. Верещагин ( 1842-1904) орыс суретшиси.
В. Верещагин картиналары : « Темир какпасы», « Апиыншылар », « басыбайлы баланы сату», « ауыр жаралы», « Комусиз калган».
Николай Гаврилович Хлудов суретши 1877 жылы Казакстанга келди. Онын мурасынын ен елеули болиги ( 211 полотно ) Казакстаннын Орталык мемлекеттик муражайынын корларында сактаулы.
Негизинен кииз уй кереге, уык, шанырактан турады.
Ески Алматынын алгашкы саулетшиси А.П. Зенков ( 1863-1936) болды. Онын Верныйдагы жумысы 1887 жылы болган жер силкинисинен кейн басталды. Онын комекшиси инженер Криштановский болды.
Зенковтын саулетшилик шеберлигинин шыны, тамаша туындысы, агаштан салынган курылыстын гажап улгиси – Аулие Вознесенск Кафедралык соборы. Биктиги 56 м болган каладагы сол кездеги ен адеми гимарат 20 гасырдын басында салынды.
1887 жылы 10 маусымда болган жер силкинисинен каладагы 1799 уйден тек осы Кафедралык собор аман калды.
Ол собор 1911 жылы болган жер силкинисине де тотеп берди.
Юрий Домбровский озинин « Коне дуниени сактаушы» романында «...Алматыны Зенковтын курылыстарынсыз таныстыру мумкин емес...» деп жазды.
Амире Кашаубаев ( 1888-1934)



Казакстан Жана экономикалык саясат жылдарында ( 1921-1926)
Азамат согысы аякталганнан кейн Кенес елинин жагдайын В.И. Ленин « куйзелис, жокшылык, кайыршылану» деп сипаттады.
1920 жылы мемлекет кармагына алынган 307 касипорыннын 250 жумысын токтатты.
Егистик колеми Орал губерниясында 2,5 есеге, Жетисуда 3 есеге кыскарды. Мал басы республикада 29,9 млн-нан 16,3 млн баска кемип кетти.
В.И. Лениннин пикиринше, ЖЭС негизги мани - елдин экономикалык жагынан артта калу проблемасын шеше алатын жумысшылар мен шаруалардын одагын жасау болды.
ЖЭС-ке багыт алу РКП(б) 10 съезде кабылданды.
1921 жылы 20 наурызда Компартиянын 10 съезинин кун тартибине еки манызды маселе койылды. 1-ши -партиянын ишиндеги фракцияларга тыйым салу, 2-ши - шаруаларга уш жыл бойы салмак болган азык-тулик салгыртын азык-тулик салыгымен ауыстыру.
1924 жылдан бастап шаруалар толеген салыктын тури акшалай.
Жетису мен Онтустик Казакстанда жер-су реформасы жургизилген жыл 1920 жыл.
1921 жылы аштыкпен курес мксатында иске асырылган шара кедейлер азык-тулик салыгынан босатылды.
1921-1922 жылдардагы аштык
1921 жылы катты куаншылык болып, жут басталды.
1921 жылдын карашасында елдеги ашыгушылар саны букил республика халкынын 3 тен бир болигин курап, 2 млн 300 мын адамнан асып тусти.
В.И. Ленин 1921 жылы 14 маусымда « Накты ет салыгы туралы» Декретке кол койып, ол бойынша кошпели жане жартылай кошпели казак шаруаларын ет салыгынан босатты.
Республикага ауыл шаруашылык машиналары мен куралдарын сатып алу ушин 1922 жылы 25 млн сом, мал сатып алу ушин 2131 мын сом каржы болинди. Олкеде 575 балалар уйлери мен 9 балалар баспанасы уйымдастырылып, 18,5 мындай ата-аналарынан айырылып, камкорсыз калган балалар РКФСР балалар уйине орналастырылды.
1921-1922 жылдардагы аштыктын салдарынан 700 мыннан астам адам Казакстаннан тыскары аймактарга кошип кетти.
1921 жылы жалпыга бирдей енбек миндеткерлиги мен карточкалык жуйе жойылды.
1922-1924 жылдары ески жане жана акша белгилеринин катар колданылуына руксат етилген акша реформасы жургизилди.
1926 жылы Казакстан аумагында 200-ге жуык жарменке жумыс истеди.
1921 жылдын акпан-сауир айларында Казак АКСР ОАК казак енбекшилерине коныс аудару баскармалары патша окимети ?аза? аскерлеринин пайдасына 1916-1917 жылдары тартып алган, помещиктер мен капиталистерге кеткен, коныс аударушылар зансыз басып алган жерлерди кайтарып беру жонинде декреттер кабылданды. Казактарга Жайык озенин сол жагалауындагы жерлер кайтарып берилди.
1921 жылы кантарда болган казак жане кыргыз кедейлеринин съезинде Казакстаннын онтустигинде жер-су реформасын жургизу жонинде маселелерди шешуге тиис « косшы » одагын куру шешими кабылданды.
«Косшы» одагын куру, онын жумысын жолга кою жане жер-су реформанын жургизудин белсенди кайраткерлери О. Жандосов, А. Розыбакиев.
1924 жылы 16 кыркуйекте Туркистан ОАК-нин тотенше сессиясы Орта Азия республикаларын улттык-мемлекеттик тургыдан межелеу жонинде каулы кабылданды. Межелеудин натижесинде Казак АКСР-ине бурынгы Туркистан, Хорезм, жане Хиуа республикасынын 1,5 млн-дай адам туратын 40 % аумагы берилди.
Казакстаннын аумагы 1920 жылгы 2 млн шаршы шакырымнан 1925 жылы 2,8 млн шаршы шакырымга артты.
Казак АКСР-не онтустик аумактарды коскан сон онын халкы 1920 жылгы 4,8 млн-нан 1925 жылы 6,5 млн адамга жетти.
Экспроприация – мешикти кушпен тартып алу.


Казакстандагы 1926-1941 жылдардагы индустрияландыру.
1920 жылы халык шарушылыгы салаларын машиналык техника базасына коширудин кешенди багдарламасы белгиленди. Индустрияландыруды бастау туралы шешим 1920 жылы желтоксанда БК(б)П-нын 19 съезинде кабылданды.
Индустрияландыруга каржы табу максатымен мемлекет шаруаларды астыгын рыноктык нарыктан арзан багамен сатуга мажбурледи. Бул миндетти орындаудан бас тарткандар кугын-сургинге ушырады. 1928 жылдын казанынан 1929 желтоксанына дейн 56498 адам кылмыстык жазага тартылып, 277 адам ату жазасына кесилди.
Алматыдан Семейге дейн созылуга тиис болган Туркистан Сибир темир жолы сол кездеги Казакстандагы ен манызды курылыс объектиси болды.
Турксиб темир жолы курылысы 1927 жылы басталып 1931 жылы аякталды. Онын узындыгы 1145 шакырым.
Турар Рыскуловтын торагалыгымен Турксиб курылысына ынтымактастык комитет курылды.
1930 жылы 25 сауирде магистраль бойынша биринши жумысшы пойызынын жургизуили айтулы окига болды. Оны жургизген бурын бактаршы болган, Казакстаннын биринши машиниси Кошкинбаев жургизди.
1927 жылы Петропавл-Кокшетау жолы салынып, 1931 жылы ол Акмолага дейн созылды.
1939 жылы Казакстаннан шикизат тасымалдау ушин Акмола-Караганды, Иленцк-Орал, Рубцовск-Риддер темир жолдары салынды.
1940 жылы Караганды-Жезказган жолдары салынды.
1928-1940 жылдары республиканын темир жол желиси 50 % остип, 1658 км-ге жетти.
Туркистан Сибир темир жолы Сибир мен Орта Азияны байланыстырады.
Республиканын биринши бесжылдык кезени 1928-1932 ж.
1931-1940 жылдары республикага 559 мын жумысшы келди.
Смагул Садуакасов 1928 жылы « Большевик» журналына жарияланган «Улттар жане улт адамдары » деген макаласында индустрияландырк туралы ойын ашык жазды.
Партиянын аймактык комитети бюросынын мушеси Смагул Садуакасов онеркасиптин ондеу салаларынын кен желисин куру туралы идеясын усынды.
1926-1940 жылдардагы Индустрия.
1940 жылы комирдин 90 пайызы Караганды бассейнине тиисти болды.
1939 жылы сонында Актобеде химкомбинат ашылды.
1913 жылымен салыстырганда 1940 жылы республикада электр куатын ондиру 486 есе ости.
Екинши бесжылдык мерзими 1933-1937.
1940 жылы халык шаруашылыгындагы ауыл шаруашылыгынын оними 41,1 пайыз болса, онеркасип ониминин улеси 58,9 пайызга жеткен.
Урбанизация - кала тургындарынын осуи.
Индустрияландыруды бастау туралы шешим кабылданган БК (б) П-нын 14 съезинде болган уакыты : 1926 ж желтоксан
Турар Рыскулов ( 1894-1943)
Каныш Сатбаев Имантайулы (1899-1964) – геолог, когам кайраткери, геология-минералогия галымдарынын докторы (1942), профессор (1950). 1929-1931 жылдары Жезказган – Улытау аймактарында онын айтуымен Жезказганнын кайта карауга мумкиндик берген жана зерттеу багдарламасы белгиленди.
Смагул Садуакасов ( 1900-1933) . 1918- 1920 жылдары «Кедей дауысы» газетинин редакторы. «Енбекши казак» газетинин бас редакторы болды.



Казакстандагы ауыл шаруашылыгын ужымдастыру.
1927 жылдын желтоксаны ауыл шаруашылыгын ужымдастыруга багыт алуды жарияланды.
1928 жыл « жаппай колхоз козгалысы» жылы болып жарияланып, ужымдастыруга багыт алынды.
Казак АКСР-инде ужымдастыру науканын аяктау негизинен 1932 жылдын коктемине белгиленди.
Казакстандагы ужымдастыру торт кезенде жузеге асырылуга тиис еди:
1. 1929 жылгы мамыр мен 1930 жылгы наурыз –жылдамдатылган ужымдастыру науканы.
2. 1930 жылдын наурызы мен 1932 жылдын тамызы – ужымдык шаруашылыктардын ар турли типтерин тажирибеден откизу.
3. 1932 жылдын кыркуйеги мен 1934 жылдын карашасы – ТОЗ –дарды ужымдастырудын жана толкыны ретинде пайдалану.
4. 1934 жылдын желтоксаны мен 1938 жылдын желтоксаны – ТОЗ шаруашылыктарын ауыл шаруашылык артельдери етип кайта куру.
Казакстандагы мал басын кайта калпына келтиру тек 1959 жылы гана иске асты.
1930 жылы 5 кантарда « Ужымдастырудын каркыны мен колхоздык курылыска комек корсету шаралары туралы» каулы кабылданды.
Егер Казакстанда 1928 жылы ужымдастыруга барлык шаруашылыктардын 2 % камтылса, 1930 жылдын 1 сауиринде 50,5 %, 1931 жылдын кузине карай 65 %, 1934 жылы 89,9 % тартылды.
Голощекиннин «Киши Казан » багыты :
Казакстандагы тоталитарлык жуйенин кушейюи Ф. Голощекин есимимен байланысты болды.
1926 жылдын озинде С. Садуакасов жане С. Кожановка « ултшыл » деген кина тагылды.
1928 жылдын аягында Голощекиннин саяси карсыластары алгаш рет туткындалды, олардын катарында А. Байтурсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Жумабаевтар болды.
1926-1927 жылдары жыртылатын жерлер жане жайылымдар кайта болинди. 1360 ка жуык десятина шабындык жане 1250 десятина жыртылатын жерлер аукатты шаруашылыктардан тартылып алынып, кедейлер мен орта шаруаларга берилди.
Астык пен етти жасырды деген айыппен 33 мыннан астам адам кугынга ушырады.
1927 жылдын 15-23 караша аралыгында откен 6 Букилказактык партия конференциясында казак байларын кушпен таркилеу туралы шешим кабылданды.
Казак байларын таркилеу туралы декрет 1928 жылдын 27 тамызында кабылданды. Казак байларын таркилеу 1928 жылдын 20 кыркуегинен басталып, 1 карашада аякталады деп ескертилди.
1930 жылы кантарда «Правда» газетинин бас макаласында « кулакка омир ушин емес, олим ушин согыс жариялау, ен сонында оны жер бетинен жою!» ураны тасталды.
Кошпели жане жартылай кошпели шаруашылыктардын 1930 жылы – 87136-сы, 1931 жылы – 77508-и, 1932 жылы – 77674-и, 1933 жылы – 242208 – и отырыкшыландырылды.
1938 жылы кошпели жане жартылай кошпели казактардын отырыкшылыкка кошу процеси негизинен аякталды.
1931 жылы тамызда Казкрайком жергиликти партия жане кенес уйымдарына кошпели, жартылай кошпели казак шаруаларын жеделдетип ужымдастыру мен оларды отырыкшы омир салтына коширу жонинде нускау берилди.
1931-1933 жылдардагы аштык
1929-1930 жылдын кысында жут болды.
1931-1933 жылдары аштыктан, суыктан жане озге де аурулардан 2 млн-дай казактар мен 200-250 мындай баска улттардын окилдери каза тапты.
Республика халык комиссарлары Кенесинин торагасы О. Исаев казак халкынын мушкил жагдайы жонинде Салинге жазаган хатында хабарлады. О. Исаев оз хатында Казак олкелик партия комитетинин биринши хатшысы Ф.И. Голощекинди орнынан босатуды усынды. 1933 жылы Ф.И. Голощекин кызметинен босатылып, онын орнына Казак олкелик партия комитетинин биринши хатшысы болып Л.И. Мирзоян сайланды.
1932 жылы Т. Рыскулов та Сталинге хат жазган болатын.
1932 жылы «Бесеудин хаты» Г. Мусирепов, М. Гатаулин, М. Даулеткалиев, Е. Алтынбеков, К. Каунышевтер Сталинге хат жолдады.
Аштык, Аштыктан 1 млн 750 мын казак кырылды.
Геноцид – халыкты тупкиликти жою
«Киши казан» идеясына карсылардын устанымы : «туйеден социализмге кошу » мумкин емес.
Султанбек Кожанов ( 1894-1938)
Халел Досмухамедов ( 1883-1939)
Сейткали Мендешев ( 1882-1937)
Филипп Исаевич Голощекин ( 1876-1941)
Левон Исаевич Мирзоян ( 1897-1939)

1929- 1931 жылдардагы шаруалар котерилистери

1929-1931 жылдаргы халыктын барлык бой корсетулери женилиске ушырады.
Сырдария округы, Бостандык ауданындагы котерилис киян-кески сипат алды. 1929 жылы 27 кыркуйекте оздеринин басшысы етип Талип Мусабаевти сайлаган Некем ауылынын тургындары котерилиске шыкты. 500-ге жуык мушелери бар котерилисшилер отряды курылды.
1929 жылы кузде Костанай округинде котерилис бурк ете тусти. Котерилис Батпаккара ауданында 1 карашада басталып, котерилисти А. Бекежанов, С. Кадиев, А. Смагулов, баскарды.
Созак котерилиси.
1930 жылы коктемде Онтустик Казакстанда Созак котерилиси басталды. Котерилиске 5 мындай адам катысты.
Акпан айында Созактын тонирегине 400-дей адам жиналды. Болыс кызметин аткарушы С.Шолаков хан болып сайланды.
Созак котерилиси Сырдын бойындагы Туркистаннан Жанакорганга дейн аумакты камтыды.
Котерилисшилер мен ОГПУ отрядынын арасында алгашкы кактыгыс 1930 жылы 12 акпанда Созактын жанында болды.
Жетису котерилиси .
Жетисудагы Аксу деген жерде тагы сол жылы котерилис болды.
1930 жылы 27 наурызда 200 котерилисши Абакумовканы басып алды.
Орталык штаб Аксуда орналасты. Штабтын курамында Е. Жанбаев, К. Калиев жане Г. Сатырбаевтар болды.
ОГПУ отрядымен ен алгашкы шайкас 28 наурызда отти.
Актобе, Костанай жане Кызылорда округындагы котерилистер.
Кыска мерзим ишинде хан болып сайланган А. Канаев, Ж. Байимбетов, М. Саматов, И. Сатыбалдин баскарган 6 котерилисшилер отряды курылды.
Котерилисшилердин негизги куштери Костанай округынын Жетигара ауданынын онтустигинде орналаскан.
20 наурызда жазалаушылар Айжаркын хан мен М. Саматовтын отрядын талкандады. Хан каза тапты, М. Саматов берилди.
Каракумга А. Жангелдин бастаган окимет комиссиясы келди. Келиссозди Ж. Бейимбетов, Д. Караев, пен А. Айменовтер жургизди.
1930 жылы 20 акпанда Оскемен мен Зыряновск аудандарынын бес селосынын шаруалары котерилди.
1930 жылы коктемде « Киши казан» саясаты мен ужымдастыру саясатына карсы бой корсетулер Каратал ауданында да орын алды.
Мангыстау котерилиси.
1931 жылы коктем-жазда Мангыстауда болды. Негизги куштери Адайлыктар мен табындар.
1931-1932 аштыктан аман калган адамдар 1 млн 30 мын адам кошип кетти.
Олардын 414 мыны гана кайтып келди, ал 616 мыны кайткан жок. 200 мыны Кытай, Монголия, Ауганстан, иран мен Туркияга кашты.
Голощекинин Сталинге 1931 жылы жазган хатында Казакстан аумагындагы 15 ен ири котерилис туралы айтылды.
ГУЛАГ – лагерьлердин Бас баскармасы.
Жалау Мынбаев ( 1892-1929 )
Кадыр Куанышев ( 1906-1938)
Мансур Гатаулин ( 1903-1937)


Казакстанын 1920-1940 жылдарындагы когамдык – саяси жагдайы.
1922 жылы басшылык кызметтеги « Алаш » партиясынын барлык бурынгы мушелери куылып, ал 1924 жылы биркатар казак коммунистери республикадан Орталыкка шакыртылып алынды.
1924 жылы коммунистик партия катарына республикадан 7944 адам, онын ишинде 2000 казак мушеликке отти.
1930 жылдары Кенес елинде социалистик катынастар калыптасып, сталиндик жуйе толык орнады.
1925 жылы кыркуйекте Казак олкелик партия Комитетинин биринши хатшылыгы Ф.И. Голощекиннин келуимен катан сипат ала бастады.
1928 жылы сонында «буржуазияшыл ултшылдар» атанган «Алашорданын » бурынгы кайраткерлеринин бари туткындалды.
Жана конституция бойынша 1937 жылы 26 наурызда Казак АКСР-и одактас республика болып кайта курылды.
Казакстан кенесинин тотенше 101 съезде КСР-инин Конституциясын бекитти.
1937 жылы 12 желтоксанда республиканын Жогаргы кенесине сайлау болып отти.
1937 жылы Сталиннин кабылдануымен « Халык жауларын жою» кабылданды.
1928 жылы 44 алашордашы туткындалып, онын ишинде Ж. Аймаутов, А. Байдилдин, Д. Адилев ату жазасына кесилди.
1936-1938 жылдары казакстанда 25833 адам партиядан шыгарылып, олардын 8544-ине «халык жаулары» немесе «халык жауларынын сыбайластары» жане т.б жала жабылды.
Бюрократия - когам мушелерине белгили бир артыкшылыктары бар окимет аппаратынын комегимен иске асырылатын баскару жуйеси, шенеуликтердин билиги.
1938 жылы балкаш мыс корыту зауыты алгашкы онимди берди.
1940 жылы Актобе феррокорытпалар зауытынын курылысы басталды.
1940 жылы Казакстанда 2580 ири касипорын жумыс истеди.
Казакстаннын халык шаруашылыгында онеркасип басым салага айналды, онын улеси 60% болды.
1930 жылдардын сонында республикамызда транспорт жуйеси де жетилдириле тусти.
Акмола-Карталы темир жолынын курылысы 9 ай ишинде битип , онын узындыгы 806 км – ге жетти.
1940 жылы елимизде 1358 км темир жол пайдалануга берилди.
1940 жылы Казакстанда колхоздар саны - 6901 – ге жетти, 194 совхоз болды.
1940 жылы елимиздин колхоздары мен совхоздарынын егис алкаптарында 41 мыннан астам трактор, 11,8 мын астык комбайны, 14 мындай жук автомашинасы жумыс жасады.
1940 жылы егистик колеми 5,8 мле гектарга, ал мал басы саны 3,5 млн-га ости.
Оккупация – карсыластын аумагын карудын кушимен уакытша басып алу.
Ораз Жандосов ( 1889-1937) 1957 жылы акталды.
Санжар Асфендияров ( 1889-1938) 1935 жылы онын елеули енбектеринин бири- « Казакстаннын откени деректер мен кужаттарда» атты китабы жарык корди.
Сталин Иосиф Виссарионович ( Джугашвили) ( 1878-1953)




Казакстан Улы Отан согысы жылдарында (1941-1945)
1941 жылы 22 маусымда фашистик Германия озара шабуыл жасаспау жониндеги кенес-герман шартын бузып, немис армиясы согыс жарияламастан КСРО аумагына баса-коктеп кирди.
И.В. Сталин халыкка 1941 жылы 3 шилдеде радио аркылы ундеу жариялады.
Алгашкы кундердин озинде акын В. Лебедев-Кумач пен композитор А. Александров жауга карсы куресте копке ортак ануранга айналган « Касиетти согыс» анин шыгарды.

1940 жылы жасалган « Барбаросса» жоспарына сай Германия кыска мерзим ишинде ( 6-8 апта ) Архангельск – Едил-Астрахан шебине шыгуды коздеди.
1942 жылдын 1 кантарына дейн казакстанда армия катарына 300 мындай, ал согыс кезинде 1 млн 200 мыннан артык казакстандык аскери миндеттилер шакырылды.
Майданга 14,1 мын жук жане женил автоколик, 1,5 мын шынжыр табан трактор , 110,4 мын жылкы мен 16,2 мын арба жиберилди.
312-аткыштар дивизиясын полковник А.Ф. Наумов баскарды.
316дивизияны И.В. Панфилов баскарды.
Волоколамск ауданында откен согыста Панфилов кайтыс болды.
Маскеу ушин согыста – Малик Габдуллин, Бауыржан Момышулы, , Пашид Жангозин, Толеген Токтаров, Рамазан Елебаев, Тилеугали Елебековтар шайкасты.
238-аткыштар дивизиясын баскарган Г.П. Коротков болды.
Алексин каласы ушин шайкастарга казак халкынын аты анызга айналган батыры Амангелди Имановтын улы, катардагы аткыш рамазан Амангелдиев катысты.
1943 жылы Орал облысынан майданга 24 казак кыздары аттанды.
Алия Молдагулованы 3 дарежели данк орденимен марапаттады, ал каза болганнан кейн оган 1944 жылы Кенес одагынын батыры атагы берилди.
З. Онгарбаева 24-аткыштар дивизиясында болды.
Мындаган казакстандыктар Едил бойы мен Дон далаларында корсеткен ерликтери ушин ордендер мен медальдармен марапатталды. Ушкыш Н. Адбиров, танкист Тимофей Позолотинге, аткыш Гияз Рамаевка, минометши Карсыбай Спатаев Кенес одагынын батыры атагына ие болды.
Согыс жылдары партизан козгалысына катынаскан казакстандыктар саны 3,5 мын –га жеткен.
Партизандык козгалыстын Галым Ахмедияров, Галым Омаров, Нурым Садыков, Касым Кайсенов, Нурым Сыздыков, Ади Шарипов, Тажигали Жангелдин.
Согыска казакстандык 12 дивизия катысты. Олардын 5 – бир орденмен, 4 – еки орденмен , 2 – уш орденмен марапатталды.
497 казакстандык Кенестер Одагынын батыры аталды. Бул атакты 97 казак иеленди. Олардын ишинде казак кыздары Алия Молдагулова, Маншук Маметова. Торт казакстандык ушкыш – Талгат Бегелдинов, Леонид Беда, Иван Павлов, Сергей Луганский Кенес Одагынын батыры атагына 2 рет ие болды.
1990 жылы 11 желтоксанда корнекти колбасшы Бауыржан Момышулына да Кенес одагынын батыры атагы берилди. 1941 жылы Байыржан Момышулы полковник шенинде батальонды баскарып, Маскеу тубиндеги шайкастарда оз курамасын жау коршауынан уш рет алып шыкты. Согысты Б. Момышулы полковник шенинде аяктады. Адилеттилик тек 45 жылдан сон, казактын улттык батыры омирден кайтканнан кейн гана калпына келтирилди.
«Данк орденинин толык иегери » атагына 110 казакстандык ие болды.
1941 жылы 26 маусымда ауеде от-жалынга оранып бара жаткан бомбалаушы ушагын жау танкиси колоннасы устине шуйилтип, жандарын пида еткен казактын баkадур ушкышы Бактыораз Бейсекбаев пен ушак экипажына 1996 жылы 2 мамырда Ресей Федерациясынын Батыры атагы берилди.
Рейхстагка тикелей шабуыл жасап, оган Женис туын тиккендердин катарында казакстандык Р. Кошкарбаев, капитан Б.В. Чупрета, минометши А. Бактыгереев, пулеметши А.Е. Вицко, байланысшы К.М. Волочаевтар болды.
Согыстын алгашкы бир жарым жылынын ишинде Казакстанда 25 кениш, шахта, тусти жане кара металлургиянын 11 байыту фабрикалары , 19 жана комир шахталары, 4 жана мунай касипшилиги, Гурьевте мунай ондеу зауыты иске косылды.
1941-1945 жылдары жалпы колеми 3317 мын шаршы метр тургын уйлер пайдалануга берилди.
1943 жылы Казак (Караганды) металлургиялык зауыты алгашкы 200 тонна колеминдеги жогары сапалы болат корытып шыгарды, бул корсеткиш 1945 жылы 4,6 мын тоннага жетти.
Казакстан колхоздары мен совхоздары елимизге 56 млн пут астык, 733,9 мын тонна ет, 1142 мын тонна сут, 62,4 мын тонна жун откизди. Тары осирудин шебери Шыганак Берсиев ( ар гектардан 202 центнер ), атакшы куришшилер Ы.Жакаев, Ким Ман Сам, данди дакылдардан мол оним алгандар М. Сатыбалдин, А. Дацкова, Н. Алпысбаевалар .
Казакстан енбекшилери оздеринин жеке каражаттарынан майдан корына 4,7 млн сом акша, 2 млн дана жылы киим, 1600 вагон сыйлык жонелтти.
Согыс жылдары жалпы 460 зауыт, онын 300-дей эвакуацияланган касипорындар салынды.
Согыс жылдары Казакстан халкы аскери техника жасауга 480,3 млн сом каржы косты.
Согыс жылдары тыл жумысшылары 11 сагаттык 6 кундик жумыс аптасы енгизилип, косымша демалыс жойылды.
Казакстан мен Орта Азия халыктарынын окилдеринен бирнеше батальоннан туратын Туркистан легионы курылды. Фашистер курган .
1937 жылы казакстанга корейлер 100 мындай коныс аударылды.
1941-1942 жылдары республикага 408 мын немис депортацияланды.
1943-1944 жылдары Солтустик Кавказ халкы жер аударылды.
Берлинди алуга 150-ши аткыштар дивизиясы катысты.
Корсеткен батырлыгы мен ерлиги ушин 2027 казакстандык ордендермен , медальдармен марапатталды, олардын ишинде 14 – « кореяны азат еткен ушин», 234-« Жапонияны женгени ушин» медальине ие болды.
1945 жылы 8 мамырда Потсдамда гитлерлик Германиянын созсиз тизе бугу Актисине кол койылды. Сол жылдын 2 кыркуйегинде американдык « Миссури» линкорынын бортында милитаристик Жапониянын созсиз тизе бугуи жониндеги Актиге кол койылды.
Екинши дуниежузилик согыс – адамзат тарихындагы ен ири аскери кактыгыс. Бул согыска букил жер жузи халкынын 80 % туратын 61 мемлекет катысты. Бул согыста шамамен 65-67 млн адам каза тапты.
Потсдам конференциясы 1945 жыл, 17 шилде- 2 тамыз.
Генерал – майор И.В. Панфилов баскарган дивизия жасакталган кала Петропавль.
Талгат Жакыпбекулы Бегелдинов ( 1922 жылы туган.)
Сергей Данилович Луганский ( 1918-1977)
Бауыржан Момышулы ( 1910-1982)
Кажымукан ( 1883 немесе 1871-1948) 1914 жылы Парижде алем чемпионы атагын женип алды. 1927 жылы Казак АКСР Орталык аткару комитетинин Президиумы К. Мунайтпасовка « Казак даласынын батыры» атагы берилди. Ол согыс жылдары 100 мын сом тапсырды.
Бактыораз Бейсекбаев ( 1920-1941) Оган 1996 жылы Ресей Федерациясынын Батыры, 1998 жылы Казакстан республикасынын Халык Каkарманы атагы берилди.



Казакстандагы мадени курылыс ( 1920-1945)
Патша окимети 1906 жылы кабылданган халыкка билим беруди дамыту жониндеги зан бойынша аралас орыс-казак мектептери ашыла бастады.
1918 жылы мектептеги озин-ози баскару туралы «Бирингай енбек мектеби туралы Декларация», « Бирингай енбек мектеби туралы Ереже» кабылданды.
1919 жылы халык Комиссарлары Кенеси сауатсыздыкты жою туралы Декретке кол койды.
1928 жылдын сонына карай казак мектептери ушин 30-дан астам окулыктар жарык корди.
1920-1930 жылдары билим беру жуйесинин манызды курамдас болиги ересектер арасында сауатсыздыкты жою иси болды.
1921 жылы «Казграмчека» курылды. « Мадени жорык», «Кызыл муйистер», «Жумысшы факультеттери» уйымдастырылды.
1918 жылы «Бирингай енбек мектеби туралы Декларация кабылданды» кабылданды.
1920-1921 жылдары 2,5 мын « Сауатсыздыкты жою когамдарында» 70 мыннан астам азаматтар сауаттарын ашты.
1925 жылы республикада 2,7 мын мектеп болды.
1919-1931 жылдар « Сауатсыздыкты жою туралы Декрет». Жалпыга миндетти 7 жылдык билим енгизилди.
1935 жылы мектеп жасындагы балалардын 91% окыды.
1940 жылы енбекке жарамды халык арасында сауатсыздыкты жою иси аякталды.
1946 жылы мамырда Казакстан гылым академиясынын ашылуы. Биринши президенти Каныш Сатбаев болды.
1939 жылгы халык санагы бойынша казакстан халкынын 76,3 % сауатты болды.
1940 жылы республикада 5,3 мын бастауыш, 1,8 мын жетижылдык жане 700-ге жуык орта мектептер болды.
1928 жылы Казак мемлекеттик педагогикалык институты ашылып, 1935 жылы оган Абай есими берилди.
1929 жылы Алматы мал-даригерлик институты, 1930 жылы Казак ауыл шаруашылык институты, 1931 жылы Алматы медициналык институты, 1934 жылы С.М. Киров атындагы Казак мемлекеттик институты ( казирги Аль-Фараби), т.б. ашылды.
1938 жылы КазМУ жанынан Казакстанда алгаш рет аспирантура ашылды.
1939 жылгы санак бойынша Казакстанда 430 мыннан астам адам ой енбегимен айналыскан, олардын 27454 жогары билими болган .
Коммуна – мулик жане енбек болинисине негизделген, биригип омир суретин адамдар ужымы.


Казак кенес адебиети мен онеринин калыптасуы.
1926 жылы кантарда Кызылордада тунгыш касиби казак театры ашылды. Онда М. Ауезов, Ж. Шанин, С. Кожамкулов, К. Куанышбаев, К. Жандарбеков, З. Атабаева жумыс истеди.
Казакстан онер шеберлеринин 11 бригадасы майданда 870 концерт койды.
1942 жылы Е. Брусиловскийдин «Гвардия, алга!» , 1944 жылы А. Жубанов пен Л. Хамидидин «Абай» опералары койылды.
1940 жылы «Коктем » атты алгашкы казак балети койылды.
1942 жылы маусымда Галина Уланова Алматыда алгаш рет театр сахнасына шыкты.
1937 жылы Кызылордада Корей музыка-драма театры , ал 1944 жылы Алматыда Балалар мен жасоспиримдер театры уйымдастырылды.
1947 жылы М. Ауезовтин «Абай» романынын 2 –томы басылып шыкты.
1948 жылы С. Мукановтын «Сырдария», Г. Мустафиннин «Миллионер» , 1949 жылы Г. Мусиреповтын «Казак солдаты» романдары жарык корди.
1949 жылы «Абай » романы ушин М. Ауезовка КСРО Мемлекеттик сыйлыгы берилди.
1938 жылы Казакстанда тунгыш коркем фильмдер студиясы ашылды.
1938 жылы Алматы кинохроника студиясы уйымдастырылып сол жылы корерменге « Жамбыл ата» корсетилди.
1945 жылы Алматы коркем фильмдер киностудиясы тунгыш рет оз кушимен «Абай андери » фильм тусирди.
1938 жылы «Ленфильм» киностудиясы тусирген алгашкы казак коркем фильм «Амангелди».
Абилхан Кастеев ( 1904-1973)
Латиф Хамиди Абдулхайулы (1906-1983)
Мукан Толебаев ( 1913-1960)
Жамбыл Жабаев ( 1846-1945)
Габит Мусирепов ( 1902-1985)
Габиден Мустафин ( 1902-1985)
Сабит Муканов ( 1900-1973)


Казакстан согыстан кейинги кезенде ( 1946-1960)
1945-1946 жылдары армия катарындагылардын саны 8,5 млн – га азайды.
1946 жылы Казакстан Компартиясы Ок-нин биринши хатшысы болып Жумабай Шаяхметов тагайындалды.
JазаKстан кавказдары немис аккупатциясынан азат етилген аудандарга комек ретинде 17,5 мын ири кара мал, 22 мын дай жылкы жане 350 мын кой жиберди.
Сталенизм идиологиясы 40 жылдармен 50 жылдар басында озинин шарыктау шегине жетти.
1946 жылгы наурыздагы КСРО жогаргы кенесинин сессиясында бул тезис партиянын жетекшиликке алатын тужырымдамасы ретинде жарияланды.
КСРО мемлекеттик кауипсиздик комиссарияты III баскармасынын 1946 жылгы казан айындагы малиметтери бойынша Казакстанга 2463940 адам куштеп жер аударылган.
1940-1950 жылдары да улт саясатын кудалау саясаты жалгасты.
М. Ауезов, Г. Мусирепов, С. Муканов, « Казирги такырыпка пьесса жазбайтындар» ретинде саналды.
Белгили композитор Жубанов « Феодалдык – байшылдык дастурлерди асыра дариптегени » ушин катан сынга ушырады. Асиресе 1947 жылы Казакстан Компартиясы орталык комитетинин « КазакКСР Гылым академиясынын тил жане адебиет институтынын жумысындагы саяси орескел кателиктер туралы » каулысы жарияланган сон ултшылдыкты айыптау кенинен канат жайылды.
Орталык комитет 1948 жылы тамыз айында « казак совет адебиетинин жагдайы жане оны одан ари дамыту туралы» шешим кабылданды.
1947 жылы жарияланган « Казакстан 19 гасырдын 20-40 жылдарында» атты монографиялык зерттеудин авторы талантты тарихшы галым Бекмаханов жазыксыз кудаланып 25 жылга сотталды.
Тек кана 1956 жылы КОКП –нын 20 съезинде Сталиндик жеке баска табынушылык ашкереленип, айыпталганнан кейн жазыксыз тулгаларды кудалау саясаты токтатылды.
Сталиншилдиктин ауыр кылмыстарынын бири Казакстан аумагында тузеу мекемелеринин тутас жуйесин Степлаг, Карлаг, АЛЖИР лагерьлеринин салынуы болды. Олардын катарында Тохачевскийдин анасы мен карындасы, Гамарниктин отбасы мушелери, Т. Рыскуловтын айели мен кызы, Жургеновтын, Кожановтын айелдери т.б. болды.
1947 жылы желтоксанда карточкалык жуйе мен республика енбекшилерин азык-туликпен жане онеркасип тауарларымен молшерли камтамасыз ету жойылды.
Сталиннин олимимен (1953 жылы 5 наурызда).
Кейинги алгашкы жылдардын озинде когамда мумкин болатын озгеристердин сипаты жониндеги маселеге еки багыт еки козкарас калыптаса бастады.
1953-1954 жылдары озине когамнын копшилик болигинин назарын аударган социалистик когамдагы карама-кайшылыктарыдын сипаты тарихтагы жеке адам мен халык бугарасынын роли теория мен практиканын аракатынасы баршылыктын ужымдылыгы тагы баска сиякты кокей кести проблемалар жонинде пикир-таластар басталды.
Денсаулыгынын курт натижесинде 1953 жылы 1 наурызда Сталиннин миына кан куйылды.
1951 жылдын басында КСРО-дагы турмеде 5,5 мындай туткындар болды.
Сталин кайтыс болганнан кейн партиялык биликке талас басталды.
Берия , Маленковтар женилип , бар билик Хрущевке кошти.
Когамдык ойдагы еки багыттын куреси мен озара бир-бирине асер етуи натижеси 1956 жылгы акпандагы КОКП 20 съезинин шешимдери болды.
Тек КОКПОК-нын «жеке адамга табынушылык жане онын зардаптары» (маусым 1956 жыл) Каулысы дайындалды.
Тек 33 жыл откен сон гана «КОКПОК-нын хабаршысы журналында Хрущевтин съезде хабарланган жарлыгынын толык нускасы шыкты»
1954 жылы ишинде коптеген майдангерлер болган саяси туткындардын Кенгирдеги котерилиси катал басылып тасталынды.
Кенес окимети мен КОКПОК 1954-1956 жылдары шамадан тыс отаршылдыктандыруды жою мен одактас республикалардын кукыгын кенейтуге багытталган шаралардын тутас кешени жургизгенимен кабылданган актилер жарияланган егемендикти ис жузинде жокка тан етти.
Большевизм басшыларынын утопиялык козкарастары жонинде оз уакытында Мустафа Шокай , Смагул Садуакасов айткан еди.
1954 жылдан 1962 жылга дейн тын котеруге КСРО-нын еуропалык болигинен 2 млн-дай адам келди.
1954 -1965 жылдары Казакстан халкына 0,5 млн адам косылды.
1962 жылы Казактар республика халкынын 29% курады. Ал 1897 жылы казак улты елдин 85 % еди.
Алеуметтик проблемаларга осындай селкос козкарас оз изин калдырды.
Улкен наразылыктын бурк етуи 1959 жылы жазда болып отти.
Темиртаудагы толкулардын басталуы ушин сылтау 1 тамыздагы жастар тобынын когамдык тамактандыру нысандарына шабуыл жасау болды.
1951 жылы 12 наурызда КСРО жогаргы кенеси согысты насихаттауды адамзатка карсы ен ауыр кылмыс деп жариялаган бейбитшиликти коргау жониндеги зан кабылдады. Ишинде 4 млн казакстандык болган 118 млн кенес азаматтары улы державалар арасында бейбитшилик пактиси жониндеги ундеуге кол койды.
1955 жылы Казакстанда 185 делегатция, ал 1957 жылы дуние жузинин 23 елинен 500 дей делегация болып кайтты.
1955 жылы бир катар социалистик мемлекеттер оздеринин аскери саяси одагы Варшава шартын курды.
Экономиканы жедел каркынмен мелитарландыру жургизилди. Ол когамдык омирдеги согыс елеси алдындагы коркыныш шексиз коп аскери жиындармен оку-жаттыгулар орасан коп шыгындармен катар журди.
1962 жылы жазда кенес одагы Кубада АКШ аумагына багытталган зымыран кондыргыларын орнатуга шешим кабылдаган сон бурынгыдан ари шиеленесе тусти.
Деревизионизм (кайта куру) кандайда бир теориянын тужырымнын немесе илимнин устанымдары мен шарттарын кайта карайтын идеялык саяси жане гылыми агым.
1962 жылгы Кариб дагдарысы.
Карточкалык жуйенин жойылган жылы 1947
1946 жылы Казакстан Компартиясы ОК-нин биринши хатшысы болып тагайындалды Ж. Шаяхметов
«Баскаша ойлаушылыгы» ушин КОКП катарынан шыгарылган, Шыгыс Казакстан облысынын орыс тили мугалими М. Еликбаев.
1958 жылгы тамызда Темиртау каласындагы енбекшилердин наразылыгы, тартипсиздиги, толкуынын себептери Омир сурудин томен денгеи.
Шаяхметов Жумабай 1906-1966
Хрущев Никита Сергеевич 1894-1971

Согыстан кейнги Казакстан. Онеркасиптин дамуы 1946-1960
1945 жылы 23 маусымда КСРО жогаргы кенесинин сессиясы кабылдаган демобилизация туралы заннан кейн миллиондаган жауынгерлер бейбит тиршиликке кайта оралды.
1946 жылы наурызда КСРО жогаргы кенесинин биринши сессиясында «КСРО халык шаруашылыгын кайта калпына келтируди жане дамытудын 1946-1950 жылдарга арналган тортинши 5 жылдык жоспары туралы» зан кабылданып онда елеули каржыны республиканын ауыр онеркасибин дамытуга, жана темир жол жуйелерин салуга, жумсау карастырылды.
1947 жылы Оскемен коргасын – мырыш комбинаты алгаш рет мырыш шыгарды.
1965 жылга карай 19,5 тонна комир шыгарылатын ондиристик куат иске косылды.
1954 жылдан Екибастуз бассейнинин калын кабаттарынан комир ондириле бастады.
1965 жылы Екибастузда 14,3 млн тонна комир шыгарылды.
Мунайлы, Емби, бассейндерин жане де баска касипкершиликтерди ондириске косу 1950 жылы мунай ондируди согыска дейнги салыстырганда 52 % арттыру мумкиндик болды.
1950 жылы кайта жабдыктаудан Семейдеги май зауыты, Петропавлдагы Комсамол тигин фабрикасы оним бере бастады.
1950 жылы Жамбыл, Кызылорда, Павлодардагы тери зауыттарынын кырылысы аякталды.
Атакты кеншилер Кузембаев, Абдрахманов, Акулов социалистик енбек ери деген жогары атак алды.
1954-1958 жылдары Республикамызда 730 онер касип орындарымен цехтар косылды.
1960 жылдардын ортасына карай республиканын онеркасип алеуети 2 есе ости.
729 ири онер касип орны жане 555 цех катарга косылды.
60 жылдардын сонына карай тагы да 445 ири онер касип орындары мен цехтер косылды.
1945 жылы халык шаруашылыгындагы жумысшы жане кызметкерлер саны 1044 мын адам болса 1950 жылы бул корсеткиш тисинше 1403 мын жане 366 мынга жетти.
1951-1955 жылдары ауыр онеркасип орындарында мамандар саны 1,8 есе ости. Натижесинде кала халкынын саны каркынды турде осип 1959 жылы 44 % жетти.
Осы жылдары Казакстаннын картасында 15 жана кала жане 86 кала типтес кенттер пайда болды.
1950 жылы узындыгы 483 км Мойынты-Шу темир жол тармагы салынды.
1960 жылы темир жол желиси 1945 жылгымен салыстырганда 11,47 мын км-ге жетти.
1958 жылы республика аумагында Казак темир жолы мен курылуымен киындыктар жойылды.
1960 жылдардын сонында казакстанда темир жолдын узындыгы 13120 км – ге жетти. Бул одактык колемдеги темир жолдын 9,3 % еди.
1960 жылы тас тоселген автомобиль жолдардын узындыгы 11,2 мын км жетти.
1949 жылдын коктемине карай Алматыда астананы елдин 56 каласымен байланыстырган автоматтык телефон станциясы жумыс истей бастады.
Радио хабар тарататын станциялар саны 1940 жылмен салыстырганда 2 есе – дей артты.
1945 жылы республикада 1,15 млн кВт саг электр куаты ондирилсе, 1960 жылдын колеми 10,5 млн кВт саг тен болды.
1962 жылы Казакстанда халык шаруашылыгы кенестерин ирилендиру арекети жасалды.
Халык шаруашылыгын кайта калпына келтирудин жане дамытудын 1946-1950 жылдардагы арналган 5 жылдык жоспары мынаны карастырады: ауыр онеркасипти дамытуды.
1960 жылдардагы елдин гылыми-техникалык прогрестин негизги багыты электрлендиру.
1960 жылдары Казакстаннын картасында ири калалардын пайда болу себеби: ири пайдалы кен орындарын пайдалану.


Согыстан кейинги жылдардагы Казакстаннын ауыл шаруашылыгы
(1946-1960)
1949 жылга карай кабылданган каулы бойынша Казакстаннын колхоздарына турли уйымдардын 214 млн сом карызы коп мал техника, 540 мынга жуык зансыз тартып алынган жер кайтарылып берилип акимшилик –шаруашылык баскару аппараты елеули турде кыскарды.
Колхоздарды кыска мерзим ишинде ирилендиру жаппай сипат алды, натижесинде казакстандагы олардын саны 6737 – ден ( 1945 жыл) 2047 – ге ( 1952 жыл ) дейн кыскарды.
Миндеттерди табысты жузеге асыру ушин Н.С. Хрущев республикалык басшылыкты «ныгайту» керек деп шешти. 1954 жылы акпанда Казакстан Компартиясынын ОК-нин биринши хатшылыгына Казакстанда ешкимге белгисиз П.К. Пономаренко сайланды. Ж. Шаяхметовти кызметинен алу маселесин Кремльде шагын топ кана шешти. Шын манинде Н.Хрущев бул кезенде озинин кадрларын турли орындарга коя бастаган болатын, ал Ж. Шаяхметов болса тын жерлерди тез арада менгеру идеясын колдамады.
Жана жерлерди игеру есебинен 1954-1955 жылдарда 13 млн гектар жер жыртылып, 1955 жылы одан 1100-1200 млн пут астык алу жоспарланды.
КСРО-да тын котеруге байланысты белгиленген тапсырма 1954 жылгы иамыздын басына карай орындалды. 13,4 млн гектар жер немесе жоспар бойынша 103,2 %, онын ишинде казакстанда 6,5 млн гектардан аса тын жер жыртылды.
Тамызда « Астык ондируди молайту ушин тын жане тынайган жерлерди одан ари карай инеру туралы» жана каулы кабылданды.
1956 жылы тын жерлердеги данди-дакылдар егуге арналган аудан колемин 28-30 млн гектарга дейн жеткизу миндети койылды.
1955 жылы тын жерлерде жоспарланган 7,5 млн гектардын орнына 9,4 млн гектар жер жыртылды. Тын жерлерди игерудин басым копшилиги негизинен Казакстаннын солтустигиндеги алты облыста – Костанай, Акмола, Солтустик Казакстан, Кокшетау, Торгай жане Павлодар облыстарында жузеге асырылды.
1954 жылдын озинде косымша 636 мын гектар тын жане тынайган жерлер жыртылды. Тек сол жылы гана колхоздар жане МТС – тар 4847 мын, ал совхоздар 3684 мын гектар жана жерлерди игерди.
Коныстандыру исин уйымдастыру 1938 жылы курылган Бас коныстандыру баскармасына жуктелди.
1954 жылы Казак КСР Министрлер Кенесинин Жер халык комиссариатынын курамында миграциялык ундистерди реттеу енгизилди.
1954 жылдын биринши жартысында тек Акмола облысына гана 20 мыннан астам адам тын котеруге келди.
1954-1955 жылдары совхоздарга 4,5 мын маман жиберилсе, 1959 жылы оларда 15 мыннан астам жогары жане орта билимди мамандар енбек етти. Тек 1953-1958 жылдары ауыл шаруашылыгына 266,6 мын механизатор мамандар жиберилди.
Ен танымал тын игерушилердин бири михаил Довжик болды. Ол Казакстандагы 1954 жылы наурызда алгашкы тын игерушилердин катарында келди.
Ынтымакты бригада курган М.Довжик Акмола облысындагы ауыл шаруашылык техникасын пайдалануда жанашыл болды. Ерен енбеги ушин М. Довжик Социалистик Енбек Ери атагына ие болып, жогаргы зан шыгарушы орган – Казакстаннын Жогаргы кенесине депутат болып сайланды.
1954-1959 жылдары Казакстанын тын жерлерин игеруге 20 млрд-тай сом каражат жумсалды.
Жетижылдыкка ( 1959-1965) белгиленген жалпы онимди 70% -га осирудин орнына 15 % гана оним алынды.
Жазылбек Куанышбаев ерен енбеги жане аса корнекти табыстары ушин ол 1958 жылы екинши рет елдин жогаргы наградасы « орак пен балга » алтын медальимен марапатталды.
Танымал механизатор. Тын игеру Камшат Доненбаева ауыл шаруашылыгымен дамытуга елеули улес косты. Ыбырай Жакаев, Камшат Доненбаева, И. Головацких, Я. Геринг т.б. ауыл енбекшилери Социалистик Енбек Ери деген атакка ие болды.
Экономикалык жагынан нашар колхоздар ирилендирилип жаппай совхоздар уйымдастыру 1957 жылдын коктеминен басталды. Осы жыл ишинде 198, ал 1958 жылдын сонына карай 500-ден астам осындай шаруашылык курылды.

Казакстан 1960 жылдардын соны мен 1980 жылдарда
КСРО Министрлер Кенесинин торагасы А.Н. Косыгин бастаган реформашыл куштер экономиканы баскарудагы акимшилдикти сынай отырып, онеркасипти баскаруды салалык кагидамен жузеге асыруды, онеркасип салалары бойынша одактык –республикалык министрликтер куруды усынды.
1965 жылы алтыншы шакырылган КСРО жогаргы Кенесинин сессиясы онеркасипти баскару жуйесине озгеристер енгизу мен биркатар мемлекеттик жоспарлау органдарын кайта куру жонинде зан кабылдады.
Гылымнын ерекше жетистиги – 1961 жылы 12 сауирде Ю.А. Гагариннин адамзат тарихында алгаш рет гарышка сапар шегуи болды. Бул окиганын курметине казактын жас акыны Олжас Сулейменов « Адамга табын, Жер, енди!» атты поэмасын жазды.
Узындыгы 45 мын км –ден астам электр тасымалдаудын жогары куатты желилери республиканы барлык багыттар бойынша коктей киып отти.
Кондыргыларды автоматтандыру «Карагандыкомир» комбинатында 2700 адамды босату мен комбинат бойынша енбек онимдилигин 6 % арттыруга мумкиндик берди.
1965 жылы Ащысай полиметалл комбинаты жумысшылары мен республика галымдарынын улкен бир тобына Лениндик сыйлыктын лауреаты атагы берилди.
1965 жылы Озен кен орны озинин биринши мунайын берди.
Женил жане тамак онеркасиби жана касипорындармен толыкты. Алматы, Шымкентте макта-мата онеркасиби касипорындары, ал Жезказган, Семей, Актобеде – токыма фабрикалары иске косылды.
1966 жылы Казакстанда жоспарлаудын жана тартибине 11 онеркасип орны, онын ишинде Оскемен коргасын-мырыш комбинаты, Шымкент цемент зауыты, Алматыдагы «жетису» аяк киим фабрикасы т.б. кошти.
1967 жылдын сонында онымен 193 касипорын, ягни республикадагы барлык онеркасип орындарынын 10%-ы жумыс истеп, онда барлык жумысшылардын торттен бир болиги камтылды, олар жалпы онеркасип онимдеринин уштен бирине жуыгын ондирди.
1970 жылга карай касипорындардын 80%-ынан астамы жоспарлаудын жана жуйеси бойынша жумыс истеди.
1970 жылга карай КСРО халык шаруашылыгында комир жане темир кенин ондиру, болат балкыту мен кара металдарды прокаттаудын меншикти улеси ости.
Каспий тенизинин жагасында, Шевченко каласынын жанында дуние жузинде тунгыш рет су тущытатын атомдык кондыргы орнатылды.
Республиканын демографиялык жагдайы бурынгыдан да киындап кетти. Маселен, 1959-1964 жылдары Казакстанга жылына орта есеппен 64 мын адам келген болса, 1965-1975 жылдары Казак КСР халык шаруашылыгына баска республикалардан 115 мын адам келип косылды.
1970 жылы Казакстандагы тас тоселген автомобиль жолдарынын жылпы узындыгы 40 мын шакырымга жетти.
КОКП ОК –нин 1965 жылгы наурыз Пленумында ел басшылары тиимди аграрлык саясат талдамасын тузеуге кезекти арекет жасады.
КСРО укимет проблеманы шешудин жана жолдарын издестире бастады. 1967 жылы сауирде КОКП Ок мен КСРО Министрлер Кенеси « Совхоздар мен озге мемлекеттик ауыл шаруашылык касипорындарын толык шаруашылык есепке коширу туралы » каулы кабылдады. Ауыл шаруашылыгына жургизилетин тажирибелер жалгаса берди.
1968 жылы Казакстанга баска республикалардан 16 мын комбайншы мен Кенес армиясынын мындаган аскери кызметшилери жиберилди.
1971-1980 жылдары республиканын ауыл шаруашылыгына 18 млрд сомнан астам курдеои каржы жумсалды.
Алайда ауыл шаруашылык онимдерин жалпы колеми биртиндеп тежеле берди. 9 бесжылдыкта – 14%, 10 бесжылдыкта – 1,3%, 11 бесжылдыкта 0,4% кемиди. 1965-1985 жылдар арасында ири кара мал басы 4,2 млн-га, кой мен ешки 55 млн-га6 шошка 5,1 млн-га дейн азайды. 100 бастан алынган тол саны 69 баска кемиди.
1971 жылдан 1985 жылга дейн Казак КСР-и жыл сайын одактык корга бир килограмы 2 сомнан аспайтын 300 мын тонна ет откизип отырды. Киристин колеми 9 млрд-тай сом болса, ондириске кеткен шыгын колеми 18-27 млрд сомга жетти.
Экономиканын ауыл шарушалык секторында реформалар , электрлендиру саясатын жургизуде сол кездеги Министрлер Кенесинин торагасы Байкен Ашимулы Ашимов улкен енбек синирди.
1962-1963 жылдары 7 жылдык мектептен 8 жылдык мектепке кошу аякталды.
Мысалы зерттеуши Б. Биржановтын есептеулери бойынша, тек Атырау облысынын озинде гана 1970 жылы 69,6 шаршы метр тургын колеми бар 1807 патер, 109 орынга арналган асхана, сагатына 156 адамга арналган 15 монша, 250 орынга арналган 6 балалар бакшасы, 880 орны бар 2 мектеп салынып, иске косылды, 46 елди мекен электрлендирип, 2551 патерге газ берилди.
1976 жылы Петропавл жылу-электр орталыгынын иске косылуымен Солтустик Казакстан республикадагы толык электрленген олкелердин бирине айналды.
1970 жылдан 1975 жылга дейн Солтустик казакстан облысындагы актас шагын ауылында 8 жылдык мектеп уйи, медицина пункти, монша, оннан астам тургын уйлер салынып, иске косылды.
И.Н. Худенконын тиимди ари болашагы зор адисинин тамырына балта шабылды. Оган коса онын иси сотка берилип, сотталды. Турмеге отыргызылган И.Н. Худенко сонда кайтыс болды. Тек бирнеше жылдан сон , елде кайта курулар басталган кезде И.Н. Худенко Казак КСР Жогаргы Соты алкасынын шешимимен акталды.
Бюрократия - бастапкыда укимет аппаратындагы шенеуниктер мен басшылардын билиги мен ыкпалы, одан кейн – когамнын ар турли салаларында пайда болган ири уйыидардагы кызметшилер тобынын атауы.
1970 жылдары Казакстанда биринши болып фермерлик шаруашылыкты куру мен дамытуга арекет жасаушы И.Худенко
Азык-тулик багдарламасы кабылданган жыл 1982
Республика галымдары мен Ащысай полиметалл комбинаты жумысшыларынын бир тобына Лениндик сыйлыктын лауреаттары атагы берилген жыл 1965 ж
Гагарин Юрий Алексеевич (1934-1968)
Олжас Сулейменов Омарулы ( 18,05,1936 ж. Алматы)

Саяси омир мен улттык катынастар ( 1960-1980)
1964 жылы 14 казанда КОКП Ок-нин Биринши хатшысы Н.С. Хрущевти озинин бурынгы сериктеринин бир тобы орнынан алды. Казакстандагы басшылар да ауысты. 1960 жылы 19 кантарда Н.И. Беляевтин орнына буган дейн республика Министрлер Кенесинин торагасы болып истеген Динмухамед Ахметулы Конаев Казакстан Компартиясы Орталык Комитетинин биринши хаьшысы болып сайланды.
1969 жылы 13 маусымда Даман аралында аскери кактыгыс болып отти.
1969 жылгы 13 тамызда Семей облысынын Жаланашкол бойында тагы да бир аскери кактыгыс орын алды.
1969 жылы 11 кыркуйекте Пекин каласынын ауежайында ядролыу кактыгыстын алдын алуда шешуши рол аткарган А.Н. Косыгин мен Чжоу Эньлайдын кездесуи отти.
Жуйе дагдарысынын айкын кориниси – сол елдин укиметинин тилегимен деген желеумен Ауганстаннын аумагына 1979 жылдын желтоксанында Кенес аскерлери шектеули болигинин енгизилуи болды. Согыска 21979 казакстандык катыстып, олардын 780-и каза тапты, 393-и мугедек болды, 22-си хабар-ошарсыз кетти.
1945 жылы 29 тамыз Семей полигонында ядролык каруды ен алгаш сынау.
1962 жылы радиацияга ушыраган адамдарды медициналык тексерудин басталуы.
1977 жылы КСРО конституциясы кабылданган.
Мамандыгы жогары, терен билимди философ Махмет Кулмагамбетов 1962 жылы кенестик тартипке карсылыгы ушин Костанай облысынын Рудный каласында туткындалып, Кылмыстык истер кодексинин 58-бабы бойынша 20 жыл мерзимге сотталды.
Композитор Хасен Кожахметов Алматы облысындагы Есик каласында турып, енбек еткен ол 1975 жылдын кузинен 1977 жылдын сауирине дейинги кезенде баспа кызметимен айналысты. 1977 жылы 30 карашада жала жабылып 2 жыл бас бостандыгынан айырылды.
1975 жылы Олжас Сулейменовтин «Аз и Я» атты китабы жарык корди.
1979 жылдын коктеми немис автономиясын куру жониндеги шешим.
1976 жылы 13 акпанда «Аз и Я» китабын талкылап , сынады сол кездеги КОКП ОК-нин хатшысы А. Суслов карсы угит жургизди, оны академик Б. Рыбаков колдады.
Немис автономиясынын орталыгы Целиноград облысында орналаскан Ерейментау каласы болып белгиленип, курамына Кокшетау, Караганды жане Павлодар облыстарынын биркатар аудандары енгизилуи тис еди.
1979 жылы 13 маусымда казак жастарынын топтары Целиноградтын орталыгына, Ленин аланына топталып жинала бастады.
Жастар колдарына «Казакстан биртутас», жане « Немис автономиясына жол жок » деген урандар котерип шыкты.
1979 жылгы толкулар жониндеги создер республикада коп уакыт бойы айтылып журди. Белгили мемлекет жане когам кайраткери, 1955-1961 жылдары Казак АКС-и Жогары кенеси, Министрлер Кенесинин торагасы кызметтерин аткарган Жумабек Ташенов казак жеринин аумактык тутастыгынын сакталуына коп енбек синирди.
1976 жылы жасуша ишиндеги болшектердин жана класы – инофорумдарды ашу мен оны зерттеу жониндеги жумыстары ушин авторлык ужымнын ишинде жас галым Мурат Айткожин жогары атакка ие болды.
1977 жылы КСРО Конституциясында «КСРО кенес халкынын мемлекеттик бирлигин бейнеледи» деп накты атап корсетилди.
1982 жылы карашада кайтыс болган Л.Брежневти КГБ-нин бурынгы торагасы, ауыр наукасты Юрий Андропов алмастырды.
1984 жылы Ю.Андропов кайтыс болды онын орнына Константин Черненко отти.
1992 жылы 29 сауирде Казакстан Республикасы Министрлер Кабинети каулысынын №2 косымшасында республика аумагында орналаскан полигондардын тизими берилди. Сынак аландарынын жалпы саны 12-ге жетти.
Семей полигоны бурынгы Семей облысы Абыралы ауданы жане Павлодар мен Караганды облыстарынын бираз жерин камтыды. 1949-1989 жылдар аралыгында куаты ар турли 470-тей жарылыстар жасалды. Онын 90-ы ауеда, 26-сы жер устинде, 354-и жер астында откизилген. Алгашкы сынак 1949 жылы 26 тамызда тангы сагат 6-30 да Абай мен Абыралы аудандарында откизилди (жарылыстын куаты 30 кт).
Семей полигонында 1951 жылдын 18 казан айында уран бомбасы, 1953 жылдын 12 тамызында жер устинде алгаш рет куаттылыг 500 кт болатын сутеги бомбасы сыналды.
1963-1988 жылдары жылына 14-18 сынак откизилип, жер астында барлыгы 343 ядролык жарылыс жасалган.
Сынак жургизилген жерлердеги радтациянын денгейи 448 БЭр-ге жеткен.
Арал тенизи 1960-1970 жылдары дуниежузилик тениз денгейинен 53,0 бииктикке жетсе, 1998 жылы 18 метрге томендеген. Сонын салдарынан тениз 2 су айрыкка Улкен Арал жане киши арал болып болинди 1992 ж.
Динмухамед Ахметулы Конаев ( 1912-1993). 1992 жылы 13 карашада Алматыда Конаевтин муражайы ашылды.
Брежнев Леонид Ильич ( 1906-1982) КОКП ОК-нин бас хатшысы.
Сахаров Андрей Дмитриевич ( 1921-1989) орыс физиги жане адам кукыктары жолындагы курескер.



Казакстандагы мадени омир ( 1946-1985)
Кенес окимети 1947 жылгы карашада « Казак КСР –инде жогары жане орта билимди бурынгыдан ари жетилдиру шаралары туралы» каулы кабылдады.
Мемлекет мектептердеги билим беруге мол каржы болди. Егер 1946 жылы бул максатка 85,6 млн сом болсе, 1950 жылы 146,5 млн сом болди.
1950 жылга карай республикада жалпы билим беретин 9088 мектептер жумыс истеп, оларда 1 млн 439 мын окушы окыды.
1950 жылдын сонында Казак КСР Га-нын жуйесинде 50 гылыми-зерттеу мекемеси, онын ишинде 19 институт, 13 сектор, 2 муражай, обсерватория, 3 ботаникалык бак пен 8 гылыми база жумыс истеди.
1985 жылы республикада 40377 гылыми кызметкер жумыс истеди. Олардын 864-и гылыми докторы, ал 650 –и Гылым академиясынын академиктери, корреспондент мушелери, профессорлар болды.
1951 жылы 31 маусымда «биркатар жат угымдарды баяндайтын Казак адебиети окулыктарынын барлык басылымдарын алып тастауга...» буйрык берилди.
Кез келген шыгарманы жарыкка шыгару Главлиттин руксатымен жузеге асырылды.
Казакстан Компартиясы ОК-нин 1947 жылгы 21 кантардагы «Казак КСР Гылым академиясы Тил жане адебиет институтынын жумысындагы орескел саяси кателиктер туралы» атты арнайы каулысында ешбир негизсиз Есмагамбет Ысмайылов, Мухтар Ауезов, Кайым Мухаметканов, Кажым Жумалиев, Сабит Муканов т.б. « ултшылдык пен байшылдыкты « ансаушылар» » деп айыпталды.
Ермукан Бекмаханов дарынды тарихшы еди. Ол 1943 жылы Алматыда жарык корген « Казак КСР тарихы» атты курдели енбектин негизги авторларынын бири. Китаптын 14-ши тарауында Кенесары Касымовтын басшылыгымен болган котерилис туралы жазылган.
Е.Бекмаханов 1946 жылы КСРО Гылым академиясында докторлык диссертация коргап, онын колжазбасын 1947 жылы « 19 гасырдын 20-40 жылдарындагы казакстан» деген атпен жеке монография етип жарыкка шыгарган болатын.
Е. Бекмаханов 25 жыл бас бостандыгынан айырылды. А.М. Панкратов деген кисинин аркасында 1954 жылы акталып шыкты.
КОКП 20 съезинин когамдагысталинизмнен арылту жониндеги арекети « жылымык» деген атау алды.
1947 жылы М.Ауезов « Абай» роман-эпопеясынын екинши китабын аяктады. 1949 жылы оган алгашкы еки китабы ушин биринши дарежели КСРО Мемлекеттик сыйлыгы берилди.
С. Кожыков «Менин атым Кожа»
А. Нурпейисовтин « Кан мен тер » трилогиясына 1974 жылы Мемлекеттик сыйлык берилди.
Бекмаханов Ермукан Бекмаханулы ( 1915-1966)
Мухтар Ауезов Омарханулы ( 1897-1961)


Казакстан кайта куру кезенинде ( 1986-1991)
1985 жылы наурызда К.У. Черненко кайтыс болганнан кейн КОКП ОК Бас хатшысынын кызметине М.С. Горбачев сайланды.
1986 жылы акпан-наурыз айларында Казакстан Компартиясынын 16 съези болды.
Д. А. Конаевтин тагдыры Кремльде шешилди.
1986 жылы 16 желтоксан куни танертен Казакстан Компартиясы ОК-нин 5 Пленумы болып отти. Кун тартибине бир гана уйымдастыру маселеси койылды. Пленум 18 минутка созылды. Конаевтин орнына Колбин тагайындалды.
Д.А. Конаев «Отти даурен осылай» атты китабында озинин басшылык кызметтен кетуи жайлы былай деп жазды: «бул жолы мен Бас хатшыга жеке маселеммен бардым. Амандасканнан сон, ангимени созбастан, мен онын устелинин устине оз отинишимди койдым. Горбачев, менин ойымша, мундай ангимене дайындалган таризди. ..»
1986 жылы 14 желтоксанда республикада толкулар басталды.
1990 жылы 24 кыркуйекте Казак КСР Жогаргы Кенеси Президиумынын каулысы шыкты.
Уакытша устау болмелерине, арнайы болимдерге, тергеу болимдерине жеткизилген, кала сыртына акетилген адамдардын саны 8,5 мынга жетти.
Сотталган 99 адамнын 46-сы бираз уакыт откен сон акталды.
1986 жылгы желтоксан окигаларына катыскан ушин 787 адам комсомол катарынан шыгарылды, 1138 адамга комсомолдык жазалар колданылды. , 271 адам оку орындарынан жуздеген адам жумыстан куылды. Денсаулык сактау жане Колик министрликтеринен 309 адам , Ишки истер министрлигинен 1200 адам жумыстан шыгарылды. Жогары оку орындарынан 12 ректоры кызметинен алынды.
1987 жылы шилдеде КОКП ОК кабылдаган « Казак республикалык партия уйымдарынын енбекшилерге интерноционалдык жане патриоттык тарбие берудеги жумыстары туралы» каулыда 1986 жылгы Алматы каласындагы желтоксан окигасы «казак ултшылдыгынын кориниси » ретинде багаланды.
КОКП ОК-нин елдин алеуметтик – экономикалык дамуын жеделдету багытын жариялаган Пленумы болган мерзим 1986 жыл наурыз.
Д.А. Конаевтин Казакстан КОКП ОК биринши хатшысы кызметинде болган жылдар 1960-1962 жане 1964-1986.
Турар Рыскулов Ногайбайулы Жамбыл облысынын Мойынкум ауданында туган. 1987 жылы 1 кантарда К. Рыскулбеков туткындалды. Ату жазасына кесилип, сонынан бул уким 20 жыл турмеде отырумен алмастырылды. 1988 жылы жумбак жагдайда кайтыс болды.

Когамды жанарту шаралары.
1988 жылы Казакстан Компартиясы ОК-нин каулысымен 20-40 жылдар мен 50-жылдардын бас кезинде кугын-сургинге ушырап, сотталган халыктын данкты окилдеринин есими халкына кайтарылды.
«Казак КСР-инин тилдери туралы» Заны 1989 жылгы 22 кыркуйектеги Казак КСР Жогаргы Кенесинин кезектен тыс откен он тортинши сиссиясында кабылданды.
1922 жылдан бастап « Заман-Казакстан» атты бириккен казак-турик газети шыгарыла бастады.
1989 жылы «Невада-Семей» экологиялык козгалысы курылды Жетекшиси О.Сулейменов.
Мухтар Шахановтын бастамасымен Арал тенизи манайындагы тургындарга комек беру максатымен Балкаш пен Арал проблемалары бойынша комитет уйымдастырылды.
1990 жылы «Азат » азаматтык козгалысы дуниеге келди.
1990 жылы тамызда « Единство» ултаралык козгалысы дуниеге келди.
1990 жылгы караша айынын басына дейн Казакстанда 100-ден астам саясиландырылган когамдык курылымдар болса, онын 40-ка жуыгы республика астанасында курылды.
1990 жылы 4-27 маусы КСР Жогаргы кенесинин 4 сессиясы «Когамдык бирлестиктер туралы » зан кабылдады.
Орал ?аза?тары басшыларынын 1991 жылы 15 кыркуйекте Орал каласында оздеринин патша мен Отанга кызмет етуинин 400 жылдыгын атап отуи жониндеги шешеми копшилик ушин тусиниксиз болды.
1985 жылдын караша айынан 1988 жылдын желтоксан айына дейн М.С. Горбачев пен АКШ президенти Р. Рейганнын бес кездесуи болып отти.
1991 жылы 1 шилдеде Прагага жиналган мемлекет басшылары 1955 жылы 14 мамырда жасалып, 1985 жылы 26 сауирде Варшавада узартылган достык , ынтымактастык жане озара комек келисиминин жумысын токтату туралы хаттамага кол койды.


Экономикадагы озгеристер.
1976 жылы желтоксанда ондиристик емес салалар кызметкерлеринин жалакылары ости. Совхоз жумысшыларынын жалакысы артып, онын молшери 1985 жылы орта есеппен 186,5 сомды курады.
Когамдык тамактандыру жуйеси жаксара тусти.
1970 – 1985 жылдары ондаган мын жана асханалар ашылды.
1970 жылдан 1985 жылга дейн 3 млн адам коныстандырылган 887,7 мын патер салынды.
1993 жылы карашада Сауд Арабиясымен бирге, шетелдиктер катысуымен тунгыш « ал – Барака – Банк Казакстан » банки курылды. Корея республикасымен атап айтканда « Самсунг», « Голд Стар » жане баска коорпарицияларымен байланыс дами тусти.
1991 жылдын 1 жартысында Казакстанда 24 елдин катысуымен 35 бирлескен касип орындар тиркелди.
1990 жылы Казакстандык студенттердин алгашкы тобы окуларын жалгастыру ушин Кытайга жиберилди.
Букил 1991 жылды халык шаруашылыгы 600 млн сом зиянмен аяктады.
1986-1990 жылдары жем-шоп дайындаудын колеми курт томендеди.
1989 жылы шилде де Донбасс пен Кузбасс кеншилеринен кейн иле-шала Караганды комир алабынын кеншилери де ереуилге шыкты.
Карагандыга ереуилшилерди тыныштандыру ушин келген КСРО комир онер касиби министри М.И. Щадов тын жауаптары кеншилерди канагаттандырмады. Осы кезде Карагандыга шугыл турде Н.А. Назарбаев ушып келди.
1980 жылдардын сонында экспортка тауар шыгару колеминде КСРО бойынша Казакстан 5 орынды иеленди.
1980-1990 жылдардагы Казакстаннын сырткы экономикалык байланыстарынын манызды багыты болган еркин экономикалык аудандар Жайрем-Атасу, Алакол.


Республика егемендигин жариялау.
Казак КСР – нин 1990 жылгы 24 сауирдеги 12 шакырылган Жогары Кенесинин биринши сессиясында Назарбаев республиканын тунгыш президенти болып сайланды.
Казакстан озинин мемлекеттик егемендиги туралы декларациясын 1990 жылы 25 казанда жариялады.
1991 жылга 19 тамыздагы тотенше жагдай жониндеги мемлекеттик комитет «ТЖМК».
Конституцияга карсы ТЖМК куруды мемлекеттик тонкерис деп атаудан баска жони болмады.
ТЖМК-нын №1 каулысы бойынша КСРо-нын барлык билиги мен баскару органдары, одактык жане автономиялы республикалар, олке, облыс, кала, аудан, кеттер жане ауылдар тотенше жагдай тартибин мултиксиз орындауга миндеттенди.
Республика президенти Назарбаев 1991 жылы 29 тамызда «Семей ядролык сынак полигонын» жабу туралы жарлыкка кол койды.
1949 жылы 29 тамызда ашылган полигонда 42 жыл ишинде 500 ден астам жарылыстар болды.
1991 жылы тамызда Казакстан президенти Назарбаев КОКП ОКсаяси бюросы мушелигинен шыгатына жайлы малимдеди.
1991 жылы 7 кыркуйек куни сагат 10 да Алматыда Казакстан компартиясынын кезектен тыс жане тотенше съези ашылды. Узакка созылган айтыстардын натижесинде съезде Казакстан компартиясын тарату жане жана партия куру кабылданды.
КОКП мушелеринин бир болиги 1991 жылы 5 казанда курылган. Казакстаннын халык конгреси партиясы курамына кирди.
Партиянын тен торагалары болып корнекти когам кайраткерлери, жазушылар О.Сулейменов пен М. Шаханов сайланды.
1991 жылы казанда Казакстан ЛКЖО 18 кезектен тыс съезинде Казакстан Лениншил Комунистик Жастар Одагы атауын Казакстан Жастар Одагы деп озгертуге шешим кабылдады.
КСРО-нын омир сурген жылдары 1922-1990 ж.
Казакстан компартиясы таратылганнан кейн 1991 жылы кыркуйекте курылган партия социалистик.
Н.А. Назарбаев 6.07.1940 жылы Алматы облысынын Каскелен казирги Карасай ауданындагы Шамалган ауылында туылган. Н. Назарбаев 1984 жылдан республика оуиметин баскарды. 1989 жылы Казакстан КП ОК-нин биринши хатшылыгына сайланды. 1990 жылы Казак КСР Жогара Кенесинин торагасы кызметин коса аткарды. 1990 жылы казак КСР жогаргы кенесинин сессиясында Н.Назарбаев Казак КСР – нин президенти болып сайланды. 1991 жылы 1 желтоксанда букил халыктык сайлау корытындысы бойынша КР президенти болып сайланды. 1995 жылгы букил халыктык референдумда онын президенттик окилеттилиги 2000 жылдын желтоксанына дейн узартылды. 1990 жылы 10 кантарда откен букил халыктык сайлауда Назарбаев тагыда мемлекет басшылыгына сайланды. Баламалы негизде откен осы сайлауда сайлаушылардын 79,78 % дауысына ие болды.


Казакстаннын тауелсиздик жылдардагы дамуы.
Вице – президент болып Е.М. Асанбаев сайланды.
10 желтоксан куни жергиликти уакытпен 15 сагатта Алматыдагы республика сарайында президенттин ох кызметине кирису салтанаты « Инагурация » болып отти.
1991 жылгы 10 желтоксанда республика жогаргы кенесинин сессиясында Казак Кенести социалистик республикасын Казакстан республикасы деп атау жонинде шешим кабылданды.
1989 – 1992 жылдары Гурьев каласы – Атырау, Целиноград – Акмола, Шевченко- Актау, Голощекин ауылы- Приуралье болып озгертилди.
Кыска мерзим ишинде жазыксыз кугынга ушыраган 33 мын – нан астам азаматтар акталды.
1991 жылы 12 желтоксанда Назарбаев « 1986 жылгы 17-18 желтоксан окигаларына катсыканы ушин жауапка тартылган азаматтарды актау жонинде » жарлык шыгарды.
РКФСР, Белорусь жане Украинанын басшылары 1991 жылдын желтоксан айынын басында Белорусь астанасы Минск каласында бас косты.
ТМД куру жонинде келисимге кол койды.
1991 жылы 13 желтоксанда Ашхабадка Казакстан мен Орта Азия республикаларынын басшылары жиналып, Минскиде кабылданган шешимди колдайтындыктары туралы айтты.
1991 жылы 20 желтоксан куни ТМД тонирегиндеги бир кыдыру маселелерди талкылау ушин Азирбайжан, Армения, Белорусь , Казакстан , Кыргызтан, Молдова, РКФСР, Тажикистан, Туркименстан мен Озбекстаннын басшылары Алматыга жиналды. Оган Грузия бакылаушы ретинде катысты.
1991 жылы 21 желтоксан куни жергиликти уакыт бойынша 11 сагат 30 мин-та тауелсиз мемлекеттер басшылары Казакстан президентинин резиденциясында жиналды. М.С. Горбачев бул жиынга шакырылган жок.
1993 жылы Казакстан республикасынын президенти Назарбаев Лиссабон хаттамасына кол койып, казакстаннын ядролык карусыз аймакка айналатына жонинде малимдеди.
1991 жылы 21 желтоксандагы Ксро-нын бурынгы республикаларынын ТМД-ны куру жониндеги хаттамасына кол коймаган Грузия.
Казак КСР-и Казакстан республикасы болып ата бастаган жыл 1991 жыл.



Тауелсиз Казакстаннын саяси дамуы.
1991 жылы 16 желтоксан « Казакстан республикасынын мемлекеттик тауелсиздиги туралы зан» кабылданды.
1922 жылгы 2 наурыз БУУ уйымына кабылданды.
1993 жылы 28 кантар Казакстаннын биринши конституциясы кабылданды.
1992 жылы кантарда Казакстан озинин тунгыш алтынын шыгарып мемлкеттин алтын корын жинауды бастады.
1992 жылы 4 маусыда жогаргы кенестин сессиясы республиканын жана мемлекеттик туы мен елтанбасын бекитти. Казакстан Республикасынын елтанбасынын авторлары Ш. Уалиханов, Ж. Малибеков.
1992 жылы маусыда Казакстан Республикасы ануранынын музыкалык редакциясы туралы зан, кейиннен ануран матини кабылданды.
Ал 2006 жылы кабылданган казирги ануран созинин авторлары Ж. Нажимеденов пен Н. Назарбаев, анин жазган Ш. Калдаяков.
Казакстан республикасынын алгашкы конституциясы 4 болимнен 21 тараудан турды.
Негизги занда Казакстан республикасынын жери буртутас ол болинбейди жане оган кол сугуга болмайды деп корсетилген .
1993 жылдын сонына карай Казакстанда ресми тиркелип, арекет еткен уш саяси партия – социалистик партия, казакстаннын республикалык партиясы, жане « Казакстаннын халык конгреси » мен когамдык козгалыстар – ядролык жарылыска карсы «Невада - Семей», «Казакстаннын халык бирлиги», «Азат» , азаматтык козгалысы, 11 республикалык улттык – мадени топтар болды.
1993 жылы кузде «Казакстан халык конгреси» сиякты бул партия да оз газетин шыгара бастады Казакстан социалиятик партия.
Оз тонирегине негизинен республикадагы словян халыктары окилдерин топтастырган «Лад» республикалык козгалысы оз катарын ныгайту жонинде белсенди жумыс жургизди осылауша 1993 жылдын сонында когамдык-саяси козгалыстар республикада накты саяси кушке айналды.
Курылтайда казакстан республикасынын президенти назарбаев Корнекти акын жане когам кайраткери О. Сулейменов, туркиядан келген динтанушы галым Халифа Алтай , Ресейден келген конак Аман Толеив т.б. соз сойледи .
Когам куштерин барынша жумылдыру мен халыктар достыган ныгайтуда 1992 жылгы желтоксанны ортасында откен Казакстан хылыктарынын форумы улкен рол аткарды.
1993 жылдын соны Казакстанда кенестердин жаппай озин-ози таратуымен де есте калды.
1993 жылдын 8 желтоксанда Алматы каласында республика жогары кенесинин 11 сессиясынын 2 кезени оз жумысын бастады.
КР-нын 1994 жылдын 6 шилдесиндеги «КР-нын астанасын ауыстыру туралы » каулысы тауелсиз мемлекетимиз астанасынын тагдырын шешти.
1995 жылы 15 кыркуйекте КР-ы президентинин « казакстан республикасынын астанасы» туралы зан куши бар жарлыгы, 1997 жылдын 20 казанында «акмола КР-нын астанасы етип жариялау туралы» жарлыгы шыкты.
1997 жылдын 10 желтоксанында президент Назарбаевтин торагалык етуимен парламент пен окиметинин бириккен мажилиси отти. Осы куннен бастап Акмола КР-нын астанасы болып танылды.
1998 жылыдн 6 мамырында КР-ы президентинин жарлыгымен Акмола каласынын аты Астана болып озгертилди. КР-ы астанасынын ресми туса кесери 1998 жылдын 10 маусымында отти.
Казакстан Республикасы конституциясы бойынша жергиликти аткарушы билик органы сенат.
КР-ы парламентинин палаталары Сенат пен Мажилис.
Калыптаскан жагдайда республика президенти жогаргы кенес президиумымен келисе отырып,республика аумагында 1992 жылы 6 кантарда бастап баганы бостау туралы жарлык кабылдады
Тек баганы бостаудын алгышкы кезенинде 1992 жылгы кантар 186,4 есе ,ал сауирдеги 1991 жыл реформадан кеийн 554,6 есе ости
1992 жылга карай 35 туракты когам ,75 салааралык жане сырткы экономикалык кауымдастыктар,30 концерн мен консорциум,30 дан аса коммерциялык банк курылды
Казакстанда нарыктык курылымнын дамуын жеделдету макстаныда мемлекет меншигинен алу жане жекешелендиру багдарламасы жасалды.
Казакстандагы жекешелендиру 4 кезенде отти
1 кезен 1991-1992
2 кезен 1993-1995
3кезен 1996-1998
4 кезен 1999 жылдан басталып бугинги кунге дейин жалгасып отыр
«кемелденген социализм »дауиринен ерекшелиги Кзакстандагы меншик азаматтар меншиги,ужымдык жане мемлекеттик меншик туринде болды
1993 жылы он бойында Назарбаев парламент пен окиметтин бар кушин ТМД елдери экономикасын интеграциялауга багыттады,ол озара пайдалы ынтымактастыктын артыкшылыгын барынша тиимди пайдалануга мумкиндик беретин еди
Карашанын басында республика премьер министири С.Терешенко бастаган Казакстан делегациясы Казакстаннын бирынгай сом аймагына енуии туралы шартка кол кою максатымен Маскеуге барды
1993 ж 15 карашада улттык ваюта тенге айналымга енгизилди
1995 жылгы 1 казанда жалакы бойынша карыз 25100,8 млн тенгеге ,ишки жалпы оним колеминин 23,97 пайызына жетти
1995 жылдын ишинде жумыс пен кату кызметтери 153 мын жумыссызды ресми турде тиркеди,бул 1994 жылмен салыстырганда 1,9 есе коп еди .
Жумыссыздыктын жалпы колеми 643 мын адамды курады.
Ондиристин толык токтауынан 192 мын адам ериксиз енбек демалысында журди,ондиристин жартылай жумыс истеу салдарынан 451 мын адам толык емес жумыс кунинде енбек етти
1995 жылдын 1 ши жарты жылдыгында 1671 совхоз шаруашылык жургизиудин мемлекеттик емес нысанына айналдырылды,бул 1992 жылдын 1 кантарындагы барлык шаруашылыктын 78,8 пайызын курады
1993 жылы агрокурылымдардын жалпы есебиндеги пайдасыз мемлекттик ауыл шаруашылык касипорындары 54,7 пайызды курады



Тауелсиз Казакстаннын халыкаралык жагдайы.
1992 жылгы кантардын ортасына карай Казакстанды тауелсиз мемлекет ретинде алемнин 30-дан астам мемлекети таныды.
Тениз мунай алабын шетел фирмаларымен бирлесип барлау басталды, жана мунай кешинтерин игеруге « Бритиш петролеум», «Бритиш Газ», «Эльф-Акитен», «Аджип» т.б. ири крмпаниялары тартылды.
Казакстан президенти Назарбаев 1994 жылдын басында Еуразиялык мемлекеттик Одагын куру идеясын усынды.
1993 жылы 2 акпанда казакстан республикасы мен Еуропалык Одак арасында дипломатиялык катынас орнатылды.
Герхард Шредер Астанага келген сапарында « Казакстан Орта Азиядагы манызды ел жане Германиянын басты экономикалык ариптеси» деп атап корсетти.
2003 жылга карай республикада немис банки жане ири компанияларынын 145 окилдилиги мен болимшелери жумыс жасады, ал тиркелген Казакстан-герман бириккен касипорындарынын саны 266-га жетти.
1994 жылы 7 наурызда республика парламентине сайлау болып отти. Бирак кейбир жерлерде зансыздык орын алып, сол себепти 1995 жылгы 6 наурыздагы Конституциялык сот каулы кабылдап, сайлау зансыз деп табылды.
Осыган байланысты 1995 жылгы 11 наурызда республика президенти Назарбаев Конституциялык соттан томендегидей сурактар бойынша тусиниктемелер беруди талап етти.
Казакстан Республикасынын Президенти усынган жана Конституцияны казак халкы 1995 жылы 30 тамыздагы Республикалык референдумда кабылдады.
Экономиканы ари интеграциялау максатымен казакстан 1995 жылы 28 кантарда Ресей федерациясы жане белоруссиямен кедендик одак куру туралы шартка кол койды.
2003 жыл Ресейдеги Казакстан жылы, 2004 жыл Казакстандагы Ресей жылы болып жарияланды.
2005 жылга карай Кытаймен, Озбекстанмен жане Ресеймен шекара маселеси шешилди.
1995 жылы желтоксанда казакстан «Ислам конференциясы» уйымына толык кукыкты муше болып енди.
Казакстан Республикасына инвестиция тарту максатымен 2000 жылы 26-28 сауирде Алматыда « Еуразия-2000» экономикалык саммити болып отти.
2001 жылдын 22 кыркуйегинде Рим папасы 2 Иоанн Павел Казакстанда болып кайтты.
Дин басшыларынын алгашкы съези 2003 жылдын 24 кыркуйегинде болды. Бул баскосуга 17 конфессия окили катысты.
Астанада 2006 жылдын 1 кыркуйегинде дин басшыларынын 2 съезинде Бийбитшилдик келисим сарайы ашылды.


Кайта куру мен тауелсиздик жылдарындагы мадени курылыс.
Казакстан гылымы дамуынын жана кезени гылым мен жана технологиялар министрлиги курылган 1992 жылдан басталды.
ЮНЕСКО шенберинде К. Сатбаевка 100 жыл толуы аталып отилди жане А. Кунанбаевтин 1995 жылы 150 жылдыгы.
2001 жылы 12 шилде де «Гылым туралы » Зан кабылданды. 2003 жылы казанда гылым академиясы заманга сай кайта курылды.
2005 жылы сауирде астана тургындары араб елдери комегимен салынган Астанадагы Орталык мешиттин ашылуынын куаси болды.
Республиканын мадени омириндеги елеули окига – касиетти Кураннын казак тилине аударган – Халифа Алтау, У.Кыдырханов, орыс тилине аударган – валерия Порохова.
2000 жыл Казакстаннын мадениет жылы болып жарияланды.
Бугинги куни елимизде 48 театр, 62 концерттик уйым, 3539 китапхана, 154 мемлекеттик муражай, 8 тарихи-мадени корык-муражай, 2259 клуб туриндеги мекемелер, 42 луна-парк пен демлыс саябактары, 4 хайуанаттар парки жумыс истеди.
1989 жылдан «Азия даусы» халыкаралык ан байкауы откизилип турды.
2001 жылдын акпан айында «Асыл мура» атты казакстаннын музыкалык мурасы жобасынын тусаукесери Алматы каласында отти.
Пирамида гамаратынын авторы британ саулетшиси Норман Фостер. Бииктиги 77 метр, аумагы 25,5 шаршы метр гимарат 2006 жылы колдануга берилди.
КР-нын президенти назарбаев 2004 жылы 13 кантарда «2004-2006 жылдарга арналган «мадени мура» мемлекеттик багдарламасы туралы» жарлыкка кол койды.
Казир «Мадени мура» багдарламасынын 2007-2009 жылдарга арналган екинши кезени игерилуде.
2008 жылдын кыркуйек айында 5 «Еуразия» халыкаралык кино-фистивали отти. 1996 жылы Алматыда тауелсиздик монументи мен Ж. жабаев ескерткиши, Астанада Кенесары касымов, Абылай хан, Толе би, Казыбек би, Айтеке би ескерткиштери салтанатты турде ашылды.
2003-2005 жылдарда казак-американ кинематографисттери «Кошпелилер» кинофильм тусирди.
9 Азиялык ойындарга алгаш катыскан казакстандыктар жалпы командалык 4 орынга табан тиреди. 77 медаль (25 алтын) женип алды. 2000 жыл 17 олимпиада ойындарында Ольга Шишигина, Ермахан Ибрайымов, Бекзат Саттарханов чемпион болды.
18 олимпиада ойындарында (Афины) Бахтияр артаев чемпион болды оган ен уздик спортшы ретинде Вэл Баркер кубогы берилди.
2006 жылы Доха каласындагы (катар) жазгы Азия ойындарында 82 медальга ие болды. Онын 23-и алтын, 20-сы кумис, 42-си кола медаль.
Испанияда откен «Вуэльта» веложарысында Александр Винокуров пен андрей Кашачкин жениске жетти.
2006 жылы нысана коздеуден жане ауыр атлетикадан Ольга Довгун мен Илья Ильин чемпиондар болды.
2008 жылы Бейжин олимпиадасында 13 медальга ие болды. 2 алтын, 4 кумис, 7 кола.
205 мемлекеттин ишинде 19-шы, жалпы есепте 29-шы орынга табан тиреди.
Алкей маргулан Хаканулы ( 1904-1985)



Билим беру мен денсаулык сактау,
баспа саласындагы реформалар.
1999 жылы маусымда «Билим туралы» зан кабылданды.
1996 жылдын сонында шетелдердеги отандастарга мемлекеттик колдау корсету шаралары белгиленди.
2003 жылы Казакстанда 8160 мемлекеттик жалпы билим беретин мектептер болса, олардын 2016-сы калалык, 6144-и ауылдык жерде орналасты. Казак тилинде окытатын мектептердеги окушылар саны 1 млн 684 мын бала, орыс тилинде 1 млн 300 мын бала, озбек тилинде 87 мын 300 бала, уйгыр тилинде 21 мын 500 бала окыды.
2009 жылы кантар айында Астанада Тунгыш Президенттин биринши интеллектуалдык мектеби ашылды.
2003 жылдын басына карай республикада 217 жогары оку орны болып , оларда 257 мын студент окыды.
1999 жылдан бастап арнайы гранттер мен несиелер болине бастады.
2004 жылдан бастап УБТ енгизилди.
1993 жылы 11 карашада КР-нын Президенти Назарбаев бастамасымен «Болашак» халыкаралык стипендиясы белгиленди.
1994 жылы алгаш рет 187 казакстандык студент АКШ,Улыбритания, Германия жане Франция елдеринин жогары оку орындарына аттанды.
2008 жылы 30 кантарда КР-сы президенти Назарбаевтин катысуымен «Болашак» халыкаралык стипендианттарынын 2 форумы отти.
Денсаулык сактау жуйесине 1994 жылгы укиметтин биркатар емдеу мекемелерин кыскарту туралы шешими улкен зардабын тигизди.
2002 жылы гана емдеу-сауыктыру жуйеси оз калпына келе бастады.
2007 жылы «казакстан улттык энциклопедиясынын » казак тилинде 10 томы, орыс тилинде 8 томы жарык корди.
КР-нда 130-дан астам улт окилдери турады.
2003 жылы желтоксанда «Асар» партиясы курылды.


Казакстан Республикасынын 1991-2008 жылдардагы тарихи даму
корытындылаы.
1998 жылы 6 мамырда Акмола каласынын аты Астана каласы болып озгертилди.
1996 жыл – корнекти суырыпсалма акын жамбыл Жабаевтин жылы болып отти.
2005 жылга карай согыска кабилетти армия жасактай алды.
1993-2000 жылдары Казакстан 14,7 млрд АКШ доллары колеминде инвестиция алды.
1997 жылы 2030 жылга дейнги узак мерзимди стратегиялык даму багдарламасы кабылданды.
2009 жылгы 6 наурыздагы «Дагдарыстан-дамуга» атты жолдауын назарбаев жолдады.
1997 жылы 8 карашада астанаг мемлекеттик билик атрибуттары – Ту, елтанба мен Президент байрагы акелинди. 1998 жылы 6 мамырда КР Президентинин Жарлыгына сайкес Акмола атауы Астана болып озгертилди. 1999 жылы ЮНЕСКО шешимимен Казакстан астанасына «Алем каласы» атагы берилип, медаль табыс етилди.
1995 жылы «Жана астана» арнайы коры курылды.
Байтеректин бииктиги 97 метр.
2008 жылы Астана каласынын он жылдык мерейтойы аталып отти.
Президенттин Казакстан халкына Жолдауындагы 2030 стратегияны жузеге асыру ушин кажет когамнын бирлиги.
Президенттин халыкка Жолдауындагы 2030 негизиг ойы когамнын топтасуы.


Алгашкы теримшилер мен аншылар.
Алгашкы адамдардын куралдары казгыш таяк, ушкир тас, шокпар.
Епти адам Африкада кения жериндеги Олдувай шаткалында табылды. Ол осыдан 1 млн 750 мын жыл бурын омир сурген.
Питекантроптын канкасы алгаш рет Ява аралынан 1891 жылы табылды. Ол молшеримен 1 млн жыл бурын омир сурген.
Синантроп Кытай адамы Солтустик кытайдан табылган. Ол будан 500-200 мын жыл бурын омир сурген.
Неандерталь Германия жеринен табылды. Неандерталь баланын суйеги Озбекстаннын Тесиктас деген унгирден табылды. Олар жер бетинде будан 100-35 мын жыл бурын омир сурген.
Саналы адам 40-35 мын жыл бурын омир сурген.
Палеолит ( ежелги тас гасыры) б.з.б. 2 млн 500 мын жыл
Мезолит ( орта тас гасыры) 12-5 мын жыл
Неолит (жана тас гасыры )5-3 мын жыл бурын
Тобыр, ру, тайпа.
Казакстан аумагында алгашкы адам шамамен 1 млн жыл бурын пайда болды. Муны Жамбыл облысынын Арыстанды озенинин бойынан жане Казакстаннын онтустигиндеги Каратаудан табылган тастан жасалган сол заманнын енбек куралдары далелдейди.
Казакстан аумагында алгаш омир сургендер питекантроптар.
Чоппер истеу ушин тасты жарып, болшектеп, жузи жузи откирлерин пайдаланды. Каратау унгиринин тургындары чоппинг деген жана кару ойлап тапты.


Алгашкы адамдар омири. Енбек куралдарынын жетилуи.
Шомбал куралдардын узындыгы 20 см , салмагы 1 кг – га жетти.
Жамбыл облысынан табылган пелеолит дауиринин бес мыннан аса енбек куралдарынын бари кашау мен ушкир заттар.
Будан 100 мыннан 13 мын жылга дейн жердин бетин муз басып жатты.
Муздыктын калындыгы 2 км.

Тас дауири Палеолит 2 млн 500 жылдан 40-35 мын жыл.
Ерте тас гасыры турактарынын ен конелери Мангыстау тубегиндеги Шакпаката, катараудагы Арыстанды озени бойындагы ескерткиштер.
Ушкир тастарды тас жарыкшаларынан жасаган, кейде уштарын ретушь адисимен ондеп откирлеген.
Жамбыл облысындагы Бориказган, Шабакты турактарынан 5000-га жуык тас куралдар табылган.
Саналы адам 40-12 мын жылд. Саналы адам суйеги алгаш рет Франциянын Кро-Маньон унгиринен табылган.
Шыгыс Казакстаннын Шульбинка, Онтустик Казакстандагы Арыстанды озенинин бойынан кейинги тас гасырынын турактарын тапты. Орталык Казакстан жериндеги Семизбугы турагынан табылган кыргыштар жузи тузу, кейде кайкы тас пышак болып келеди.
Орталык Казакстандагы кейинги палеолитке жататын ескерткиштердин ишиндеги ен корнектисинин бири- Батпак деп аталады. 300-ге таяу тас курал шыкты.
Ру ишиндеги тиршилик пен ис-арекетке катысты маселелерди жалпы жиналыста шешти.


Орта тас гасыры Мезолит 12-5 мын жыл.
Микролит узындыгы 1-2 сантиметр.
Мезолиттин аншылары Ертис, Есил, Тобыл, Торгай, Жайык озендеринин жагалауларын мекендеди.
Казакстанда мезолиттин 20-дан астам турактар табылды.
Терен комилген, колеми 40-60 шаршы метр болатын баспана Есил озенинин ангарында табылган.
Б.з.б 8 мынжылдыкта Казакстан жеринде колайлы климат орнады.
Балалар тобынан ересектер тобына оту – багыштау ( инициация) деп аталады.
Будан 10 мын жыл бурын егиншилик пайда болды.
Итти колга уйрету мезолитте пайда болды.


Жана тас гасыры Неолит 5-3 мын жыл.
Неолит турактары : Шыгыс Казакстандагы Усть-Нарым, Орталык Казакстандагы Караганды, Зеленая Балка, Солтустик Казакстандагы Пеньки т.б. турактар. Булар Сарыарканын солтустигинде, Ертистен Есилге дейнинги аралыкта орналаскан. Олар жана тас гасырынын сонгы кезенине, ягни б.з.б. 5 мынжылдыкка жатады.
Жезказган ониринен 150-ге жуык турак табылган.
Адамды басын солтустик – батыска каратып шалкасынан жерлеген.
Курамалы – куралдар еки турли материалдан курастырылган, куралдын ушы не жузи миндетти турде усак откир тастардан турады.
Казакстан аумагынан неолиттин 500-ден аса турактары табылган .
Археологтар Сексеуил деген неолит турагын сипаттап жазды. Ол Кызылорда облысында орналаскан.
Неолиттин тагы бир жаналыгы кыш кумыра жасау болды. Неолитти кейде кыш кумыралар дауири деп атайды.
Козе – саздан жасалган кыш ыдыстар.



Мыс-тас гасыры Энеолит б.з.б. 3000-2800 жылдар.
Ен биринши колданган темир ол мыс.
Будан 7 мын жыл бурын адамдар мыс ондеуди уйренди.
Мыс – тас гасыры когамында еки ири озгерис орын алды: енбек болиниси пайда болды жане аталык ру устемдиги калыптасты.
Энеолит кезенинин ерекше ескерткиши – Солтустик Казакстандагы Ботай турагы.
Ботай турагы б.з.б. 3-2 мынжылдыктармен мерзимделеди.
Бул турак 15 гектар жерди алып жатыр. Туракты казу барысында 158 тургын уй табылды.
Ботайлыктар жылкы асыраган.
Энеолиттик ескерткиштер Мангыстау жеринде жолыкты. Шебир елди мекени манынан тас пен кыштан жасалган енбек куралдары табылган. Ыдыстарды ашекейлеу ушин тарак тиси сиякты орнек пайданылган.
Енбек болиниси энеолитте пайда болган.


Ежелги адамдардын коршаган орта туралы тусиниги
Шубар атты салу аркылы малдын индет ауруынан кырылганын билдирген.
Тотемизм адамдардын шыгу тегин жануарлар , осимдиктер немесе табигит кубылыстарымен байланыстырды.
Кан жанмен байланыстыруды анимизм деп атайды.
Ойма суреттер гравюра.
Каратаудагы Караунгир мекенинен табылган кыш ыдыстардын донгелек туатери кызыл бояумен боялган.



Кола дауири.
Кола дауири Казакстанда 4 мын жыл бурын б.з.б. 2 мын жылдыкта басталган.
Турмыста ен алгас пайдаланылган металл мыс.
Кола мыс пен калайынын косындысынан жасалады.
К.И.Сатбаевтин есеби бойынша, коне заманда Жезказганнан 1 млн тонна кен ондирилип, одан 100 мын тонна мыс корытылган.
Шыгыс Казакстанда Нарым мен Калба кен орнында 1100 тонна калайы шыгарылган.
Кола дауири б.з.б. 2800- б.з.б. 900 жыл аралыгын камтиди.
Андронов деген село Сибирдеги Ачинск каласынын манында орналаскан.
Андрон тектес кола мадениети Орал (Жайык) озенинен бастап, Енесей озенине дейинги , батыс Сибир орманды алкабынан бастап, Памир тауларына дейинги аралыкка тараган.
Солтустик жане Батыс Казакстаннан 80-нен аса Андрон мадениетинин коныстарын зерттеди.
Казакстаннын Костанай облысы мен Ресейдин Челяби облысынын шекарасында табылган Аркайымды галымдар кола дауириндеги калага уксатады.
Кола дауирине жататын Солтустик Казакстандагы Петровка мен Боголюбов коныстары орлармен жане дуалдармен коршалган.
Орталык Казакстан аумагынан кола дауирине тан 30 конысты, 150 обаны зерттеди.
В.П. Алексеев андрондарды былай зерттейди: мурынды келген, бет суйеги шыгынкы емес, коздери улкен. Кескин-кейипи ири, дене курылысы мыгым, жигерли, келбетти адамдар болган.
Андрондыктар Есил, Тобыл, Ертис, Буктырма озендерин бойлай коныстанган.
Кола дауириндеги ыдыс жасаудын ен бир ористеген тури-козе кумыралар еди.
Андрондыктардын Танбалы, Жасыбай, Хантау жерлеринен таска салынган суреттери табылган .
Андрондыктар малдын торт тулигинде асыраган.
Солтустик Казакстандагы Чаглинка, Петровка коныстары казбаларынын корсетуинше, курылыстын кабыргалары катарластыра койылган тик багандардан тургызылган.
Казакстандагы кола балкыту 4 мын жыл бурын пайда болган.
Андрон тайпалары сут онимдерин арнайы казылган шункырларда сактаган.

Шаруашылык пен когамдык омирдеги озгеристер.
Орталык Казакстан кола дауиринин ен сонгы кезени Бегазы-Дандибай мадениети б.з.б. 12-8 гасырларды камтиди.
Бегазы Дандибай кумыраларында тарак жузди жане узик сызыкты ушбурышты орнектер коп кездеседи.
Кола дауирин жоспарлы зерттеу 1946 жылы басталды. Зерттеуши Алкей Магулан Хаканулы болды.
Кола дауиринин коныстары кобинесе озендердин жагасында, кейде кол жагалауларында орналаскан. Олар, адетте, 5-10, кейде 20 шакты уйден турды. Уйлердин алып жаткан аумагы 100 шаршы метрден 300-400 шаршы метрге дейн жетти.
Кокшетау жеринде зерттелген Шагалалы конысынан кола шалгы табылды.
Колада жеке меншик пайда болды.


















Приложенные файлы

  • doc 23971903
    Размер файла: 883 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий