8 сынып база қ.тарихы


ҚАЗАҚСТАННЫҢ XVIII ҒАСЫРДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ, САЯСИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ДАМУЫ.
§1. Қазақ қоғамының этноәлеуметтік құрылымы.
Қазақтардың қоныстануы мен жалпы саны.
Кіші жүздің иеленген (мекендеген) жер-аумағы бүкіл Батыс Қазақстан аумағы.
Орта жүздің иеленген (мекендеген) жер-аумағы Орталық, Солтүстік, Солтүстік-шығыс Қазақстан.
Ұлы жүздің иеленген (мекендеген) жер-аумағы Оңтүстік, Оңтүстік-шығыс Қазақстан.
XVIII ғ.аяғында қазақ халқының саны шамамен 2,5 миллион адамға жуық.
Жалпыға бірдей алғашқы халық санағы болды Ресей империясында 1897 жылы.
1897 жылы Ресей империясында болған жалпыға бірдей алғашқы халық санағында Қазақстанда тұратын қазақтардың саны шамамен 3,4 миллион адамға жуық.
Қалаларда тұратын қазақтың саны 1,1%-дан асқан жоқ.
Қазақстанда тұратын қазақтардың саны шамамен 3,4 миллион адамға жуық болды 1897 жылы Ресей империясында болған жалпыға бірдей алғашқы халық санағы бойынша.
Шыңғысхан ұрпақтары Қазақстанды биледі 600 жыл бойы.
Хан сайлау үшін сұлтандарды, билерді, батырлар мен рубасыларды арнайы шақырып хан сайлайтын құрылтай жиналысын.
Хан билігі Кіші жүз бен Орта жүзде жүргізіліп келді 1822-1824 жылдарға дейін.
Астрахан губерниясындағы Ішкі Ордада хан билігі жойылды 1845 жылы.
Қазақ хандары қалыптасқан дәстүр бойынша жерленетін Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Йасауи мешітінің кесенесіне.
XVIII ғасырдағы ең айбынды хандар: Тәуке , Абылай және Әбілқайыр хан.
XIX ғасырдағы ең күшті хан – Кенесары Қасымұлы.
Сұлтандар.
Шыңғысханның бүкіл ұрпақтары аталды сұлтандар.
Олар (Шыңғысханның ұрпақтары – сұлтандар) қожалар секілді болды «ақсүйектер» қатарында.
Халық арасында оларды атады төрелер.
Төрелер жеке әлеуметтік артықшылықты топты құрды. Оларды мойындады қазақтар мен көршілес жартылай көшпелі және отырықшы диқандар.
XVIII ғасырдың бүкіл барысында төрелер тобынан шыққандарды хан тағына отыруға арнайы шақырулар жиі-жиі болып тұрды Башқұртстан мен Орта Азия мемлекеттерінде.
Сұлтандардың (төре, ақсүйектердің) айрықша артықшылық жағдайы көрініс тапты қазақтардың дәстүрлі әдет заңында нақты.
Сұлтандардың ісін билер соты қарай алмайтын, олардың ісін тек қана қарай алатын хан сотында.
Сұлтандарға денеге зақым келтіретін жаза қолданылмайтын және оларға тіл тигізіп, масқаралағандарға айып төлеу міндетті болған. Ал оны өлтіріп қойған жағдайда төлететін ә дет заңы бойынша құн.
Бұл құнның мөлшері тең болатын қатардағы 7 қарапайым көшпелілердің құнына.
Олар өздерінің қыздарын ұзататын тек сұлтандар мен қожаларға ғана.
«Қара сүйектен» қыз алып некеге тұрғандар аталатын қарамандар.
Сұлтандар жеке-жеке ауыл болып көшіп-қонып жүретін. Бұл әлеуметтік топтың белгілі өкілдері Сұлтанбет төре, Орыс Сұлтанбетұлы, Шоқан Уәлиханов, Ғұбайдулла Уәлиұлы, Қасым Абылайұлы, Саржан Қасымұлы және басқалары.
Сұлтандардың беделі қарапайым қазақтың беделімен тең болуына себеп болған 1867-1868 ж. қабылданған патша үкіметінің әкімщілік реформасы (Кіші жүз бен Орта жүзде хандық билік жойылғаннан кейін).
Қожалар.
Қожалар қазақ қоғамында саналды ақсүйектер қатарында.
Қожалар өздерінің арғы аталарын кімнен тараған деп есептеді Мұхаммед пайғамбардың туыстарынан.
Ислам дінін насихаттап, олардың негізгі қағидаларын уағыздаған қожалар.
Балаларды сүндетке отырғызу, неке қию, үйлену, қайтыс болған адамды жерлеу, аруақтарға арнап ас беру өткізілді қожалардың қатысуымен.
Қазақтар қожаларды шақыртатын Қазақстанның оңтүстігінен және Орта Азия қалаларынан.
Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ руында қожалардың отбасы болатын 2-3.
Патша үкіметі қожалар жайында Түркияның саясатын жүргізушілер деп ойлады.
Қазақ халқының рухани мәдениетін дамытуға елеулі үлес қосқан қожалар.
Айтыстарға түсіп, халық арасына кең танылған Күдері қожа.
Ағартушы-ғалымдардың бірі – қожадан шыққан Мұхамед Салық Бабажанұлы.
Құрамалар.
Қазақ қоғамының құрамында әр түрлі этностық және субэтностық топтар болды. Соларды бір тобы құрамалар.
Құрамалар – әр түрлі рулардың, тайпалардың және басқа халық өкілдерінен құралды.
Олардың құрамында болды қарақалпақтардың, қырғыздардың және ноғайлардың бірнеше шағын топтары.
Ақмола губерниясының, Көкшетау уезіндегі қазақтардың ортасына біржола сіңісіп кеткен қырғыздардың өкілдері.
Ташкент қаласындағы құрамалардың жалпы саны 50 000 адамнан асатын.
Қазақ даласының шет аймақтарын мекендеген құрамалар.
Тархандар.
Патша өкіметіне айрықша сіңірген адал қызметі үшін берілетін атақ тархан.
Қазақтар арасында Ресей императоры II Елизаветаның арнайы жарлығымен ең алғаш тархан атағын 1743 жылы Жәнібек пен Есет батыр алды.
Ең алғаш 1743 жылы тархан атағын алған Орта жүз батыры Жәнібек пен Кіші жүз батыры Есет болды.
Қазақтардың башқұрттар мен қалмақтар арасындағы шиеленісті басуға белсене қатысқан тархандар.
Ең алғаш 1743 жылы тархан атағын Орта жүз батыры Жәнібек пен Кіші жүз батыры Есет осы кісінің жарлығымен алды Ресей императоры II Елизаветаның.
Бұрын тұтқынға түскен орыс азаматтарын және империяның қол астындағы халықтардың құл болып жүрген адамдарын Ресейге қайтарып беруге көмектескен Орта жүз батыры Жәнібек пен Кіші жүз батыры Есет.
Тархандардың қатары азая бастаған уақыт XIX ғ.ортасы.
XIX ғ.орт. Қазақстанда тархан атағы барлар саны не бары болды 20 адам ғана.
Билер.
Қазақ қоғамында әлеуметтік билікке ие топ билер.
Билер ру ақсақалдары мен қазыларының міндетін атқарды.
Руарарлық және тайпааралық мәселелерді шешкен билер.
XVIII ғасырдың басында қазақ даласындағы атақты билер:
Кіші жүзден шыққан айыр тілді алшын – Әйтеке би
Орта жүзден шыққан Қаз дауысты – Қазыбек би
Ұлы жүзден шыққан үйсін – Төле би
Билердің ықпалы күшті болды сұлтандар мен хандарға.
Билердің беделін түсіре бастаған Ресейдің билерді өздері тағайындауға көшуі.
Сұлтандар мен хандарға ықпалы күшті билердің.
Батырлар.
Қазақ хандығының шекарасын қорғау үшін құрылды халық жасақтары.
Жасақтардың жаумен шайқастарда ерекше көзге түскен қолбасылары мен қатардағы қарапайым жауынгерлерге берілді батыр атағы.
Жекпе-жекте жауын жеңіп шыққан сарбазға да берілді батыр атағы.
Батыр атағы кейін беріле берді руаралық күрес кезінде, барымтаға қатысқандарға, патшалық Ресейдің әкімшілік өктем билігіне және Орта Азия хандықтарының зорлық-зомбылығына қарсы көтеріліске қол бастап шыққандарға да.
Батыр атағы берілетін болды қарапайым адамдарға да, билер, сұлтандар тіпті хандарға да.
XVIII – XIX ғасырларда қазақ хандары Тәуке, Қайып, Әбілқайыр, Абылай және Кенесарыға «батыр» атағы берілді.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары, Олжабай, Наурызбай.
XIX ғасырда Ресей империясының отаршылдық экспансиясына және Орта Азия хандықтарының зорлық-зомбылықтарына қарсы қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы кезінде көзге түскен батырлар Наурызбай, Ағыбай, Бұқарбай, Иман, Жанқожа, Есет.
Еркін көшпелілер («Қара сүйектер»).
Соғыс кезінде қазақтардың атты әкерінің негізгі бөлігін құрағандар Еркін көшпелілер.
Төлеңгіттер.
Хандар мен сұлтандардың қамқорлығында болған төлеңгіттер.
Төлеңгіттер құрамында рулар мен тайпадан шыққан адамдар, басқа ұлт өкілдері де болды.
Төлеңгіттер өз шаруашылықтарын өздері атқарғанымен, қамқорлыққа алған сұлтандардың елтаңбасын пайдаланды.
Ішкі Ордада Жәңгір хан төлеңгіттер арасынан руларды басқаратын старшындарды тағайындады.
XVIII – XIX ғ. бірінші жартысында төлеңгіттер негізінен сұлтандар мен хандардың әскери қызметін атқарды.
Абылай ханға 5000 үй төлеңгіт, Кенесары ханға 1000 үй төлеңгіт қызмет етті.
Бөкей хандығындағы қожа Қарауыл Бабажанұлы өз қарамағында бағынышты 200 үйге жуық төлеңгіт ұстады.
Құлдар.
Қазақстандағы құлдық патриархалдық (үй ішілік) сипатта болды.
Кіші жүзде құлдықта болғандар ауғандықтар, парсылар, орыстар, башқұрттар және қалмақтар.
Орта жүзде құлдықта болғандар жоңғарлар, қалмақтар, алатау қырғыздары және орыстар.
Құлдарға бас бостандығы толық берілді егер ол ислам дінін қабылдайтын болса.
1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғыға» сәйкес қазақстардың құл ұстауына тыйым салынды.
Төлеңгіттер қатарын толықтыра түскен құлдар.
Құлдардың біразы төлеңгіттердің қатарын толықтыра түсіп, дала қазақтарының «асырап алған балаларына» айналды.
Қазақтардың құл ұстауына тыйым салынды 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғыға» сәйкес.
Әскери қолбасшы, дипломат, жоңғар қалмақтарымен болған соғыста халықтың басын қосып, жауға күресті ұйымдастырушылардың бірі, Абылай ханның беделді жақын серіктерінің бірі болған – Бөгенбай Ақшаұлы (1680-1778)
1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғыға» сәйкес қазақтарға тыйым салынды құл ұстауына.
Қазақтардың жалпыға бірдей қоғамдық дәстүрлі құқығы – әдет заңы.
Дау-жанжалға бітім айтып, төрелік жасаушы, ел ішіндегі әділ-қазы, рубасы – би.
Өзіндік ерекшелігі бар белгілі бір аймақта қолданылатын сөздердің жиынтығы – диалект.
Діни ағым – конфессия.
Өздерінің шыққан тегін Мұхаммед пайғамбардың туыстарымен байланыстыратын, дін уағыздаушылар – қожалар.
Адам өлтіргені үшін төленетін материалдық өтем – құн.
Әр түрлі топтардан құралған, біріккен, қосылған адамдар – құрама.
Шыңғысханның ұрпақтары, төрелер – сұлтан.
Хан мен сұлтандардың қызметіндегі адамдар – төлеңгіттер.
Айрықша артықшылықтары бар, сый-құрметке бөленген адам – тархан.
§2. XVIII ғ.бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы.
Қазақ хандығының ішкі жағдайы.
Тәуке хан билік еткен жылдар 1680-1715
Тәуке хан билік еткен жылдары Қазақ хандығы отарлықтандырылыған мемлекет болып қала берді.
Тәуке хан кезінде ел ішінде ауызбіршілік сақталып, әскери жасақтардың жауынгершілік шеберліктері күшейді.
Тәуке хан кезінде жердің орасан зор аумағы тұтасытығын сақтап солтүстіктегі орыстың Тара қаласынан бастап, оңтүстігінде Ташкент қаласына дейінгі, батысында Жайық (Орал) өзенінен бастап, шығысында Ертістің орта ағысына дейінгі жерлерді иеленді.
Тәуке хан тарихқа «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасаған билеуші ретінде танылды.
Тәуке хан кезінде данышпан, аса беделді Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би бар билер кеңесі құрылды.
Тарихшылар Тәуке хан кезеңін «алтын ғасыр» кезеңі деп атаған.
«Ол оларды, тайпаларды, өліспей беріспейтін алауыздықтан арылтты, олардың арасындағы бірнеше жылға созылған қанды қырғын сойқанды тоқтатты, ол өзгелердің бәрін де асқан ақыл-парасатымен, қара қылды қақ жарған әділеттілігімен өзіне бағындыра білді» орыс тарихшысы А.И.Левшин Тәуке хан туралы жазғаны.
Тәуке ханның XVIII ғ.бас кезіндегі сыртқы саясаты.
Тәуке хан қырғыздармен және қарақалпақтармен әскери одақ құрды.
Тәуке ханның жасағы 80 000 жуық жауынгерден тұрды.
Қазақ хандығының ыдырай бастауы.
Тәуке хан қайтыс болды 1715 ж.
Тәуке ханның мұрагері Қайып хан.
Бақ таласы мен тақ таласы күшейді Қайып хан кезінде.
Рулар, тайпалар және жүздер арасындағы бірлік пен байланыс әлсіреді Қайып хан кезінде.
Сұлтандардың аймақтық сеператизмі күшейді.
Қазақтың барлық жүзінің өз ішінде келте хандар пайда бола бастады.
Орталық хандық биліктің әлсіреуі Кіші жүзде – Әбілқайырдың, Орта жүзде – Болаттың, Сәмекенің, Күшіктің, Ұлы жүзде – Жолбарыстың, Иманның жағдайын нығайта түсті.
Жоғарыда атлған хандармен қоса қазақ даласында Барақ, Әбілмәмбет, Батыр, Сұлтанбет сияқты басқа да сұлтандардың беделі арта берді.
Сұлтанбет толып жатқан ұлдары арқылы Ертіс бойы қазақтарына билік жүргізді.
Сырттан төнген қауіп-қатердің күшеюі.
Қазақ мемлекетінің іштен ыдырауы күшейе түскен уақыты XVIII ғ.бас кезі.
Бұл кезең басып алуды күшейткен тұсы еді империялық мемлекеттердің жаңа отарларды.
Қытай мен Ресей империясы мүдделі болды Қазақ хандығы мен Жоңғария хандығы сияқты көшпелі мемлекеттердің әлсіреуіне.
1716-1720 ж. Ертіс өзенінің оң жақ жағалауында әскери бекіністер салынды Омбы, Черкасск, Железинск, Жәмішев, Семей, Өскемен.
Омбы, Черкасск, Железинск, Жәмішев, Семей, Өскемен әскери бекіністер салынды1716-1720 ж. Ертіс өзенінің оң жақ жағалауында.
Кейін олардың ара-арасына шағын бекіністер салына бастады.– редуттер мен форпосттар.
Жоңғарлардың Қазақстан аумағына шапқыншылығы.
Қазақстанға нақты қауіп-қатер қуатты көшпелі мемлекет Жоңғар мемлекетінің тарапынан төнді.
Қазақстанның кең-байтақ аумағын басып алуға талай рет белсене әрекет жасады Жоңғар қонтайшылары.
Қазақтар мен жоңғарлар арасындағы билік жолындағы күрес созылды 100 жылға.
Қазақтардың жоңғарларды атауы «ата жауымыз».
Екі мемлекет арасындағы бақаталастық себебі шұрайлы мал жайылымдарына қызығушылық.
1697 жылы жоңғар хандығының басына жас әрі қуатты билеуші Цеван-Рабтан (1663-1727) келді.
1698 жылы 40 000 жауынгері бар жоңғар әскері Ұлы жүзге шабуыл жасады.
Жоңғар әскерлерінің Қазақстан аумағына баса-көктеп кірген ең ірі жорықтары 1710-1717 жылдары.
Жоңғар әскерлері қауіп төндірген мемлекеттер Орта Азия, Қытай, Ресей, Қазақ хандығы.
Қазақтардың жауға қарсы күрес ұйымдастыру әрекеттері.
Сыртқы жауларға қарсы тұру үшін үш жүздің басы қосылып жиынға (құрылтайға) шақырылды 1710 жылы.
Қазақ ақсүйектерінің бұл құрылтайы Қарақұмда өткізілді.
Құрылтайда Бөгенбай батыр жалынды сөз сөйледі: «Таланған көштің, тұтқындалған бала-шағаның бейшара бақылаушысы болып отырман. Жаудан кек аламыз, өлсек қару ұстап өлеміз! Қыпшақ даласының сарбаздарының жалтарған кезі болды ма?! Жаудың зұлымдығына шыдап отыра алман?! Жауға мінер тұлпар құрып па?! Сұр жебе толы қорамсап қаңырап бос қалып па?!»
Құрылтайда Бөгенбай батыр бастаған бүкілқазақтық жауынгерлік жасақ құру жөнінде шешім қабылданды.
Құрылтайда Кіші жүздің ханы етіп және бүкілхалықтық жауынгерлік жасаққа жалпы басшылық етуді тапсырды Әбілқайырға.
Біріккен қазақ жасақтары жауға тойтарыс беріп, жоңғарларды шығысқа ығыстырып тастады 1711 жылы.
1718 жылдың көктемінде жоңғар іскері жорық жасады Жетісу жері, Арыс, Бөген, Шаян өзендерінің бойы, Қазақ хандығының астанасы Түркістан қаласы.
Әскери жасақ құрамында қазақтардың жалпы саны 30 000 адам.
Қазақтардың қару-жарағы.
Әр рудың, әр тайпаның өз жауынгерлік ұраны болды.
Қазақтар қару-жарақтар түрін пайдаланды найза, қылыш (семсер, наркескен, селебе), садақ, айбалта, гүрзі-шоқпар.
Мүмкіндігі бар жауынгерлер үстеріне киді болат сымнан тоқылған сауыт, басына темір дулыға.
Қазақтар қару ретінде пайдаланды қайың шоқпарлар мен сойылдар, білтемен от алатын мылтықтар.
Дала тұрғындары мылтық пен оқ дәріні сатып алды Орта Азия хандықтары, башқұрттар мен қалмақтардан.
Әскери әдет-ғұрыптар.
Ежелден келе жатқан әскери әдет-ғұрыптардың бірі – алғадай.
Алғадайдың мақсаты – қарсыласын өлтіру немесе ең болмағанда әбден әлсірету.
Алғадайға көбіне қатысты жас жауынгерлер.
Алғадай ережесі – соғысатын жақтар әдетте ұрыс басталар алдынада өздерінің батырларын жекпе-жек шайқасқа шақырады, онда жеңілген жақтың аты мен қару-жарағын олжаға алып, жеңген жауынгер алғадай деп аталады.
Жоңғарлар (ойраттар) - бұл атаумен батыс монғол тайпалары (торғауыттар, хошауыттар, дербеттер, хойттар) белгілі болған. Түркі тілдес халықтар өздерімен көршілес оларды қалмақтар деп атаған. XVIII ғ.бірінші жартысында ол тайпалар біріге отырып, 1635 жылы өте күшті Жоңғар немесе Ойрат мемлекетін құрды.
Империя – император басқаратын, отарлық иеліктері бар монархиялық мемлекет.
Отар – мемлекет тәуелсіздігінен айырылған ел.
Құрылтай – көшпелі ақсүйектердің аса маңызды мемлекеттік шешімдер қабылдайтын жиналысы, яғни түркі-монғол халықтарының ең жоғарғы өкімет билігі органы.
Сеператизм – өзінше бөлініп шығуға, жеке билікке ұмтылу.
Қонтайшы – Жоңғар хандығы билеушісінің лауазымы.
Әбілқайыр (1680-1748) – мемлекет қайраткері, Кіші жүздің ханы. Ол жоңғар басқыншыларына тойтарыс беруді ұйымдастыруда шешуші рөл атқарды.
Әйтеке би Байбекұлы (1681-1766) – мемлекет қайраткері, Кіші жүздің төбе биі. Қазақ хандығының «Жеті жарғы» атты заң жинағын жасауға және жоңғарлардың шабуылына қарсы күрес ұйымдастыруға белсене қатысқан.
Қазыбек би Келдібекұлы (1667-1763) - мемлекет қайраткері, Орта жүздің төбе биі. Қазақ хандығының «Жеті жарғы» атты заң жинағын жасауға және жоңғарлардың шабуылына қарсы күрес ұйымдастыруға белсене қатысқан.
Төле би Әлібекұлы (1663-1756) - мемлекет қайраткері, Ұлы жүздің төбе биі. Қазақ хандығының «Жеті жарғы» атты заң жинағын жасауға және жоңғарлардың шабуылына қарсы күрес ұйымдастыруға белсене қатысқан.
Левшин Алексей Ираклиевич (1797-1879) – белгілі орыс ғалымы, тарихшы, географ әрі этнограф. Ол қазақтар туралы жазылған «Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы» деген іргелі еңбектің авторы.
§3. Жоңғар шапқыншылығы.
Жоңғар мемлекетінің әскери күш-қуатының нығаюы.
Батыр қонтайшы бастаған Жоңғар хандығы құрылды 1635 ж.
Жоңғар хандығы орналасқан Қазақстанның оңтүстік-шығысы.
Жоңғарлар «Далалық жарғы» деген атпен әскери және азаматтық заңдар жинағын шығарды 1640 ж.
Жоңғар хандығы жауынгерлерінің жалпы саны 100 000-ға жуық қуатты әскер.
Олардың тұрақты әскер саны 60 000 жауынгер.
Жоңғарлықтардың рухани бірлігін қамтамасыз етуде елеулі рөл атқарды Тибет ламалары.
Оқ-дәріні қолдан жасай алды селитра мен күкірттен.
Олар қару-жарақ түрлерін жасады қылыш, сауыт, дулыға.
Білтелі мылтық пайда болды XVII ғ.аяғында
Зеңбірек құюды (жасауды) үйретті тұтқынға түскен швед Иоган Густав Ренат.
Жоңғария халқының саны 1 миллионға жуық.
Жоңғария XVIII ғ.бірінші жартысында сыртқы саяси қызметі негізінен осы мемлекетке қарсы күрес жүргізіп, әлсіретуге бағытталды Қытай мемлекетін.
Жоңғарлардың Қазақстан аумағында басқыншылық соғыс жүргізуінің себептері.
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама».
Жоңғарлармен ұзақ уақыт соғысып келген Қытай императоры (боғдыханы) Канси қайтыс болды 1722 ж.
Жоңғар хандығының билеушісі Цеван-Рабтан өз әскерінің қалын қолын Қазақстанға қарай аттандырды 1723 ж.
Жоңғар шапқыншылығының алғашқы соққысына ұшыраған қазақ жері Жетісу мен Ертіс бойының қазақтары.
Ташкент қаласының тұрғындары қазақ әскери жасақтың басшылығымен жаудан жерін қорғады 1 ай бойы.
Жоңғарлар Ташкенттен кейін басып алды Сайрам, Түркістан қалаларын.
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» кезеңі 1723-1727.
Қазақтардың едәуір бөлігі ығыса бастады Орта Азияға
Сырдария өзенінен өтіп кеткен Орта жүз руларының көпшілігі қоныстанды Самарқанд қаласына, Кіші жүз қазақтары Хиуа мен Бұқар хандықтарына қарай қоныстанды.
Осы кезеңнің символы болған зарлы жыр «Елім-ай»
«Елім-ай» жырының мәтіні мен әуенінің авторы ақын, әрі жауынгер Қожаберген жырау.
Қазақтардың жеңілу себептері.
Біріншіден, қазақ жүздері ыдырап, Қазақ хандығының басшылығында ауызбірлік болмады.
Екіншіден, жоңғарлар бұл шабуылға өте тыңғылықты әрі мұқият әзірленген еді.
Үшіншіден, 1723 жылы қазақтар қатты жұтқа ұшыраған еді. Жорыққа мінетін жөні түзу ат жетіспеді.
Төртіншіден, аймақта қалыптасқан осындай геосаяси жағдайды қалмақтар дұрыс әрі мұқият ескере білді. Қытаймен бейбіт келісім жасасты. Таяуда ғана аяқталған орыс-швед соғысынан кейін әлі ес жиып үлгере алмаған Ресейдің күрделі жағдайы да еске алынды. Бесіншіден, шабуылдың күтпеген жерден, тұтқиылдан жасалу факторы да қазақтарға қолайсыз әсер етті.
Алтыншыдан, жоңғарлар жақсы қаруланған болатын, әрі соғыс қимылдарын қалай жүргізудің мол тәжірибесіне де қанық еді.
Жоңғар агрессиясының салдарлары.
Жоңғар шыпқыншылығының әсерінен қазақтардың үштен екі бөлігі қырғынға ұшырады Шәкәрім Құдайбердіұлының дерегінен.
Өлмей аман қалу үшін қайыңның сөлін ішкен. Осы әрекетке байланысты «қайың сауған» деген сөз қалды.
Тірі қалғандар шектен тыс алым-салық төледі.
Жоңғар шапқыншылығының қазақ жерін басып алуы әлсіреген Қазақ хандығын Ресей империясының оңай олжа ретінде отарлап алуымен аяқталды.
Лама – ламалық монах, дін қызметкері. Жоңғарлар Тибетке VII ғасырда енген будданың бір тармағы ламаизм дінінде болған.
Иоган Густав Ренат (1682-1744) – швед артиллериясының сержанты. 1709 жылы Полтава түбіндегі шайқаста орыстардың қолына тұтқын болып түскен. 1715 жылы жоңғарлар Жәмішев бекінісін қоршауға алған кезде оларға тұтқынға түскен. Жоңғарларға зеңбірек және мылтық сияқты қару-жарақтарды жасап шығаруды үйреткен.
Канси (1654-1722) – Қытайдағы Цин династиясы әулетінің екінші императоры.
Цеван-Рабтан (1663-1727) – жоңғар билеушісі. Ол билік басына 1797 жылы келген. Жоңғарлардың Қазақстан аумағына жаппай баса-көктеп шабуылға шығуы соның атымен тығыз байланысты болды.
§4. Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі.
Жауға қарсы соққы беруді ұйымдастыру жөнінде бастама көтерген Кіші жүз ханы Әбілқайыр.
Әбілқайыр жоңғарлардың қандас одақтасы Еділ бойындағы қалмақтарға қарсы бірнеше рет жеңісті жорық жасады 1723 ж. 20 000 жауынгермен.
Қазақ хандығының астанасы Түркістан қаласын тікелей шабуылмен азат етті 1724 ж.көктемінде.
Қазақ хандығының астанасы Түркістан.
Құрамында 50 000 жауынгері бар қазақ-қарақалпақ әскерінің қолбасшысы болды 1725 ж.
Ордабасы тауында (қазіргі Шымкент қаласының батыс жағында) Бүкілқазақтық құрылтай өтті 1726 ж.күзінде.
Құрылтайға қатысушылардың бірауыз шешімімен бүкілқазақтық әскери жасақтың бас қолбасшысы болып сайланды Әбілқайыр.
Бүкілхалықтық әскери жасақтың бас сардарбегі болып батырлар арасынан Қанжығалы Бөгенбай бекітілді.
Ұлт-азаттық қозғалысының жетекшілері және оған қатысушылар.
Басқыншы жаңға қарсы күреске көтерілгендер, ірі-ірі әскери жасақтарды Әбілмәмбет, Барақ, Сәмеке, Әбілқайыр, Сұлтанбет секілді хандар мен сұлтандар (Шыңғысханның басқа да көптеген ұрпақтары).
Осы кезеңде беделі көтерілді жас сұлтан Абылайдың.
Қатаң жауынгерлік тәртіпті сақтай отырып, үйлесімді ұрыс қимылдарын жүргізді Әбілқайыр хан мен Бөгенбай батырдың басшылығымен.
Жоңғар басқыншыларына әйелдер де белсене қатысты Абылай сұлтанның қызы Айтолқын, Бұланбай батырдың қызы Айбике, Қабанбай батырдың қызы Назым және т.б.
Барлаушылар жасағын басқарды Қабанбай батырдың әйелі Гауһар батыр.
Қазақ ауыз әдебиетіне Гауһар батырдың қалдырған сөзі «Атаңның ұлы болып тума, еліңнің ері болып ту».
Жоңғарларға қарсы күресте қазақтарға тілі, діні, ділі жағынан да дәстүрлі мәдениеті жағынан да туыс қарақалпақтар мен қырғыздар аянбай соғысты.
Осы кезең аталды «Қазақ батырлығының алтын ғасыры».
Бұл соғыстың барысында қазақтар жүзге, тайпаға, ру-руға бөліну дегенді мүлдем ұмытты осы жөнінде жырлаған қазақ жырауы Тәтіқара.
Қазақ батырларын ерлігін жырлағандар Үмбетей, Ақтамберді, Тәтіқара, Қожаберген, Бұқар, Көтеш және т.б.
Бұланты шайқасы.
Жоңғарлармен шайқаста тұңғыш рет ірі жеңіске жетті 1728 ж. Ұлытаудағы Бұланты өзенінің бойында, Қарасиыр деген жерде.
Бұланты шайқасына қатысты қазақтар мен қырғыздар.
Бұланты шайқасына қатысқан жауынгерлер саны 60 000.
Қанды шайқас болған жердің аты «Қалмаққырылған» деп те аталды.
Бұл шайқаста жоңғарлардың қаза тапқан жауынгерлер саны 10 000.
Алдағы Аңырақай шайқасына серпін берген Бұланты шайқасы.
Аңырақай шайқасы.
Жоңғарларға қарсы Бұланты шайқасынан кейін болған Аңырақай шайқасы, 1730 ж. Балқаш көлінің оңтүстік-батыс жағындағы Итішпес Алакөл деген жерде.
Шайқасқа тікелей басшылық етті Кіші жүздің Әбілқайыр.
Аңырақай шайқасы жекпе-жек ұрыстан басталды: жоңғар жағынан әскербасы Шарыш, қазақ жағынан жас батыр Сабалақ (болашақ Абылай хан атанған Әбілмансұрдың жасырын аты).
Жекпе-жекте жеңіске жетті жас қазақ батыры Сабалақ.
Аңырақай аталу себебі жоңғарлардың есеңгіреп, жеңіліске ұшырап, аңырап қалған жері Аңырақай деп аталып кетті.
Қазақ-жоңғар арасындағы соғыс созылды 100 жылдан астам уақытқа.
Билік үшін бақталас және біртұтас халық майданының ыдырай бастауы.
Жоңғарларды түбегейлі жеңудің уақыты жақындай бергенде Болат хан қайтыс болады.
Билікке дәмелі болады Кіші жүз ханы Әбілқайыр мен Орта жүз ханы Сәмеке.
Қазақ ақсүйектерінің көпшілігі ешқандай ісімен де көзге түспеген Әбілмәмбетті ұсынады.
Билікке талас кесірінен Ұлы жүз жоңғарларға уақытша бағына тұруға мәжбүр болады.
Ұлы жүз қазақтары жоңғар қарамағында жоңғарларға аманат беріп, жыл сайын алым-салық төлеп тұрды.
Аманат – кепілге берілген адам. Көрші мемлекеттің басшылары жасалған шартқа адалдық белгісі ретінде қазақ хандарының, сұлтандарының, билері мен батырларының беделді отбасынан олардың балаларының біреуін кепілге алатын болған.
Қарақалпақтар – Оңтүстік Арал аймағында көшіп-қонып жүретін түркі тектес халық. Қазір қарақалпақтар Өзбекстан Республикасының аумағында тұрады.
Сардарбек – бас әскери қолбасшы.
Қаракерей Қабанбай (Ерасыл) Қожағұлұлы (1691-1769) – әскери қолбасшы, даңқты батыр. Соғыста көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін Абылай хан Қабанбайды Дарабозым, яғни «білегін Айға білеген батырым» деп атаған.
Райымбек Хангелдіұлы (1705-белгісіз) – Ұлы жүздің албан руынан шыққан батыр, жоңғарларға қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі.
Тама Есет Көкіұлы (1667-1749) – Кіші жүзден шыққан батыр, әскербасы, тама руының старшыны. Кейінірек патша үкіметінің тарапынан тархан атағын алған. Қалмақтарға қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі.
§5. XVIII ғасырдың алғашқы үштен біріндегі қазақ-орыс қатынастары.
Қазақ хандығы мен орыс мемлекетінің арасындағы байланыстың күшеюі.
Орта жүз қазақтары XVI ғасырда сауда байланыстарын жасады Строгановтармен.
XVII-XVIII ғасырда Батыс Сібірдің әскери және шенеуіктік тобы қазақтарды қырғыздар деп қате атап келді.
Қазақтарды атады «қырғыздар», «қырғыз-қайсақтар», ал қырғыздарды «тау-тас қырғыздары», «қара қырғыздар», «буруттар».
Қазақтарға олардың байырғы атауы қайтарылмады, себебі Ресейде бұл кезде «казак» деген ұқсас атпен әскери сословие пайда болған еді.
Қайып хан Ресейге елші жіберіп, жоңғарларға қарсы бірлескен күрес жүргізуді көздеді 1716 ж.
Патша үкіметінің әскери бекіністер шебін сала бастауы.
Тобылдан Еркетіге дейінгі аралықта әскери бекіністер шебін салу жоспарын ұсынады Сібір губернаторы М.П.Гагарин I Петрге.
Осы жоспарды жүзеге асыру үшін подполковник И.Д.Бухгольц бастаған әскери экпедиция жіберілді.
Осы жасақ құрамында болды әскерилер, Томск, Түмен, Тара қалаларының тұрғындары – барлығы – 2800-ге жуық адам.
Экспедициялық жасақ жорыққа шықты 1715 ж. маусым айында.
Тап осы жылдың қазан айында іргесі қаланған бекініс Жәмішев.
Жәмішев бекінісің іргесі қаланды 1715 ж. қазан айында.
Жоңғарлар Тобыл қаласынан жөнелтілген азық-түлік керуенін басып алғаннан кейін 1716 ж. көктемінде аман қалған 700 адаммен бірге кері қайтуға мәжбүр болады.
Бухгольцтан басқа ғылыми барлау және әскери экспедициялар жіберілді Бекович-Черкасский 1715-1716 ж. Хиуа хандығына, Лихарев 1719-1720 ж. Ертіс өзенінің жоғарғы ағысы.
Жәмішев және Омбы бекінісі 1716, Железинка, Колбасинская 1717, Семей 1718, Өскемен, Черноярская, Коряковская 1720. Кейін олардың арасына шағын бекініс-қамалдар мен редуттар (ұсақ-түйек далалық бекіністер) пайда болды.
«Ертіс бойындағы бекіністер шебі осылай құрылды. Оның міндеті оң жағалаудағы жерлерді жоңғарлардан, ал одан соң көп ұзамай-ақ қырғыздардан (қазақтардан) қорғау еді» Н. Коншин.
Ресейдің қазақ хандығына елшілік өкілдіктер жіберуі.
Ресей қазақ хандығына елшілер жіберуді жиілете бастады XVIII ғ.бас кезінен бастап.
Тобыл бояры Никита Белоусов 1716, Борис Брянцев пен Федор Жилин 1717 ж. қазақ даласында болып қайтты.
1719 ж. Зайсан көлі мен Қара Ертісті зерттеу үшін жіберілді Колмаков, Урусов және Сомов.
1713-1720 ж. Жоңғарияға елшілікке барды орыс елшісі Иван Чередов.
1722 ж. қазақ жеріне елшілік келді Унковский бастаған.
Ресей мен Кіші жүз қазақтары арасында шекаралық жер дауының шиеленісуі.
Жер дауының туындау себебі:
біріншіден, мал жайылымы үшін күрес;
екіншіден, өзара мал барымтасы орын алды;
үшіншіден, қазақтар орыстардың әскери бекіністер салуына қарсы болды;
төртіншіден, қазақтар башқұрттардың патша үкіметіне қарсы күресіне жиі-жиі қатысып жүрді.
Тәуке хан өзінің қазақтар мен қарақалпақтардан тұратын 20 000 әскерімен Уфаның түбіне дейін барып орыс әскерлерінің үрейін ұшырды 1708 ж.
Тәуке ханның қазақтар мен қарақалпақтардан тұратын әскеріндегі жауынгер саны 20 000.
Қазақтар Жайықтың ішкі бекіністер шебінде Ресейдің Сызрань қаласына бара жатқан қазақтардың жүк тиелген керуеніне шабуыл жасап, тонап кетті 1709 ж.
Қазақтардың құрамында 16 000 жауынгері бар жасағы Жайық қаласына бара жатқан керуенін тас-талқанын шығарып, тонап алды 1711 ж.
300 казакты тұтқынға алып, Хиуа хандығына құлдыққа сатып жіберді.
Әбілқайыр Қазақ губерниясының аумағына басып кіріп, Навошемшинск қаласына дейін жетті 1717 ж.
Қазақтар мен қарақалпақтардан тұратын 20 000 жауынгері бар әскерімен Жайық қалашығын бір ай бойы қоршауда ұстады 1718 ж.
Әбілқайырдың әскерлері Жайық пен Еділдің арасындағы бүкіл аумақты басып алды 1723-1724 ж.
«Жайық өзені қашан сарқылып, арнасы кеуіп қалғанша қазақтар оның бойынан кетпейді» Әбілқайыр хан.
Орта жүз қазақтарының шекара аумағындағы іс-әрекеттері.
Қазақтар Туқала округына шабуыл жасады 1700 ж.
Тобыл қаласынан Туринск қаласына мынадай хабар келіп түсті: «Қазақ ордасы шекарадағы слабодаларға таяу жерде көшіп-қонып жүр, оларды ойсырата күйзелтіп, бір жолата жойып жіберуге тырысуда». 1724 ж.
Омбы бекінісінің маңында қазақтар мен жергілікті әскери гарнизонның арасында қанды қақтығыс болды 1731 ж. көктемде.
Қырғыздар, қырғыз-қайсақтар – Ресей шенеуіктері, офицерлері, орыс халқы қазақтарды Тянь-Шань қырғыздарымен шатастырып, осылай атаған.
Туринск – Ресей Федерациясының Түмен облысы аумағындағы қала.
Туқала округы – Батыс Сібір аумағындағы әкімшілік-аумақтық бірлік, (қазір Туқала қаласы – Омбы облысындағы аудан орталығы).
Форпост – алдыңғы шепте орналасқан қамалдар арасындағы шағын бекініс.
Жайық – Орал өзенінің аты.
Жәмішев қамалы – қазіргі Павлодар облысының Жәмішев селосы.
§6. Кіші жүздің Ресейге қосылуы.
Кіші жүздің Ресейге қосылуының алғышарттары мен себептері.
Әбілқайыр хан Жоңғария соғыс жүргізіп жатқанның үстінде Ресей патшалығына солардың қол астына өту туралы өтініш жазып жібереді 1726 ж.
Бұл өтінішті елші жеткізеді Қойбағар.
Кіші жүз билері Әбілқайыр ханға Ресеймен әскери одақ жасауды ұсынады 1730 ж.
Әбілқайырдың батыр Сейітқұл Қойдағұлұлы мен би Құтлымбет Қоштайұлы бастаған елшілігі Кіші жүзді Ресейдің қарамағына алу туралы императрица Анна Иоанновнаның атына жазылған өтінішті табыс ету үшін Петербургке келеді 1730 ж. қыркүйек айында. (Ресей бұл елшілікті жылы қабақпен қарсы алады). Бұған дейін Ресейдің құрамына қосылған болатын Еділ қалмақтары, Кабардин князьдігі.
Императрица Анна Иоанновна Кіші жүздің қазақтарын Ресейдің қол астына алу туралы грамотаға (ресми құжатқа) қол қойды 1731 ж.
Бұл грамотаға қол қою кезінде бірқатар шарттар қойылды:
Біріншіден, Кіші жүз қазақтары Ресейге адал қызмет етуге және башқұрттардың үлгісі бойынша мұқият жасақ төлеп тұруға міндетті болды.
Екіншіден, Ресейдің қол астындағы өзге халықтардың тарапынан қазақтарға шабуыл жасауға тыйым салынуы тиіс болды.
Үшіншіден, қазақтарға олардың жаулары шабуыл жасай қалған жағдайда Ресей қазақтарды қорғауға міндеттенді.
Төртіншіден, Әбілқайыр Ресейдің қол астындағы халықтардан алынған тұтқындарды қайтаруы, ал қалмақтармен және башқұрттармен тату-тәтті өмір сүруге тиіс болды.
А. Тевкелев бастаған елшіліктің Кіші жүзде болуы.
Қазақтардан ант алу үшін патша үкіметі Әбілқайырға Петербургтен А.И.Тевкелев бастаған елшілікті жіберді 1731 ж. 30 сәуірде.
Дипломатиялық тапсырмамен келгендердің құрамында башқұрттың ықпалды старшины әрі батыры Таймас Шайымов.
Қазақ хандығын Ресейге қосып алуға деген ерекше мүдделіліктің болғаны Ресей императоры I Петрдің мына бір сөздерінен айқын аңғарылды. Ол былай деп жазған еді: «Бір миллион сомға дейін қыруар көп шығын жұмсайтын болсақ та, оны тек бір жапырақ қағаз арқылы Ресей империясының құрамында ұстау керек, өйткені ол, қырғыз-қайсақ ордасы... бүкіл Азия елдерінің қақпасын ашатын кілт».
Дипломатиялық тапсырмамен келген елшілерді қорғау ісі тапсырылды Әбілқайырдың өз ұлы Нұралы сұлтанға.
Әбілқайыр ханның және оның төңірегіндегілердің Ресейдің қол астына өтуді қабылдауы.
Әбілқайырдың төңірегіндегілерді Ресейдің қол астына өтуге көндірді Ресей елшісі Тевкелев.
Әбілқайыр хан, сұлтандар және 13 рудан тұратын ірі билер мен батырлар Ресей қол астына өту туралы ант қабылдады 1731 ж. 10 қазан.
Ресей қол астына өту туралы ант қабылданды Майтөбе шатқалында (Ырғыз және Тобыл өзендерінің арасында).
Ант қабылдауға қатысқан старшын саны 29 қазақ старшыны.
Бірінші болып ант қабылдаған Әбілқайыр хан, одан соң старшина Бөкенбай, Есет батыр, Құдайменді мырза.
Тевкелев ұрпақтары Орынборда ірі-ірі мұсылман помещиктеріне айналды және олардың мың-мыңдаған басыбайлары шаруалары болды.
Башқұрт старшинасы Таймас Шайымовқа тархан атағы берілді.
Жоңғарлар Қазақстан аумағына жаңадан жойқын жорық жасады Галдан-Церен 1741 ж.
Әбілқайыр хан Ресей қол астына кіргенмен оларға шабуыл жасауын тоқтатпады. Патша үкіметіне қарсы белсенді іс-әрекеттері тек ол саяси қарсыластарының қолынан қаза тапқаннан кейін ғана тоқтады 1748 ж.
Патша үкіметінің Қазақстандағы жағдайының одан әрі нығаюы.
Орта жүздің ханы Сәмеке Ресей қол астына өтті және оған адал болуға ант қабылдады 1731 ж.
Ресейдің қол астына өтті Орынборда Әбілқайырдың ара ағайындық етуімен Орта жүздің ханы Әбілмәмбет пен сұлтан Абылай 1740 ж.
Әбілқайырдың көмегімен Орынбор қаласында Ресей қол астына өтті 30 000 қарақалпақ 1742 ж.
Әбілқайырдың көмегімен Хиуа хандығына ұсыныс жасалды, бірақ Хиуа хандығы Ресей қол астына өтуден бас тартты 1731 ж.
Ұлы жүз тарапынан Ресей қол астына өтуге әрекет жасалды, бірақ ел арасы алыс болғандықтан жүзеге аспады 1733 ж.
Орынбор («Қырғыз-қайсақ») экспедициясының қызметі.
Қырғыз-қайсақ (Орынбор) экспедициясы құрылды 1734 ж.
Қырғыз-қайсақ экспедициясын I Петрдың жақынсыбайластарының бірі басқарды И. К. Кириллов.
Кирилловтың көмекшісі қазақтардың дәстүрі мен әдет-ғұрпын жақсы білетін тілмаш А.Тевкелев.
Қырғыз-қайсақ экспедициясының кейінгі атауы Орынбор.
Экспедиция құрамында болған адам саны 2700 адам, 2500-і әскери қызметшілер.
Экспедицияға берілген тапсырма Кіші жүздің жағдайын жан-жақты зерттеу.
Орынбор қаласының негізі қаланды 1735 ж. Әбілқайыр ханның өтініші бойынша.
Кириллов қайтыс болғаннан кейін Орынбор экспедициясының басшысы болып В. Н. Татищев тағайындалды.
Патша үкіметінің Орал шекаралық шебін нығайтуы және жер дауының шиеленісуі.
Ресей патшалығы Қазақтарды өзінің қол астына алғаннан кейін беікіністер салуға көшті, оның бұл әрекеті шекара аймағындағы жер дауын тудырды:
Біріншіден, XVIII ғ. 30-40 ж. әскери бекіністері бар Үй шекара шебі бар бекіністер салынды, ол Жоғары Жайық бекінісінен Звериноголовская бекінісіне дейінгі 770 шақырымға созылды.
Екіншіден, патша үкіметі 1743 жылдан бастап қазақтардың Жайық өзенінің оң жақ өңірінде көшіп-қонуына тыйым салды.
Үшіншіден, 1742 жылы патша үкіметі Жайық өзеніне, Жайық қалашығына, сондай-ақ салынып жатқан бекіністерге жақын келуіне тыйым салды.
Басыбайлы шаруа – Ресейдің 1861 жылға дейін тағдыры іс жүзінде помещиктер мен дворяндардың еркіне толық тәуелді болған ауылдық жердің тұрғыны.
Оппозиция – қарама-қарсылық көрсету.
Тілмаш – аудармашы.
Экспедиция – бұл жерде сөздің мәні «ведомсвто», «мекеме» ретінде айтылған.
Жасақ – мемлекеттің пайдасына алынатын салық.
Әбілмәмбет (1739-1771) жылдары билік еткен қазақ ханы, Болат ханның ұлы.
Нұралы (Нұр-Әли) – Кіші жүзді 1748-1786 жылдары билеген хан. 1741 жылы Хиуаны бір жылға жуық билеп тұрды, Әбілқайыр ханның үлкен ұлы.
Татищев Василий Никитович (1686-1750) – Ресей тарих ғылымының негізін қалаушы, географ, Ресейдің мемлекет қайраткері. Орынбор экспедициясының Кирилловтан кейінгі басшысы.
Тевкелев Алексей Иванович (1695-1764) – Ресей дипломаты, генерал әрі помещик, Кіші жүз қазақтарының Ресейдің қол астына кіруіне үлкен ықпал жасаған адам.
§7. XVIII ғасырдың ортасындағы Қазақстан.
Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтың шиеленісе түсуі.
Әбілқайыр ханның ұлы Нұралы Кіші жүздің ханы болды 1748 ж.
Нұралы ханға жылына жалақы төленді 600 сом.
Шекті руы өз билеушіміз деп таныды Батыр сұлтанды.
Нұралының інілері өз бетінше тәуелсіз болуға тырысты Айшуақ пен Ералы.
Башқұрттардың кезекті көтерілісі болды 1740 ж. Қарсақал бастаған.
Башқұрттардың Ресей империясының отаршылдық саясатына байланысты кезекті көтерілісі болды 1755 ж. көтеріліс басшысы Батырша.
Құрамында 50 000 адамы бар башқұрттар көшіп барды Кіші жүздің шекаралас аумағына.
Орынбор өлкесінің губернаторы И. И. Неплюев.
Қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе шекарадан қуып жығуды ұсынды Орынбор өлкесінің губернаторы И. И. Неплюев.
Бұл ұсынысты қабыл алды Нұралы хан.
Жаңаесіл шекара шебінің салынуы.
Ұзындығы 930 шақырым болатын Ертіс шекаралық шебінің құрылысының аяқталу мерзімі XVIII ғ. 50-жылдарында.
Ертіс шекаралық шебінің ұзындығы 930 шақырым.
Ертіс шекаралық шебінің құрамына кірді Омбы, Железинская, Жәмішев, Семей және Өскемен бекіністері.
Тап осы кезеңде Өскемен бекінісінен Кузнецк бекінісіне дейін 723 шақырымға созылатын Колывановская шекара шебінің құрылысы да салына бастаған.
Колывановская шекара шебінің ұзындығы 723 шақырым.
Орта жүз қазақтары жерінің солтүстік аймағында Жаңаесіл шекара шебіндегі әскери бекіністер мен ұсақ-түйек дала бекіністерінің құрылысы жүріп жатты 1752-1755 ж.
Үй шекара шебі мен Ертіс шекара шебінің арасында орналасқан бекіністер Звериноголовская, Покровская, Николаевская, Лебяжі, Полуденная, Петропавл, Пресновская және Кабанья.
Үй шекара шебі мен Ертіс шекара шебінің арақашықтығы 540 шақырым.
Орта жүздің шекара шебі аймақтарындағы жер дауының одан әрі шиеленісе түсуі.
Патша үкіметі Орта жүз қазақтарының Ертістің оң жақ жағалауына өтуіне тыйым салды 1755 ж.
Қазақтардың бекініске қанша шақырымға дейін жақындауына рұқсат етілмеді 10 шақырымға дейін.
Сібір шекара шебінің командашысы генерал-поручик И. Шпрингер.
Қазақтарды Ертістің далалық бетінде ені 10 шақырымға дейін жолатпауға бұйрық берді И. Шпрингер.
Ресей әскери бекіністеріне қазақтарды қанша шақырымға дейін жақындатпады 30 шақырымға дейін.
Сұлтанбет және Орыс сұлтандар басқаратын Ертіс бойы қазақтарының Ертіс өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруіне рұқсат алды 1771 ж.
Башқұрттар – түркі халықтары тілінде сөйлейтін, жартылай көшпелілік салтын ұстанатын, бауырлас халық.
Батырша (Бахадиршах Ғалиұлы Әлиев) (1710-1762) – башқұрттардың патша үкіметіне қарсы 1755 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі. Мұсылманша сауатты болған, башқұрттардың арасында зор бедел мен сый-құрметке бөленген.
Қарасақал (Қара хан) – Башқұртстанның Ресейге қосылуына қарсы бағытталған 1740 жылғы башқұрт көтерілісінің жетекшісі.
Неплюев Иван Иванович (1693-1773) – Орынбор өлкесінің 1742-1754 жылдардағы басқарушысы.
§8. Қазақ-қалмақ қатынастары.
Еділдің төменгі сағасында Қалмақ хандығының күшеюі.
Кіші жүз қазақтарымен оның солтүстік-батысында шектесетін мемлекет Қалмақ хандығы.
Ойрат одағы құрамындағы тайпалар торғауыттар, хошауыттар.
Қалмақ хандығының көтерілген тұсы Аюке хан тұсында.
Еділ қалмақтарының билеушісі Далай-лама.
Орыс патшасы I Петр Аюкеге Ресейдің шығыстағы шептерін қорғауды ресми түрде міндеттеді 1697 ж.
Әбілқайыр хан қазақтар мен қалмақтардан тұратын 20 000 қолдық әскерін бастап Еділ қалмақтарына жорық жасады 1723 ж.
Әбілқайыр ханның қазақтар мен қалмақтардан тұратын әскеріндегі жауынгер саны 20 000.
Әбілқайыр хан 10 000 қол әскерімен Еділ қалмақтарына жаңадан жорық жасады 1726 ж.
Қазақтардың 1771 жылғы «Шаңды жорыққа» қатысуы.
Қалмақтарды ежелгі отанына қайтару жөніндегі үгіт жүргізуді басқарды Әмірсананың жақын серігі Шерен.
Жалпы саны 180 000 адам болатын қалмақтар Қытай шебіне көшті 1771 ж. күзінде. Еділдің оң жақ аймағында қалған қалған қалмақтар саны 60 000.
Қалмақтар кімнің бастауымен көшті Убашидің.
Қалмақтардың біраз бөлігін Сағыз өзенінің бойында қырып салған Айшуақ сұлтан.
Мұғалжар тауына таяу жерде Ор, Ұжым өзендері бойында шегініп бара жатқан қалмақтарға күшті шабуыл жасады Нұралы хан.
Қалмақтарға ойсырата соққы бергендер Абылай сұлтан, Сұлтанбет, Әбілпейіз сұлтан.
Мойынты өзенінің бойында 50 000 адамдық жасақпен қалмақтарды қоршап алған Абылай сұлтан. (Бұл шайқасқа Нұралы хан, Сұлтанбет, Орыс және Әділ сұлтандар қолдау көрсетті).
Қалмақтарға ойсырата соққы берген алатау қырғыздары.
Қалмақтар кімнің бастауымен көшіп келе жатты әмірші Убашидің.
Қалмақтарға ойсырата соққы берудің арқасында өз жерін сақтап қалды Тарбағатай жері, Іле, Еділ мен Жайық.
Ноғайлар – түркі тілдес топқа жататын ұлыс.
Далай лама – лама дінінің басшысы.
Аюке хан (1646-1724) – Еділ бойындағы торғауыт-қалмақтардың ханы.
§9. Абылай хан билігі тұсындағы Қазақстан.
Абылай – қазақ хандығының аса көрнекті саяси және мемлекет қайраткері.
XVIII ғасырдағы қазақтың көрнекті хандарының бірі Абылай хан.
Абылай хан дүниеге келді 1711 ж. Түркістан қаласында.
Абылай ханның азан айтып қойған есімі Әбілмансұр.
Абылай ханның жасырын есімі Сабалақ.
Абылай хан қандай аспапта ойнады домбыра.
Абылай ханның өзі шығарған қанша күйі бар 20-дан астам.
Абылай сұлтанның дене бітімі бойы ортадан жоғары, жауырыны қақпақтай, дене күші зор.
Абылай хан ерекшеленді қазақтардың ежелден келе жатқан әдет заңдары мен шежіресін өте жақсы білді.
Жоңғар қалмақтарымен шайқаста кіммен жекпе-жекке шықты Шарышпен.
Абылай ханның кеңесшісі Бұқар жырау.
Абылай хан болып сайланды 1771 ж. Түркістан қаласында.
Әбілмәмбетті тағынан тайдырып, орнына өзін ұсынды 1759 ж. Абылай сұлтан.
Патша үкіметі Абылайды тек Орта жүздің ғана ханы деп таныды 1778 ж.
Абылай хан былай деп санады: мені билеуші хан етіп халық сайлады. Олай болса, орыс патшасының тағына тағзым етіп, ант беруге тіпті де міндетті емеспін.
Патша үкіметі өзінің ханға ықпалын түсірмес үшін ханға жылына 300 сом мөлшерде жалақы тағайындап, 200 пұт ұн беруге уәде берді.
Жоңғарлар қазақтарға тағы жорық жасады 1741 ж.
Галдан-Церенге жіберілген майор Миллер елшілігі жоңғарларға «жақсы көрші» болуға тіле білдірді.
Цин империясы Жоңғарияға елеулі әскер күшін кіргізді 1755 ж.
Ресей мемлекетінің қамқорлығына үміт артып, Сібірге қашып шығуға мәжбүр болды Әмірсана.
Жоңғарияны Қытай армиясы түгелдей бағындырып алды 1758 ж.
Қырғынға ұшыраған қалмақтар саны 1 миллион.
Қытай өзінің Жоңғариядағы жағдайын нығайту үшін онда империяның Синьцзянь немесе Шыңшаң (Жаңашеп) аймағын құрды.
Абылай сұлтан Қытай үкіметімен дипломатиялық қатынас орната бастады 1756 ж.
Қытай шекара мәселелерін реттеу үшін Қазақстанға, Абылай сұлтанға арнайы елшілік жіберді 1755 ж.
Қазақ жасақтары Қытай әскерлеріне қарсы Жоңғарияның ішкі бөлігіне жорық жасап, терең еніп кетті 1756 ж. көктемінде.
Синьцзянь немесе Шыңшаң (Жаңашеп) аймағынтарының құрылу себебі Қытай өзінің Жоңғариядағы жағдайын нығайту үшін.
Қытайдың шығыстан келе жатқан әскеріне қазақ-жоңғар жасақтары қарсы шықты Әмірсана мен Қожаберген батыр.
Қытайдың оңтүстіктен келе жатқан әскеріне қазақ-жоңғар жасақтары қарсы шықты Абылай мен Бөгенбай батыр.
Қытай әскері мен Абылай арасында ең соңғы ең ірі шайқас болды Тарбағатайдың солтүстігі, 1757 ж.
Қазақтардың Аягөз өзенінің оңтүстігіне көшіп-қонуына тыйым салу туралы жарлық шығарды Қытай боғдыханы, 1761 ж.
Іле өзенінің бойындағы жайылымдарды қазақтардың пайдалануына рұқсат етуге мәжбүр болды 1767 ж. Қытай.
Қазақтардың алатау қырғыздарымен байланысы дамыды XVIII ғ. 60-70 жылдар.
Абылай қырғыздарға қарсы бірінші жорығына шықты 1765 ж.
Абылай қырғыздарға екінші рет күйретте соққы берді 1770 ж.
Абылай қырғыздарға үшінші рет жорық жасады 1779 ж.
Тұтқынға алынған қырғыздардан құрылған болыстар Жаңақырғыз, Байқырғыз.
Жаңақырғыз, Байқырғыз болыстары қоныстандырылды Көкшетау маңы, атығай руы.
Абылай хан дүние салды 1781 ж.
Абылай ханның артында қалған ұрпақтары 30 ұл, 40 қыз.
Абылай хан дүние салғаннан кейін хан тағына үлкен ұлы Уәли отырды.
2 сұлтан, 19 старшын, 120 000 қазақ Ресей империясы қол астына өтуге II Екатеринаға өтініш жасады 1795 ж.
Қазақтардың Ертіс бойы оң жағалауына көшіп-қонуға рұқсат етілді 1788-1798 ж.
Көкшетаудың етегінде Абылай ханның құрметіне алып ескерткіш стелла орнатылған.
Боғдыхан – қытай императорының монғол тілінде атауы.
Стелла – ескерткіш құлпытас.
Шежіре – қазақтардың генеалогиялық кестесі, тарихи жылнама.
Әмірсана (1722-1757) – жоңғар нойоны. Давацидің бақталасы. 1755 ж. Қытайдың Цин империясына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс қатыгездікпен басып-жаншылғаннан кейін Ресейге қашып барып, Тобыл қаласында шешек ауруынан қайтыс болды.
Уәли Абылайханұлы – 1781-1819 ж. билік еткен. Абылай ханның үлкен ұлы.
Бұқар жырау Қалқаманұлы (1693-1787) – қазақтың әйгілі ақын-жырауы, мемлекет қайраткері, Абылай ханның бас кеңесшісі.
§10. Қазақтардың Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне қатысуы.
Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне қазақтардың да қатысуының негізгі себептері.
1773-1775 ж. Ресейде болған аса ірі көтеріліс шаруалар көтерілісі.
Шаруалар көтерілісі басқарған Емельян Пугачев.
Емельян Пугачев өзін жариялады ІІІ Петр патшасымын деп.
Көтеріліске шыққан шаруалардың басым көпшілігін Орал казактары құрады.
Көтеріліс себептері.
Ертіс өзенінің бойындағы шекара шебінде ені 10 шақырымдық алқаптың ұзынан бойынан өтуге тыйым салынды 1765 ж.
Орта жүз қазақтары емін-еркін көшіп-қонып жүрген Жаңаесіл аймағын басып алды 1752-1755.
Патша үкіметі барымташыларды ұстау үшін «әскери іздестіру» деген сылтаумен қазақ даласына әскери топтарды жіберуді жиілетті.
Кіші жүз қазақтарының шаруалар көтерілісне қатысуы.
Е. Пугачев Кіші жүздің көші-қон аумағында құпия түрде болды 1773 ж.
Қазақтар Орынбордан Гурьевке (қазіргі Атырау) дейінгі барлық әскери бекіністерді қоршауда ұстап тұрды 1773 ж.
Қазақ көтерілісшілерінің жасақтары Орынборға тікелей шабуыл жасауға қатысты 1773 жылғы қазаннан 1774 жылғы наурызға дейін.
Ерекше көзге түскен құрамында 200 сарбазы бар әскери жасақ басшысы Досалы сұлтан.
Пугачев көтерілісіне қолдау көрсетуді жақтағандар Ералы, Досалы, Айшуақ, Сейдалы сұлтандар.
Империяның шет аймақтарында әскери қызмет атқарған Ресейдің әскери тобы казактар
Орта жүз қазақтары жасақтары Ала бұға дала бекінісін толық талқандады 1774 ж.
1774 ж. жазында қазақтар патша үкіметі салдырған шекара бойындағы бекіністерге шабуыл жасады 240 рет.
Пугачев ойсырай жеңілді Царицин түбегінде, 1774 ж. тамыз айында.
Пугачев қатаң жазаланды Мәскеуде.
Еділ бойындағы казактардың елді мекендеріне шабуыл жасаған Сырым Датұлы бастаған байбақты руының жасақтары.
1782 жылы Орынбор өлкесіндегі қазақтарды басқару үшін құрылған экспедиция Шекаралық экспедиция.
Казактар – империяның шет аймақтарында әскери қызмет атқарған Ресейдің әскери тобы.
Манифест – патшаның қол астындағы халыққа арнаған үндеуі.
Жайық казактары – XV ғасырдағы аяқ кезі мен XVІ ғасырдың бас кезінде қашқан шаруалардан құралған еркін казактардың қауымдары. Патша үкіметі оларды Ресейдің оңтүстік-шығыс шекараларын қорғау үшін пайдаланады.
Е.Пугачев (1742-1775) – Дон казагы. 1773-1775 ж. шаруалар көтерілісінің басшысы.
§11. Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы.
Көтерілістің шығу себептері.
Біріншіден, шекара шебінің ішкі жағына уақытша өткен қазақтарға қойылатын талаптар тым қатал болды.
Екіншіден, Орал казак әскерлері тарапынан бұрынғысынша дала төсіндегі «әскери іздестірулер» тоқтатылмады.
Үшіншіден, Нұралы ханның және оның төңірегіндегілердің беделі жыл өткен сайын төмендей берді. Ол бірте-бірте патшаның қолындағы қуыршақ қолшоқпарға айналды.
Кіші жүздің ішіндегі он екі ата Байұлы бірлестігінің Байбақты руынан шыққан Сырым Датұлы.
Асқан ақылдылығы мен тапқырлығы үшін бала кезінде «Бала би» атанған Сырым Датұлы.
XIX ғ. екінші жартысында ағылшын журналисті Д.Ч.Бульжер: «...Сырым батыр – жігерлі, терең ойлы, қайратты, батыр, тапқыр, айлалы ерекше тұлға. Ол халықтың сүйіспеншілігіне бөленген, халық оған табынған десе де болады.»
Көтеріліске белсене қатысқандар қарапайым көшпелі қазақтың көпшілігі, старшындар, билер, батырлар.
Қазақтар Орал шекара шебіне шабуыл жасады 1783 ж.
С. Датұлы 2700 сарбазы бар жасаққа, старшын Барақ 2000, Тіленші батыр 1500 сарбазы бар жасаққа басшылық етті.
1784 ж. Орынбор губерниясының бастығы болып О. Г. Игельстром келді.
1791 ж. Кіші жүздің ханы болып сайланды Ералы сұлтан.
1792 ж. 1000 сарбазымен Елек қорғанысына шабуыл жасады С. Датұлы.
С. Датұлының жасақтары хан ордасына шабуыл жасап Есім ханды өлтірді 1797 ж.
Хан кеңесі жұмыс істей бастады 1797 ж. бастап.
Айшуақ сұлтан хан болып сайланды 1797 ж.
Сырым Датұлы қаза тапты 1802 ж. (халық аузындағы аңыз бойынша, өз қарсыластарының қолынан).
Сырым Датұлының асына 2000 жылқы, 2500 қой сойылған.
Қазына – түрлі бағалы заттар, дүние-мүлік; материалдық байлық.
Сырым Датұлына бала кезінде асқан ақылдылығы мен тапқырлығы үшін атанды «Бала би».
Расправа – Кіші жүздегі ру ақсақалдары кіруге тиісті болған әкімшілік орган.
Старшын – ру басшысы.
Айшуақ хан (1720-1810) – Кіші жүзді 1797-1805 жылдары билеген ханы, Әбілқайыр ханның ұлы.
§12. XVIII ғасырдағы сауданың дамуы.
Қазақ-Ресей саудасы.
Сауда бірлігі болып саналды ісек қой.
Үй шекара бекінісінде 1743 ж., Орск бекінісінде 1745 ж. қазақтарға сауда жасауға рұқсат етті.
1745 ж. Сібір өкімет билігі орындарынан Жәмішев бекінісінде сауда орталығын ашуды сұрады Абылай сұлтан.
Қазақтар Троицкіде сауда жасай бастады 1750 ж.
Абылай сұлтанның өтініші бойынша Петропавл бекінісінде қысқы сауда орны ашылды 1759 ж.
Абылай сұлтанның өтініші бойынша Үрімші қаласында қазақтардың Қытаймен сауда-саттығы басталды 1758 ж.
1758 ж. қытайлықтар қазақтардан сатып алды 300 қазақ жылқысын.
Орта Азияның саудагерлері бұхаралықтар.
Орта Азиядан құлдыққа түскендер сатылды Ресейдің Ірбіт жәрмеңкесінде.
Ересек құлдардың бағасы 25-50 сомға дейін, ал балалардың бағасы 10-25 сомға дейін.
Патша үкіметі шабуыл кезінде Қазақстанда құлдыққа адам алуға тыйым салынды 1822 ж.
Батыс Сібір генерал-губернаторы Г. Х. Гасфордтың бастамасы бойынша Орта жүз қазақтарынан алынған 400-ге жуық құл бостандыққа жіюерілді 1859 ж.
Ісек – екі жасар тоқты.
§13. Қазақстанның XVIII ғасырдағы ғылымы мен білімі және мәдениеті.
1768-1774 ж. Қазақстан жеріне жіберілген экспедицияның басшысы П. С. Паллас (1741-1811).
Қазақстан аумағында дербес экспедиция ұйымдастырды 1796 ж. И. Г. Георги. (1768-1774 ж. Орынбор академиялық экспедициясының құрамында болған).
Қырғыз-қайсақ экспедициясын құрған И. К. Кириллов (1689-1737).
«Орынбор өлкесінің Колумбы» деген даңққа ие болды П. И. Рычков (1712-1777).
«Орынбор губерниясының топографиясы немесе сипаттамасы», «Орынбор тарихы» еңбектерінің авторы П. И. Рычков.
1795 ж. жарық көрген «Қырғыз-қайсақтардың Орта жүзінің сипаттамасы» еңбегінің авторы И. Г. Андреев.
Сібірді зерттеуші Г. Ф. Миллер (1705-1783).
Миллердің «Сібір патшалығының тарихы» атты еңбек жарық көрді 1759 ж.
Орыс офицері И. Г. Андреевтің «Қырғыз-қайсақтардың Орта жүзінің сипаттамасы» еңбегі жарық көрді 1795 ж.
Орыс офицері И. Г. Андреевпен бірге жазған А. Д. Скалоннның еңбегі орыс-қазақ сөздігі.
Қазақстандағы шетелдік зерттеушілер.
Жергілікті халықтың шаруашылығы, мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігі жайында құнды деректер қалдырған ағылшын теңіз қызметінің капитаны Джон Эльтон (1735), суретші Джон Кэстль (1736), сауда қызметкері Реональд Гок (1741-1742).
Қазақ әдебиеті.
Шығармашылығы елді ерлікке, қаһармандық пен батылдаққа шақыруға арналады Ақтамберді жырау Сарыұлы (1675-1768).
Ақтамберді жыраудың кесенесі орналасқан Шығыс Қазақстан облысы аумағындағы Жүрекжота шоқысының баурайында.
Халық арасында «Көмекей әулие» атанған Бұқар жырау Қалқаманұлы (1693-1787).
Бұқар жырау дүниеге келді Павлодар облысы Баянауыл ауданы Далба тауының етегі.
Өзінің толғауларында Абылайды прогресшіл мемлекет қайраткері ретінде мадақтаған Бұқар жырау.
Бұқар жыраумен замандас және оған рухы жағынан да жақын Үмбетей жырау Тілеуұлы (1706-1778).
Қазақ халқының қас батыры Қанжығалы Бөгенбайды жоқтау және оның өлімін Абылай ханға естірту жырлары халық жадында сақталған Үмбетей жырау авторы.
Тәтіқара жырау дүниеге келді Қостанай облысы аумағындағы Сарыкөл деген жерде.
Абылай ханның батырларын мадақтап жырлаған Тәтіқара жырау.
Көшпелілердің діни сенімі мәселелерін қозғаған Көтеш пен Шал (Тілеуке Күлекеұлы).
Шал ақын деп аталып кеткен Тілеуке Күлекеұлының туған жері Ақмола облысы. (Есіл өзенінің оң жағасында Күлеке батырдың отбасында дүниеге келген).
Шежіре сөзінің моңғолдарда «цэжере», түркілерде «седжере» сөзінің мағынасы «есте сақтау».
Қазақтар арасында алғаш шежіре деректерін жинастырып қалдырғандар Ә. Бөкейханов, М. Ш. Көпейұлы, Ш. Құдайбердіұлы және т.б.
Музыкалық шығармалардың негізгі түрі ән мен күй.
«Толғау», «Аллам жар», «Бақсы» күйлерін шығарған Тілеп Аспантайұлы (1757-1820).
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама», «Қайың сауған», «Аңшының зары» күйлерінің авторы Байжігіт.
1765 ж. Омбыда, Петропвлда және Жәмішевте гарнизондық мектептер ашты Сібір шекара шебінің бастығы Шпрингер.
Алғаш ашылған мектепте оқыған балалар саны 240.
1786 ж. азиялықтарға арналған мектеп ашылды Омбыда.
1789 ж. үкіметтік мектеп ашылды Орынборда.
§14. Дәстүрлі билер соты.
Би болатын адамның бойынан бірнеше қабілет табылуы тиіс еді.
Біріншіден, қазақтың дәятүрлі әдет құқығын жете білуге міндетті. Мәселен, «Қасым ханның қасқа жолын», «Есім ханның ескі жолын», Тәуке ханның «Жеті жарғысын» жатқа білуі керек.
Екіншіден, би атағын үмітекердің шешендік өнер мен аталы сөзді жақсы меңгеруі керек.
Үшіншіден, барынша адал, ешкімге бұра тартпайтын әділ болуы шарт.
Екі би айтысқанда жалпы үкімді шығарушы Төбеби.
Би өзінің сіңірген еңбегі үшін сыйақы алды «бидің билігі».
Куәгерлерді шақыру үшін арнайы жіберілді жасауылдар.
Ант ішу түрлері:
Мынадай мазмұнда ант берді: «Егер мен жалған куәлік айтатын болсам, онда менің жазамды бір Құдайдың өзі беретін болсын, екі дүниеде де жақсылық көрмеймін, бар байлығым мен балаларымның қызығы бұйырмасын».
Мылтық ұңғысын сүю.
Ата-баба зиратын үш рет айналу. Қолға құран ұатып ант берген.
Жасаған қылмысы үшін материалдық немесе ақшалай құн төлеу айып.
Ауыр қылмыс жасаған адамдар мал есебімен айып төлейтін «тоғыз».
Тоғыз құрамына кірді үш түйе, үш сиыр, үш қой.
Ер адамды өлтіргені үшін төленетін құн 1000 қой немесе 1000 жылқы, немесе 50 түйе.
Жағымсыз қылық, бұзақылық жасаған, өтірік айтқан адамға берілетін жаза дүре соғу.
«Дат» сөзінің парсы тіліндегі мағынасы «әділ, заң, өтініш».
Өзге біреудің төлемей кеткен қарызы үшін оның малын не мүлкін тартып әкету барымта деп аталды.
Көкшетау сыртқы округында орыстар 117 рет билер сотына шағым түсірді 1865 жылға дейін.
Патша үкім билер сотын тарата бастады XIX ғ. 20-90 ж. аралығы.
Айып – қылмыс жасап, жазалы болғандығы үшін заттай не ақшалай төленетін ақы.
Барымта – жауласқан екі рудың бірінің-бірі мал-мүлкін күшпен тартып алып кек қайтаруы.
Құн – кісі өлтірген адам тарапынан төленетін төлем.
Шоқан Уалиханов Шыңғысұлы (1835-1865) – аса көрнекті қазақ ғалымы.
§15. Бөкей хандығының құрылуы.
Қазақтардың Жайықтың оң жақ бетіне өтуінің себептері.
Біріншіден, шекара шебіне таяу аймақтарда отырған қазақтар мал жайылымынан тапшылық көрді. Қазақтардың Қытайға қарай көшіп кету ықтималдығы пайда болды.
Екіншіден, қазақтар өздерінің бұрынға ата қонысына қайтып баруға тырысты. Ал ол қоныстар Ресеймен шекаралық шептің ішкі жағында қалып қойған болатын. 1771 ж. Еділ қалмақтарының елеулі үлкен тобы Шыңшаңға көшіп кеткеннен кейін Еділ мен Жайық аралығында босап қалған жерлер болды.
Үшіншіден, Сырым Датұлы бастаған көтеріліс күшпен басып-жаншылған соң оған қатысушыларға сұлтандар мен ханның тарапынан қатты қысым көтеріліп, қуғын-сүргін жиілеп кетті.
Төртіншіден, Е. Пугачев пен С. Датұлы бастаған көтерілістер аяусыз басып-жаншылғаннан кейін патша үкіметі бұрыннан белгілі «бөліп ал да, билей бер» деген империялық пиғыл принципі бойынша біртұтас Кіші жүзді әлсіретуге тырысып бақты, Әбілқайыр ханның ұрпақтары болып табылатын бірнеше топтың арасында тақ таласын шиеленістіре түсті. Хан тағына негізгі үміткер Бөкей сұлтан болатын, бірақ 1797 ж. қартайған Айшуақ сұлтан Кіші жүздің ханы болып сайланды. Шыңғыс ұрпақтарының арасындағы қарым-қатынас шиеленісе түсті. Бұл жағдайдан шығудың бірден-бір жолы Жайықтың оң жақ бетіне көшіп бару ғана еді.
Бөкей сұлтанның қол астындағы қазақтар орналасқан аймақ Ішкі Орда.
Ішкі Орда батысында Астрахан, солтүстгі мен шығысында Саратов және Орынбор губернияларымен шектесті.
Ішкі Орда бағынышты болды Орынбор шекара комиссиясына.
Қазан университетінің кітапханасына араб, парсы және түркі тілдеріндегі 6 құнды қолжазба тапсырған Жәңгір хан.
Орынбор шекара комиссиясының аумағы қарады Астрахан губерниясына.
1801 ж. Жайықтың оң жағасына көшіп келген отбасы саны 5 мың.
1897 жылғы Ресей империясының жалпыға бірдей алғашқы халық санағы бойынша Ішкі Ордадағы қазақтар саны 207 мың.
Бөкей сұлтанға хан лауазымы берілді 1812 ж.
Бөкей хандығының (Ішкі Орданың) негізін қалаған Бөкей хан қайтыс болды 1815 ж. 12 мамырда.
Бөкей ханның өсиеті бойынша тақ мұрасы қалдырылды ұлы Жәңгірге.
Жәңгір сұлтанның жасы небары 14 жаста болғандықтан, кәмелеттік жасқа толғанша хандықты билеп тұрды Шығай сұлтан.
Жәңгір ер жетіп, кәмелеттік жасқа толғанша тұрды Астрахан губернаторы Андреевскийдің үйінде.
Жәңгір хан Қазан университетінің кітапханасына тапсырды араб, парсы және түркі тілдеріндегі 6 құнды қолжазба.
Жәңгір Орал қаласында хан болып жарияланды 1824 ж.
Жәңгір хан Орал қаласын биледі 20 жыл.
Жәңгір ханның өзінің жеке меншігінде жері болды 400 000 десятинаға жуық.
Би Балқы Құдайбергенұлының иеленген жер көлемі 300 000 десятина.
Жәңгір хан Бөкей хандығының өз жәрмеңкесін ұйымдастырды 1822 ж.
Жәңгір ханның тікелей нұсқауымен мұсылман мешіті ашылды 1835 ж.
Жәңгір ханның бастамасымен алғаш зайырлы мектеп ашылды 1841 ж.
Жәңгір хан қайтыс болды 1845 ж.
Далалық жағдайда бірінші болып Ішкі Орданың топонимикалық және географиялық картасын жасатты Жәңгір хан.
Жәңгір хан жақсы көрді аң аулау, ағаш отырғызуды.
Жәңгір ханның нұсқауы бойынша ағаш отырғызылды 50 000 гектар жерге.
Ағашты кескен, сындырған адамға айып 25 дүре соқтырылды.
Қару-жарақ палатасын ашу жөнінде бастама көтерген Жәңгір хан.
Мал тұқымын асылдандыру ісіне белсене қатысқан Жәңгір хан.
Ресейдің Еуропалық бөлігінен ауыл шаруашылық құрал-саймандарын жеткізуге нұсқау берді Жәңгір хан.
Жәңгір хан Бөкей хандығын басқару ісіндегі жетістіктері үшін марапатталды I дәрежелі Қасиетті Анна орденімен.
Жәңгір хан 42 жасында – генерал-майор, 43 жасында Қазан университеті Ғылыми кеңесінің құрметті мүшесі.
Жәңгір ханның отбасылық құрамы 2 әйелі, 6 ұлы, 3 қызы.
Уақытша Кеңес құрылды 1846 ж.
Уақытша Кеңес төрағасы Әділ сұлтан (Бөкейдің ұлы).
Ішкі Орда Астрахан губерниясының құрамына берілді 1872 ж.
Жәңгір хан Бөкейұлы (1801-1845) – Бөкей ордасының ханы (1812 жылдан бастап).
І Павел (1754-1801) – Ресей императоры.
Мешіт – мұсылман қауымның намаз оқуға жиналатын, Аллаға сыйынатын орны.
§16. Қазақтардың 1812 жылғы Ресейдің Отан соғысына қатысуы.
Кіші жүз қазақтары ашаршылықтан балаларын құтқару үшін жасаған амалы Хиуа көпестері, Жайық, Орынбор казактары, орыс шаруалары мен көпестеріне құлдыққа сатты.
Қазақтарды Жайықтың ішкі жағына жіберу туралы жарлық шықты 1808 ж. 23 мамыр.
1808 ж. 23 мамырында жолданған жарлық кімнің атына жолданды Орынбордың әскери губернаторы князь Г.С. Волконский.
Бұл жарлық аталды: «Орынбор шекара шебіне таяу көшіп-қонып жүрген қырғыздарды (қазақтарды. – авт.) ішкі жаққа жіберу туралы».
1820 ж. шекара шебінің ішкі жағына өткен қазақтардың жалпы саны 20 000 адам.
Шекара шебінің ішкі жағына өткен қазақтардан құралған ауыл «Байсақал».
1818 ж. Байсақал ауылындағ қазақтар саны 300-ге жуық.
Орынбор мұрағатындағы материал бойынша Байсақал қазақтары туралы: «олар өздеріне үй-жай салып алған, мешіт пен училище ашқан, егіншілікпен айналысқан, шама-шарқына қарай мал да өсірген».
Орынбор және Жайық шекара шебінде қазақ балаларын шоқындандырып, христиан дініне кіргізу.
Хиуалар қазақ балаларын сатып алды 25 сомнан 50 сомға дейін.
Бір жолы кеденшілер оларды _____ қазақ баласын сатып алған жерінен ұстады 100 қазақ баласын.
Қазақтардың өз балаларын Азиялық көпестерге сатуға тыйым салу мақсатында шыққан жарлық 1808 ж. 23 мамыр Орынбор әскери губернаторының атына жеке жолдаған.
I Наполеонның армиясы Ресей аумағына басып кірді 1812 ж.
Орыстардың, Ресейдің құрамындағы басқа да халықтардың француз басқыншыларына қарсы күресі Отан соғысы.
Осы шайқастағы ерлігі үшін марапатталған қазақ жауынгері Майлыбайұлы, Қарынбай Зындағұл ұлы, Мұрат Құлшаранұлы, Еркін Азаматұлы, Боранбай Шашубайұлы, Ықсан Әубәкірұлы, Сағит Хамитұлы.
Менталитет – қоршаған ортаға қалыптасқан көзқарас жүйесі.
§17. Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы.
Кіші жүздің Жайықтың оң жақ бетіндегі қазақтарға Бөкей сұлтан хан болып келді 1812 ж.
Орта жүзде Уәли сұлтан мен Бөкей сұлтан хан болып сайланды 1815 ж.
Ертіс өзенінің бойындағы Сұлтанбек сұлтан басқарған қазақтар Ертіс өзенінің оң жағындағыда «мәңгілік көшіп-қону» құқығына ие болды 1788 ж.
Жайықтың оң жағалауында Кіші жүзден бөлінген Ішкі Орда құрылды 1801 ж.
1808 жылғы ашаршылық кезіндегі Кіші жүздің қанша қазағы башқұрт кантондарының аумағына көшірілді 20 000.
Орта жүзде 1817 ж. билеген Бөкей хан.
Уәли хан қайтыс болғаннан кейін патша үкіметі хан сайлауын керек емес деп шешті 1819 ж.
«Сібір қырғыздары туралы жарғы» күшіне енді 1822 ж.
Округтар бөлінді болыстарға, болыстар ауыл әкімшіліктеріне.
Әр округта 15-20 болыс, болыстарда 10-12 ауыл, ауылдарда 50-70 үй болды.
Округтарды басқарды аға сұлтандар, болыстарды болыстар, ауылдарды ауыл старшындары.
«Жарғы» аздаған өзгерістер енгізілді 1822 ж. 60 жылдарға дейін қолданылып келді.
Қарқаралы және Көкшетау округтары 1824 ж., Аягөз округы 1831 ж., Ақмола 1832 ж., Баянауыл және Үшбұлақ 1833 ж., Аманқарағай (кейін Құсмұрын атанды) 1834 ж., Көкпекті 1844 ж.
Ертістің оң жағалауындағы қазақтар үшін Семей ішкі округы ашылды 1854 ж.
Жетісу жерінде Алатау ерекше округы ашылды 1856 ж.
«Орынбор қырғыздары туралы ереже» шықты 1844 ж.
1844 ж. Кіші жүз жеріндегі шекара шебіне жақын тұратын қазақтар үшін қамқоршы қызметі құрылды.
Кантон – Башқұртстанда 1917 ж. дейін әкімшілік-аумақтық бірлік.
§18. Ақмола бекінісінің салынуы мен дамуы.
Көкшетау және Қарқаралы екі округтық приказ ашылды 1824 ж.
Ресей императоры I Николай округтың ашылуына рұқсат етті 1832 ж. 9 қаңтарда.
Ақмола сыртқы округының ресми ашылуы 1832 ж. 22 тамыз.
Ақмола сыртқы округының аға сұлтаны болып сайланды Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы.
Орта жүздің ханы болған Сәмекенің шөбересі Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы.
Қ. Құдаймендіұлы сұлтанның қол астына қарады қарпық, алтай, қыпшақ, шұбыртпалы, тарақты, тама рулары.
Кенесары Қасымұлы 80 казак қорғап тұрған Ақмола бекінісіне шабуыл жасады 1838 ж.
Ағаштан құрасытырлған мешіт салынды 1838 ж.
Молда болып, балаларға ислам ілімін үйретті Қарабек Байбеков.
1845 ж. Ақмола бекінісіне 100-ге жуық қазақ отбасы көшірілді Ащысу шекара шебінен.
Ақмола станциясында екі жәрмеңке ашылды 1852 ж. Константинов, Дмитриев.
Константинов 21мамырдан 10 маусымға дейін, Дмитриев 26 қазаннан 10 қарашаға дейін жұмыс істеді.
1865 ж. олардың жылдық сауда айналымы 1,5 миллион сом.
XIX ғ. соңына қарай Константинов жәрмеңкесінің жылдық сауда айналымы 4 миллион сомға дейін жетті.
Ақмоланы ресми түрде округтық қала деп жарияланды 1862 ж. 26 қыркүйекте.
Қалалық басқармасы – 1870 ж., полиция басқармасы – 1875 ж., қаржы кассасы – 1880 ж.
1890 ж. Ақмолада тұрған халық саны 5640.
1914 ж. Ақмоладағы тұрғын саны өсті 16 500-ге дейін.
Ақмолаға саяси жер аударылғандар келе бастады 1882 ж.
Мәселен М.Кутневский, П.Румянцев, Б. Ендрушек, Ф.Иманицкий жалпы саны 50-ден аса.
1902-1906 ж. болған өнертапқыш әрі авиаконструктор А. Уфимцев.
Ақмолада 5640 адам тұрды 1890 ж.
Ақмолада тұрғын саны 16 500-ге жетті 1914 ж.
§19. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтерілісі.
Бөкей хандығында аса ірі халық-азаттық көтерілісі болып өтті 1836-1838 ж.
Беріш руынын жайық атасынан тараған Исатай Тайманұлы (1791-1838) мен Махамбет Өтемісұлы (1803-1845).
21 жасында өз руының жайық атасына старшын болып тағайындалған Исатай.
М. Өтемісұлы орыстың жазушысы әрі этнографымен жақсы таныс болды В.И. Дальмен.
М. Өтемісұлы саяхатшы ғалыммен жақсы таныс болды Г.С. Карелинмен.
Көтерілісшілер Жәңгір ханға ашықтан ашық шабуыл жасады 1836 ж.
Исатай серкештерге шабуыл жасағандарды жазалау үшін жасақ құрды құрамында 270 сарбазы бар жасақ.
Көтерілісшілерге байбақты руының старшыны қосылды Жүніс Жантеліұлы 1837 ж.
Қарауылқожа Бабажанұлының ауылын шапты 1837 ж. 200 сарбаз жасақпен,
Тастөбе түбіндегі шайқас 1837 ж. 15 қараша.
Жайық өзенін кесіп өтті 1837 ж. 13 желтоқсан.
Құрамында 3000-ға жуық сарбазы бар Хиуа хандығынан бөлініп шыққан Қайыпқали Есімұлымен бас біріктірген Исатай Тайманұлы.
Қиыл және Ақбұлақ өзенінің арасында өткен шайқас 1838 ж. 2 шілде.
1842 ж. Жәңгір ханға қарсы көтерілістер жасаған Аббас Қошайұлы мен Лаубай Мантайұлы.
§20. Қазақстанда отаршылдық езгінің күшеюі.
Жаңаелек шебі құрылды 1810-1822 ж.
Елек өзенінің бойындағы бекініс-қорғандар Боранды, Жаңаелек, Көмірлі, Линев, Вятлянская, Бердянская, Изобильная.
Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс 1822-1825 ж.
Табын руының батыры әрі биі, Бөкенбай батырдың немересі Жоламан Тіленшіұлы.
Жоламан батырдың сенімді тірегі болған 10 ұлы, 2 бауыры болды.
Жоламан батыр өзінің қол астына топтастырған көтерілісшілер саны 3000-ға жуық.
Министрлер Кабинетінің «Орынбор губерниясының қырғыз даласымен шекарасында жаңа шекара шебін құру туралы» Ережесі бекітілді 1835 ж. 5 наурызда.
Жаңа шекара шебі аймағындағы қазақтар саны 1855 ж. – 28 мың, 1891 ж. – 50 мыңға жетті.
Қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының жетекшілері Қасым Абылайұлы, Саржан Қасымұлы.
Абылайдың 30 ұлының ең кенжесі Қасым сұлтан.
Қасымның ұл балаларының саны 12.
Қасымның ұлдары Саржан, Есенгелді, Ағатай, Кенесары, Наурызбай.
Қасым ұлдарының әрқайсысында болған төлеңгіт саны 500 үйге тарта.
Саржан Қасымұлы жасаға патша үкіметіне қарсы шайқасқа шықты 1826 ж. 31 қаңтар.
Саржан ауылын шауып кетті 1831 ж. патша үкіметі жазалаушылары, 500 солдаты бар жасақпен.
Осы шайқаста қаза тапқан бейбіт тұрғын саны 450.
Қасым сұлтан қайтыс болды 1840 ж.
§21. 1837-1847 ж. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс 1837-1847.
Кенесары сұлтан дүниеге келді 1802 ж.
«Кенесарыға көзсіз ерлік тән еді» деп жазған орыс зерттеушісі Л. Майер.
Рытовтың отрядын тас-талқан етіп жеңіп шықты 1837 ж. аяқ кезінде Кенесары.
Рытов отрядының құрамында болды 6 урядник, 48 сібір казагы.
Қоңырқұлжа Құдаймендіұлының ауылдарына шабуыл жасады 1838 ж. Кенесары.
Кенесары Қасымұлы хан болып сайланды 1841 ж. қыркүйек айы.
Кенесары хандықты басқару жүйесі өзінің сенімді адамдары – жасауылдар арқылы.
Жасауылдар айналысқан міндеттер сот ісі, шаруашылық мәселелері, дипломатиялық жұмыстар, алым-салық жинау.
Мал өсірушілер – зекет, диқандар – ұшыр төлейтін болды.
Алым-салықтан босатылды меншігінде 40-тан аспайтын малы барлар.
Бір малдан салық төледі 40-100 малы барлар.
100-ден артық малы барлар 40 бас малға 1 малдан төлеп отырды.
Диқандар төлеген салық өндірген өнімдерінің 1/10 бөлігін.
Басқа да алым-салық түрлері киім-кешек, қару-жарақ, ат әбзелдері т.б.
Кенесары тұрақты әскер жасақтай алды 20 мың сарбаздан тұратын жауынгерлік қабілеті күшті әскер.
Ерекше көзге түскен сарбаздардан тағайындалды жүзбасылар мен мыңбасылар.
Орынбор ведомствасына қарайтын қазақтардың барлығы Ресей империясы азаматтары ретінде салық төледі әрбір үйден 1 сом 50 тиын мөлшерінде түтін салығы.
Қоқан хандығы билеушілері өлтірді 1836 ж. Саржан сұлтанды, 1840 ж. Қасым төрені.
Кенесары хан Қоқан хандығының Жаңақорған, Жүлек, Созақ бекіністерін тартып алды 1845 ж.
Кенесары хан Қоқанның мықты бекінісі Меркіні де басып алды 1846 ж.
Кенесары хан Қырғызстанның жеріне басып кірді 1847 ж.
Кенесары 30-дан астам сұлтанмен тұтқынға түсті Тоқмаққа таяу жерді.
«Наурызбай - Қаншайым» дастанының авторы Нысанбай Жаманқұлұлы (1812-1871).
Ресейлік ғалымдар Кенесарыға жағымды бағаларын берді «бүлікшіл сұлтан», «Қырғыз даласының Митридаты».
Манап – қырғыздардың ақсүйек рубасылары.
Ұшыр – Қазақстанның оңтүстігі мен Орта Азия диқандарынан алынатын салық.
Ағыбай Қоңырбайұлы (1802-1885) – атақты батыр, әскери қолбасшы, Кенесарының жақын серігі. Арғын тайпасының шұбыртпалы руынан шыққан.
Кенесары Қаcымұлы (1802-1847) – хан, қазақтардың патшалық Ресей мен Қоқан хандығына қарсы ұлт-азаттық қозғалысының басшысы.
Наурызбай батыр Қасымұлы (1822-1847) – сұлтан, батыр, Кенесары Қасымұлының туған бауыры және ең жақын серігі.
§22. Ұлы жүздің Ресейге қосылуы.
Сырдария өңірінің қазақтары үлкен үміт артты Арынғазы ханға.
Ұлы жүз қазақтарының өкілдері патша үкіметіне өтініш айтып, өздерін Ресейдің қол астына алуды сұрады 1818 ж.
Ресей үкіметі Абылай ханның ұлы Сүйік сұлтанның өтінішін қанағаттандырды 1819 ж. 55 500 қазақ Ресейдің қол астына өтті.
Сүйік сұлтанның өтініші бойынша 1819 ж. қанша қазақ Ресейдің қол астына өтті 55 500 қазақ.
Ұлы жүздің 14 сұлтаны – Абылай ханның немерелері мен Әділ төренің балалары басқарған 165 000-ға жуық ер адам Ресейдің қол астына өтті 1824 ж.
1824 ж. Ұлы жүздің 14 сұлтаны – Абылай ханның немерелері мен Әділ төренің балалары басқарған қанша ер адам Ресейдің қол астына өтті 165 000-ға жуық ер адам.
Ұлы жүз қазақтарын Ресейдің құрамына алу уақытша тоқтату себептері Ресейдің ішкі (І Александрдың өлімі, Сенат алаңындағы декабристердің көтерілісі) және сыртқы (1826-1828 ж. орыс-иран соғысы, 1828-1829 ж. орыс-түрік соғысы, 1830-1831 ж. поляк көтерілісі) проблемалары.
Ресейге қосып алынған жерлерде салынған бекіністер Аягөз (1831), Ақтау (1835), Ұлытау (1835), Қапал (1846).
1848 ж. Ресей империясы Ұлы жүз үшін қандай қызмет белгіледі пристав (кішігірім әкімшілік).
Ресей империясы Ұлы жүз үшін пристав (кішігірім әкімшілік) белгіледі 1848 ж.
Қарбышевтың экспедициялық әскері Қоқанның Тайшүбек бекінісін басып алды 1851 ж.
Верный бекінісі бой көтерді 1854 ж.
1854 ж. Верный бекінісінде орналасқан орыс офицері мен солдатының саны 500.
Шымкент пен Әулиеата қазақтары қоқандықтарға қарсы көтерілді 1857-1858 ж.
Ресейге қарсы ғазауат соғысын жариялау керек деп насихаттады қоқандық діни қайраткерлер.
Полковник Циммермен бастаған әскер Шу аңғарына келіп кірді 1860 ж.
Ташкентте 20 000 адамға жететін армия құрылды 1860 ж. күзде.
Ташкентте құрылған армияда болған зеңбірек саны 40.
Қоқан әскерін басқарды Ташкент билеушісі Қанат Ши.
Ұзынағаш түбінде болған шайқас 1860 ж. 21 қазан.
1863 ж. Жұмғал және Құртқа бекіністерін басып алды Проценко командашы бастаған орыс отряды.
Ресей әскері Меркі әскери бекінісін басып алды 1864 ж.
1833 ж. Орынбор өлкесінің әскери губернаторы болып тағайындалды В.А. Перовский.
1834 ж. Маңғыстауда салынған қамал Новоалександровский.
Ресей әскері Сырдария өзенін (ондағы Раймы қамалын) басып алды 1847 ж.
Қазалы бекінісін салу қолға алынды 1848 ж.
Сырдария бекініс шебі пайда болды 1853 ж.
Патша үкіметі әскерлері Сырдария бойындағы Жаңақорғанды басып алды 1861 ж.
Орыс әскері Бұхараның көп бөлігін басып алды 1866 ж.
Бұхара аумағынан басып алынған жерлер Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына енгізілді 1867 ж.
Ресей әскери экспедициялық корпусы Хиуа хандығының астанасын басып алды 1873 ж.
1873 ж. Ресей әскери экспедициялық корпусы басып алды Хиуа хандығының астанасын.
Түркістан аймағы құрылды 1865 ж.
1865 ж. Түркістан аймағы құрылды Ресей әскери министрінің бұйрығымен.
Түркістан аймағы бағындырылды Орынбор генерал-губернаторына.
Түркістан генерал-губернаторлығын құру туралы жарлық шықты 1867 ж.
Түркістан өлкесінің басшысы Г.А. Колпаковский.
Жетісу казактарының әскері құрылды 1867 ж.
Жетісуға қоныстанған әрбір ер адамға берілген жер телімі 30 десятинадан.
Қазақстанның Ресейге қосылу үрдісі толық аяқталды XIX ғ. 60-шы жылдардың орта шенінде.
Қазы – билік айтушы, төреші. Мұсылмандық сот, мұсылман құқығын жақсы білетін адам.
Плацдарм – әскери операциялар әзірленетін, жаттығулар өткізетін алаң немесе кеңістік.
Пристав – Ұлы жүз қазақтарын басқару үшін бекітілген лауазымды қызмет.
§23. Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері.
1808 ж. Ташкентті, 1814 ж. Түркістанды басып алды қоқандықтар.
Қоқандықтардың Ақмешіт бекінісі Сырдарияның оң жағалауына көшірілді 1818 ж.
Ташкент, Бұхара және Хиуадан Троицк, Атбасарға, Батыс Сібір қалаларына өтетін керуендерді бақылап отырды Ақмешіт әскери бекінісі.
Әр отбасы Қоқан үкіметіне салық төледі 6 қой, 4 арба сексеуіл, 1000 бау қамыс.
1835 ж. Құртөбе әскери бекінісі салынды Қуаңдария өзені бойында.
Қуаңдария өзені бойында Құртөбе әскери бекінісі салынды 1835 ж.
Қазақ жеріне Хиуаның ең ірі шапқыншылығы 1847 ж.
Хиуаның 1500 сарбазы бар әскери қол қазақтарды ойрандады 1000-нан астам шаруашылығын тас-талқан етті, 2500-ден астам отбасы ойрандалып, тонауға ұшырады, 500-ге тарта қазақ қаза тапты.
Ресейдің әскери күштерінің орналаса бастауына қарсы ұлт-азаттық күресін халық арасынан шыққан белгілі батыр Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1780-1860).
Жанқожа батырдың Хиуа мен Қоқанға қарсы күресі.
Ж.Нұрмұхамедұлы өзінің бүкіл өмірін арнады Арал маңы қазақтарының тәуелсіздігіне.
Кішкене шекті руының басшысы Ж.Нұрмұхамедұлы.
«Барлық үш жүзге ортақ батыр әрі би, қазақтардың бостандығы жолындағы атақты күрескер Жанқожа батыр орыстарды да, хиуалықтарды да, қоқандықтарды да мойындамады» М. Тынышбаев.
1835 ж. Ж.Нұрмұхамедұлы Хиуаның бекінісін шауып алды Бабажан бекінісін.
Ж.Нұрмұхамедұлы Хиуаның Бабажан бекінісін шауып алды 1835 ж.
1835 ж. Хиуаның Бабажан бекінісін шауып алды Ж.Нұрмұхамедұлы.
Ж.Нұрмұхамедұлы көп шайқастарының бірінде жараланды 8 жерінен жараланды.
1836 ж. Ж.Нұрмұхамедұлы Хиуаның ірі бекініс-қамалын тас-талқан етті Бесқала бекініс-қамалын.
Ж.Нұрмұхамедұлы Хиуаның ірі бекініс-қамалы Бесқаланы тас-талқан етті 1836 ж.
1836 ж. Хиуаның ірі бекініс-қамалы Бесқаланы тас-талқан етті Ж.Нұрмұхамедұлы.
1843 ж. Жанқожаның жасағы Хиуа бекінісін тас-талқан етті Қуаңдариядағы бекінісін.
Ж.Нұрмұхамедұлы Хиуаның құрамында 2000 сарбазы бар жасаған ойсырат жеңді 1845 ж.
Жанқожа Қоқан хандығының Сырдария төменгі ағысындағы әскери бекіністерге шабуыл жасады Жаңақорған, Күмісқорған, Шымқорған және Қосқорған.
К. Қасымұлының әскери жасағымен белсенді байланыс жасап тұрды Ж.Нұрмұхамедұлы.
Жанқожа батыр Кенесары ханның өтініші бойынша Созақ әскери бекінісін басып алуға қатысты 1845 ж.
1847 ж. көтерілісшілер Хиуаның бір бекінісін басып алды Жаңақаланы.
Көтерілісшілер Хиуаның бекінісі Жаңақаланы басып алды 1847 ж.
1847 ж. Хиуаның бекінісі Жаңақаланы басып алды көтерілісшілер.
Батыр мен оның жақын серіктері Хиуалықтар бұрын қазақтардан тартып алып кеткен мүлікті қайтарып алды 3000 түйе, 500 жылқы, 2000 мүйізді ірі қара, 52 000 қой.
Қоқандықтар қазақтардың малын күшпен айдап әкетті 1851 ж.
Жанқожа батыр қоқандықтардың бекініс-қамалын басып алды Қосқорған.
1855 ж. Райым бекінісі таратылғаннан кейін ондағы казактар көшірілді Қазалы қамалына.
Хиуа және қоқандықтарға қарсы күресінде Жанқожа батыр мәжбүр болды ресейліктермен уақытша одақтас болуаға.
Патша үкіметі Жанқожаны өз жағына тартуға бар күшін салды, осы мақсатпен оған жалақы төлеп тұрды жыл сайын 200 сом мөлшерінде.
Қарақұм мен Сырдария жағасындағы Борсыққұм қазақтарының басқарушысы деген лауазымды қызмет ұсынылды Жанқожа батырға.
Ресей жоғарғы өкімет билігінің атынан жасауыл деген атақ берілді Жанқожа батырға.
Ресей жоғарғы өкімет билігінің атынан Жанқожа батырға атақ берілді жасауыл.
Жанқожа батырды Кіші жүздің билеуші-сұлтандарына бағынышты етуге де тырысты патша үкіметі.
Сыр бойы қазақтарының Ресейге қарсы қарулы көтерілісі басталды 1856 ж. желтоқсан айында.
Көтеріліске шыққандардың жалпы саны 3000 адам.
Қазалы қамалы қоршауға алынды 1856 ж. желтоқсан айының аяғында.
Көтерілісшілердің саны 5000-ға жетті 1857 ж. қаңтарда.
Жазалаушы әскер мен көтерілісшілер арасындағы шайқас өтті Арықбалық шатқалы, 1857 ж. 9 қаңтарда.
Жанқожа батырдың көзін жою үшін арнайы жазалаушы әскер жіберді патша үкіметі.
1860 ж. жазалаушы әскер Жанқожа батырдың ауылын қоршауға алады Қызылқұмның ішіндегі Жанқара көлінің басындағы ауыл.
80-нен асқан жазалаушылардың қолынан қаза тапты Жанқожа батыр.
Жанқожа батырдың өмірден өтер кездегі соңғы сәтін суреттеген Л. Мейер.
«Қарт батыр оқ өтпейтін сауытын киіп, қару-жарағын асынып, үйінен шығып үлгерді. Бірақ аты жоқ екен. Ажалымның жеткен жері осы екен деп, ол бір төмпешіктің үстіне аспай-саспай шығып алды да, өз иманын өзі үйіріп, дұға оқи бастады...зулаған оқтар...көпке дейін оның сауытынан өтпей, қайқып ұшып, кері түсіп жатты. Ақырында бір оқ оның мойнына дәл тиіп, қарт батырдың өмірін қиып кетті». Л. Мейер Жанқожа батыр жайлы.
Көтерілісшілердің 164 ауылын ойран салып, үйлерін тонап, өртеп, малдың бәрін айдап әкетті Кузьмин бастаған жазалаушы отряд.
Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліс.
Сыр бойындағы қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысын басқарған батырлардың бірі Есет Көтібарұлы (1807-1888).
Өз руластарын патша үкіметіне қарсы күреске жігерлендіре шақырғандығы туралы жазған ағылшын зерттеушісі Бульжер Демитриус Чарлз.
«Рас, олардың аттары мен қаруы бар. Ат пен қару бізде жоқ деп кім айта алады? Біздің мұхит түбіндегі құмның қиыршығы сияқты көп екеніміз өтірік пе? Өздерің мойын бұрып қараңдаршы: шығыс пен батыста, солтүстік пен оңтүстікте де қаптаған қалың қырғызды (қазақты. – авт.) көретіндерің анық. Сөйте тұра неге біз ат төбеліндей аз ғана жат жерліктерге бағынуға тиіспіз?!» Бульжер Демитриус Чарлз.
Есет батыр Ресейдің Елек бекінісіне шабуыл жасауға қатысты 1838 ж.
Жанқожа батырмен бірге Хиуа және Қоқан басқыншыларына қарсы белсене күресті 1847-1848 ж.
Жем өзенінің бойында патша үкіметінің жазалаушы әскеріне тұтқиылдан шабуыл жасады 1847 ж. жазында.
Отаршыл әкімшіліктің қолшоқпары, билеуші-сұлтан Арслан Жантөреұлын өлтірді 1855 ж.
Өз еркімен Ресей импнриясының бейбіт келісім жасау жөніндегі шартын қабылдады 1858 ж.
Хиуаға қарсы жорыққа Ресей әскерлерінің құрамында белсене қатысты 1873 ж.
Жанқожа мен Есет батыр бастаған көтерелістер Орта Азия хандықтары мен Ресей империясының отаршылдық езгісіне бағытталады.
§24. Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы.
Әр ауылдағы шаруашылықты құрған отбасы саны 5-20 отбасынан аспады.
Әр отбасындағы жан саны орта есеппен 5-7 адам.
Ауылды басқарды жасы үлкен кісі, би немесе ақсақал.
Әр ауыл аталды белгілі бір рубасының атауымен.
«Қырғыз-қайсақтардың қысы-жазы бірдей тұра беретін бірден-бір баспанасы киіз үй болып табылады. Киіз үй адамның қашаннан бері ойлап тапқан ең ғажайып практикалық өнер табысының бірі екендігінде дау жоқ». неміс ғалымы Ф. фон Шварц.
Қазақтардың төбесі шошақ үйлері болды қалмақы.
Сирек пайдалынылған үйлер қалмақы төбесі шошақ үйлер.
Киіз үйдің ішіндегі ең құрметті орын төр.
Қыста тұратын баспана қыстау.
Қыстау салынған құрылыс материалдар тас, ағаш, шым және шикі кесектен.
Қысқы баспана екі бөліктен тұрды ауыз үй, төр үй.
Төр үйдегі жер еденнің үстіне ағаштан салынған аласа орын нар.
Ауқатты қазақтардың үйіндегі бөлмелер саны 3-4.
Қысқы тұрғын үйдің ішін жылытты қамыс пен қураған ағаш.
Аулада шаруашылыққа арналған төбесі күмбез тәріздес тұрғызылды шошала.
Шошалада сақталынды ет және басқа да азық-түлік өнімдері сақталынды және кейде ас пісірілді.
Қазақтардың негізгі шаруашылық кәсібі мал шаруашылығы.
Қазақтарда сиыр өсіру елеулі түрде дами бастады XVIII ғ. екінші жартысы.
Ірі қойлардың берген өнімі 2 пұт ет, 1 пұт құйрық май, 1 қадақ жүн.
Қазақ жылқысы тұрқы аласа, кеуделі.
Сиырды көбірек өсірген аймақ елдің солтүстік аймақтарында.
Қазақ сиыры қалмақ сиырлары секілді ұсақтау, сүтті аса көп бермейтін.
Жер жырту кезінде соқаға жегілетін күш көлігі ретінде пайдаланылды сиыр.
Орынбор шәлілері тоқылды қазақ ешкілерінің түбітінен.
Әр отар қойды бастайтын серке.
Түйе түлігі негізінен айыр өркешті болып келеді.
Жалғыз өркешті нар түйе өсірілді Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарында.
XIX ғ. бірінші жартысындағы Қазақстанның ең ірі байларының бірі Азынабай.
Азынабайдың меншігінде 25 000-ға жуық мал болды.
1917 ж. Қазақстандағы 6 облыста тұратын қазақтардың қолындағы малдың жалпы саны 18 миллион басқа жуық болды.
Малдардың қырылып қалуна себеп болды көктайғақ мұз немесе шөп шықпай қалу салдарынан.
Ең сұрапыл апатты жұт болды 1880 ж.
1880 ж. Торғай облысында аштан қырылған мал саны 1.5 миллионнан астам.
Қазақтардың байқауынша мұндай жұттар уақыты 10-12 жылда 1 рет қайталанып отырды, «қоян» жылына сәйкес келеді.
Шөптер шабылды темір шалғылармен.
Қоныс аударып келген орыс шаруаларынан үлгі алған ауқатты қазақтарда атқа жегіліп, пайда болды шөп шабатын машиналар.
XX ғ. бас кезінде Қазақстанның солтүстік, орталық, солтүстік-шығыс аймақтарында шаруашылықтың біршамасы шөп шабумен айналысуды кәсіп етті 90%-ға жуығы.
XIX ғ. аяқ кезінде елдің аймақтарында егіншілікпен айналысуға жаппай бет бұрылды Орталық, Солтүстік, Солтүстік-шығыс.
Егіншілік суару үшін қолданылған құрылғылар атпа, шығыр.
Қазақтар мен орыстар қоныстанған аудандардағы шаруашылықтарда пайда болды темір соқалар мен тырмалар.
Темір соқалар мен тырмалар пайда болды XIX ғ. аяқ кезі XX ғ. бас кезінде.
Суармалы егіншілік жақсы дамыды мына аймақтарда Шығыс Қазақстан, Жетісу, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймақтарында.
Мақта өсірілді Шымкент және Перовск уезінде, азын-аулақ темекі Верный уезінде, бақша дақылдары – қарбыз, асқабақ, жуа мен сәбіз Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақатарында.
Мал азықтық дақылдардан не егу кеңінен етек алды жоңышқа егу.
«Аңшылық кәсібі аңдардың көптеген түрлерін аулауға бейімделген. Мәселен, қасқыр, түлкі сияқты аңдарды кең далада атпен қуып жүріп аулайды». XVIII ғ. орыс зерттеушілерінің бірі И.Г. Андреев.
XIX ғ. аң аулауға пайдаланылды мылтық.
Балық аулау едәуір дамыды Арал және Каспий теңіздерінде.
Бұл кәсіппен айналысты кедей қазақтар.
Балық көбіне ауланды Ертіс пен Жайық, Сырдарияда.
XX ғ. бас кезіндегі Сырдария мен Арал теңізі маңайындағы қазақ балықшыларының саны 10 000-ға жуық.
Балық аулаудың қарқынды дамуы ықпал етті Орынбор-Ташкент темір жолының салынуына.
Балық аулау және оны темір жолмен жөнелту үшін салды Арал поселкесі, 1905 ж.
Тәлімі егіс – қолдан суарылмайтын егіс.
Жоңышқа – мал азықтық құнарлы дақыл.
Пұт – салмағы 16 килограмға т ең ауырлық өлшемі.
Шикі кесек – малдың қиы мен сабын араластырып иленген балшықтан құйылған кірпіш.
Тезек – үй жануарларының кепкен жапасы. Қазақтар оны отын ретінде пайдаланған.
§25. Қазақ халқының ұлттық мерекелері мен ойындары және спорттық жарыстары.
Балалардың ең көп тараған ойыны – айгөлек.
Боз балалар мен жігіттердің ойыны – аударыспақ.
Ер адамдардың кеңінен тараған ойыны – көкпар тарту.
Халық арасына кеңінен тараған спорт жарыстарының бірі – қазақша күрес.
«олардың (қазақтардың. – авт.) арасында көптеген адамдар 100 жасқа дейін, тіпті одан да көп жасаған». XVIII ғ. орыс зерттеушісі И.Г. Андреев.
Қазақтар өкпе ауруы (туберкулез) дегенді білмейтін себебі қоныстарын жиі-жиі ауыстыратын.
Қазақ емшілері арасында (Бұхара мен Самарқандағы медресені бітіріп келгендер де болды) медициналық трактаттармен таныс болды Ибн Синаның медициналық трактаттары.
XIX ғ. орта кезінде әр жаз сайын Құлынды даласында болып, қымызбен емделген Томск губерниясының губернаторы Супрунюк.
«Қырғыздар (қазақтар. – авт.) Орталық Азиядағы барлық халықтардың арасында денсаулығы өте күшті халық. «Қырғыздай қайратты» деген сөз тегіннен-тегін айтыла салмаған» неміс зерттеушісі Ф. фон Шварц.
Халық емшілері тәуіп, табиғи шипалы шөптермен емдейтіндер дәрігер деп аталды.
XIX – XX ғ. тек Түркістанның өзінде халық емшілеріне шөптердің бірнеше түрі белгілі болды 227 түрі.
Атақ-даңқы кеңінен танымал қазақ балуандарының бірі Нұрмағанбет Баймырзаұлы (1864-1919).
Н. Баймырзаұлының Балуан Шолақ аталу себебі кішкентай кезінде қолының саусақтарын отқа күйдіріп алған.
Қазақтың бүкіл әлемге танылған ұлы балуаны – Қажымұқан Мұңайтпасұлы (1886-1948).
Қажымұқан Петербургте классик-қ. күрес және цирк өнерін үйренді 1904-1907 ж.
Классикалық күрестен Ригада өткен дүниежүзілік біріншілікте жүлделі орынды жеңіп алды 1909 ж.
Классикалық күрестен Варшавада өткен дүниежүзілік чемпионатта I-ші орын жеңіп алды 1911 ж.
Қажымұқан Таяу және Орта Шығыс елдерін аралады 1909-1911 ж.
Қажымұқан қоржынында 48 алтын, бірнеше күміс, қола медальдар бар.
Қажымұқан күреске түсіп келген бүркеншік аттар Ямағата, Муханура, Қара Мұстафа, Махмұт, Қара Иван.
1913 және 1915 ж. мәртебелі жүлдені жеңіп алды «Сигизмунд белдігі».
«Сигизмунд белдігі» атты мәртебелі жүлдені жеңіп алды 1913 және 1915 ж.
Әбу Әли ибн Сина (980-1037) – Орта Азияда өмір сүрген аса көрнекті әмбебап ғалым (философ, географ, медик және ақын). Еуропада ол Авиценна деген атпен танымал болды.
§26. Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері.
«Жалпы алғанда, қазақтар осы уақытқа дейін жылы жүзділігімен, қайырымды ақкөңілділігімен және қонақжайлық қасиетімен таңғалдырады. Мұның өзі олардың сүйегіне ежелден сіңіп кеткен керемет асыл қасиет» Ресей зерттеушісі Виктор фон Герн.
«Қырғыз-қайсақтар барынша қонақжай мейірімді болып келеді. Олардың киіз үйіне кіріп жайғасқан кез келген жатжерлік адамның өзімді біреулер тонап немесе өлтіріп кетеді-ау деп қауіптенбей, алаңсыз ұйықтай беруіне әбден болады» неміс зерттеушісі Ф. фон Хелльвальд.
Қонақжайлық әдет-ғұрыпты бұзған үй иесіне салынатын айып ат-тон айып.
Ерулік – жаңа көшіп келген қонақты қонақ асыға шақыру.
Қалау – үйге келген қонақ сол үйдегі ұнаған кез-келген затты қаладым деп алуына болады.
Қымызмұрындық – қымыз ашыту маусымында ауыл адамдары бір-бірін шақырып, қымыз ішер алдында арнайы дастарқаннан тамақ жегізеді. Қымызмұрындыққа шақырған үй иелеріне ауыл ақсақалдары ақ батасын береді.
Жылу жинау – кездейсоқ жағдайда үй өртеніп кетсе, су тасқынынан, аштықтан зардап шеккен отбасыларына ауылдастары қолдарынан келгенше көмек береді.
Жұртшылық – қарызға белшесінен батып, оны төлеуге шамасы жетпей жатқанда оған рулас ағайын-туғандарының көмек көрсетіп, қарызынан құтылуына көмектесуі болып табылады.
Асар – барлығы бірлесіп біреуге баспана немесе қора, немесе құдығын қазып беруге ұжымдасып көмектеседі. Асарға шақырылғанда оған бармай қалу әдепсіздік саналатын.
XX ғ. бас кезінде көптеген зайырлы мектептер мен мешіттер салынды асар әдет-ғұрпы бойынша.
«Қырғыздардың (қазақтардың. – авт.) сыпайылығы, кішіпейілділігі мен әдептілігінің бір көрінісі – жасы үлкен кісілердің есіміне еке (әке) сөзін қосып айтуы» орыс ғалымы Л. Баллюзек.
Ауыл ақсақалдары тамақ үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге жасайтын асату.
Егер кімде-кім жаңа киім кие қалса, бағалы затқа ие болса, оған жақын туыстары немесе дос-жарандары беретін байғазы.
«Қырғыз-қайсақтарда сұлтан, батырлармен қатар барлық жасы үлкен, қартайған ер азаматтардың бәрі де кім екеніне, қандай тектен шыққанына қарамай, ерекше сый-құрметке бөленеді» неміс ғалымы Ф. фон Шварц.
§27. Семей ішкі округының құрылуы.
Патша үкіметі қазақтардың Ертістің оң жағалауына тұрақты тұруға көшіп баруына ресми түрдерұқсат ете бастады 1778 және 1798 ж.
Ертістің сол жағалауындағы қазақтарға ат берілді «ішкі қазақтар» немесе «орыстың қол астындағылар».
XIX ғ. 20 ж. «ішкі қазақтардың» саны 12 000 адамға жетті.
1819 ж. есеп бойынша «ішкі қазақтардың» шаруашылық саны 2250 шаруашылығы болды.
1851 ж. Ертістің оң жақ бетіндегі қазақтардың саны арта түсті 18985 көшпелі және жартылай отырықшы қазақтар тұрды.
«Семей облысын басқару туралы ереже шықты» 1854 ж. 9 мамырда.
Семей ішкі округы құрылды Ертістің оң жағалауында, 1854 ж.
Семей ішкі округының аумағы ені 300-400 шақырым, ұзындығы 800 шақырымға жуық.
Семей ішкі округы Томск губерниясының аумағында құрылғанымен қарады Семей облысының қарамағына.
Семей ішкі округынде бірден билік басына келді «қара сүйек» өкілдері Тоқпан Айтуаров пен Түйте Нұрекенов.
Тобыл және Томск губерниялары қазақтарының Құлынды даласының аумағында көшіп-қонып жүрі үшін аумағы 1 миллион десятина жайылымның қосымша бөлінуі жеткізілді 1880 ж.
Семей ішкі округы жойылды 1868 ж.
Семей ішкі округының аумағы қосылды Семей облысының Павлодар және Өскемен уездерінің құрамына.
§28. XIX ғ. 60-шы жылдарындағы әкімшілік реформалар.
«Дала комиссиясы» құрылды 1865 ж.
1865 ж. «Дала комиссиясы» ___ басшылығымен құрылды елдің ішкі істер министрі Гирстің басшылығымен.
«Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша Ережеге» қол қойды 1867 ж. II Александр.
«Торғай, Орал, Ақмола және Семей облыстарын басқару туралы уақытша Ереженің» жобасын бекітіп берді 1868 ж.
Реформалар бүкіл Қазақстанды түгелдей қамтыды 1867-1868 ж.
Бұл реформада әкімшілік құрылды үш генерал-губернаторлық әкімшілік құрылды.
Әрбір генерал-губернаторлық әкімшіліктер бөлінді облыстарға.
Үш генерал-губернаторлық әкімшілітер: Орынбор генерал-губернаторлығы – Орал және Торғай облыстары; Батыс Сібір генерал-губернаторлығы – Ақмола және Семей облыстары; Түркістан генерал-губернаторлығы – Жетісу және Сырдария облыстарын қамтыды.
1867-1868 ж. реформалар бойынша әкімшілік-аумақтық бөлініс былай құрылды: генерал-губернаторлық – облыс, әр облыс – уездерден, әр уезд – болыстардан, әр болыс – ауылдардан тұрды.
Ішкі Орда (Бөкей хандығы) қосылды Астрахан губерниясының құрамына.
Семей ішкі округы Семей облысының Павлодар және Семей уездерінің құрамына қосылды.
Облыстардың басына тағайындалды әскери губернаторлар.
Уезді басқарды уезд бастығы.
Болыстар мен ауыл старшындары сайланды 3 жыл мерзімге.
Болыстарды – губернатор, ауыл старшындарын – уезд бастығы тағайындайтын.
Қазақстан аумағында біржолата «түтін салығы енгізілді» 1867-1868 ж.
Батыс Сібір г.г.қазақтары – 3 сомнан, Түркістан г.г.қазақтары – 2 сом 75 тиын төлеп тұрды.
Мал санағы жүргізілді 3 жылда 1 рет.
1867-1868 ж. реформа отаршылдық сипат көрсетті – Қазақстанды Ресейге қосып алу үрдісінің толық аяқталғанын көрсетті.
Тобыл және Томск губернияларының қазақтарын Құлынды даласына көшіру қолға алынды 1880 ж.
Ол жақта қазақтарға бөлінген жер телімі 1 миллион десятина құнарсыз жер.
Құлынды қазақтарына салынған түтін салығы мөлшері үй басы 6 сом.
Уезд – XVIII-XX ғ. бас кезінде Ресей империясының әкімшілік-аумақтық бірлігі.
§29. XIX ғ. 80-90 ж. әкімшілік реформалар.
Қазақтар Жамансай деген жерде фон Штемпельдің құрамында 200 солдаты бар жаяу әскер ротасына шабуыл жасады 1868 ж. 6 мамырында.
Орал облысындағы көтеріліс шырқау шегіне жетті 1868 ж.
Би, сұлтандардың, болыстар мен старшындардың ауылдарына 40-тан астам шабуыл жасалды 1869 ж. оған 3 мыңдай көтерілісші қатысты.
1869 ж. Хиуаға қазақтың рулары барды шекті және табын.
Шекті мен табын руларының Хиуаға бару себебі Хиуа ханынан қазақтарға көмекке әскер жіберуін сұрады.
Хиуалықтардың 6 мың сарбазы, 4 зеңбірегі бар әскер келді 1869 ж. сәуір айы. Шошқакөл деген жерге.
Бозашы деген жерде 200-ге жуық қол жинады Досан Тәжіұлы, Иса Тіленбайұлы.
Көтерілісшілер Александровск форты мен Николаев станицасына шабуыл жасады 1870 ж. сәуір айында.
Түркістан өлкесін басқару туралы жарлыққа қол қойды 1886 ж. 2 маусым ІІІ Александр.
1897 ж. Жетісу облысы қосылды Түркістан г.г.-на.
Түркістан г.г.-ның орталығы Ташкент қаласы.
«Закаспийск облысын басқару туралы уақытша Ереже» бекітілді 1890 ж. ақпан айында.
Бұл әкімшілік құрамына түркімендер тұратын 5 уезд кірді – Краснодовск, Ашхабад, Теджент, Мерв және Маңғыстау уездері.
Үшінші құжат «Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже» 1891 ж. 25 наурызда қол қойылды.
Дала г.г. құрамына Сырдария облысынан өзге барлық облыстар түгел кірді.
§30. Қазақстан аумағындағы казак әскерлері.
Қазақстанда және онымен шектес аймақтарда 4 казак әскері болды – Жайық, Сібір, Орынбор және Жетісу.
Казактар әскери қызметте өмір бойы жалдану тәртібімен жұмыс істеді 1835 жылға дейін.
Кейін Ресей империясындағы барлық казактар үшін әскери қызмет мерзімі 30 жыл.
Орынбор казак әскері құрылды 1748-1755 ж.
«Орынбор казак әскерлері туралы Ереже» шықты 1840 ж.
Орынбор казак әскеріндегі халықтың саны 1916 ж. 533 мың.
Сібір казактары Сібір шекара шебінің казак әскерлері деген ресми атқа ие болды 1808 ж.
Әскердің штабы орналасты астанасы Омбы қаласында.
Сібір казактарының тарихын, Ертіс бойындағы қазақтармен қарым-қатынасын зерттеген тарихшы, өлкетанушы генерал Г.Е. Катанаев.
Сібір казактарының саны 1917 ж. 172 мың.
1867 ж. Сібір казактарының 9 және 10-полктері округынан құрылды Жетісу казак әскерлері.
Бұл әскердің құрамына Қытайдан қашқан мыңдаған қалмақ келіп қосылды 1869 ж.
Жетісу облысы құрылды 1867 ж.
Өзін-өзі басқарудың басты органы – сход.
Жетісу казактарының жалпы саны 1917 ж. 45 мың.
§31. Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты.
Ресейде шаруаларды басыбайлы езгіде ұстау жойылды 1861 ж.
1861 ж. шаруалар құтылды басыбайлы тәуелсіздіктен.
«Жетісуға шаруалардың қоныс аударуы туралы уақытша Ереже» жасалды 1868 ж.
«Жетісуға шаруалардың қоныс аударуы туралы уақытша Ережелер» жасалды Жетісудың әскери губернаторы Г.А. Колпаковскийдың тікелей басшылығымен.
«Село тұрғындары мен мещандардың қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» бекітілді 1889 ж.
Шаруалардың қазақ даласына қоныс аударылуы ресми түрде тоқтатылды 1891 ж. көктемінде.
Транссібір теміржолының құрылысы басталды 1892 ж.
Транссібір теміржолы Қазақстанның ауағын басып өтті солтүстік.
«Сырдария, Ферғана және Самарқанд облыстарындағы қазыналық жерлерге шаруалардың өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» 1903 ж.
«Егін егумен айналысатын село тұрғындары мен мещандардың қоныс аударуы туралы уақытша Ереже» 1904 ж.
Жергілікті отаршыл өкімет билігіне шаруалардың Ресей империясының азиялық бөлігіне қоныс аударуына ешқандай кедергі келтірмей, рұқсат етуіне құқық берілді «Егін егумен айналысатын село тұрғындары мен мещандардың қоныс аударуы туралы уақытша Ережесінде».
Жергілікті халықтың «басы артық» жерлерін, ондағы суару жүйесі мен су көздерін қоса жаппай тартып алу көзделді «Сырдария, Ферғана және Самарқанд облыстарындағы қазыналық жерлерге шаруалардың өз еркімен қоныс аударуы туралы Ережесі» бойынша.
Шаруалар бастығы деген лауазымды қызмет пайда болды 1902 ж. бастап.
Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпин шаруаларды Ресейдің азиялық бөлігіне жаппай қоныс аудару туралы шешім қабылдады 1906 ж.
Шаруаларды Ресейдің азиялық бөлігіне жаппай қоныс аудару туралы шешім қабылдады Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпин.
Шаруалар қауымын ыдырату, оларды Қазақстанға қоныс аудару жөніндегі реформа Столыпинның аграрлық реформасы.
Ресейдің орталық губернияларындағы шаруалар арасында осы тақырыпқа арналған 6.5 миллион дана кітапша мен парақша таратылған 1907 ж.
Жергілікті байырғы халықтың пайдалануындағы 45 миллион десятинада жер тартып алынды 1917 ж.
1917 жылға қарай Қазақстанға қоныс аударған шаруалардың жалпы саны 1.5 миллионға жуық.
Тартып алынған жердің үлесі Омбы уезінің 52%-і, Ақмола уезінің 73%-і, Қостанай уезінің 54%-і.
Жетісу облысының әскери губернаторы уезд бастықтарын жтнап алып, оларға қоныс аударушы шаруалар қатарынан сенімді қарулы отрядтар құруды міндеттеді 1914 ж. 9 қазанда.
Байырғы халық – бұрыннан тұратын жергілікті халық.
Жатақтар – қазақтардың көшелі қоғамының кедейленіп қайыршыланған отырықшы өмір салтын қабылдаған бөлігі.
§32. Қоныс аударушылардың шаруашылығы.
1891 ж. егін шықпай қалу салдарынан болған ашаршылық қамтыды Қазақстанның аумағын.
1883 ж. Өскемен уезінде болған ара жәшігінің саны 4800-ге жуық.
1900 ж. Өскемен уезінде болған ара жәшігінің саны 23 800-ге жуық.
Омарта шаруашылығымен айналысты Семей облысының Өскемен және Семей уездеріндегі орыс шаруалары. (аз мөлшерде Павлодар уезі, Жетісу, Сырдария облыстары).
Қауын, қарбыз, күнбағыс өндірді Өскемен, Семей уездері.
1900 ж. егілген дәнді дақылдар 1.4 мың десятина жерге егілді.
Кендір және сора өсірумен айналысты Ақмола, Семей облыстары.
Астық бастыратын, тазалайтын ашық алаң қырман.
Үйдің төбесін жабатын ағаш бөрене сырғауыл.
§33. Қазақстан аумағындағы қалалар.
Орал қаласы.
Орал қаласының негізі қаланды ХVІІ ғ. бас кезінде.
1775 жылға дейін Жайық қалашығы деп аталып келді Орал.
Орал қаласы 1775 жылға дейін атылып келді Жайық қалашығы.
ХХ ғ. бас кезінде қала халқының саны 50 мың адамға жетті.
Орал қаласы Орал облысының орталығы болды 1868 жылдан бастап.
Гурьевтің негізі қаланды ХVІ ғ.
Жайық өзенінің оң жағалауында салынған қала Гурьев.
Гурьев Орал облысының уездік қаласына айналды 1868 ж.
1897 ж. Астрахан мен Гурьевтың арасында қатынап тұрған кеме саны 117.
ХХ ғ. бас кезінде қала халқының саны 10 мың адам.
Павлодар қаласы.
1720 ж. Коряков бекінісінің атымен Керегежар деген жерде салына бастады Павлодар қаласы.
Ертістің оң жағалауында орналасқан қала Павлодар.
Павлодар штаттан тыс қалаға айналды 1861 ж.
Павлодар Семей облысының уездің қаласына айналды 1868 ж.
Ертіс өзеніндегі пароход тоқтайтын маңызды айлақтардың бірі Павлодар қаласы.
Солтүстік-Шығыс Қазақстандағы ірі сауда орталығы Павлодар қаласы.
Павлодар қаласындағы аса бай тердің бірі А.И. Деров.
Қолы ашық, жомарт адам, қайырымдылық шараларын өткізіп тұрған көпес А.И. Деров.
ХХ ғ. бас кезінде қала халқының саны 31 мыңға жуық.
31 мың халықтың ішіндегі мұсылмандар саны 9 мың.
Қаланың белгілі тұрғыны, әйгілі әнші Майра Шамсутдинова (1890-1927).
Семей қаласы.
Ертістің оң жағалауында орналасқан қала Семей.
Семей қаласының негізі қаланды 1718 ж. әскери бекініс негізінде қаланды.
Семей аталу себебі оған таяу жерде ежелгі жеті ғимараттың қиранды қалдығы бар еді.
Бекініс Колыванский әскери аймағының уездік қаласына айналды 1782 ж.
Қала Тобыл губерниясының қарамағына өтті 1797 ж.
Омбы облысының округтық қаласына айналды 1822 ж.
Семей қаласы Семей облысының орталық қаласына айналды 1854 ж.
Семей уезінің және Семей облысының орталығына айналды 1868 ж.
Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесі құрылды 1902 ж.
Осы бөлімшенің жанында ашылды мұражай.
Өскемен қаласы.
Ертістің оң жақ бетінде Үлбі өзені келіп құятын жерде орналасқан Өскемен қаласы.
Қаланың негізі қаланды 1720 ж. бекініс ретінде.
Бекіністің жанында айырбас сарай ашылды 1765 ж.
Бекініс қала атанды 1804 ж.
Семей облысындағы уездік қала мәртебесіне ие болды 1868 ж.
1900 ж. қала халқының саны 10 мың адам.
Петропавл қаласы.
Есілдің бойындағы Қызылжар деген жерде Сібірдің оңтүстік шебін көшпелі халықтың шабуылынан қорғау мақсатымен салынды 1752 ж. Петропавл қаласы.
Қала мәртебесіне ие болды 1807 ж.
Омбы облысының округтық қаласына айналды 1822 ж.
1900 ж. қалада болған сауда орнының саны 446.
Сауда айналымының жылдық мөлшері 4 миллион сом.
1897 ж. қала халқының саны 20 мыңға жуық.
Көкшетау қаласы.
Округтық приказдың орталығы ретінде салына бастады 1824 ж. Көкшетау қаласы.
Ақмола облысының уездік қаласына айналды 1868 ж.
1897 ж. халық санағы бойынша қалада тұрған халық саны 5 мың адам.
Қарқаралы қаласы.
Қарқаралы сыртқы округының әкімшілік орталығы ретінде қаланды 1824 ж. Қарқаралы қаласы.
Қала мәртебесіне ие болды және Қарқаралы уезі орталығына айналды 1868 ж.
ХІХ ғ. аяқ кезінде қала халқының саны 3500 адам.
Халық құрамы қазақтар – 1912, казактар – 531, татарлар – 472, шаруалар мен мещандар – 560 және т.б.
Қазақ станицасы және патша үкіметінің Арқадағы тірек пункты ретінде бой көтерді 1846 ж. Атбасар.
ХІХ-ХХ ғ. шебінде Атбасардағы тұрғын саны 2600 адам.
Зайсан уезінің штаттан тыс қаласы Көкпекті.
Зайсан уезінің негізі қазақ станицасы ретінде қаланды 1836 ж.
Көкпекті сыртқы округының орталығына айналды 1844 ж.
Көкпекті уезінің орталығына айналды 1869 ж.
Өскемен уезінің, кейін Зайсан уезінің штаттан тыс қала мәртебесіне ие болды 1875 ж.
ХХ ғ. бас кезіндегі халық саны 2800 адам.
Ырғыз қаласы.
Ырғыз өзенінің оң жағнда орналасқан қала Ырғыз.
Ырғыз қаласының негізі қаланды 1845 ж.
Қаланың салынуына себеп болған К.Қасымұлы бастаған көтерілістер.
Қаланы Орал казактары салғандықтан алғашқыда аталды Орал бекінісі.
Орал бекінісі атауы өзгертіліп Ырғыз деп аталды 1868 ж.
Торғай облысының уездік орталығына айналды 1868 ж.
ХХ ғ. бас кезінде халық саны 1000 адам.
Торғай қаласы.
Торғай қаласының негізі қаланды 1845 ж.
Қаланың салынуына себеп болған К.Қасымұлы бастаған көтерілістер.
Қаланы Орынбор казактары салғандықтан алғашқыда аталды Орынбор бекінісі.
Торғай қаласының алғашқы атауы Орынбор бекінісі.
Торғай қаласының алғашқыда Орынбор бекінісі деп аталу себебі қаланы салған Орынбор казактары.
Торғай облысының уездік орталығына айналды 1868 ж.
ХХ ғ. бас кезінде халық саны 900 адам.
Зайсан қаласы.
Зайсан қаласының негізі қаланды 1864 ж.
Ресей империясының қазақ-орыс шекарасындағы әскери күзет пункті Зайсан қаласы.
Зайсанның алғашқы аты Жеменей.
Қалалық елді мекен деген мәртебе алды 1893 ж.
ХХ ғ. бас кезінде халық саны 4000 адам.
Ақтөбе қаласы.
Ақ төбе деп атайтын бекініс ретінде қаланды 1869 ж.
ХХ ғ. бас кезінде тұрғын саны 3000 адам.
Қостанай (Николаевск) қаласы.
Торғай облысындағы ең үлкен қала Қостанай (Николаевск) қаласы.
Қостанай қаласының негізі қаланды 1879 ж.
1879 ж. қалаға көшірілген шаруалар саны 1200 отбасы.
1889 ж. қала мен қала маңындағы халықтың саны 18 000.
Темір қаласы.
Жем өзені бойындағы күзет пункті ретінде негізі қаланған қала 1897 ж. Темір қаласы.
ХХ ғ. бас кезінде тұрғын саны 750 адам.
1807 ж. Верныйда – 22 744, Жаркентте – 16 094, Әулиеата – 11 722, Перовскіде (Ақмешітте) – 5058.
§34. Сауда. Жәрмеңкелер.
Қазақстанға әкелінетін астық пен егіншілік құрал-саймандарына баж салығын төлеу алып тасталды 1835 ж.
Әр түйеге осынша жүк артуға болды 16 пұт.
Қазақстанда болған ірі жәрмеңкелер Қарқаралы уезінде-Қоянды-Ботов, Ақмола уезінде-Константинов-Еленов, Атбасар уезінде-Петров, Орал облысында-Ойыл және Темір, Верный уезі-Қарқара, Жаркент, Сырдария облысындағы-Әулиеата, Семей уезінде-Шар, Павлодарда-Тайыншакөл.
1900 ж. Қазақстанда болған жәрмеңке саны 104.
Қарқаралы казак станицасынан 52 шақырым жерде айырбас сауда орталығы ашылды 1848 ж.
Жәрмеңкенің негізін қалаған көпес В. Ботов.
Жәрмеңкелердің маңызы төмендей бастады ХІХ-ХХ ғ. шебінде.
1860 ж. алғашқы орыс коммерциялық фирмасы ашылды Ургада (Ұлан-Баторда).
Қытай аумағындағы сауда жүргізілді Шұғышақ, Құлжа, Үрімші, Гучен қалаларында.
Қытаймен сауда-саттық жасаған Қазақстан қалалары Семей, Зайсан, Бұқтырма, Петропавл.
1883 ж. Іле өзені арқылы тікелей су жолын ашты көпес Уәли Ахун Юлдашев.
Өскенмен мен Омбы арасында қазыналық төте жол салынды 1745 ж.
В. Ботов – орыстың белгілі көпесі. 1848 ж. Қарқаралы маңында Ботов (Қоянды) жәрмеңкесінің негізін қалады.
§35. Өнеркәсіптің дамуы.
Қарағанды көмірін алғашқылардың бірі болып ашты 1833 ж. Аппақ Байжанов (1824-1887).
Ертіс бойындағы және Орталық Қазақстандағы көптеген кен орындарын алғаш ашқан Қосым Пішенбаев.
Екібастұз көмірі 1867 ж. Майқайың полиметалл кен орындарын 1895 ж. ашқаны туралы мәлімдеді Қосым Пішенбаев.
Павлодардағы миллионер-көпес А.И.Деровқа жалданып, кен көздерін іздеуші және маркшейдер болып жұмыс істеді Қосым Пішенбаев.
«Спасск мыс кен орындарының акционерлік қоғамы» құрылды 1904 ж. Лондонда.
1904 ж. Риддер мен Зыряндағы аса бай түсті металл кен орындарын сатып алды австриялық кәсіпкер.
«Атбасар мыс кен орындарының акционерлік қоғамы» пайда болды 1906 ж. Лондонда.
Жезқазған аймағындағы мыс кеніштерін түгел сатып алған «Атбасар мыс кен орындарының акционерлік қоғамы».
ХХ ғ. бас кезінде Өскемен уезінде болған алтын қазылатын рудник саны 50.
Семей облысында 13 былғары, 9 сабын қайнататын, 1 май қорытатын, 23 кірпіш, 2 сыра ашытатын зауыт болды 1888 ж.
Зауыттар мен фабрикаларда болған жұмысшы саны 2-5 адам.
Мекке қаласындағы жүз кісілік қонақ үй салуға үлкен үлес қосты Томск губерниясындағы бай қазақ Нұрекен.
Покровская слобода – Орал темір жол желісі тартылды 1891 – 1893 ж.
Челябі мен Омбы арасында темір жол қатынасы орнады 1894 ж.
Орынбор – Ташкент темір жолы салынды 1901 – 1905 ж.
1905 ж. Қазақстандағы темір жол желісінің жалпы ұзындығы 2000 км.
Семей мен Өскемен уезіндегі жұмысшылар ереуіл жасады 1888 ж.
«Атбасар мыс кендері» акционерлік қоғамының кеніштерінде ереуілге шықты 300 кенші.
Акция – құнды қағаз. Ол кәсіпорынға акционердің белгілі мөлшерде үлес-жарнасының қосылғандығын куәландырады және оған меншікті иеленуге, түскен табысты бөлісуге құқық береді.
§36. Ұйғырлар мен дүнгендердің Қытайдан Жетісуға қоныс аударуы.
Ұйғырлардың Жетісу жеріне қоныс аударуы басталды 1881 ж.
Ұйғырлардың Жетісу жеріне қоныс аударуы жалғасты 1881-1884 ж.
Қазақстанда 56 мың ұйғыр, 14 мың дүнген болды 1897 ж.
Қазақстанда 64 мың ұйғыр, 20 мың дүнген болды 1907 ж.
Ұйғырлар мен дүнгендердің рухани мәденитеін зерттеген Ш.Уәлиханов, Н.М. Пржевальский, В.И. Роборовский және т.б.
Дүнгендердің ертегі мен аңыз әнгемелер айтуышлары фофуди.
ХІХ ғ. халық арасына кеңінен танылған ұйғыр әншілері Садыр Палуан, Назугум.
§37. Қазақстанда этностық топтардың қалыптаса бастауы.
1897 ж. Алтайда болған орыстар саны 90 мыңға жуық орыс шаруалары.
1897 ж. Қазақстанның алты облысындағы орыстар саны 544 мың адам.
Жоламан деген қазақ өкілі украин баласын асырап алды Афанасий Латута – Жақып Жоламанов.
Қазақ тілін меңгеріп, исламның негізін үйретіп, мұсылман дінін қабылдаған Жақып Жоламанов.
1916 ж. қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі кезінде ол Қорғалжыңдағы көтерілісшілердің танымал басшыларының бірі болды Жақып Жоламанов.
1897 ж. халық санағы бойынша Қазақстанда тұрған украин саны 86,7 мың.
Украиндердің басым көпшілігі шоғырланды Ақмола облысында (51%-ы).
1897 ж. халық санағы бойынша Қазақстанда тұрған татарлар саны 56 мың.
1897 ж. қазақстандағы және онымен шекаралас қалалардағы немістердің жалпы саны 7 мың.
«Қырғыз даласының тіршілік-тынысы» картинасының авторы поляк суретшісі Бронислав Залесский.
«Қырғыз», «Дала» дастандарының авторы поляк ақыны Густав Зелинский.
Қазақ халқының тарихын қызыға зерттеген Адам Янушкевич.
Жетісу мұражайның негізін қалаған Владимир Недзвецкий.
«Қырғыздардың тұрмысын заңдық тұрғыда зерттеуге арналған материалдар» кітабының авторы Северин Гросс.
1897 ж. халық санағы бойынша Қазақстанда тұрған поляктар саны 1254.
Поляктардың көпшілігі шоғырланды Орал, Семей, Ақмола және Сырдария облыстары.
Қостанай қаласының төңірегінде қоныстанған болгарлар шығырмен суаратын бау-бақша өсірді.
1897 ж. халық санағы бойынша Қазақстанда тұрған мордвалықтар саны 12 мың.
Мордвалықтар орыс халқымен араласып ассимиляцияланып кетті.
1897 ж. халық санағы бойынша Қазақстанда тұрған еврейлер саны 1651.
1897 ж. Жалпыресейлік халық санағының деректері бойынша Қазақстанда өзбек-29,5 мың, түрікмен-2,8 мың, башқұрт-2,6 мың, қалмақ-997, тәжік-987 және т.б. ұлт өкілдері.
Ақмола аумағындағы эстондықтар мен латыштардың шағын бір тобы 375 адам.
Ассимиляция – бір халықтың екінші халықпен араласып, ұлт ретінде жойылып кетуі.
Шығыр – егістікке су шығару үшін жасалған, су жүретін науасы бар қарапайым құрал.
§38. Шетелдерде қазақ диаспорасының қалыптасуы.
1916 ж. ұлт-азаттық көтерілісінен кейін көшіп кеткен қазақ саны 300 мыңға тарта.
Орта жүз қазақтары Тобыл және Томск губернияларымен шекаралас аймақтарға уақытша көшіп-қонуға рұқсат алды 1771 ж.
Қытай өкіметі қазақтардың Синьцзяньға көшіп, қоныс аударуына рұқсат етті 1767 ж.
1911 ж. есеп бойынша Томск губерниясында-29 мың, Тобыл губерниясында-9 мың қазақ тұрды.
ХІХ ғ. аяқ кезінде Қытайда тұрған қазақтар 100 мыңға жуық.
1916 ж. ұлт-азаттық көтерілісінен кейін 300 мыңға жуық қазақ көшіп кетті Қытайға.
Монғолияның батыс бөлігінде тұратын қазақтардың негізі тобын құрады абақ керейлер.
ХХ ғ. бас кезінде Монғолиядағы қазақтардың жалпы саны 12 мыңға жуық.
1869-1870 ж. қазақтардың бір бөлігі көшіп кетті Түрікменстанға.
1897 ж. халық санағы бойынша Түрікменстандағы қазақтардың саны 73 мыңға жуық.
1897 ж. халық санағы бойынша Жызақ және Ходжент уезіндегі қазақтар саны 63 мың.
Ауғанстанда қазақтар пайда болды ХІХ ғ. 40-жылдарында.
Ауғанстандағы қазақтардың негізін құрады Кенесары хан мен Наурызбай батыр жасақтары.
ХХ ғ. бас кезіндегі Ауғанстандағы қазақтар саны 2 мыңға жуық.
§39. Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 ж. революция кезінде.
Бірінші орыс революциясы 1905 ж. 9 қаңтар – 1907 ж.
«Қанды жексенбі» өлеңінің авторы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы.
Ақмола және Семей аумағында әскери төтенше жағдай жарияланды 1906 ж. 6 қаңтардан бастап.
Орал қаласында теміржолшылардың қазақ жеріндегі ең алғашқы кәсіподағы құрылды 1905 ж. қараша айында.
Семей, Торғай, Орал және Сырдария облыстарындағы шаруалар жергілікті әкімшілік билікке қарсы шықты 1905 ж. жазында.
Орал қаласында бес облыстан келген қазақ халқы делегаттарының съезі өтті 1905 ж. желтоқасан айында.
Семей қаласында қазақтардың съезі ашылды 1906 ж.
Мемлекеттік Дума құру туралы манифеске қол қойды 1905 ж. ІІ Николай патша.
1906 ж. І Мемлекеттік Думаға қазақтардан Торғай облысынан – Ахмет Бірімжанов, Уфа губерниясынан – Сәлімгерей Жантөре, Орал облысанан – Алпысбай Қалменұлы, Астрахан губерниясынан – Бақтыгерей Құлманов, Ақмола облысынан – Шәймерден Қосшығұлұлы, Семей облысынан – Әлихан Бөкейханов сайланды.
Ресейдің І Мемлекеттік Думасы жұмыс істеді небары 73 күн.
Депутаттардың көтерген бастамаларына көңілі толмай Думаны таратып жіберді ІІ Николай.
1907 ж. Думаны қайта құрып Қазақстаннан мына азаматтар құрылды Торғай облысынан – Ахмет Бірімжанов, Ақмола облысынан – Шәймерден Қосшығұлұлы, Семей облысынан – Темірғали Нұрекенов, Сырдария облысынан – Тілеулі Алдабергенұлы, Жетісу облысынан – Мұхамеджан Тынышбаев, Орал облысынан – Бақытжан Қаратаев, Астрахан губерниясынан – Бақтыгерей Құлманов.
ІІ Мемлекеттік Думасы жұмыс істеді небары 104 күн.
І және ІІ Мемлекеттік Думада Ақмола облысына екі рет сайланды Шәймерден Қосшығұлұлы.
І және ІІ Мемлекеттік Думада Торғай облысына екі рет сайланды Ахмет Бірімжанов.
Ә.Бөкейханов Выборг үндеуіне қол қойды 1908 ж.
ІІ Мемлекеттік Думаның таратылуына қарсылық ретінде қабылданған Выборг үндеуі.
Мемлекеттік Дума – Ресейдің 1906 – 1917 ж. заң шығарушы жоғары өкілетті органы.
§40. Қазақтардың петициялық қозғалысы.
Қазақ халқының өз құқықтарын қорғау жолындағы іс-әрекеттері әр түрлі петициялар (өтініш-талаптар) жолдау болды.
1905 ж. Қоянды (Ботов) жәрмеңкесінде қазақтар атынан петиция жолданды ІІ Николайға.
Қоянды (Ботов) жәрмеңкесінде жіберілген петицияға қол қойды 42 қазақ.
Петицияны жазуға қатысқан белгілі саяси қайраткерлер Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Ақбаев, Т.Нұрекенов.
Петицияларлдың бір нұсқасын орыс тіліне аударып Ішкі істер министрінің атына жіберді Темірғали Нұрекенов, 1905 ж. 22 шілде.
ХХ ғ. бас кезіндегі өмірлік проблемаларды толық қамтыған, 47 тармақтан тұратын петицияны орыс тіліне аударған Темірғали Нұрекенов.
Петицияда көрсетілді мектеп қабырғасында Ислам дінін оқытып, «орысша сауат ашуды» содан кейінгі орынға және қырғыз (қазақ) халқының арасынан бастық болғысы келетіндер қырғыз тілін білуге міндеттенсін, іс-қағаздар қазақ тілінде жүргізу талап етілді.
Петиция – мемлекет басшысына немесе жоғары өкімет органының атына көпшілік атынан тапсырылатын өтініш.
ІІ Николай (1868-1918) – Ресейдің соңғы императоры.
§41. Ұлттық-демократиялық қозғалыстың өрлеуі.
Қазақтар сайлау құқығынан айырылды 1907 ж.
Оқу-ағарту министрі бекіткен ережеде қазақ тілінің мәртебесі төмендетілді 1907 ж.
Орыс тілін білмейтін адамдардың болыс, ауыл старшыны болып сайлануына тыйым салынатыны туралы жарлық шығарды 1909 ж. Дала облыстарының әскери губернаторлары.
Семей облысындағы Қарқаралы уезінің Тоқырауын болысына қарасты №7 ауылда дүниеге келді Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов, 1870 ж.
Ә.Бөкейханов Омбы техникалық училищесін 1890, Санк-Петербург Императорлық Орман шаруашылығы институтының экономикалық факультетін бітірді 1894 ж.
Ә.Бөкейханов Тобыл губерниясын зерттейтін, кейін Ф.Щербинаның статистикалық экспедициясына белсене қатысты ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. бас кезі.
Авторларының бірі Ә.Бөкейханов болып табылатын Петербургте «Ресей. Өлкеміздің толық географиялық сипаттамасы» басылымының 18 томы шықты 1903 ж.
Ә.Бөкейханов Ресейдің земство және қала қайраткерлерінің Мәскеуде өткен съезіне делегат болып қатысты 1905 ж.
Ә.Бөкейханов Ресей конституциялық демократтар (кадет) партиясына мүшелікке қабылданды 1905 ж.
Кадеттердің «Степной пионер», «Степной край», «Иртыш», «Омич», «Голос» газеттерінде белсенді түрде мақала жазып тұрды 1905-1907 ж. Ә.Бөкейханов.
Ә.Бөкейханов А.Байтұрсынов және М.Дулатовтармен тұңғыш «Қазақ» газетін ұйымдастырды, 1913 ж.
Ә.Бөкейханов 1917 ж. 21-26 маусымында Орынборда І Бүкілқазақ съезін өткізіп, «Алаш» партиясы атқару комиететінің төрағалығына сайланды.
«Алаш» партиясының ІІ Бүкілқазақ съезінде «Алашорда» үкіметі құрылып, оған төраға болып сайланды 1917 ж. Ә.Бөкейханов.
Ә.Бөкейханов ату жазасына кесілді 1937 ж.
Ә.Бөкейханов ақталды 1989 ж.
А.Байтұрсынұлы дүниеге келді 1873 ж. Торғай облысы, Торғай уезінің Сарытүбек жерінде.
Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітірді 1895 ж.
«Қазақ» газетінде редактор 1913-1918 ж.
М.Дулатов дүниеге келді 1885 ж. Торғай облысы, Торғай уезінің Қызылбел жерінде.
М.Дулатов ату жазасына кесілді 1935 ж.
Ә.Бөкейханов және А.Байтұрсынұлымен кездеседі 1904 ж. Омбыда.
«Оян, қазақ!» жыр жинағы жарық көрді 1909 ж.
«Оян, қазақ!» кітабын замандастары атады «Ұлттық манифест».
Қарқаралы петициясын әзірлеуге ат салысты М.Дулатұлы.
Мұхамеджан Тынышбаев дүниеге келді 1879 ж. Жетісу облысына қарасты Лепсі уезінің Садыр болысында.
Верный гимназиясын алтын медальмен бітірді 1900 ж.
Санк-Петербург транспорт инженерлері институтын бітірді 1906 ж.
Оралда өткен Қазақстанның бес облысының съезіне қатысты 1905 ж. аяғында.
ІІ Мемлекеттік Думаға Жетісу губерниясынан депутат болып сайланды 1907 ж.
М. Шоқай дүниеге келді 1890-1841 ж. Сырдария облысы.
Көлбай Тоғысов дүниеге келді Семей облысы, Зайсан уезінің Шорға болысында.
Көлбай Тоғысов 3 тілде шығармаларды еркін жазды: қазақ, татар, орыс.
Татар тілінді «Вахыт», орыс тілінде «Семипалатинский листок» газеттерінде шығармалар шығып жүрді.
Қазақстандағы алғашқы газеттердің бірі «Түркістан уәлаяты газеті» 1870 ж. Ташкент қаласында қазақ, өзбек тілдерінде шықты.
«Дала уәлаяты газеті» алғаш Омбыда 1888 ж. шықты.
Алғашқы журнал 1911 ж. Орынбор губерниясының Троицк қаласында «Айқап» журналы.
«Айқап» журналының баспагері, редакторы, ақын, прозашы, журналист Мұхамеджан Сералин.
Айқап» журналы жабылды 1915 ж.
«Бірлік» мәдени-ағарту ұйымы жұмыс жасады Омбы қалас.да, 1914-1918 ж.
«Бірлік» мәдени-ағарту ұйымы жұмысына белсене қатысты ақын, жазушы, драматург Қошке Кемеңгеров.
«Бірлік» ұйымы қолжазба түрінде жұмыс істеп журналға айналды «Балапан» журналы.
«Балапан» журналының редакторы Қошке Кемеңгеров.
1915-1918 ж. «Садақ» журналы шығарылды Уфа қаласында.
Сөз бостандығы мен баспасөз бостандығы жарияланды 1905 ж.
Қазақтардың тұңғыш қоғамдық-саяси газеті шықты «Серке» газеті, 1907 ж. Санк-Петербургте.
«Серке» газеті татар тілінде шығатын «Ульфат» газетінің қазақша қосымшасы.
Апталық басылым «Қазақ» газеті жарық көрді 1913 ж.
«Қазақ» газетінің негізін қалаушы А.Байтұрсынұлы.
«Қазақ» газетінің таралымы орта есеппен 3000-8000 данаға дейін.
1900-1917 ж. аралығында қазақ тілінде басылып шыққан кітап саны 400, олардың жалпы таралымы 60 000 данаға дейін.
Абай өлеңдері мен А.Байтұрсынұлының «Қырық мысал» кітабы жарық көрді 1909 ж. Санк-Петербургте.
М.Дулатовтың «Оян, қазақ!» өлең жинағы 1909 ж. Қазанда.
«Бақытсыз Жамал» романы, «Азамат» және «Терме» шығармалырының авторы М.Дулатов.
«Түрік, қырғыз һәм хандар шежіресі» кітабы жарық көрді 1911 ж. авторы Шәкәрім Құдайбердіұлы.
«Маса» өлеңдер жинағы жарық көрді 1911 ж. авторы А.Байтұрсынұлы.
«Оқу құралы», «Әліпби», «Жаңа әліппе», «Тіл құралы» оқу құралдары жазылып шықты қазақ тілінде 1912 ж. авторы А.Байтұрсынұлы.
«Шолпан» өлең жинағы жарық көрді 1912 ж. авторы М.Жұмабаев.
«Өткен күндер» кітабы жарық көрді 1912 ж. авторы С.Сейфуллин.
С.Сейфуллинның «Өткен күндер» кітабы жарық көрді 1912 ж. «Бірлік» ағарту үйірмесінің көмегімен.
Халел Досмұхамедов (1887-1938) – «Алаш» партиясы мен «Алашорда» үкіметінің мүшесі.
§42. Оқу-ағарту ісі.
Медереседе оқу мерзімі созылды 3-4 жылға.
Мектептер мен медреседе оқу үшін уезд бастығының арнай рұқсаты болу керек 1867-1868 реформалар бойынша.
Жаңа әдістемелік мектептер пайла бола бастады ХХ ғ. басында.
Жаңа әдістемелік мектептің негізін қалады түркі тілдес халық ағартушысы И.Гаспиранский.
Қазақстандағы ең алғаш жаңа әдістемелік мектеп ашылды 1900 ж. Түркістан қаласында.
Уфадағы «Ғалия» медресесінде Б.Майлин, Орынбордағы «Усмания» медресесінде Қ.Болғанбаев оқыды.
Абай Құнанбаев оқыған медресе Семейдегі Ахмет Риза медресесі.
1917 ж. Қазақстан аумағында болған жаңа әдістемелік мектеп саны 100-ге жуық.
1813 ж. Омбыда, 1825 ж. Орынборда ашылды әскери училищелер.
Әскери училищелер кейін айналды кадет корпустарына.
Бөкей хандығында Жәңгір ханның бастамасымен алғашқа қазақ мектебі ашылды 1841 ж.
Орынборда жаңа үлгідегі 7 жылдық мектеп ашылды 1850 ж.
Омбыда осындай жаңа үлгідегі мектеп ашылды 1857 ж.
Троицкіде орыс-қазақ мектебі ашылды 1861 ж.
Ташкентте мұғалімдер институы ашылды 1879 ж.
Торғай облысында екі сыныптық орыс-қазақ мектебі ашылды 1879 ж.
Орынбор губерниясының Ор қаласында тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылды 1883 ж.
Ор қаласында ашылған мұғалімдер мектебінің ашылуына үлес қосқан Ы.Алтынсарин.
1885 ж. бастап барлық уездерде ашыла бастады ауыл шаруашылық мектептері.
Ауыл шаруашылық мектептерінің бағыты қазақ жерінде білім мен қолөнер түрлерін дамыту.
1887 ж. бастап барлық жерде ашыла бастада орыс мектептері.
1891 ж. қыз балаларға арналған бастауыш мектептер ашылды Торғай, Ақтөбе, Қостанай жерінде.
Қазақ балалары үшін ауылдық көшпелі мектеп ұйымдастырылды 1892 ж. бастап.
ХІХ ғ. екінші жартысынан бастап халыққа білім беру орталықтарына айналды Омбы, Семей, Орал, Ақмола.
Ақмола облысындағы Халық училищесінің директоры А.Е. Алекторов.
1902 ж. Далалық өлкеде ашылған мектеп саны 14.
Бір-екі сыныптық училищелер жұмыс істей бастады 1904 ж. бастап.
Омбыда Азия мектебі ашылды 1789 ж.
Жатып оқитын интернаттар ашылды 1877 ж. Омбыда, Көкшета мен Ақмолада.
Омбыда техникалық училище ашылды 1882 ж.
Омбыдағы техникалық училищенің түлегі Ә.Бөкейханов.
Омбы мал-дәрігерлік-фельдшерлік мектебі ашылды 1852 ж.
Медресе – Ислам дінін оқытатын орта және жоғары дәрежелі оқу орны.
§43. Ыбырай Алтынсарин – қазақ халқының аса көрнекті жазушысы.
Ы.Алтынсарин дүниеге келді 1841 ж. Қостанай облысы.
Ы.Алтынсарин тәрбиеленді атасы Балқожа Жаңбыршиннің қолында.
Орынбор шекара комиссиясы жанындағы мектепті бітірді алтын медальмен, 1857 ж.
Ы.Алтынсарин шет тілдерде еркін сөйледі орыс, араб, парсы, татар.
Мектепті бітергеннен кейін атасының қол астында кеңсе қызметкері болды 3 жыл.
Ы.Алтынсарин оқу құралдарының авторы: «Қырғыз (қазақ) хрестоматиясы», «Қырғыздарға (қазақтарға) орыс тілін үйретуге алғашқы басшылық».
1860 облыстық басқарманың тапсырмасы қазақ балаларына арналған Торғай қаласында бастауыш мектепті ашуды.
Қазақ балаларына арналған интернаты бар мектеп салтанатты түрде ашылды 1864 ж.
Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалды 1879 ж.
Үйлену тойларына байланысты әдет-ғұрыптарды суреттеді «Орынбор ведомствасы қырғыздарының құда түсу мен үйлену тойы кезіндегі әдет-ғұрыптарының очеркі».
Ы.Алтынсарин шығармалыры «Азған елдің билері», «Әй, достарым!», «Әй, жігіттер!», «Ана».
Ы.Алтынсарин Торғай уездік басқармасына іс жүргізуші ретінде қызметке орналасты 1868 ж.
§44. Ғылыми мекемелер мен ғылыми-зерттеу жұмысы.
«Орта жүз қырғыз-қайсақтары туралы жазбалар» жұмысының авторы орыс офицері Б.С. Броневский.
Броневскийдің жұмысы 1830 ж. жарияланды «Отечественные записки» журналында.
«Қырғыз-қазақ, немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы» 3 бөлімнен тұратын зерттеу жұмысының авт. А.И. Левшин.
А.И. Левшин «Қырғыз-қазақ, немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы» 3 бөлімнен тұратын зерттеу жұмысының арқасында атаққа ие болды «Қазақ тарихының Геродоты».
Қазақстанды зерттеуші ірі ғалым П.П. Семенов-Тян-Шанский (1827-1914).
П.П. Семенов-Тян-Шанский зерттеген аймақтар Алтай мен Жетісу және Қазақстанның оңтүстік өңірі.
Тян-Шанский еңбектері «Ресей. Толық географиялық сипаттамасы», «Қырғыз өлкесі», «Түркістан өлкесі».
XVI – XVIII ғ. қазақ халқының тарихын зерттеуші, Батыс Сібірдің әкімшілік қызметкері В.В. Вельяминов-Зернов.
Вельяминов-Зерновтың еңбектері «Қасымов патшалары мен ханзадалары тураллы зерттеу», «Қырғыз-қайсақтар туралы тарихи деректер».
Торғай облысының мал дәрігері А.И.Добросмысловтың дерек көзге толы еңбегі «Торғай облысы. Тарихи очерк» 3 томдық еңбегі.
Торғай облысының әскери губернаторы Л.Ф. Баллюзектің еңбегі «Кіші қырғыз Ордасындағы орын алған, қазір де ішінара орын алып келе жатқан халықтық әдет-ғұрыптар».
М.М. Красовскийдың еңбегі «Сібір қырғыздарының аймағы» 3 томдық еңбек.
«Сібір қырғыздарының аймағы» мазмұны Қазақстанның солтүстік-шығыс аймағының өмірі, тарихи-статистикалық, географиялық және этнографиялық мәліметтерден тұрады.
Жәмішев селосында, Сібір казактарының отбасында дүниеге келген Г.Н. Потанин (1835-1920).
Омбы кадет корпусында оқып таныс болады Ш.Уәлиханұлымен.
Потанин Қазақстан, Орталық Азия, Монголия, Урянхай өлкесі, Қытай және Тибет жерлеріне саяхат жасады ХІХ ғ. 60-90 ж.
Потанин мақалалары «Қырғыз жәрмеңкесінде», «Қырғыздардың сауда-саттығы», «Шоң би», «Қазақ-қырғыз ұрпақтары туралы», «Ең соңғы қырғыз ханзадаларының отауында».
Потаниннің 80 жасы тойланды 1915 ж. Орынборда.
1915 ж. Потаниннің 80 жасын құрмет көрсетіп салтанатты түрде өткізген Ә.Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М.Дулатов.
Қазақтар Потанинге құрмет көрсетті «Греке» деп атайтын.
Қазақ тарихы мен этнографиясын зерттеуші башқұрт ғалымы Әубәкір Диваев.
Қазақ тарихы мен этнографиясын зерттеуді бастайды ХІХ ғ. 80-ж.
1917 жылға дейін жазған еңбектерінің саны 100-ге жуық.
Орыс ғалымдармен қосылып қазақтың 4000-ға жуық мақал-мәтелін жинаған Ә. Диваев.
Пушкин Орал қаласында болғанда болған жазып алған эпосы «Қозы Көрпеш – Баян сұлу».
Пушкиннің ориенталистер арасында қазақ халқына деген орасан зор қызығушылық туғызған шығармасы «Капитан қызы».
«Майра», «Түнгі күзетші» әңгімелері мен «Бикен мен Маулана» повестінің авторы В.И. Даль.
«Тағы да көшпелілік салтында тұрып жатырмын. Бұл дегеніңіз рақат өмір! Тіпті одан кеткім де келмейді».
1845 ж. Парижде француз тілінде жарияланды «Бикен мен Маулана» повесі.
1850-1859 ж. он жылға жуық айдауда жүрді орыс ақыны А.Н. Плещеев.
ХІХ ғ. 40-ж. Орталық Қазақстанға жасалған ғылыми экспедицияға белсене қатысты Польшаның революционер демократы Адольф Янушкевич.
Польшадан Семейге жер аударылып келген Северин Гросс.
Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлымен дос болған Северин Гросс.
Қазақтың әдет-ғұрыптары туралы материалдар жинастырды Северин Гросс.
«Қазақтардың тұрмыстық заңдарын оқып үйренуге арналған материалдар» кітабының авторы Северин Гросс.
«Қазақтардың тұрмыстық заңдарын оқып үйренуге арналған материалдар» кітабын шығарды Омбы қаласында.
Украинаның ұлы ақыны әрі суретшісі Тарас Григорьевич Шевченко Қазақстанның Кіші жүз аумағында айдауда болды 1847-1857 ж.
1847-1857 ж. Қазақстанның Кіші жүз аумағында айдауда болды Украинаның ұлы ақыны әрі суретшісі Тарас Григорьевич Шевченко.
«Егіздер», «Түрмеден қашқан»(«Варнак») повесінің авторы Т.Г. Шевченко.
Қазақтардың ауыр халі суреттелетін Т.Г. Шевченконың шығармасы «Түрмеден қашқан»(«Варнак»).
Дала кедейлерінің өміріне арналған суреттері «Бақташы бала», «Салт атты қырғыз», «Келі түйген келіншек», «Боранда», «Қайыршылар».
Тарас Григорьевич Шевченкоға берген қазақтардың сый-құрметі «ақын Тараз» деп атақ берді.
Қазақстан аумағында облыстар құрыла бастады ХІХ ғ. 70-ж.
Батыс Қазақстанның тарихын зерттеуде жұмыс істеген комиссия Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясы.
«Ақын Тараз» деген сыйлы атаққа ие болған Тарас Григорьевич Шевченко.
Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясы құрылды 1887 ж.
Қазақстан оңтүстік аумағын археологиялық тұрғыдан зерттеуге кірісті 1895 ж. Археология әуесқойларының Түркістан үйірмесі.
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басында Қазақстанның далалық уездерін зерттеген Ф. Щербина бастаған экспедициялық топ.
Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағын зерттеген ағылшын саяхатшысы әрі суретшісі Т. Аткинсон.
Неміс географы, этнограф, тарихшы Ф. фон Хелльвальдтың еңбегі «Орталық Азия. Жер бедері мен халқы».
Хелльвальдтың Қазақтың тұрмыс-тіршілігі мен көршілес халықтармен қарым-қатынасы туралы айтылған еңбегі «Орталық Азия. Жер бедері мен халқы».
Оңтүстік Қазақстан қалаларын зерттеген француз ғалымы Ш.Е. Ужвальди де Мезе-Ковез.
Омбы кадет корпусында оқыған қазақ этнографы Мұса Шорманов (1819-1884).
Бөкей хандығының аумағында дүниеге келген этнограф Мұхаммед-Салық Бабажанов (1832-1898).
Мұхаммед-Салық Бабажанов Орыс географиялық қоғамының мүшесі болып жарияланды 1862 ж.
Орыс географиялық қоғамының Үлкен күміс медалімен марапатталды Мұхаммед-Салық Бабажанов.
Мұхаммед-Салық Бабажановтың мақалалары «Нарын құмы туралы географиялық және этнографиялық деректер», «Ішкі қырғыз ордасындағы саятшылық».
Қазақ ақыны, публицист, этнограф Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858-1931).
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы дүниеге келді Семей облысы Баянауыл сыртқы округы.
Қазақтың алғашқы дәрігері, ғылым қайраткерлерінің қатарында болды Мұхамеджан Қарабаев, Халел Досмұхамедов, ағайынды Асылбек және Мұсылманбек Сейітовтер.
Санк-Петербургтегі әскери-медицина академиясын бітірген Халел Досмұхамедов.
Халел Досмұхамедов дәрігер болып жұмыс жасады Орал облысының, Темір уезінде.
Томск университетінің медицина факультетін бітірген Асылбек Сейітов.
Ориенталистер – шығыстанушы ғалымдар.
§45. Шоқан Уәлиханов – қазақтың аса көрнекті ғалымы әрі ағартушысы.
Ш. Уәлиханов дүниеге келді 1835 ж. Құсмұрын бекінісінде.
Ш. Уәлихановтың шын есімі Мұхамедханафия.
Шоқан деп еркелетіп атап кеткен анасы Зейнеп Шорманқызы.
Шоқанның балалық шағы өтті табиғаты көркем Құсмұрын мен Сырымбетте.
Шоқан салған суреттер саны 150-ден астам.
Шоқанның арғы бабасы XVII ғ. қазақ билеушілерінің бірі болған Абылай хан.
Шоқанның атасы патша үкіметі ресми түрде бекіткен қазақтың соңғы ханы еді Уәли хан.
Әкесі Омбы әскери училещесін бітірген, Көкшетау сыртқы округының аға сұлтаны лауазымды қызметін атқарған Шыңғыс.
Шоқанның анасы Зейнеп, әжесі Айғаным
Шоқанның нағашы атасы Мұса.
Шоқанның нағашылары Баянауыл өлкесіндегі атақты Шормановтар әулеті.
Құсмұрындағы мектепте оқып, мұсылманша сабақ алды 12 жасқа дейін.
Шоқан білген тілдер араб, парсы, шағатай.
Бала кезінен дастандардың бірнеше нұсқасын жазып алды «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Ер Көкше».
Омбы кадет корпусына оқуға түсті 1847 ж.
Кадет корпусында Шоқанмен бірге оқығандар С.Я. Капустин, Г.Н. Потанин.
Потанин Шоқанның әкесі Шыңғыс ауылында болды Шоқанмен таныстықтан 30 жылдан соң.
Потанинның Шыңғыс ауылына сапары нәтижесіндежазған еңбегі «Қырғыздың ең соңғы ханзадасының отауында».
Кадет корпусын бітірді 1853 ж.
1853 ж. кадет корпусын бітірді корнет офицер шенімен.
Кадет корпусын бітіргеннен кейін Сібір казак әскеріне жіберілді.
Батыс Сібір генерал-губернаторлығына тағайындалды адъютант болып.
Г.Х. Гасфорттың Орталық Қазақстан, Тарбағатай мен Жетісу жеріне сапарына қатысады 1855 ж.
Тян-Шанскиймен танысады 1856 ж.
Тян-Шанскийдің ұсынуымен Орыс географиялық қоғамының толық мүшелігіне қабылданады 1857 ж.
Атақты Қашғария сапарына барып қайтты 1858-1859 ж.
Санк-Петербургте орденмен марапатталып, әскери шені де жоғарылатылады 1860 ж.
Генерал Черняевтың Оңтүстік Қазақстанға жасаған әскери экспедициясына қатысады 1864 ж.
Ұзаққа созылған аурудан қайтыс болады 1865 ж. 10 сәуірде.
«Шоқан Уәлиханов шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де жоқ болды», – деп жазды шығыстанушы ғалым И.Н. Веселовский.
Шоқанның еңбектері «Абылай», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Ыстықкөл күнделіктері», «Үлкен орда қырғыз-қайсақтары туралы».
«Қырғыздың ең соңғы ханзадасының отауында» еңбегінің авторы
Г.Н. Потанин.
Гасфорттың Орталық Қазақстан,Тарбағатай,Жетісу сапарына қатысты 1855 ж.
Қазақтардың және Орта Азия халықтарының өмірінен салынған суреттері 150-ден астам.
§46. Қазақ поэзиясы мен музыка өнері.
Махамбет Өтемісұлының (1804-1846) поэзиясы тығыз байланысты И.Тайманұлы бастаған 1836-1838 ж. көтеріліспен.
Махамбет дүниеге келді 1804 ж. Ішкі Ордадағы Бекетай құмында.
И.Тайманұлы ерлікпен қаза тапты 1838 ж.
Махамбеттің шығармалары «Ереуіл атқа ер салмай...», «Соғыс», «Тарланым», «Баймағамбтет сұлтанға айтқаны», «Таманның ұлы Исатай», «Алайма, сұлтан, алайма!», «Мұнар да мұнар, мұнар күн», «Қызғыш құс».
Шернияз Жарылғасұлы дүниеге келді 1817 ж. Ақтөбе облысы.
Д.Бабатайұлы, М.Мөңкеұлы, Ш.Қанайұлы аталды «зарзаман» ақындары.
«Үш қиян» өлеңінің авторы Мұрат Мөңкеұлы.
Баржан сал Қожағұлұлы дүниеге келді 1825 ж. Солтүстік Қазақстан облысы.
Күй атасы Құрманғазы Сағырбайұлы дүниеге келді 1806 ж. Бөкей ордасының Жиделі жерінде.
«Зарзаман» ақындары Д.Бабатайұлы, М.Мөңкеұлы, Ш.Қанайұлы.
Құрманғазы күйлерінің саны 60-қа жуық.
Дәулеткерей Шығайұлы дүниеге келді 1820 ж. Бөкей ордасының Қарамола жерінде.
Дәулеткерей күйлерінің саны 40-қа жуық.
§47. Ұлы ақын Абай Құнанбаевтың өмірі мен қызметі.
Абай Құнанбаев дүниеге келді 1845 ж. Шыңғыс тауында.
Азан шақырып қойған есімі Ибрахим.
Әкесі Құнанбай қажы беделді биі болды тобықты руының.
Ақынның бабасы Қазақстанның Солтүстік-шығыс аймағында әділетті би болды Өскенбай.
Арғы атасы Ырғызбай да бебелді би болды.
Абай поэмалары «Ескендір», «Масғұд», «Әзім әңгімесі».
Алапат ауыр жұтты өз көзімен көрді 1880 жылғы.
Орыстың ұлы ақындарының өлеңдерін қазақ тіліне аударды 50-ден астам.
1891 ж. ең жақсы көретін інісінен айырылды Оспаннан.
Үлкен ұлы Әбдірахмен қайтыс болды 1895 ж.
1904 ж. көктемде тағы бір ұлы қайтыс болды Мағауия.
Абай қайтыс болады Мағауияның өлімінен кейін 40 күн өткенде.
Абайдың ізбасарлары Шәкәрім, Көкбай, Ақылбай, Кәкітай, Мағауия.
Абай өлеңдерінің ең алғашқы жинағы басылып шығарылды 1909 ж. Қазанда Кәкітай басып шығарады.
Абай өлеңдерін басып шығаруға ықпал еткен Көкбай Жанатайұлы.
Ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы атап өтілді 1995 ж. ЮНЕСКО көлемінде.
§48. Патша үкіметінің Қазақстандағы діни саясаты.
Қазақтар ислам дінінің бағытын ұстанды суниттік.
Ислам дінін қолдау саясатын ұстанды Ресей патшаймы ІІ Екатерина.
Ертіс өзенінің жағасында, Жәмішев бекініс-қамалы мен Семей қаласының ортасында мешіт салынды Шаншар Сұлтанбетовтың өтініші бойынша.
Мешіттің жанында болды балаларды оқытатын шағын медресе.
Ресей француздарға қарсы Отан соғысын жеңіп шықты 1812 ж.
Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық билік жойылды 1822-1824 ж.
Патша үкіметінің қазақтарды шоқындырудағы қызметі басталды 1808 ж.
ХІХ ғ. ортасына қарай Омбы өлкесінде 25, Томск губерниясында 4, Тобыл губерниясында 66 қазақ шоқынған еді.
Қазақтардың православие дініне кіруі көбірек байқалды ХХ ғ. 50-60 ж.
Құнанбай Өскенбайұлының бастамасымен Қарамола жерінде Семей облысы
Қарқаралы уезі аумағында қазақ билерінің съезі өткізілді 1869 ж.
Дала қазақтарын христиандару қарқын алды 1881 ж. бастап.
Жаңа шоқынғандарға православие дінін жақсылап оқыту үшін жіберді стандарға.
Шаншар Сұлтанбетовтың өтініші бойынша мешіт салынды Ертіс өзенінің жағасында, Жәмішев бекініс-қамалы мен Семей қаласының ортасында.
1897 ж. Бүкілресейлік халық санағы бойынша Қазақстан аумағында шоқынғандар саны 660 адамнан аспады.
ХІХ ғ. ортасына қарай Томск губерниясында шоқынған қазақ саны 4.
ХІХ ғ. ортасына қарай Омбы өлкесінде шоқынған қазақ саны 25.
ХІХ ғ. ортасына қарай Тобыл губерниясында шоқынған қазақ саны 66.
Ақмола облысының Көкшетау облысындағы қазақтар патшаға тікелей хат жазып
сұрады қазақтардың өз мүфтиін тағайындауды 1889 ж.
Ақмола, Көкшетау, Петропавл, Павлодар, Семей қалаларында мұсылмандардың құпия ұйымы ашылды 1903 ж.
Ақмола облысының Көкшетау облысындағы қазақтар патшаға тікелей хат жазып қазақтардың өз мүфтиін тағайындауды сұрады 1889 ж.
Стан – лагерь, тұрақты орын.
Мүфти – мұсылман дініндегі жоғары лауызымды тұлға.

Приложенные файлы

  • docx 23971894
    Размер файла: 149 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий