1.4-тәжір. сабақ


МАМАНДЫҒЫ: ЖАЛПЫ МЕДИЦИНА
КАФЕДРА: БИОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ
ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРҒА АРНАЛҒАН
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР
КУРС: 2
ПӘН: БИОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ
ҚҰРАСТЫРҒАНДАР: кафедраның профессор-оқытушылар құрамы
2013 ж.
Кафедра мәжілісінде талқыланды
Хаттама №127 тамыз 2013 ж.
Бекітілді
Кафедра меңгерушісі, профессор ____________________________ Шарипов К.О.

№ 1 Сабақ
1.Тақырыбы:Белоктар. Белоктардың атқаратын қызметтері. Белоктардың жалпы қасиеттері: элементтік құрамының біркелкілігі, жоғары молекулалық масса, мөлшерінің үлкен және белгілі бір пішінде болуы. Ыдырау өнімдерінің ұқсастығы. Белок молекуласындағы амин қышқылдары түзетін байланыс түрлері. Амфотерлік қасиеті. Белоктарға түсті реакциялар. Белок зарядының орта рН-ына және амин қышқылдық құрамына тәуелділігі.Қауіпсіздік техникасының ережелері.
Мақсаты:
Қауіпсіздік техникасы ережелерімен таныстыру арқылы студенттерде құқықтық құзырлылықты қалыптастыру.
Белоктардың атқаратын функциялары мен кейбір жалпы қасиеттері туралы білімдерін қалыптастыру.
Жаңа терминдер мен түсініктерді енгізу.
Оқыту міндеттері:
Биохимиялық зертханада жұмыс жасау барысында студенттерді қауіпсіздік техникасы ережелерімен таныстыру.
Белоктардың атқаратын функцияларын қарастыру.
Белоктардың элементтік құрамының біркелкілігі, жоғары молекулалық масса, мөлшерінің үлкен және белгілі бір пішінде болуы, ыдырау өнімдерінің ұқсастығы, белок молекуласындағы амин қышқылдары түзетін байланыс түрлерін қарастыру.
Кәсіптік әдебиеттерді оқып білуге және интернеттен ақпаратты іздеуге студенттерді ынталандыру.
5. Белоктардың биологиялық функциялары – құрылымдық,жиырылу, қорғаныштық, ферментативті, реттеуші, электротрансформациялау; дисульфидтік байланыс, полярсыз топтың гидрофобты әсерлесуі, түсті реакциялар – белоктарға жалпы және жеке амин қышқылдарын ашатын реакциялар, құнды және құнсыз белоктар туралы жаңа түсініктерді енгізу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қауіпсіздік техникасының ережелері.
Биохимияға кіріспе.
Белоктардың атқаратын функциялары.
Белоктардың жалпы қасиеттері.
элементтік құрамының ұқсас болуы
жоғары молекулалық массасының болуы;
белоктардың белгілі бір пішінде болуы және көлемінің үлкен болуы;
ыдырау өнімдерінің ұқсастығы;
белок молекуласындағы байланыс түрлері және олардың белок молекуласын тұрақтандыруға қатысуы;
белоктарға түсті реакциялар: жалпы және жеке амин қышқылдарына арналған реакциялар. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.
Белоктардың амфотерлік қасиеті. Орта рН-ының белок зарядына әсері.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, жаттығуларды орындау, жағдайлық есептерді шешу, блиц- сұрақ, зертханалық жұмыстарды жасау, жазбаша бақылау.
Шағын топта жұмыс жасау – жағдайлық есептерді шешу:
Белоктың жалпы формуласы
осы белок қандай қасиетке ие? рН= 4,7; 7,0; 10 шамаларына тең болғанда, белок заряды қандай болады? Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Белоктың жалпы формуласы
Осы белок қандай қасиетке ие? ИЭН-сі қай ортада? Нейтрал ортада заряды қандай? Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Белоктың жалпы формуласы
Осы белок қандай қасиетке ие? рН-тың мәні қай шамада бұл бейтарап болады. Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Блиц-сұрақ сұрақтар бойынша жүргізіледі немесе оқытушы студентті тақтаға шығарады, ол тестті ішінен оқып, дұрыс жауабын бірден айтуы тиіс, немесе оқытушы қай тестті оқу керектігін нұсқайды, студент жауап береді.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Белоктар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-36 б.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 1Бөлім. Белоктар, ферменттер, витаминдер. – Алматы, 2009 ж.
Қосымша:
Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж. - 125-127; 167; 193-195; 798 б.
Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Северин Е.С. «Биохимия», 2007 г.стр10-17
Николаев А.Я. “Биологическая химия” – Москва, 2004г., с. 16 - 59
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия” – Москва , 2004г., с. 20-74
Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии «Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины», часть 1 – Алматы, 2009.
Аблаев Н.Р. «Биохимия в схемах и рисунках», 2005г.
Сеитов З.С. “Биологическая химия”, Алматы, 2000, с. 85 – 134
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Ерджанова С.С. Петрова Г.И. Практикум по биохимии – Алматы, 2003
Бақылау:
Тесттер:
1. Төмендегі амин қышқылдарының қайсы тобы моноаминомонокарбон қышқылдарына жатады:
лейцин, валин, цистеин, аланин
лизин, глутамин қышқылы, изолейцин
аспарагин қышқылы, оксипролин, глицин, триптофан
фенилаланин, цистеин, аргинин, лейцин
метионин, серин, лизин, тирозин
2. Аталған аминқышқылдарының қайсы тобы циклді амин қышқылдарына жатады:
гистидин, пролин, валин, треонин
изолейцин, серин, аргинин, оксипролин
триптофан, тирозин,метионин, аспарагин қышқылы
фенилаланин, гистидин, триптофан, тирозин
метионин, фенилаланин, орнитин, лизин
3. Алмастырылмайтын амин қышқылдары:
молекулаларында тармақталған радикалдар бар
организмде түзіледі
организмде синтезделмейді
құрамында гетероциклдер бар
организмде түзіледі
4. Алмастырылмайтын амин қышқылдарына жатады:
глицин, цистеин, аргинин
глутамин, аспарагин қышқылдары
триптофан, лизин
треонин, валин, лейцин
фенилаланин, изолейцин, метионин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, Б, В
Б, В, Г
В, Г, Д
Г, Д, А
Д, А, Б
5.Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы жеңіл амидтенеді:
тирозин
глицин
аргинин
глутамин қышқылы
аспарагин қышқылы
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
1,2
1, 3
2, 3
2, 4
3, 5
6. Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы зат алмасуында түзілген улы өнімдерді залалсыздандыру процестеріне активті қатысады:
серин
валин
глицин
лизин
пролин
7. Метилдеу процестеріне қатысады:
аланин
валин
треонин
метионин
изолейцин
8. Алмастырылмайтын циклді амин қышқылдары болып табылады:
тирозин
фенилаланин
гистидин
триптофан
пролин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, Б
А, Д
Б, В
А, Г
Б, Г
9. Белоктарға қышқылдық қасиет беретін аминқышқылдары:
глицин
глутамин қышқылы
валин
серин
аспарагин қышқылы
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, В
Б, Г
Б, Д
А, Б
Б,Г
10. Белоктарға негіздік қасиет беретін амин қышқылдары:
лизин
валин
глутамин қышқылы
аспарагин қышқылы
аргинин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, В
Б, Г
В, Д
А, Д
Г, Д
Сұрақтар:
Белоктардың атқаратын функциялары.
Белоктардың жалпы қасиеттері.
элементтік құрамының ұқсас болуы
жоғары молекулалық массасының болуы;
белоктардың белгілі бір пішінде болуы және көлемінің үлкен болуы;
ыдырау өнімдерінің ұқсастығы;
белок молекуласындағы байланыс түрлері және олардың белок молекуласын тұрақтандыруға қатысуы,
белоктарға түсті реакциялар: жалпы және жеке амин қышқылдарына арналған реакциялар. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.
Белоктардың амфотерлік қасиеті. Орта рН-ының белок зарядына әсері.
Блиц-сұрақтар:
1)Белок құрамына қандай химиялық элементтер кіреді?
2)Белоктардың ыдырау өнімдерін атаңыз.
3) Белок молекуласындағы ковалентті байланыстарды атаңыз.
4) Белок молекуласындағы ковалентті емес байланыстарды атаңыз.
5) Моноаминомонокарбон қышқылдарын (2-3 мысал) атаңыз?
6) Гидрокси амин қышқылдарын атаңыз?
7) Құрамында күкірті бар амин қышқылдарын атаңыз?
8)Моноаминодикарбон қышқылдарын атаңыз?
9) Диаминомонокарбон қышқылдарын атаңыз?
10) Имин қышқылдарын атаңыз?
11)Ароматты амин қышқылдарын атаңыз?
12) Гетероциклді амин қышқылдарын атаңыз?
13) Қандай амин қышқылдары алмастырылатын деп аталады?
14) Қандай амин қышқылдары алмастырылмайтын деп аталады?
15) Алмастырылмайтын амин қышқылдарын атаңыз белгілі?
16) Қандай амин қышқылдары шартты түрде алмастырылатын деп аталады?
17) Неліктен белоктар амфотерлік қасиет көрсетеді?
18) Белоктардың амфотерлігі оның құрамындағы қандай функционалдық топтың болуына тәуелді?
19)Белоктың қандай күйі изоэлектрлік деп аталады (ИЭК)?
20) Изоэлектрлік нүкте (ИЭН) дегеніміз не?
21) Бейтарап белоктың ИЭН-сі неге тең?
22) Белок заряды қандай факторларға тәуелді?
23)Егер белок құрамында МАМҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
24) Егер белок құрамында МАДҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
25) Егер белок құрамында ДАМҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
26) Белок ерітіндісінің тұрақтылық факторларын атаңыз.
27) Жалпы түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?
28) Жеке амин қышқылдарына арналған түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?
№2 сабақ.
1.Тақырыбы: Белоктар.
Белоктардың жалпы қасиеттері: Коллоидты қасиеттері. Тұнбаға түсу реакциялары. Белок молекуласының структуралары. Белоктардың жіктелуі (жай және күрделі белоктар). Жай глобулярлы белоктар: өкілдері, химиялық касиеттері, табиғатта таралуы, ролі.
2.Мақсаты:
1) Белоктардың жалпы қасиеттері туралы білім қалыптастыру.
2) Денатурация, ренатурация, денатурациялаушы агенттер туралы білім қалыптастыру.
3) Белоктардың жіктелуі туралы білім қалыптастыру.
4) Жай глобулярлы белоктар туралы білім қалыптастыру.
5) Жаңа терминдер мен түсініктерді енгізу.
3.Оқыту міндеттері:
1.Белоктардың жалпы қасиеттерін: коллоидты қасиетін, тұнбаға түсу реакцияларын, белок молекуласының структураларын оқып-білу.
2. Денатурация, ренатурация, денатурациялаушы агенттер туралы түсінік беру.
3. Студенттерді белоктардың жіктелуімен таныстыру.
4. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылық факторлары, белоктардың денатурация мен ренатурациясы, денатурациялаушы агенттер, глобулиндер фракциялары, электрофорез туралы жаңа түсініктерді енгізу.
5. Белоктардың құрылымдық деңгейін қарастыру, белоктардың биологиялық қасиетінің біріншілік, екіншілік, үшіншілік, төртіншілік құрылымдарына тәуелділігін көрсету.
6. Альбуминдер мен глобулиндердің, протаминдер мен гистонлдардың химиялық қасиеттерін, ролі мен табиғатта таралуын оқып-білу.
7. Студенттерді кәсіптік әдебиеттерді оқып білуге және интернеттен ақпаратты іздеуге ынталандыру.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.Белоктардың жалпы қасиеттері:
Белоктардың коллоидты қаситтері. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы, тұрақтылық факторлары.
Тұнбаға түсу реакциялары және белоктардың тұздалуы. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.
Белок молекуласының құрылымдары (структуралары). Денатурация, ренатурация.
2.Белоктардың жіктелуі.
3. Альбуминдер мен глобулиндердің, протаминдер мен гистонлдардың химиялық қасиеттерін, ролі мен табиғатта таралуы
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, блиц- сұрақ, жазбаша бақылау, дискуссия
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Белоктар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-36 б.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 1Бөлім. Белоктар, ферменттер, витаминдер. – Алматы, 2009 ж.
3.Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж. - 125-127; 167; 193-195; 798 б.
4. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Қосымша:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2.Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
3. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
4. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Северин Е.С. «Биохимия», 2007 стр.19-27
Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2004г., с. 16 - 59
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия”, Москва ,2004, с. 20 - 74
Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии «Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины», часть 1 – Алматы, 2009.
Аблаев Н.Р. «Биохимия в схемах и рисунках», 2005г.
Сеитов З.С. “Биологическая химия”, Алматы, 2000, с. 85 – 134
7.Бақылау
Тесттік тапсырмалар:
1. Белок ерітіндісі коллоидты қасиеттерге ие, сондықтан оларда:
диффузия жылдамдығы баяу
жартылай өткізгіш мембраналардан өтпейді
нағыз ерітінділер түзеді
Тиндаль конусын береді
гель түзеді
2. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы тәуелді:
белок молекуласы көлемінің үлкен болуына
әр түрлі функционалдық топтардың болуына
диализге қабілетілігі
молекула бетінде зарядының болуына
молекулада гидратты қабаттың болуына
3. Белоктың құрылымы мен оны қамтамасыз ететін байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
А) Біріншілік а) екі немесе одан көп полипептидтік тізбектердің тығыз орналасуы
Б) Екіншілік б) амин қышқылдарының полипептид тік тізбекті түзуі
В) Үшіншілік в) полипептидтік тізбектің спиральдануы немесе ширатылуы
Г) Төртіншілік г) бір полипептидтік тізбектің тығыз жинақталуы
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-г, Г-а
А-б, Б-г, В-в, Г-а
А-а, Б-г, В-б, Г-в
А-б, Б-а, В-в, Г-г
А-г, Б-б, В-а, Г-в
4. Құрылым мен оны тұрақтандыратын байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
1) Біріншілік а) дисульфидті, сутекті, иондық, гидрофобты.
2) Екіншілік б) сутекті
3) Үшіншілік в) пептидтті
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-а
А-б, Б-а, В-в,
А-в, Б-б, В-а,
А-а, Б-б, В-в,
А-в, Б-а, В-б,
5. Денатурация бұл:
белоктың біріншілік құрылымының бұзылуы
белоктың екіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың үшіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың төртіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың гидраттық қабаттың бұзылуы
6. Денатурациялаушы агент пен денатурация түрі арасындағы сәйкестікті табыңыз:
Жоғары температура а) гидрофобты әрекеттесудің бұзылуы
Ауыр металл тұздары б) сутектік байланыстардың үзілуі
Гуанидин, мочевина в) иондық байланыстардың үзілуі
Тиолды қосылыстар г) дисульфидтік көпіршенің үзілуі
Органикалық еріткіштер д) сутектік байланыстардың түзілуі
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-д, В-г, Г-а, Д-в
А-б, Б-г, В-в, Г-а, Д-д
А-б, Б-в, В-д, Г-г, Д-а
А-а, Б-б, В-в, Г-г, Д-д
А-г, Б-б, В-а, Г-д, Д-в
7. Тұнбаға түсіруші мен тұнбаға түсу механизмі арасындағы сәйкестікті табыңыз:
Минералды, органикалық қышқылдар а) зарядтың нейтралдануы
Алкалоидты реактивтер б) ерімейтін тұздардың түзілуі
Ауыр металл тұздары в) дегидратация
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-а
А-б, Б-а, В-в,
А-в, Б-б, В-а,
А-а, Б-б, В-в,
А-в, Б-а, В-б,
8. Тұздалу – бұл ерітіндіден белокты тұнбаға түсіру.
Ауыр металл тұздарымен
Сұйытылған қышқылдармен
Сұйытылған негіздермен
Бейтарап тұздармен
Алкалоидты реактивтермен
9. Ауыр металл тұздары белокты ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:
Гидратты қабатты
Белоктың үшіншілік құрылымын
Белок зарядын
Молекула формасын
Белоктың екіншілік құрылымын
10. Концентрлі қышқылдар белокты ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:
Гидратты қабатты
Белоктың үшіншілік құрылымын
Белок зарядын
Молекула формасын
Белоктың екіншілік құрылымын
11. Заряд шамасына, сонымен қатар молекулалық массасына қарай альбуминдерді глобулиндерден бөлу әдісі қалай аталады?
электрофорез
экстракция
кислотно-щелочная обработка
комплексонометрия
фильтрация
12. Белок ерітіндісіне тең көлемде (NH4)2SO4–ң қаныққан ерітіндісін қосқанда тұнба түзілді. Қандай белок тұнбаға түсті?
А. альбумин
Б.глобулин
В. протамин
Г.гистон
Д.кератин
13. Протаминдер мен гистондар қандай процестерге қатысады?
осмостық қысымды сақтауға в поддержании осмотического давления
тұқым қуалау белгілерін тасымалдауға
жүйке импульсін тасымалдауға
организмнің қорғаныс реакцияларына
тасымалдау процестеріне
14. Альбумин белогының изоэлектрлік нүктесі рН= 4,8. Осы белок рН-тың қандай мәнінде тұнбаға жеңіл түседі?
3,7
4,8
7,0
8,0
12,0
15. Альбуминдер қанның онкотикалық қысымын сақтауға қатысады. Альбуминдердің осы қасиетінің негізінде қандай қасиет жатыр?
гидрофобтық
гидрофильдік
ерігіштік
ұюы
тұздалуы
Сұрақтар:
Белоктардың жалпы қасиеттері:
Белоктардың коллоидты қасиеттері.
Ерітіндідегі белок молекуласының тұрақтылығы. Тұрақтылық факторлары.
Тұнбаға түсу реакциялары (кесте толтыру) және белоктардың тұздалуы.
Белок молекуласының құрылымдары (кесте толтыру). Белоктардың денатурациясы, ренатурациясы, денатурациялаушы агенттер.
2.Белоктардың жіктелуі.
3. Альбуминдердің, глобулиндердің, протаминдердің, гистондардың химиялық қасиеттерін, ролі мен табиғатта таралуы.
Дискуссияға арналған мәселелік жайттар:
1) Ауыр металдар және олардың тұздарымен уланғанда неліктен жедел жәрдем келгенше, зардап шегушіге көп мөлшерде су (сүт, немесе жұмыртқаның ақуызын) ішкізу керек?
2)Альбумин ерітіндісі қандай мақсаттарға қолданылады? Оны медицинада қолдану неге негізделген?
3) Зертханалық жағдайда белоктардың жеке фракцияларын қалай алуға болады?
№ 3 Сабақ
Тақырыбы: Гликопротеиндер, хромопротеиндер, нуклеопротеиндер: өкілдері, қасиеттері, құрылысы, маңызы.
Мақсаты:
1) Күрделі белоктардың: глико-, хромо-, нуклеопротеиндердің құрылысы, қасиеттері және ролі туралы білім қалыптастыру.
2) Жаңа терминдер мен түсініктерді енгізу.
Оқыту міндеттері:
Гликопротеиндердің құрылысын, қасиеттерін, маңызын, жіктелуін қарастыру.
Жаңа түсініктерді: белоктың ерітіндегі тұрақтылық факторлары, белоктардың тұнбаға түсу реакциялары, белоктардың денатурациясы мен ренатурациясы, денатурациялаушы агенттер, глобулиндердің фракциялары, электрофорез.
Хромопротеиндердің жіктелуін, жеке өкілдерінің құрылысы мен маңызын қарастыру.
Нуклеопротеиндердің құрамы мен қасиеттерін, нуклеин қышқылдарының құрылысы мен құрылымдарын оқып-білу.
Студенттерді кәсіптік әдебиеттерді оқып білуге және интернеттен ақпаратты іздеуге ынталандыру.
.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Гликопротеиндердің құрылысы, қасиеттері, маңызы, жіктелуі. Нағыз гликопротеиндердің протеогликандардан айырмашылығы, жеке өкілдері.
2. Хромопротеиндер, жіктелуі: гемопротеиндер, магнийпорфириндер, пигменттер, құрылысы, қасиеттері, маңызы.
3. Нуклеопротеиндердің құрамы мен қасиеттері. Нуклеин қышқылдарының құрылысы мен құрылымдары.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
ми штурмы, ауызша сұрау, блиц-сұрақ, жазбаша бақылау
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Белоктар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-36 б.
2.Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 1Бөлім. Белоктар, ферменттер, витаминдер.– Алматы, 2009 ж. – 46-88 б
3.Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж. - 125-127; 167; 193-195; 798 б.
4. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Қосымша:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2.Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
3. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
4. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Северин Е.С. «Биохимия», 2007 стр.19-27
Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2004г., с. 16 - 59
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия”, Москва ,2004, с. 20 - 74
Аблаев Н.Р. «Биохимия в схемах и рисунках», 2005г.
7.Бақылау
Тесттік тапсырмалар:
1. Күрделі белоктардың құрылысы:
А. Бірдей амин қышқылдарынан;
Б. Әр түрлі амин қышқылдарынан;
В. Циклді амин қышқылдарынан;
Г. Жай белоктан және простетикалық топтан;
Д. Простетикалық топтан тұрады.
2. Күрделі белоктарға жататындар:
А. фосфопротеиндер;
Б. Нуклеопротендтер;
В. Гликопротеиндер;
Г. Склеропротеиндер;
Д. Хромопротеиндер.
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А - 1,2,3,4
Б - 1,2,3,5
В - 1,3,4,6
Г - 2,3,4,5
Д - 2,3,4,6
3. Хромопротеиндер-күрделі белоктар, простетикалық тобы ретінде болады:
А. Амин қышқылдары;
Б. Фосфор ышқылының қалдығы;
В. Боялған заттар;
Г. Глюкоза;
Д. Кальций.
4. Организмде тыныс алу белоктары:
А. протондар мен электрондарды тасымалдауға қатысады;
Б. оттегі мен көмірқышқыл газын тасымалдауға қатысады;
В. катализдік функция атқарады
Г. АТФ-тің түзілу реакцияларына қатысады
Д. тіректік функция атқарады
5. Гемоглобин молекуласы тұрады:
А. бір гемнен және бір полипептидтік тізбектен
Б. бір гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
В. төрт гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
Г. үш гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
Д. бір гемнен және екі полипептидтік тізбектен
6. Гемоглобин гемінің рационалды аты:
А. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының порфині
Б. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-диэтил, 6,7-дипропион қышқылының порфині
В. 1,2,5,8-тетраметил, 3,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
Г. 1,3,4,8-тетраметил, 2,5-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
Д. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
7. Гемоглобин қатысады:
А. бүйректің қалыпты функциясын сақтауға
Б. газдарды тасымалдауға
В. қышқылдық-негіздік тепе-теңдікті сақтауға
Г. Минерал заттардың алмасуына
Д. гидролитикалық процестердің жылдамдығын реттеуге
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
*А - 1, 2
* Б - 2, 3
* В - 3, 4
* Г - 4, 5
* Д - 5, 1
8. Ағзада нағыз гликопротеиндер:
А. гормондардың рецепторлары
Б. май қышқылдарын тасымалдауға қатысады
В. қан тобын анықтайды
Г. қорғаныш функциясын атқарады
Д. энергия көзі болып табылады
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
*А - 1, 2, 3
* Б - 1, 3, 4
* В - 1, 3, 5
* Г - 2, 3, 4
* Д - 2, 3, 5
9. Нағыз гликопротеиндердің молекуласы шамамен болады:
А. 50% жай белок және 50% простетикалық тобы
Б. 80% жай белок және 20% жүйесіз көмірсулар
В. 20% жай белок және 80% жүйесіз көмірсулар
Г. 100% аминқышқылдардың қалдықтары
Д. 10% белок және 90% белок емес бөлік
10. Нуклеопротеиндер организмде:
А - қорғаныштыққызмет атқарады
Б – жасушалар мен жасушааралық зат аралығында су мен электролиттер алмасуын қамтамасыз етеді
В – жасушалар мен тіндердің құрылысы мен қасиеттерінің арнайылығын қамтамасыз етеді
Г – құрылымдық қызмет атқарады
Д – тасымалдау қызметін атқарады
Сұрақтар:
1) Гликопротеиндердің құрылысы туралы түсінік. Гликопротеиндердің жіктелуі. Нағыз гликопротеиндер мен протеогликандардың айырмашылықтары.
2) Нағыз гликопротеиндердің құрылысы, олардың химиялық қасиеттері, өкілдері.
3) Протеогликандар, құрамы, құрылысы, өкілдері.
4) Гиалурон қышқылының құрылысы мен ролі.
5) Хондроитинсульфаттың құрылысы мен ролі.
6)Гепариннің құрылысы мен ролі.
7)Хромопротеиндер- құрылысының жалпы жоспары, жіктелуі.
8)Гемоглобин-құрылысы мен ролі.
9)Миоглобин-құрылысы мен ролі.
10)Нуклеопротеиндердің құрамы.
11)Мононуклеотидтердің құрылысы, олардың туындылары, ролі.
12)ДНҚ-ның бірінші реттік құрылымы, фрагментін формуламен көрсету.
13)ДНҚ-ның екінші реттік құрылымы.
14) ДНҚ-ның үшінші және төртінші реттік құрылымы.
15)м-РНҚ, құрылысы, құрылымдары, ролі. Генетикалық кодтың қасиеттері.
16)т-РНҚ- кесте түрінде екінші реттік құрылымын көрсету, ролі.
17)р-РНҚ, рибосоманың құрылысы , ролі.
Ми штурмына арналған сұрақтар:
1)Гемоглобиннің ролі.
2)Миоглобиннің ролі.
3)Гепариннің ролі.
4)Хондроитинсульфаттың ролі.
5)Гиалуронаттың ролі.
№4 сабақ
1. Тақырыбы: Белоктар. Нуклеин қышқылдары.Колоквиум.
2.Мақсаты:
1) Материалдыңмеңгеру тереңдігін тексеру.
2) Зертханалық ыдыстармен және биологиялық материалдармен, реактивтермен жұмыс істеуге дағдыландыру. (жұмыртқа белогы, желатин).
3) Студенттерді кіші топтарға бөле отырып, жұмыс жасату және жаңа терминдер мен ұғымдарды енгізу арқылы коммуникативтік дағдылануды дамыту.
4) Кәсіптік әдебиеттер мен интернетте жұмыс істеуге дағдыландыру.
3.Оқыту міндеттері:
1. Зертханада ерітінділерді қыздырғанда, химиялық реактивтермен, ыдыстармен жұмыс жасағанда қауіпсіздік ережелерімен таныстыру.
2. Керек препараттарды қалай дайындауды үйрету.
3. Түсті реакциялармен және тұнбаға түсіру реакцияларымен жұмыс істеу әдісін үйрету.
4. Зертханалық жұмыстардың негізгі принципін айқындау және олардың клиникалық- диагностикалық маңызын түсіндіру.
5. Биохимиялық реакциялардың нәтижесін дұрыс түсіндіре алу.
6. Студенттерді кәсіптік әдебиеттермен жұмыс ітеуге және интернеттен жаңа ақпараттарды табуға ынталандыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Белоктар, атқаратын қызметтері, жалпы қасиеттері
2. Белоктардың жіктелуі.
3.Жай белоктардың өкілдері (альбуминдер, глобулиныдер, протаминдер, гистондар,
коллагендер, эластиндер, кератиндер), қасиеттері, құрылысы, маңызы.
4.Күрделі белоктардың өкілдері (фосфо,- глико,- хромо,- метало,- липо- және
нуклеопротеиндер), құрылымы, қасиеттері, маңызы.
5.Нуклеин қышқылдары, түрлері, бір-бірінен айырмашылықтары, құрылымы, қасиеттері, маңызы.
6. Түсті реакциялардың жіктелуі, принциптері, тәжірибелік маңызы.
7. Түсті реакциялар арқылы ертіндіден құнсыз белоктарды қалай анықтауға болады?
8. Белоктарды тұнбаға түсіру және тұздалу реакцияларының медицинада қолдану принциптері.
9. Қан сарысуындағы белоктардың гидролиздену дәрежесін биурет реакциясы және аммоний сульфатымен тұздалу реакциялары арқылы қалай анықтауға болады?
5.Білім берудің және оқытудың әдістері:
Жазбаша бақылау
Шағын топтармен жұмыс істеу – зертханалық жұмыстарды істеу
шағын топтағы жұмыс барысында топ 3 кіші топшаға (3-4 студенттен) бөлініп, «Практикумнан» зертханалық жұмыстарды орындайды:
а) жұмыртқа белогының 1%-к ерітіндісімен және желатинмен белоктарға және жеке амин қышқылдарына арналған түсті реакцияларды жасайды (1,2, 3, 5, 7, 8-ж.). Жұмысты жасағаннан кейін «Практикумның» 10-бетіндегі кестені толтырады. Берілген белок ерітіндісінің қайсысы құнсыз екені және неліктен құнсыз болатынын туралы қорытынды жасайды. Жұмыстардың клиникалық-диагностикалық маңызын жазып алады.
б) Тұнбаға түсу реакциялары (10, 12, 13, 14-ж.). Студенттер тұнбаға түсу реакцияларының тәжірибелік маңызын жазып алады.
в) «Күрделі белоктардың құрамдас бөліктерін ашу» (18, 19, 20 (б), 25 -ж.). Жұмысты жасағаннан кейін «Практикумның» 17 бетіндегі кестені толтырады.
Жұмысты аяқтаған соң шағын топтағы студенттер зертханалық жұмыс бойынша өздерінің алған нәтижелерін баяндайды.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Белоктар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-97 б.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж. – 6-66; 405-449 б.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
4.Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. “Метаболические основы питания с курсом общей биохимии”, Алматы, 1998г., с. 35 - 66; 161 - 192
5. Биохимия кафедрасының оқытушылары: «Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы», Алматы, 2009ж, 1-бөлім, 13-87б.
Қосымша:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
3. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
4. Плешкова С.М. және басқалары «Биологиялық химиядан практикум», Алматы, 2004ж.
5. Биохимия кафедрасының оқытушылары: Биохимия пәнінен әдістемелік нұсқаулар, Алматы,2003, 3-47б.
Орыс тілінде:
1.Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф.“Биологическая химия”,Москва,2004,с.78– 88; 90 - 111
2. Северин Е.С. «Биохимия», 2007 стр.10-17, стр.19-27, стр.44,50,59-65,стр.141-149
3. Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2004г., с. 37; 101 - 117
4. «Методические указания по биохимии», Алматы, 2004 г., с. 16 - 27
5. Сеитов З.С. “Биологическая химия”, Алматы, 2000, с. 124 – 134
6. Плешкова С.М. и соавт. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии, 2009 Ч.1
7. Бақылау
«Белоктар» тақырыбынан алған білімді тексеруге арналған бақылау сұрақтары:
Белоктардың атқаратын қызметтері, атап шығу, мысалдар келтіру
Белоктардың элементік құрамы, молекулалық массасы, молекулаларының мөлшері және пішіні.
Глобулярлы және фибриллярлы белоктар, олардың пішіндері және атқаратын қызметтері.
Белок молекулаларындағы байланыс түрлері, олардың белок құрылымдарын түзудегі рөлдері.
Гидролиз, түрлері. Белок гидролизінің соңғы өнімдері.
Белоктардың амфотерлігі. Белоктардың заряды, изоэлектрлік жағдайы және изоэлектрлік нүктесі-ИЭН туралы түсініктер.
7. Белок ерітінділерінің коллоидты қасиеттері. Белок ерітінділерінің тұрақтылығы қандай факторларға тәуелді?
8. Белок зарядының аминқышқылдық құрамына және ортаның рН-на тәуелділігі.
9. Белок молекулаларының құрылымдық реттілігі. Бірінші реттік құрылым, осы құрылымға байланысты көрсететін қасиеттері, бұл құрылымды тұрақтандыратын байланыс түрі.
10. Екінші реттік құрылым, осы құрылымға байланысты көрсететін қасиеттері, пішіндері, бұл құрылымды тұрақтандыратын байланыс түрі.
11 Үшінші және төртінші реттік құрылымдар, осы құрылымға байланысты көрсететін қасиеттері, бұл құрылымды тұрақтандыратын байланыс түрлері.
12. Денатурация және ренатурация. Денатурациялаушы агенттер.
13. Белоктарды тұнбаға түсіру және бөлу әдістері.
14. Белоктардың жалпы қасиеттерін атап шығыңыз.
15. Белоктардың жіктелуі.
16. Альбуминдер, қасиеттері, маңызы, амин қышқылдық құрамының ерекшелігі, ағзадағы таралу орны.
17. Глобулиндер, қасиеттері, маңызы, бөліктері, амин қышқылдық құрамының ерекшелігі, ағзадағы таралу орны.
18. Альбуминдер мен глобулиндердің қасиеттерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары. Оларды бөлу әдістері.
19. Гистондар, қасиеттері, маңызы, амин қышқылдық құрамының ерекшелігі, ағзадағы таралу орны.
20. Протаминдер, қасиеттері, маңызы, амин қышқылдық құрамының ерекшелігі, ағзадағы таралуы.
21. Гистондар мен протаминдердің қасиеттерінің және маңызының ұқсастықтары мен айырмашылықтары..
22. Склеропротеиндер, қасиеттері, маңызы, өкілдері.
23. Коллагендер, қасиеттері, маңызы, құрылымдары, ағзада таралуы.
24. Эластиндер, қасиеттері, маңызы, құрылымдары, ағзада таралуы.
25. Кератиндер, қасиеттері, маңызы, құрылымдары, ағзада таралуы.
26. Күрделі белоктардың жіктелуі. Негізгі класстарының құрылымдары.
27. Фосфопротеиндер, құрылымы, қасиеттері, маңызы, өкілдері.
28. Хромопротеиндер,жіктелуі, құрылымы, қасиеттері, маңызы, өкілдері.
29. Тынысалу белоктары, құрылымы, қасиеттері, маңызы, өкілдері.
30. Гемоглобин,құрылымы, маңызы. Химическая природа Гемнің химиялық табиғаты.
31. Миоглобин, құрылымы,гемнің химиялық табиғаты, Mgb–нің рөлі.
32. Гемоглобин мен миоглобин, ұқсастықтары мен айырмашылықтары және рөлдері.
ЗЗ. Гликопротеиндер, құрылымы, қасиеттері, жіктелуі.
34. Нағыз гликопротеиндер, құрылымы, маңызы, өкілдері.
35. Протеогликандар, құрылымы, маңызы, өкілдері.
Зб. Гликозаминогликандар, өкілдері, химиялық табиғаты, маңызы.
37. Нуклеопротеиндер, құрылымы, қасиеттері, маңызы, өкілдері.
38. Липопротеиндер, құрылымы, қасиеттері, маңызы, өкілдері.
39. Металлопротеиндер, құрылымы, қасиеттері, маңызы, өкілдері.
40. Нуклеопротеиндер, жалпы құрылымы, рөлі.
41. Нуклеотидтер - нуклеин қышқылдарының мономерлері,құрылымы, маңызы.
Нуклеозиддифосфорлық (НДФ), и нуклеозидтрифосфорлық (НТФ) қышқылдар, олардың маңызы.
42. Аденилдік жүйелер, құрылымы, маңызы.
43. Циклді АМФ (цАМФ), құрылымы, маңызы.
44. ДНҚ, құрылымы, нуклеотидтік құрамы, комплементарлы нуклеотидті тізбектер,
құрылымының реттелуі, ДНҚ-ның құрылымдарын тұрақтандыратын байланыстар.
45. ДНҚ-ның тірі ағза үшін маңызы.
46. РНҚ, нуклеотидтік құрамы, құрылысы, РНҚ (м-РНҚ, т-РНҚ, р-РНҚ)түрлері.
47. м-РНҚ, оның біріншілік, екіншілік, үшіншілік құрылымдары, м-РНҚ-ның нуклеотидтік коды туралы түсінік.
48. т-РНҚ,құрылымы,рөлі,құрылысы.
49. р-РНҚ, құрылымы,рөлі,құрылысы.
50. Рибосома, полисомалар, құрылымы, рөлі.
51. Амин қышқылдарының химиялық табиғатын білу, олардан три- және тетрапептидтер түзу, қышқылдық-негіздік қасиеттерін, ИЭН анықтау.
№5 САБАҚ
Тақырыбы: Ферменттер. Ферменттердің жалпы қасиеттері. Ферменттердің әсер ету механизмі. Ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар.
Мақсаты:
Ферменттердің табиғаты мен әсер ету механизмі, ферменттің активтілігіне әсер етуші факторлар, ферменттердің жіктелуінің тәртібі, гидролазалардың өкілдері туралы білім қалыптастыру.
Жаңа терминдер мен түсініктерді енгізу.
Кәсіби әдебиетпен жұмыс істегенде дағдылар мен аналитикалық қабілеттерді қалыптастыру.
Оқытудың міндеттері:
Ферменттердің жалпы қасиеттерін қарастыру.
Студенттерді кәсіби әдебиетті зерттеуге (оқуға) және ғаламторда ақпарат (мәліметтер) іздеуге ынталандыру.
Жаңа терминдер енгізу және фермент, ферменттің әсет етудің оптимумы, конкурентті(бәсекелес) ингибитор, конкурентті емес (бәсекелес емес) ингибитор, активті орталық, субстрат, субстратты аймақ, катализдік аймақ, кофермент, апофермент, холофермент, аллостерикалық орталық, ферменттің активтілігін аллостерикалық реттелуі, катал, ферменттің әсер ету арнайлығы түсініктерге анықтама беру:.
Ферменттердің химиялық табиғатын оқып білу.
Ферменттердің әсер ету механизмін оқу.
Ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторларын оқып білу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Ферменттер, түсінік.
Ферменттердің жалпы қасиеттері.
Ферменттердің құрылысы. Жай (бір компонентті) және күрделі (екі компонентті) ферменттер. Ферментативті реакцияларындағы апофермент пен коферменттің ролі.
Ферменттің активті орталығының құрылысы, оның ролі.
Ферменттердіңәсер ету механизмі.
Ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар:
Ферменттердің әсер етуінің реттелуі. Активаторлар мен ингибиторлар. Арнайлығы бар және арнайлығы жоқ эффекторлар.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
блиц-сұрақ,жазбаша бақылау, ауызша талдау ЖИГСО әдісі бойынша.
ЖИГСО әдісі бойынша жұмыс жасағанда топ 3-4 адамнан үш топшаға (шағын топшаларға)
бөлінеді, әр топшаның әр студентіне тақырыптың сұрақтары беріледі. Әр студентке бір сұрақты дайындау үшін 2 минут уақыт беріледі, кейін топшаның ішінде тапсырмаларды талдау үшін тағы уақыт беріледі (15 минут). Содан соң оқытушы негізгі сұрақтар бойынша әр топшадан студентті шақырып, оған сұрақ қояды, бірақ оған алдын ала берген сұрақ емес, сол топшадағы басқа студентке қойылған сұрақты қояды. Яғни, топшаішілік дисскусия уақытында әр студент, педагог ролін атқара отырып, шағын топшалардың басқа мүшелеріне өзінің сұрағын түсіндіреді.
5) Қорытынды жасау – бағалар қойылады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі:
Плешкова С.М. және т.б. «Белоктар. Ферменттер. Энергия алмасуы. Витаминдер.» - Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы. 1 бөлім – Алматы, 2009 ж, 90-111бет.
У. Сайпіл, Абитаева С.А. « Ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер»., Алматы 2000ж., б. 4-48, 73-92.
Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж..
Қосымша:
Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Учебное пособие для самостоятельной подготовки студентов по биохимии, 1 том – Алматы, 2009, Плешкова С.М., Абитаева С.А., Жакыпбекова С.С. и соавт. С.89-122.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004
Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2007
Методические указания по биохимии для студентов лечебного, педиатрического, санитарно-гигиенического, стоматологического и фармацевтического факультетов, Алматы, 2004 (Плешкова С.М., Абитаева С.А., Ерджанова С.С. и соавт.)
Тапбергенов С.О., Тапбергенова Т.С. Медицинская и клиническая биохимия – Павлодар, 2004
Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека – 2003 г
Кольман Я., Рем К-Г Наглядная биохимия – М, Мир, 2004
Биохимия тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. Чл.корр. РАН, проф. Е.С. Северина Е.С. – М, 2005
Биохимия в вопросах и ответах под ред чл.корр. НАН РК, д.х.н проф. Адекенова С.М., Астана, 2003
Аблаев Н.Р. Биохимия в схемах и рисунках, Алматы, 2005
Тест:
1. Химиялық табиғаты жағынан ферменттер:
көмірсулар
ерекше қызметі бар белоктар
ерекше қызметі жоқ белоктар
бейорганикалық катализаторлар
аминқышқылдары
2. Бейорганикалық катализаторлармен салыстырғанда ферменттер:
активтену энергиясын бірден төмендетеді
реакцияның бағытын өзгертпейді
ферменттер жоғары арнайылылыққа ие
қайтымды реакцияның тепе-теңдікке жету уақытын тездетеді
реакция барысында жұмсалмайды
Профермент-бұл:
IV құрылымы бар ферменттер
аллостериялық орталығы жоқ ферменттер
бірнеше активті орталығы бар ферменттер
ферменттің активсіз түрі
ферменттердің молекулалық формасының бірі
4. Бір компонентті ферментінің активті орталығы қалыптасады:
амин қышқылдарының функционалды топтарынан
витаминдерден
нуклеин қышқылдарынан
әртүрлі металдардан
моносахаридтерден
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы қамтамасыз етеді:
субстратты тану және онымен байланысу
ферменттің реакция өнімдерімен әрекеттесуін
аллостерикалық орталығының түзілуін
ферменттің әсер ету арнайылығын
фермент-субстратты комплекс түзілуін
6. Ферменттің активті орталығының катализдік аймағы қамтамасыз етеді:
ферменттің әсер ету арнайылығын
катализдейтін реакцияның түрін
ферменттің реакция өнімдерімен әрекеттесуін
аллостериялық орталықтың түзілуін
фермент-субстрат комплексінің түзілуін
7. Абсолютты субстраттық арнайылығы деп аталады, егер фермент:
әр түрлі байланыстары бар субстраттардың тобына әсер етсе
тек бір субстратқа ғана әсер етсе
байланыс түрі бірдей бір топ субстраттарға әсер етсе
төртіншілік структурасы болса
изоферменттері жоқ болса
8. Салыстырмалы субстраттық арнайылығы деп аталады, егер фермент:
әр түрлі байланыстары бар субстраттардың тобына әсер етсе
тек бір ғана субстратқа әсер етсе
байланыс түрі бірдей бір топ субстраттарға әсер етсе
төртіншілік структурасы болса
изоферменттері жоқ болса
Оптималды температура дегеніміз не?
Осы температурада қайтымсыз инактивация байқалады
Осы температурада фермент ең жоғары белсенділік көрсетеді
Осы температурада фермент өте төмен белсенділік көрсетеді
Осы температурада қайтымды инактивация байқалады
Осы температурада фермент белсенді емес болады
10. Фермент келесі температурада қайтымсыз инактивацияға ұшырайды:

-50С
-40С
40С
100С
Бәсекелес ингибирлену байқалады, егер субстрат пен ингибитор:
ферменттің аллостерикалық орталығымен ұқсас келсе
құрылыс жағынан бір-біріне ұқсас келсе және ингибитор ферменттің активті орталығымен байланысса
активті орталықпен ұқсас болмаса
ферменттің құрылысымен ұқсас болса
ферменттің аллостерикалық орталығымен ұқсас болмаса
Бәсекелес емес ингибирлену кезінде келесі комплекс түзіледі:
фермент-субстрат
фермент-ингибитор
субстрат-ингибитор
фермент-субстрат-ингибитор
фермент-реакция өнімі
Берілген қосылыстардың қайсысы СДГ-ның бәсекелес ингибиторы болып табылады?
СООН-СН2-СООН
СООН-СН2-СН2-СООН
СООН-СО-СН3
СООН-СН2-СН2ОН
СООН-СН2-СН3
Блиц-сұрақтар:
Фермент дегеніміз не?
Ферменттің активті орталығы қандай бөліктерден тұрады?
Ферменттің активті орталығы дегеніміз не?
Ферменттің аллостерикалық орталығы дегеніміз не?
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы неге жауап береді?
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы неге жауап береді?
Кофермент дегеніміз не?
Апофермент дегеніміз не?
Холофермент дегеніміз не?
Профермент дегеніміз не?
Ауызша талдауға арналған сұрақтар:
Фермент дегеніміз не, ферменттің бейорганикалық катализаторлармен ұқсастықтары
Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың арасындағы айырмашылықтар.
Ферменттердің құрылысының күрделілігі – бір компоненттіжәне екікомпонентті ферменттің активті орталығыныңқұрылысы.
Изоферменттер туралы түсінік, мысалдар.
Ферменттердің әсер ету қуаттылығы, өлшем бірлігі, мысалдар.
Ферменттің әсер ету арнайылығы, мультиферменттік комплексті пируватдегидрогеназды комплекстің мысалында түсіндіру.
Субстраттық арнайылықтың түрлері, түсінік, түрлері, мысалдар.
Фермент активтілігіне температураның әсері.
Фермент активтілігіне орта рН-ның әсері.
Фермент активтілігіне фермент пен субстрат концентрациясының әсері.
Бәсекелес ингибрлену, мысалдар.
Бәсекелес емес ингибрлену, мысалдар.
№6 Сабақ
1. Тақырыбы: Ферменттер.Негізгі кластарына жалпы сипаттама. Ферменттер анықтаудың клиникалық маңызы.
2. Мақсаты:
1.Студенттерде ферменттердің жеке кластарының негізгі белгілері туралы білімдерді қалыптастыру.
2. Ферменттердің түрлі кластарының құрамына кіретін витаминдердің коферменттік ролі туралы білімдерді қалыптастыру.
3.Жеке ферменттерді анықтаудың клиникалық маңызын мысал ретінде қарастыру.
4. Жаңа терминдер мен ұғымдарды енгізу
5. Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеу дағдылары мен талдай алу қабілеттерін қалыптастыру.
3. Оқыту міндеттері:
1. Ферменттердің негізгі кластарының жеке өкілдерінің құрылысының жалпы жоспарын оқып білу.
2.Ферменттердің негізгі кластарының жеке өкілдерінің каталитикалық әсерін мысал ретінде қарастыру.
3.Жеке мүшелер мен тіндердің патологиясының диагностикасы үшін ферменттердің орналасуы туралы білімдерді қолдануды мысал ретінде көрсету.
4. Жаңа ұғымдар мен терминдерді енгізу –гидролазалар, трансферазалар, лиазалар, оксидоредуктазалар, изомеразалар, лигазалар.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Гидролазалар класы туралы түсінік. Жіктелуі, өкілдері, орналасуы, каталитикалық маңызы. Амилаза, альдолаза, сілтілі және қышқыл фосфатазаны анықтаудың клиникалық маңызы.
2.Трансферазалар класы туралы түсінік. Өкілдері, орналасуы, каталитикалық маңызы. Аминотрансферазалар, креатинкиназаны, ГГТ анықтаудың клиникалық маңызы.
3.Лиазалар класы туралы түсінік. Өкілдері, орналасуы, каталитикалық маңызы.
4.оксидоредуктазалар класы туралы түсінік. Өкілдері, орналасуы, каталитикалық маңызы. ЛДГ және оның фракцияларын анықтаудың клиникалық маңызы.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, блиц-сұрақ, жазбаша бақылау, шағын топта жұмыс жасау.
Шағын топтағы жұмыс: студенттерді 3 адамнан тұратын тұратын топшаларға бөліп, дискуссия өткізу үшін жағдайлық есептерді ұсыну. Содан кейін студенттер оқытушымен бірге жасалған жұмысты талқылайды.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. У. Сайпіл және т.б. « Ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер», Алматы 2000ж. – 62-73; 92-96 б.
2. Сеитов. Биохимия, Алматы,2007ж, 103-154 бет.
Қосымша:
1. Плешкова С.М. және басқалары «Емдеу, бала емдеу, медико- профилактикалық, стоматология, фармация факультеттерінің студенттеріне арналған биологиялық химиядан оқу әдістемелік нұсқаулар» I бөлім, Алматы 2006ж., 40-56 бет.
2. Плешкова С.М. және т.б. «Биологиялық химиядан практикум», Алматы,2004ж., 22-33бет.
Орыс тілінде:
1. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С. 591-596; 645-661
2. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 432-452; 489-502; 518-531
3. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С. 643, 674-708
Тапбергенов С.О., Тапбергенова Т.С. Медицинская и клиническая биохимия – Павлодар, 2004
Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека – 2003 г
Кольман Я., Рем К-Г Наглядная биохимия – М, Мир, 2004
Биохимия тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. Чл.корр. РАН, проф. Е.С. Северина Е.С. – М, 2005
Биохимия в вопросах и ответах под ред чл.корр. НАН РК, д.х.н проф. Адекенова С.М., Астана, 2003
Аблаев Н.Р. Биохимия в схемах и рисунках, Алматы, 2005
7.Бақылау
Ауызша талдауға сұрақтар:
1.Гидролазалар туралы түсінік. Гидролазалардың жіктелуі ( өкілдерін және олардың орналасуын көрсету).
2.Гликозидазалардың, пептидгидролазалардың, эстеразалардың каталитикалық әсері (үш студенттер қатысуымен талдау үшін).
3. Амилаза, альдолаза, сілтілі және қышқыл фосфатазаны анықтаудың клиникалық маңызы.
4.Трансферазалар туралы түсінік, негізгі өкілдері және олардың құрылысы (кесте түрінде, кофермент құрамына кіретін витаминдерді көрсету).
5.Трансферазалар класының (аминотрансферазалар, фосфотрансферазалар, метилтрансферазалар, ацилтрансферазалар- әрбір жағдайға төрт студенттерді шақырумен) негізгі өкілдерінің каталитикалық әсері. Реакцияларды формуласыз талдауға болады.
6.Аминотрансферазалар (АЛТ, АСТ), креатинкиназаны, ГГТ анықтаудың клиникалық маңызы.
7. Лиазалартуралы түсінік, негізгі өкілдері және олардың құрылысы (кесте түрінде, кофермент құрамына кіретін витаминдерді көрсету).
8.Лиазалар класының (кето- және амин қышқылдары декарбоксилазалары, карбоангидраза- әрбір жағдайға үш студенттерді шақырумен) негізгі өкілдерінің каталитикалық әсері.Реакцияларды формуласыз талдауға болады.
9.Оксидоредуктазалар туралы түсінік, жіктелуі, негізгі өкілдері және олардың құрылысы (кесте түрінде, кофермент құрамына кіретін витаминдерді көрсету).
10.ЛДГ және оның фракцияларын анықтаудың клиникалық маңызы.
Р.S.Оксидоредуктаза класының негізгі өкілдерінің каталитикалық әсерін талдау энергия алмасуы (биологиялық тотығуды және тотығу түрлерін талдағанда) туралы сабаққа аусады.
Жағдайлық есептер:
1. науқастың қаны мен зәрінде амилазаның жоғары активтілігі байқалады. Дәрігер нені ойлау керек (қандай мүше зақымдануы мүмкін)?
2.Науқастың қанындаальдолазаныңжоғары активтілігі байқалады. Дәрігер нені ойлау керек (қандай тін зақымдануы мүмкін)?
3.Науқастың қанындасілтілі фосфатазаның жоғары активтілігі байқалады. Дәрігер нені ойлау керек (қандай мүшелердің және тін зақымдануы мүмкін)?
4.Науқастың қанындақышқыл фосфатазаның жоғары активтілігі байқалады. Дәрігер нені ойлау керек (қандай мүше зақымдануы мүмкін)?
5.Науқастың қанындаАЛТ мен АСТ жоғары активтілігі байқалады. Дәрігер нені ойлау керек (қандай мүше (тін) зақымдануы мүмкін)?
6.Науқастың қанындакреатинкиназаның жоғары активтілігі байқалады. Дәрігер нені ойлау керек (қандай мүшелер (тіндер) зақымдануы мүмкін)?
7.Науқастың қанындаГГТ жоғары активтілігі байқалады. Дәрігер нені ойлау керек (қандай мүшелер зақымдануы мүмкін)?
8.Науқастың қанындаЛДГ жоғары активтілігі байқалады. ЛДГ1, ЛДГ2, ЛДГ3, ЛДГ4, ЛДГ5 жоғарлағанда дәрігер нені ойлау керек (қандай мүшелер зақымдануы мүмкін)?
Тест
1.Трансферазалар тасымалдайтын тобына сәйкес бөлінеді.
1 аминотрансферазалар
2 метилтрансферазалар
3 фосфотрансферазалар
4 аминоацилтрансферазалар
5 ацилтрансферазалар
4 дұрыс жауап таңдап алыныз
2.Трансаминазалар келесі классқа жатады.
1.гидролазаларға
2 трансферазаларға
3 оксидоредуктазаларға
лиазаларға
изомеразаларға және лигазаларға
3.Құрылысы жағынан аминотрансферазалар:
1 бір компонентті
екі компонентті, коферментті НАД
3.екі компонентті, коферментті пиридоксиль
4. екі компонентті, кофермент А
5.екі компонентті, тиамин дифосфат
4.Аминтрансферазалар келесі реакцияға қатысады
1 карбоксилдену
2 тотыға фосфорлану
3 трансаминдеу
дезаминдеу
5декарбоксилдену
5.Аминтрансферазлар тасымалдайды:
1 көмірқышқыл қалдықтарын
2 фосфор қышқылының қалдықтарын
3 амин топтарын
сірке қышқылының қалдықтарын
5күкірт қышқылының қалдықтарын
6.α- кетоглутар қышқылы мен аланин арасындағы қайта аминдеу реакциясын келесі фермент тездетеді
1 СДГ
2 МДГ
каталаза
4 АЛТ
5АСТ
7.Алмастырылатын аминқышқылдары келесі реакцияда түзіледі
1 тотықсыздана аминдену
2 декарбоксилдену
3 трансаминдеу
4 дезаминдеу
гидролиз
8.Метилтрансферазалардың коферменті:
1 ТГФҚ
2 фоль қышқылы
3 гем
4 НАДФ
ФАД
9.Метил тобынан басқа метилтрансферазалар тасымалдайды:
1. -СН2ОН
Н
2. -С=О
3. –СН2-СН3
4. =СН2
5. - СН=СН2
10.Ацилтрансферазалар тасымалдайды:
1 микроэлементтерді
2 карбон қышқылдарының қалдықтарын
3 көмірқышқыл газын тіндерден өкпеге
4 оттекті өкпеден тіндерге
билирубинді
11.HSKoA + HAД + кетонқышқылдарының декарбоксилазы) және берілгендер арасындағы сәйскестікті табыңдар:
1изоферменттермен
2 апоферменттермен
3 мультиферменттік комплекспен
4 арнайлығы жоқ ингибиторлармен
коферментпен
12.HSKoA құрамына кіретін витамин:
1 тиамин
2 пантотен қышқылы
3 ретинол
4 викасол
5аскорбин қышқылы
13.Ацилтрансферазалардың коферменті:
1. тиаминдифосфат
2. фосфопиридоксаль
3. ФМН
4. HSKoА
5.цианкобаламин
14.Қандағы АЛТ мен АСТ активтілігі жоғарлауының себебі:
1) бүйрек патологиясы
2)өт шығаратын жолдарының аурулары
3)жүрек зақымдануы
4)бауыр қабынуы
5)бұлшықет жарақаты
15.Қандағы ферменттің көбеюы және патологияның орны арасындағы сәйкестікті табыңыз:
А – альдолаза а) бауыр
Б- амилаза б) жүрек
В-ЛДГ1 в)бұлшықет
Г-ЛДГ4,5 г)ұйқы безі
Д-креатинкиназа д)простата
Е- ГГТ е)сүйек
Ж-қышқыл фосфатаза ж)өт шығаратын жолдар
З- сілтілі фосфатаза
дұрыс комбинацияны табыңыз:
1)А-в;Б-г; В-б; Г-а,в;
Д-б,в; Е-г,ж; Ж-д,е; З-е,ж;
А-а; Б-е; В-г; Г-б,е;
Д-е,з; Е-а,г; Ж-в,ж; З-б,з;
А-ж; Б-б; В-д; Г-еж.
№ 7 Сабақ
1.Тақырыбы:Энергия алмасуы. Катаболизмнің арнайы жолдары, үшкарбон қышқылдарының циклі. ҮҚЦ-нің мәні, реакциялардың реті, атқаратын қызметі.
2. Мақсаты:
1.Студенттердің энергия алмасуы,оның негізгі сатылары және олардың арасындағы байланыс туралы білімдерін қалыптастыру.
2. Тотығу түрлері туралы білімдерін қалыптастыру.
3. Жаңа терминдер мен түсініктерді енгізу.
4.Кәсіби әдебиетпен жұмыс жасау барысында дағдылары мен талдай білу қабілеттерін қалыптастыру.
3. Оқыту міндеттері:
1. Студенттерді көмірсулардың, белоктардың және липидтердің ортақ ыдырау жолдарын түсінуге үйрету.
2.Студенттерді Кребс циклі, биологиялық тотығу, тотығудан фосфорлану және олардың энергияны түзудегі маңызын түсінуге үйрету.
3.Энергия алмасуы сатыларының өзара байланысын анықтау.
4.Тотығу түрлерін талдау.
5. Студенттердің энергия алмасуы туралы алған білімдерін, келесі тақырыптарды түсінуге пайдалану.
6. Студенттердің осы тақырыпта алған білімдерін жағдайлық есептерді шешуде пайдалану.
7. Студенттерді кәсіптік әдебиеттерді оқып білуге және интернеттен ақпаратты іздеуге студенттерді ынталандыру.
8. Жаңа терминдер мен түсініктерді енгізу: ҮКЦ, БТ, ТФ, тыныс алуды бақылау, Р/О коэффициенті, ИДГ, МДГ, СДГ, альфа-КГДГ комплексі
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Энергия алмасуы,түсінік.
2. Энергия алмасуының сатылары.
3. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы катаболизм жолдары арқылы активті сірке қышқылына дейін ыдырау.
4. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
5. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, сүтегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
6. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
7.БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
8. Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
9. БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
10. Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
11. ТФ мен БТ ажырауы
12. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
13. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
14. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
15. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
16. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
17. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, блиц- сұрақ, жазбаша бақылау
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Белоктар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-36 б.
2.Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 1Бөлім. Белоктар, ферменттер, витаминдер. – Алматы, 2009 ж. – 46-88 б
Қосымша:
1.Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж. - 125-127; 167; 193-195; 798 б.
2. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
3.Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
4. Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
5. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
6. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Северин Е.С. «Биохимия», 2007 стр.19-27
Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2004г., с. 16 - 59
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия”, Москва ,2004, с. 20 - 74
Аблаев Н.Р. «Биохимия в схемах и рисунках», 2005г. Сеитов З.С. “Биологическая химия”, Алматы, 2000, с. 85 – 134
7.Бақылау
Сұрақтар:
1-Энергия алмасуының сатыларын көрсетіп, оларға қысқаша сипаттама беріңіз. Энергия алмасуы сатыларының өзара байланысын көрсетіңіз.
2-қоректік заттардың арнайы жолдары арқылы ыдырауы.
3- ҮКЦ-де жүретін реакцияларды формулалармен жазу.
4- ҮКЦ, маңызы, мәні.
5-Биологиялық тотығу (БТ) дегеніміз не? БТ сатыларын схемамен көрсету.
6-Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
7- БТ мен ТФ қабысу нүктелері. ТТП туралы түсінік. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
8-Тыныс алуды бақылау.
9-ТФ мен БТ ажырауы
10-Ферменттік ансамблдер (немесе ферменттік комплекстер).
11- Оксигеназды тотығу.
12-. Пероксидазды тотығу.
13-. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу)туралы түсінік,. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
14-. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
Тесттер:
1. Энергия алмасуының сатылары (ретпен орналастырыңыз):
ҮКЦ
БТ
ТФ
Заттардың арнайы жолдар арқылы АСҚ-на дейін ыдырауы
Дұрыс жауабын табыңыз
1. а, б, в, г
2. б, в, г, а
3. в, г, а, б
4. г, а, б, в
5. в, а, г, б
2. Лимон қышқылының циклі жүреді:
1. жасуша цитозолі
2. рибосомада.
3.ядро жасушасы
4.митохондрияда
5.Гольджи аппараты.
3.ҮКЦ-не түседі:
1.лактат
2.ПЖҚ
3..гидроксимай қышқыл
4.ацетилКоА
5.глюкоза
4.ҮКЦ – «метаболиттік ошақ» - онда:
АСҚ 2СО2 + 3НАДН2 + ФПН2 + АТФ
АСҚ СО2 + НАДН2 + 3ФПН2 + АТФ
АСҚ 2СО2 + 2НАДН2 + 2ФПН2 + АТФ
АСҚ 2СО2 + 3НАДН2 + ФПН2 +12АТФ
5.АСҚCО2 + 4НАДН2 + ФПН2 +
5. Қандай қышқыл ҮКЦ-де тотығудан декарбоксилденуге ұшырайды?
алма қышқылы
қымыздықянтарь қышқылы
альфа-кетоглутар қышқылы
янтарь қышқылы
қымыздықсірке қышқылы
6. ҮКЦ-нде АТФ түзілетін реакция:
тотығудан фосфорлану
АМФ + Н3РО4
ГДФ + АДФ
ГТФтің АДФпен қайта фосфорлануы
АМФ + ЦДФ
7. Субстраттан фосфорлану реакциясына ҮКЦ-де түседі:
1. активті янтарь қышқылы
2. активті қымыздықсірке қышқылы
3.альфа-кетоглутар қышқылы
4.фумар қышқылы
5.алма қышқылы
8. ҮҚЦ-да келесі дегидрогеназалар тотықсызданады:
1.2НАДН2 және 2ФПН2
2.3НАДН2 және ФПН2
3.2НАДН2 және 3ФПН2
4.3НАДН2 және 3ФПН2
5.НАДН2 және ФПН2
9.ҮҚЦ-да тотықсызданған дегидрогеназалар тотығады:
1.БТ тізбегінде
2. Тотығудан фосфорлану кезінде
3.Оттегімен әрекеттескен кезінде
4.ГДФ-тің қайта фосфорлануында
5.Тотықсыздана аминдену жолымен
10. ҮКЦ-бұл:
1.АТФ көп мөлшерде түзілу процесі
2. тотықсызданған дегидрогеназалардың көзі
3.аэробты процесс
4.АСҚ толық жану процесі
5. дегидрогеназалар тотыққанжағдайдағы процесі
3 дұрыс жауапты таңдаңыз
11. ҮКЦ-ның маңызы жеткізуде:
субстраттарды БТ-ға
белок биосинтезі үшін аминқышқылдарды
пентозафосфат цикліне субстраттарды
тотығу үшін глюкозаны
5 БТ-ға НАДН2,ФПН2-лерді
2 дұрыс жауапты таңдаңыз
12. БТ-мен келесі процесс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
1.Оттегін тасмалдау
2.Сутегі мен электрондарды тасмалдау
3.Электрондарды тасмалдау
4.СО2 тасмалдау
5.Н3РО4 тасмалдау
13. БТ тізбегінде АТФ-тің түзілуі келесі нүктелерде болады:
1.НАДН2-нің флавинферментпен тотығуында
2.ЦХО-ның тотығуында
3.Флавинферменттердің убихинонмен тотығуында
4.КоQН2-нің тотығуында
5.ФерроЦХв-ның тотығуында
14.Тотығудан фосфорлану дегеніміз:
1.АДФ пен Н3РО4 -тен АТФ-тың түзілуі
2.БТ-да бөлінген энергияны жұмсай отырып АДФ пен Н3РО4-тен АТФ түзілуі
3.АМФ пен Н3РО4 –тен АТФ – тың түзүлүі
4.АДФ пен УМФ – тен АТФ – тың түзүлүі
5.АДФ пен АМФ –тен АТФ- тың түзілуі
15.БТ-мен ТФ қабысуы бұзылғанда:
1.АТФ-тің түзілуі төмендейді, жылудың бөлінуі жоғарлайды
2.АТФ-тің түзілуі жоғарлайды, жылудың бөлінуі төмендейді
3.жылудың бөлінуі мен АТФ-тің түзілуі жоғарлайды
4.жылудың бөлінуі мен АТФ-тің түзілуі төмендейді
5.барлық жауаптар дұрыс емес
16. Оксидазды тотығу нәтижесінде түзіледі:
1.СО2 мен Н2О
2.Тотыққан субстратпен Н2О2
3.Гидроксилденген субстрат пен Н2О
4.Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
5.Альдегидтер мен кетондар
17. Монооксигеназды тотығу нәтижесінде түзіледі:
СО2 мен Н2О
Тотыққан субстратпен Н2О2
Гидроксилденген субстрат пен Н2О
Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
Альдегидтер мен кетондар
18. Пероксидазды тотығу нәтижесінде түзіледі:
СО2 мен Н2О
Тотыққан субстрат пен Н2О2
Гидроксилденген субстрат пен Н2О
Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
Альдегидтер мен кетондар
19. Пероксидтік тотығу нәтижесінде түзіледі:
СО2 мен Н2О
Тотыққан субстрат пен Н2О2
Гидроксилденген субстрат пен Н2О
Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
5)Липидтердің гидропероксидтері, малондиальдегиді
№ 8 Сабақ
1.Тақырыбы: Ферменттер. Энергия алмасуы.Коллоквиум.
2. Мақсаты:
1. Материалдың меңгерілу тереңдігін тексеру.
2. Зертханалық ыдыстармен және биологиялық материалдармен, реактивтермен жұмыс істеуге дағдыландыру.
3.Кәсіби әдебиеттер мен интернетте жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.
3. Оқыту міндеттері:
1.Студенттерді ферменттердің қасиеттері мен құрылысы туралы алған білімдерін, келесі тақырыптарды түсінуге үйрету.
2. Биохимиялық реакциялардың нәтижесін дұрыс түсіндіре алу.
3.Студенттерді кәсіптік әдебиеттермен жұмыс ітеуге және интернеттен жаңа ақпараттарды табуға ынталандыру.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Ферменттер туралы түсінік. Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың ұқсастықтары.
2. Ферменттердің жалпы қасиеттері.
3. Ферменттердің химиялық табиғаты.
4. Ферменттің активті орталығының құрылысы, ролі.
5. Ферменттің аллостериялық орталығы дегеніміз не? Ролі.
6. Ферменттердің әсер ету механизмі.
7. Ферменттердің арнайлығы: а) субстраттық, б) әсер ету арнайлығы.
8. Ферменттердің әсер ету қуаттылығы
9. Изоферменттер, олардың диагностикалық маңызы
10. Мультиферменттік комплекс, түрлері,маңызы
11. Фермент активтілігіне әсер ететін факторлар.
12. Фермент активтілігіне температураның әсері. Қайтымды және қайтымсыз инактивация.
13. Фермент активтілігіне орта рН-ң әсері.
14. Фермент активтілігіне субстрат концентрациясының әсері.
15. Фермент активтілігіне эффекторлардың әсері. Арнайылығы бар және арнайылығы жоқ эффекторлар.
16.Фермент активтілігінің тежелу түрлері:
а) бәсекелес;
б) бәсекелес емес.
17.Ферменттердің аллостериялық активтенуі мен ингибирленуі.
18.Ферменттердің номенклатурасы мен жіктелуі.
19.Гидролазалар. Жалпы сипаттама. Негізгі топтары: эстеразалар, гликозидазалар, пептидгидролазалар.
20.Эстеразалардың негізгі топшалары: карбон қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлік байланысты үзетін эстеразалар (липазалар, фосфолипазалар А1, А2), фосфоэстеразалар (фосфолипаза С және Д, глюкозо-6-фосфатаза), кездесетін орны, катализдік әсері.
21.Гликозидазалар негізгі өкілдері: α-амилаза, γ-амилаза, мальтаза, лактаза, сахараза, кездесетін орны, катализдік әсері.
22. Пептидгидролазалар эндопептидазалар (пепсин, трипсин, химотрипсин, катепсиндер) және экзопептидазалар (карбоксипептидазалар, аминопептидазалар, дипептидазалар), кездесетін орны, катализдік әсері.
23.Трансферазалар,жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
24.Аминотрансферазалар, құрылысы, коферментінің химиялық табиғаты, катализдік әсері.
25.Қан сарысуында аминотрансферазаларды (АЛТ, АСТ ) анықтаудың маңыздылығы.
26. Метилтрансферазалар, Вс және В12 витаминдерінің құрылысы туралы түсінік, олардың ролі. Катализдейтін реакциялары (мысал келтіру)
27. Ацилтрансферазалар. НSKoA-ның құрылысы ( В3 вит.) және ролі. Катализдейтін реакциялары.
28. Фосфотрансферазалар, құрылысы, катализдік әсері.
29.Лиазалар, жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
30.Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары, Мультиферменттік комплекстің құрамы, коферменттердің (В1, В5, В3 витаминдерінің ), ферменттің каталитикалық әсері.
31.Амин қышқылдарының декарбоксилазалары,витаминдердің құрылысы және коферменттік функциясы. Каталитикалық әсері, биогенді аминдер туралы түсінік.
32. Карбоангидраза. СО2 тасымалдаудағы ролі,құрылысы, катализдейтін реакциялары. 33.Оксидоредуктазалар, жалпы сипаттама, жіктелуі.
34. Дегидрогеназалар, өкілдері, құрылысы, каталитикалық әсері.
35. Пиридинферменттердің коферменттерін атаңыз.
36. НАД және НАДФ, кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
37. Флавинферменттерің коферменттерін атаңыз.
38. ФМН, ФАД кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
39. Витаминдер, коферменттерінің құрамына кіретін дегидрогеназалар.
40. Убихинон,химиялық табиғаты, кездесетін орны, құрылысы мен биологиялық тотығудағы ролі.
41. Цитохромдар, жіктелуі, жалпы сипаттамасы.
42. Цитохром В, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
43. Цитохром С, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
44. Цитохром А, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
45. Энергия алмасуы туралы түсінік.
46. Энергия алмасуының сатылары.
47. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы (бастапқы) жолдары арқылы активтісірке қышқылына дейін ыдырауы.
48. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
49. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, БТ тізбегіндегі сутегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
50. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
51. БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
52.Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
53.БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
54 Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
55. ТФ мен БТ ажырауы
56. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
57. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
58. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
59. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
60. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
61. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Жазбаша сұрау,шағын топтармен жұмыс істеу- зертханалық жұмыстарды істеу
Шағын топтармен жұмыс істеу.
3 топшаға бөлінеді де, «Практикум» бойынша зертханалық жұмыс жасайды. Шағын топта жұмыс істеп болғаннан кейін жұмыстарын жалпы талқыға салады, қорытындылайды.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Белоктар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-97 б.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж. – 6-66; 405-449 б.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
4. Биохимия кафедрасының оқытушылары: «Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы», Алматы, 2009ж, 1-бөлім, 13-87б.
Қосымша:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
3. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
4. Плешкова С.М. және басқалары «Биологиялық химиядан практикум», Алматы, 2004ж.
5.Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф.“Биологическая химия”,Москва,2004,с.78– 88; 90 - 111
6. Северин Е.С. «Биохимия», 2007 стр.10-17, стр.19-27, стр.44,50,59-65, стр.141-149
7. Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2004г., с. 37; 101 - 117
Бақылау
1. Ферменттер туралы түсінік. Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың ұқсастықтары.
2. Ферменттердің жалпы қасиеттері.
3. Ферменттердің химиялық табиғаты.
4. Ферменттің активті орталығының құрылысы, ролі.
5. Ферменттің аллостериялық орталығы дегеніміз не? Ролі.
6. Ферменттердің әсер ету механизмі.
7. Ферменттердің арнайлығы: а) субстраттық, б) әсер ету арнайлығы.
8. Ферменттердің әсер ету қуаттылығы
9. Изоферменттер, олардың диагностикалық маңызы
10. Мультиферменттік комплекс, түрлері,маңызы
11. Фермент активтілігіне әсер ететін факторлар.
12. Фермент активтілігіне температураның әсері. Қайтымды және қайтымсыз инактивация.
13. Фермент активтілігіне орта рН-ң әсері.
14. Фермент активтілігіне субстрат концентрациясының әсері.
15. Фермент активтілігіне эффекторлардың әсері. Арнайылығы бар және арнайылығы жоқ эффекторлар.
16.Фермент активтілігінің тежелу түрлері:
а) бәсекелес;
б) бәсекелес емес.
17.Ферменттердің аллостериялық активтенуі мен ингибирленуі.
18.Ферменттердің номенклатурасы мен жіктелуі.
19.Гидролазалар. Жалпы сипаттама. Негізгі топтары: эстеразалар, гликозидазалар, пептидгидролазалар.
20.Эстеразалардың негізгі топшалары: карбон қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлік байланысты үзетін эстеразалар (липазалар, фосфолипазалар А1, А2), фосфоэстеразалар (фосфолипаза С және Д, глюкозо-6-фосфатаза), кездесетін орны, катализдік әсері.
21.Гликозидазалар негізгі өкілдері: α-амилаза, γ-амилаза, мальтаза, лактаза, сахараза, кездесетін орны, катализдік әсері.
22. Пептидгидролазалар эндопептидазалар (пепсин, трипсин, химотрипсин, катепсиндер) және экзопептидазалар (карбоксипептидазалар, аминопептидазалар, дипептидазалар), кездесетін орны, катализдік әсері.
23.Трансферазалар,жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
24.Аминотрансферазалар, құрылысы, коферментінің химиялық табиғаты, катализдік әсері.
25.Қан сарысуында аминотрансферазаларды (АЛТ, АСТ ) анықтаудың маңыздылығы.
26. Метилтрансферазалар, Вс және В12 витаминдерінің құрылысы туралы түсінік, олардың ролі. Катализдейтін реакциялары (мысал келтіру)
27. Ацилтрансферазалар. НSKoA-ның құрылысы ( В3 вит.) және ролі. Катализдейтін реакциялары.
28. Фосфотрансферазалар, құрылысы, катализдік әсері.
29.Лиазалар, жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
30.Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары, Мультиферменттік комплекстің құрамы, коферменттердің (В1, В5, В3 витаминдерінің ), ферменттің каталитикалық әсері.
31.Амин қышқылдарының декарбоксилазалары,витаминдердің құрылысы және коферменттік функциясы. Каталитикалық әсері, биогенді аминдер туралы түсінік.
32. Карбоангидраза. СО2 тасымалдаудағы ролі,құрылысы, катализдейтін реакциялары. 33.Оксидоредуктазалар, жалпы сипаттама, жіктелуі.
34. Дегидрогеназалар, өкілдері, құрылысы, каталитикалық әсері.
35. Пиридинферменттердің коферменттерін атаңыз.
6. НАД және НАДФ, кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
37. Флавинферменттерің коферменттерін атаңыз.
38. ФМН, ФАД кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
39. Витаминдер, коферменттерінің құрамына кіретін дегидрогеназалар.
40. Убихинон,химиялық табиғаты, кездесетін орны, құрылысы мен биологиялық тотығудағы ролі.
41. Цитохромдар, жіктелуі, жалпы сипаттамасы.
42. Цитохром В, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
43. Цитохром С, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
44. Цитохром А, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
45. Энергия алмасуы туралы түсінік.
46. Энергия алмасуының сатылары.
47. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы (бастапқы) жолдары арқылы активтісірке қышқылына дейін ыдырауы.
48. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
49. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, БТ тізбегіндегі сутегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
50. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
51. БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
52.Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
53.БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
54 Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
55. ТФ мен БТ ажырауы
56. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
57. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
58. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
59. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
60. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
61. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
№ 9 Сабақ.
1.Тақырыбы: Заттар алмасуына кіріспе. Метаболизм, оның сатылары.Метаболизмнің анаболикалық және катаболикалық жолдары.
Көмірсулар алмасуы. Қорытылуы, сіңірілуі. Бауырдың глюкостатикалық қызметі. Гликогенолиз, гликогеногенез.Тіндердегі глюкозаның өзгерістерге ұшырауы
2.Мақсаты:
Студентерде метаболизмнің анаболикалық және катаболикалық жолдары туралы білім қалыптастыру;
Жаңа терминдермен түсініктерді енгізу арқылы коммуникативтік дағдыларды дамыту.
Студентерде қорытылу, сіңірілу және көмірсулардың аралық алмасуы үрдістері туралы білім қалыптастыру;
Студентерде бауырдың глюкостатикалық ролі туралы білім қалыптастыру
5) Студенттерді кәсіби әдебиетті зерттеуді және ғаламторда ақпарат іздеуді қалыптастыру.
3. Оқытудың міндеттері:
1) Жаңа түсініктер енгізу және түсініктерге анықтама беру. Зат алмасуы, катаболикалық және анаболикалық үрдістер
2) Көмірсулардың маңызы мен алмасу сатыларын қарастыру.
3) Бауырдың глюкостатикалық ролін қарастыру.
4) Гликоген алмасуын қарастыру.
5) Глюкогенез, гликогеногенез, гликогенолиз, глюконеогенез түсініктеріне анықтама беру.
6) Студенттерді кәсіби әдебиетті зерттеуге (оқуға) және ғаламторда ақпарат (мәліметтер) іздеуге ынталандыру
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Метаболизм, оның негізгі сатылары.
Тағам көмірсулары, олардың жіктелуі және маңызы.
Көмірсулардың қорытылуы.
Моносахаридтердің сіңірілу механизмдері мен сіңірілу жылдамдығы.
Гликогеногенез, түсінік, осы үрдістің биологиялық маңызы.
Гликогенолиз, гликогенолиз жолдары, маңызы.
Бауырдың глюкостатикалық қызметі.
8) Тіндердегі глюкозаның өзгерістерге ұшырауы
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша талдау; блиц-сұрау; жазбаша бақылау
6. Әдебиеттер:
Негізгі:
С.М. Плешкова, К.Қ. Өмірзақова, С.А. Абитаева «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006 жыл, 5-31 бет.
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998 г., с. 288-359.
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы Заттар алмасуы және оның реттелуі. – Алматы, 2009 ж.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», Москва, 2004 г., с. 319-359.
СеитовЗ.С. «Биохимия», Алматы,2007 жыл, 199-257 бет.
Қосымша:
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 2 Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі. - Алматы, 2009 ж.
Плешкова С.М. и соавт. «Методические указания для самостоятельной подгормонтовки студентов к лабораторным занятиям по биохимии (вопросы, упражнения и ситуационные задачи)», Алматы, 2003 г., с. 30-34.
Р. Марри, Д. Греннер, П. Мейес, В. Родуэлл «Биохимия человека», 1993.
Бышевский А.Ш., Терсенов О.А. «Биохимия для врача» 1994
7.Бақылау:
Сұрақтар:
1. Метаболизм, және оның сатылары
2. Тағам көмірсулары, жіктелуі, маңызы.
3. Көмірсулардың ас қорыту жолдарында қорытылуы, көмірсулардың қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
4. Көмірсулардың сіңірілуі, механизмдері, жеке моносахаридтердің сіңірілуі жылдамдығы.
5. Гликогеногенез. Бұл үрдіс қалай жүзеге асады? Маңызы.
6. Гликогенолиз, гликогенолиз жолдары: фосфоролиз және гидролиз, маңызы.
7. Бауырда өтетін фосфоролиздің ерекшелігі.
8. Глюконеогенез, осы үрдістің маңызы. Қандай тіндерде басымырақ өтеді? Глюконеогенездің жанама жолдары.
9. Қан құрамындағы глюкозаның қалыпты мөлшері. Гипергликемия, гипогликемия, глюкозурия, глюкозаның «бүйрек межесі (шегі)» туралы ұғымдар. Бауырдың қандағы глюкозаның тұрақты мөлшерін сақтауға қатысуы.
Жаттығулар:
Амилаза қандай ас қорыту сөлдерінде кездеседі? Ол қандай реакцияны катализдейді?
Мальтаза, лактаза, сахараза катализдейтін реакцияларды жазыңыз. Осы ферменттер қандай асқорыту сөлдерінде кездеседі?
Қанмен бауырға келетін қан құрамындағы моносахаридтердің сапалық және сандық құрамы тұрақты ма? Ол неге байланысты?
Бауырда өтетін гликоген фосфоролизі басқа ағзалар мен тіндердегі гликоген ыдырауына қарағанда немен ерекшеленеді?
Глюкоза неліктен гликоген түрінде қорға жиналады?
Гликолиз нәтижесінде түзілген лактат қандай өзгерістерге ұшырауы мүмкін?
Пирожүзім қышқылының тотығудан декарбоксилдену реакциясын жазыңыз. Осы реакцияға қандай ферменттер қатысады? Бұл ферменттердің құрамына қандай витаминдер кіреді?
Жағдайлық есептер:
Қан құрамындағы глюкозаның мөлшері 1) 2,0 және 2) 8,5 ммоль/л тең. Осы жағдай қалай аталады? Аталған глюкозаның мөлшерінде бауырда қандай үрдіс - гликогеногенез немесе гликогенолиз - күшейеді?
Тамақтанғаннан кейін 1 сағат өтті. Қақпа венасының, перифериялық қан тамырларының қанында қандай көмірсулар және қанша мөлшерде анықталады?
Неге лактаза ферментінің активтілігі төмен болатын адамдарда сүт ішкенде іші өтетін болады, ал айран ішсе – өтпейді?
Науқаста бұлшық еттің гликогенфосфорилазаның зақымданғаны анықталды. Осы адам ұзақ уақытта шаршамай дене шынықтыру жаттығуларын жасай алады ма? Себебін түсіндіріңіз.
Шамадан тыс гликолиз кезінде бауырдағы глюконеогенез жылдамдығы қалай өзгереді?
Тесттер:
1.Гликозидазалар ас қорыту жолдарының мына бөлімдерінде түзілмейді:
а) ащы ішекте
б) ауыз қуысында
в) ұйқы безінде
г) асқазанда
2. АТФ энергиясын пайдалана отырып (активті транспорт) сіңіріледі:
а) пентоза мен глюкоза
б) глюкоза мен галактоза
в) фруктоза мендезоксирибоза
г) фруктоза мен глюкоза
д) рибоза мен галактоза
3. Жай диффузия арқылы сіңіріледі:
а) глюкоза мен рибоза
б) галактоза мен пентоза
в) фруктоза мен глюкоза
г) пентоза мен фруктоза
д) дезоксирибоза мен галактоза
4. Глюкозаның заттар алмасуының аралық өнімдерінен түзілу үрдісі былай аталады:
а) гликолиз
б) гликогенолиз
в) глюконеогенез
г) гидролиз
д) фосфоролиз
5. Гликогенолиз -амилаза ферментінің қатысуымен басымырақ өтеді:
а) мида
б) ішек қабырғасында
в) май тіндерде
г) бүйректе
д) бауырда
6.Қандағы глюкозаның қалыпты мөлшері құрайды:
а) 0,5-1,0 мМ/л
б) 20-30 мМ/л
в) 3,4-6,0мМ/л
г) 45-55 мМ/л
д) 9-12 мМ/л
7.Бауырда глюкозо-6-фосфатаза бар, сондықтан бұл жерде осы үрдіс қарқынды жүреді:
а) гликогенолизбосглюкозаға дейін
б) гликогеногенез
в) гликолиз
г) глюконеогенез
д) гликоген гидролизі
8. Бауырдың глюкостатикалық функциясы дегеніміз:
а) БМҚ-дан глюкозаның тузілуі
б) Қанда аминқышқылдарының мөлшерін бір деңгейде ұстап тұру
в) Қанда глюкозаның мөлшерін бір деңгейде ұстап тұру
г) Белоктарды синтездеу
д) Гликопротеиндерді түзу
9.Шеткі қан тамырында қандай көмірсу кездеседі:
а) глюкоза
б) гликоген
в)фруктоза
г) крахмал
д) лактоза
10. Гликогенолиздің фосфоролиз жолы бауырда мына фермент арқылы жүзеге асады:
а) лактаза, сахараза
б) фосфорилаза, глюкозо-6-фосфатаза
в) мальтаза, амилаза
г) нуклеаза, сахараза
в) гликогенсинтетаза, липаза
№ 10 Сабақ.
1.Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Глюкозаның тіндердегі өзгерістері. Глюкозаның тотығу жолдары: гликолитикалық және пентозофосфатты. Анаэробты гликолиз. Кори циклі. Глюконеогенез. Аэробты гликолиз. Энергетикалық балансы. Глюкозаның пентозофосфатты тотығу жолының желісі. Көмірсулар алмасуының реттелуі. Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері, олардың бөлінуі.
2. Мақсаты:
1. Студенттерде организмдегі глюкозаның негізгі катаболизм жолдары, энергиялық балансы туралы білім қалыптастыру.
2. Тіндерді энергиямен жабдықтау процестері ретіндегі глюкозаның тотығу жолдарының физиологиялық маңызы туралы білім қалыптастыру.
3. Гипергликемия, гипогликемия, глюкозурия, бүйрек межесі деген түсініктерді талдау.
4. Тақырыптың білім тереңдігін тексеру.
5. Шағын топтарда жұмыс істеу арқылы студенттердің коммуникативтік дағдыларын дамыту.
6. Кәсіби әдебиетпен және интернетпен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.
3. Оқытудың міндеттері:
Глюкозаның тіндерде тотығу жолдарын қарастыру.
Реакцияның жүру жағдайына байланысты глюкозаның тотығуындағы энергияның бөлінуін көрсету.
Студенттерді организмдегі глюкозаның катаболизмі кезіндегі энергиялық балансты есептеуге үйрету.
Көмірсулар алмасуындағы бауырдың ролі қарастыру.
5. Анаэробты гликолиз, аэробты гликолиз, Кори циклы, глюкозаның гликолитикалық жолмен тотығуы, глюкозаның пентозофосфатты жолмен тотығуы деген түсініктерді енгізу .
6. Студенттерді кәсіби әдебиетпен және интернетпен жұмыс істеуге ынталандыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.Глюкозаның тотығу жолдары.
2.Гликолиз, реакциялар реті, осы процестің энергиялық құндылығы.
Глюкозаның аэробты тотығуы, сатылары, энергиялық балансы.
4. Шөрнек механизмдері.
5. Көмірсулар алмасуындағы бауырдың ролі
Глюкозаның пентозофосфатты жолмен тотығуы.
Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері, олардың бөлінуі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша талдау; блиц-сұрау; жазбаша бақылау;
шағын топта жұмыс жасау;
Шағын топтарда жұмыс жасау.
Студенттерді 4-5 адамнан екі шағын топға бөліп, 1-ші топ гликолиз реакцияларын ретпен, ал 2-ші топ глюкозаның пентозофосфатты жолмен тотығу реакцияларын ретпен жазу керек. Оқытушымен бірге нәтижелерді талдау керек. Үрдістердің айырмашылығы мен ұқсастығын көрсету.
Гликолиз Глюкозаның пентозофосфатты жолмен тотығуы
Жасушада үрдістің жүретін орны Аэробты немесе анаэробты Үрдіс нәтижесінде түзілетін субстраттар Үрдістердің арасында байланыс бар ма Үрдістердің маңызы 6. Ұсынылатын әдебиеттер:
Негізгі:
С.М. Плешкова, К.Қ. Өмірзақова, С.А. Абитаева «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006 жыл, 5-31 бет.
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998 г., с. 288-359.
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы Заттар алмасуы және оның реттелуі. – Алматы, 2009 ж.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», Москва, 2004 г., с. 319-359.
СеитовЗ.С. «Биохимия», Алматы,2007 жыл, 199-257 бет.
Қосымша:
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 2 Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі. - Алматы, 2009 ж.
Плешкова С.М. и соавт. «Методические указания для самостоятельной подгормонтовки студентов к лабораторным занятиям по биохимии (вопросы, упражнения и ситуационные задачи)», Алматы, 2003 г., с. 30-34.
Р. Марри, Д. Греннер, П. Мейес, В. Родуэлл «Биохимия человека», 1993.
Бышевский А.Ш., Терсенов О.А. «Биохимия для врача» 1994
7. Бақылау:
Жағдайлық есептер:
Науқаста В1 витаминінің гиповитаминозы байқалады. Көмірсулар алмасуында қандай өзгерістер болады?
Науқас үйреншікті емес ауыр жұмыс жасағандықтан, бұлшық еттері ауырады. Неліктен? Ауырсыну сезімін жеңілдету үшін не істеу керек?
Шамадан тыс гликолизде бауырдағы глюконеогенез жылдамдығы қалай өзгереді?
Гликолитикалық ферменттер мен цитрат циклінің ферменттерінің активтілігі төмендегенде организмде қандай биохимиялық өзгерістері байқалады?
Спортшы қысқа қашықтыққа өте жақсы жүгіретінін көрсетті. Көмірсулар алмасуының қандай сатылары спортшыда жақсы қызмет көрсетеді?
Студент биохимия сабағына кешікпеу үшін 20 минуттай жүгірді. Осы кезде бұлшықетті глюкозамен қамтамасыз ететін қандай механизм? Оған сипаттама?
Тесттер:
1. Тіндерде глюкозаның негізгі тотығу жолдары:
1. гликолитикалық
2. пентозофосфатты
3.гликогенолиз
4.гликолиз
5.фосфоролиз
2 дұрыс жауап
2. Гликолиз – бұл:
1) сүт қышқылының тотығуы
2) янтарь қышқылының тотығуы
3) анаэробты жағдайда глюкозаның тотығуы
4) аэробты жағдайда глюкозаның тотығуы
5) ПЖҚ тотығуы
3. Анаэробты гликолиз қарқынды жүреді:
1. бұлшықетте
2. эритроциттерде
3. бауырда
4. май тінінде
5. мида
2 дұрыс жауап
4. Гликолиз жүреді
1. митохондрияда
2. цитозольде
3. жасуша ядросында
4. лизосомада
5. рибосомада
5. Анаэробты жағдайда бір молекула глюкозадан түзіледі:
2 молекула пируват
2 молекула лактат
ацетилКоА
бір молекула пируват
бір молекула лактат
6. Гликолиз кезінде тотығады:
1. глюкозо-6-фосфат
2. диоксиацетонфосфат
3. глюкоза
4. фруктозо-1, 6-дифосфат
5. фосфоглицериновый альдегид
7. Гликолиздің мына реакцияларында АТФ түзіледі:
1. ФГА -----> 1, 3-дифосфоглицерат
2. ДОАФ------> ФГА
3. фруктозо-6-фосфата------> фруктозо-1, 6-дифосфат
4. ФЕП -------> ПВК
5. 1,3-дифосфоглицерат ------> 3-фосфоглицерат
2 дұрыс жауап
8. 2-фосфоглицерат фосфоенолпируватқа айналған кезде:
1. субстраттан фосфорлану реакциясы жүреді
2. су бөлініп, жоғарғы энергетикалық субстрат түзіледі
3. АТФ синтезделеді
4. су қосылады
5. су бөлінеді
9. Гликолиз кезінде фосфоенолпируват ПЖҚ –ға айналғанда
1. су бөлінеді
2. АДФ түзіледі
3. су қосылады
4. АТФ түзіледі
5. АМФ түзіледі
10. Гликолиз кезінде АТФ көзі болып табылады (субстраттан фосфорлану)
ФГА және ДОАФ
1,3-дифосфоглицерат және фосфоенолпируват
фосфоенолпируват және фосфоглицерин альдегиді
глюкоза және глюкозо-6-фосфат
фруктозо-6-фосфат және фруктозо-1,6-дифосфат
11. Кори циклі дегеніміз:
1. мочевинаның түзілуі
2. лактаттан глюкозаның түзілуі
3. гликогеннің глюкозадан
4 глюкозаның аминқышқылдардан
5. глюкозадан липидтердің
12. Глюкозаның пентозофосфатты жолмен тотығуына қатысатын ферменттер:
1. флавопротеиндер(Ко-ФМН)
2. флавопротеиндер (Ко-ФАД)
3. пиридинферменттер(Ко – НАД)
4. пиридинферменттер (Ко – НАДФ)
5. метилтрансферазалар
13. Глюкозаның пентозофосфатты жолмен тотығуының маңызы мынада:
1. пентозалардың түзілуі
2 НАДН`2 түрінде энергия
3. пентозалар шамадан тыс ағзаға түскен кезде глюкозаның түзілуі
4. АТФ түрінде энергия
5. НАДФН`2
3 дұрыс жауап
№11 Сабақ
1. Тақырыбы: Липидтер алмасуы. Липидтердің қорытылуы, сіңірілуі. Липидтер алмасуындағы әр түрлі тіндердің ролі. Ағзада хиломикрондар мен липопротеиндердің түзілуі мен ролі..
2. Мақсаты:
1. Студенттерде липидтердің маңызы және олардың қорытылуы мен сіңірілуінің ерекшеліктері туралы түсінікті қалыптастыру.
2. Липидтердің тасымалдану түрлерінің құрамы, құрылысы, маңызы туралы түсініктерді қалыптастыру.
3. Студенттерде липидтер алмасуындағы кейбір тіндердің ролі туралы білім қалыптастыру.
4. Студенттердің арнайы әдебиеттермен және интернетпен жұмыс жасаған кезде дағдылар мен аналитикалық қабілеттерін қалыптастыру.
5. Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу.
3. Оқыту міндеттері:
1. Липидтердің қорытылу және сіңірілу үрдістерін қарастыру.
2. Липидтер алмасуындағы әр түрлі тіндердің ролін қарастыру.
3. Липидтердің тасымалдану түрлерінің құрамы мен роліндегі ерекшеліктерді қарастыру.
4. Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу: тығыздығы жоғары липопротеиндер, тығыздығы төмен липопротеиндер, тығыздығы өте төмен липопротеиндер, хиломикрондар, липопротеинлипаза, липогенез, липолиз, липонеогенез, қан тамыр ішілік липолиз, липидтердің эмульсиялануы.
5. Студенттерді арнайы әдебиеттермен және интернеттен материал іздеуге ынталандыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Тағам липидтері, олардың жіктелуі мен маңызы.
2. Липидтердің қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
3.Ішек қуысында өтетін үрдістер.
4. Мицелла, құрамы, түзілуі және маңызы.
5. Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, бауырдың, май тінінің ролі.
6. Хиломикрондар, түзілуі, құрамы, ағзадағы өзгерістері.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
1) ауызша сұрау, дискуссия,
2)жазбаша бақылау
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
Негізгі:
С.М. Плешкова, К.Қ. Өмірзақова, С.А. Абитаева «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006 жыл, 32-50 бет.
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы Заттар алмасуы және оның реттелуі. – Алматы, 2009 ж.
СеитовЗ.С. «Биохимия», Алматы,2007 жыл, 199-257 бет.
Қосымша:
1.Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 2 Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі. - Алматы, 2009 ж.
Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
1. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С.363-370
2. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 287-330
3. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С.364-372, 372-379, 379-383
4. ТапбергеновС.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
5. Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
6. Кольман Я., Рем., К-Г., «Наглядная биохимия»., М..: Мир,2004
7. Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
8. Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М. Адекенов- Астана ,2003
9. Плешкова С.М., Жакыпбекова С.С, и соавт. Учебное пособие для самостоятельной подготовки студентов по биохимии, часть 2, Алматы, 2009
7. Бақылау
Сұрақтар:
1.Тағам липидтері, олардың жіктелуі.
2. ТАГ, ФЛ, ХС және КҚМҚ құрылысы мен ролі.
3. Өт қышқылдары, түрлері, құрылысы, ролі.
4. ТАГ, ФЛ, ХЭ қорытылуы.
5. Липидтердің эмульсиялануы.
6. Липидтердің қорытылу өнімдерінің сіңірілуі.
7. Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, бауырдың, май тінінің, өкпенің ролі.
8. Липопротеиндер, хиломикрондар, мицеллалар – құрамы, түзілетін орны, ролі.
Дискуссия сұрақтары:
-өт қышқылдарының құрылысы және олардың липидтердің қорытылуы мен сіңірілуіндегі ролі.
-липопротеиндер, түрлері, құрамы, ағзадағы өзгерістері.
Жаттығулар:
Глицерин мен үш стеарин қышқылының қалдығынан тұратын ТАГ формуласын жазыңыз.Қосылыстың атын атаңыз.Гидролиз реакциясын жазыңыз. Гидролизді қандай фермент катализдейді?
Фосфатид қышқылы, химиялық табиғаты, оның пайдаланылу жолдары
Мицелла, құрамы, маңызы
Таурохоль, гликодезоксихоль жұп өт қышқылдарын жазыңыз.
Өт қышқылдарының түзілуі және түзілетін орны
Хиломикрондар мен липопротеидтердің құрамындағы ұқсастығы мен айырмашылығы
Қандай ЛП атерогенді болады?
Жағдайлық есептер.
1. Ішек қабырғасында: моноацилглицерид, бос май қышқылдары, глицерин, өт қышқылдары бар. Осы қосылыстар қандай өзгерістерге ұшырайды?
2. Өкпеде хиломикрондардың құрамына кіретін триацилглицериндердің соңғы өнімге дейін тотығуы байқалған. Қандай қосылыстар түзілді? Бөлінген энергия қалай пайдаланылады?
3. Ағзада қандай май қышқылдары синтезделмейді және міндетті түрде тағаммен түсуі керек?
4. Мембрананың сұйық күйін қандай липидтер қамтамасыз етеді?
5. Арахидон қышқылынан қандай биологиялық белсенді заттар түзіледі?
6. Қандай биологиялық активті қосылыстың формуласы берілген?

Мына формула қандай қосылысқа тән?

8. Он екі елі ішек қуысында өт қышқылдары жоқ. Бұл қандай жағдайға әкелуі мүмкін?
9. Қандай липопротеидтер "антиатерогенді" деп аталады және холестеринді тіндерден бауырға тасымалдайды?
Қандай липопротеидтер " атерогенді" деп аталады және холестеринің тіндерге өтуін қамтамасыз етеді?
β- мен- α-липопротеидтер қатынасы 3 тен үлкен.Бұл жағдай неге әкелуі мүмкін?
Тесттер:
Адам ағзасындағы липидтер тұрады:
спирттер мен жоғарғы дәрежелі май қышқылдарынан
глицерин және бейорганикалық қышқылдарынан
жай эфирлерден
циклды спирттер мен қысқа тізбекті май қышқылдарынан
глицерин және қысқа тізбекті май қышқылдарынан
Липидтердің ағзадағы атқаратын қызметі:
катализдік
құрылымдық
Эндогенді судың көзі
Қорғаныстық
жасушадағы энергия қоры
4 дұрыс жауапты табыңыз
100 грамм май тотыққан кезде түзілетін эндогенді су мөлшері:
107 г
20г
10г

50г
Фосфолипидтерге жатады:
фосфатидилинозитолдар
кефалиндер
лецитиндер
фосфатидилсериндер
моноацилглицериндер
4 дұрыс жауапты табыңыз
Фофолипидтер күрделі эфирлер:
спирт, 2 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
спирт, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
глицерин, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
сфингозин, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
спирт, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты жоқ зат
ФЛ-тің липотропты әсері – ол:
бауырды майланудан қорғайды
миокардті май басудан қорғайды
липолизді күшейтеді
липидтердің гидролизін күшейтеді
ағзадан липидтердің шығуын тездетеді
Холестериннен түзіледі:
Д3 витамині
стероидты гормондар
Д2 витамині
өт қышқылдары
тиреоидты гормондар3 дұрыс жауапты табыңыз
Мембрана липидтерінің құрамындағы холестерин келесі рөл атқарады:
Нерв импульстерінің бір бағытта берілуін қамтамасыз ететін диэлектрик
Мембрана липидтерінің агрегаттық күйін реттейтін амортизатор
Мембрананың КҚМҚ-ын пероксидтік тотығудан қорғайды
бос-радикальды тотығудың пайда болуын қамтамасыз етеді
нерв импульстерінің жан-жаққа таралуынқамтамасыз етеді
дұрыс жауапты табыңыз
Адам ағзасындағы липидтердің құрамына кіретін БМҚ-дар:
Жоғары молекулалы
Төмен молекулалы
Қаныққан
Бір қос байланысы бар
КҚМҚ
4 дұрыс жауапты табыңыз
10. Көп қанықпаған май қышқылдары аталады:
Д тобының витаминдері
Ғ тобының витаминдері
Эссенциалды
Алмастырылмайтын
құнды
2 дұрыс жауапты табыңыз
№ 12 Сабақ
1. Тақырыбы:Липидтер алмасуы. Аралық алмасу. Организмдегі глицерин мен БМҚ өзгерістері: анаболикалық (ТАГ, ФЛ синтезі, глицериннің глюконеогенезге қатысуы) және катаболикалық үрдістерге (БМҚ және глицериннің тотығуы, КҚМҚ пероксидті тотығуы) қатысуы.
2. Мақсаты:
1. Студенттерде глицерин мен бос май қышқылдарының (БМҚ) ролі және организмдегі өзгерстері туралы білім қалыптастыру.
2. Студенттерде ТАГ пен ФЛ синтезіндегі бәсекелестік, фосфолипидтердің липотропты әсері туралы түсінік қалыптастыру.
3. Студенттерде глицериннің глюконеогенезге жұмсалуы және осының негізінде заттар алмасуының өзара байланысы туралы білім қалыптастыру.
4. Студенттердің арнайы әдебиеттермен және интернетпен жұмыс жасаған кезде дағдылар мен аналитикалық қабілеттерін қалыптастыру.
5. Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу.
6. тақырып бойынша шет ел тілінде (ағылшын, орыс, қазақ тілі) сөйлеуді арттыру.
3. Оқыту міндеттері:
1. Глицерин мен БМҚ-ның анаболикалық үрдістерге жұмасалуын қарастыру.
2. Глицериннің тотығуын және БМҚ-ның өзгерістерін оқып-білу.
3. Липидтердің пероксидтік тотығуын, осы үрдістің қалыпты және патологиялық жағдайлардағы ролін қалыптастыру.
4. Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу: бета – тотығу, фосфатидтік жолмен липогенез.
5. Студенттерді арнайы әдебиеттермен және интернеттен материал іздеуге ынталандыру.
6. Тақырыптың бір сұрағын шет тілде (ағылшын, орыс, қазақ тілі) қарастыру.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
БМҚ мен глицеринді биосинтездік үрдістерге қолдану жолдары.
Глицериннің тотығуы, осы үрдістің энергиялық балансы.
БМҚ түрлері. Қаныққан және қанықпаған БМҚ-ның тотығуы, энергиялық балансы.
Көп қанықпаған май қышқылдарының (КҚМҚ) пероксидтік тотығуы.
Антиоксидантты қорғаныс жүйесі: ферменттік және ферменттік емес.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша талқылау (тақырыптың бір сұрағын шет тілде (ағылшын, орыс, қазақ тілі), дискуссия, шағын топта жұмыс жасау, жазбаша бақылау.
Шағын топта жұмыс – топ 2-3 студенттен тұратын 3 топшаға бөлінеді және әр топшаға есептеуге 1 тапсырма беріледі (есеп келтірілген). 5 минуттан соң барлық топпен жұмыс нәтижелері талқыланады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Өмірзақова К.Қ., Абитаева С.А. Заттар алмасуы, оның реттелуі. – Алматы, 2006 ж. – 160-198 б.
2. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С.373-377
3. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С.297-312
4. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С.351-408, 423-431
Қосымша:
1. ТапбергеновС.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
2. Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
3. Кольман Я., Рем., К-Г., «наглядная биохимия»., М..: Мир,2004
4. Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-
корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
5. Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М.
Адекенов- Астана ,2003
6. Плешкова С.М., Жакыпбекова С.С, и соавт. Учебное пособие для самостоятельной подготовки студентов по биохимии, часть 2, Алматы, 2009
7.Бақылау
БМҚ мен глицеринді биосинтездік үрдістерге қолдану жолдары.
Глицериннің тотығуы, осы үрдістің энергиялық балансы.
БМҚ түрлері. Қаныққан және қанықпаған БМҚ-ның тотығуы, энергиялық балансы.
Көп қанықпаған май қышқылдарының (КҚМҚ) пероксидтік тотығуы.
Антиоксидантты қорғаныс жүйесі: ферменттік және ферменттік емес.
Жағдайлық есептер:
1.Май тінінде май қышқылдар майлардың қорға жиналуына жұмсалынады. Қалай миокардта май қышқылдар пайдаланылады? Ал бауырда?
2.БМҚ тотыққанда 148 АТФ молекуласы түзілді. Тотығуға қандай БМҚ ұшырады? Дәлелдеңіз.
3.Липидтердің жалпы мөлшері 25 г/л-ге тең. Бұл не туралы куәландырады?
4.Бауырда метионин болмауынан ФЛ синтезі бұзылған. Бұл жағдай неге әкелуі мүмкін?
№13 Сабақ
1. Тақырыбы:Липидтер алмасуы. Ацетил-КоА-ның пайдаланылу жолдары. Липидтер алмасуының соңғы өнімдер. Холестерин алмасуы туралы түсінік. Липидтер алмасуының бұзылыстары.
2. Мақсаты:
Студенттерде активті сірке қышқылының (АСҚ) пайдаланылуының негізгі жолдары туралы білім қалыптастыру.
Студенттерде холестерин алмасуы туралы білім қалыптастыру.
Студенттерде липидтер алмасуының бұзылуының биохимиялық механизмдері туралы білім қалыптастыру.
Студенттердің арнайы әдебиеттермен және интернетпен жұмыс жасаған кезде дағдылар мен аналитикалық қабілеттерін қалыптастыру.
Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу.
3. Оқытудың міндеттері:
1. АСҚ-ң БМҚ, кетон денелері, холестериннің синтезіне пайдаланылу жолдарын қарастыру.
2. Холестерин алмасуын қарастыру.
3. Липидтер алмасуы бұзылуының биохимиялық механизмдерін қарастыру.
4. Жаңадан түсініктер енгізу және терминдерге анықтама беру: кетон денелері(ацетон, ацетосірке қышқылы, бета-гидроки-май қышқылы), кетогенез, ГМГ-редуктаза,мевалон қышқылы, ланостерин, сквален.
5. Студенттерді арнайы әдебиеттермен және интернеттен материал іздеуге ынталандыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. АСҚ-ның пайдаланылу жолдары.
2. БМҚ биосинтезінің сатылары.
3. Кетон денелерінің синтезі, гиперкетонемия мен кетонурия себептері, аштық және қантты диабет кезіндегі даму механизмі.
4. Кетон денелерінің тотығуы. Ацетосірке және -гидроксимай қышқылдарының тотығуының энергиялық балансы.
5. Холестерин синтезі, сатылары және холестерин синтезінің реттелуі.
6. Холестерин мен кетон денелерінің синтезінің ұқсастықтары мен айырмашылығы.
7. Холестерин алмасуы.Холестерин алмасуындағы бауырдың рөлі. Холестерин алмасуындағы ТТЛП пен ТЖЛП рөлі.
8. Липидтер алмасуының соңғы өнімдері және олардың ағзадан бөлінуі.
9. Липидтер алмасуы бұзылуының биохимиялық механизмдері.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша және жазбаша бақылау, блиц-сұрақ, шағын топта жұмыс жасау.
Шағын топпен жұмыс: студенттерді 3 топқа бөліп, әр топқа есеп беріледі: БМҚ синтезіне қажетті НАДФН2, АТФ, малонил-КоА санын есептеу немесе кетон денелерінің тотығуында түзілетін АТФ санын санау және т.б.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі әдебиеттер:
1. Плешкова С.М., Өмірзақова К.К., Абитаева С.А. «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006. – 113-136 б.
2. Уатқан С., Өмірзақова К.К. «Заттар алмасуы», - Алматы, 2004 ж. – 157-161 ; 199-212; 235-258 б.
3. Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004 ж. – 101-102 б.
3. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж.
4. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Қосымша әдебиеттер:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2.Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
3. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
4. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
1. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С.379-404
2. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 312-323, 324-326
3. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С.431
4. Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998г. – С. 408-426; 430; 446-450.
4.. Медицина и здравоохранение в России-адрес http://dlib.eastview.com5. Elsevier –адрес www.sciencedirect.com.6. THOMSON REUTERS-адрес www.webofknowledge.com.7. КОКРАНОВСКАЯ БИБЛИОТЕКА и др.
Қосымша:
1. ТапбергеновС.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
2. Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
3. Кольман Я., Рем., К-Г., «наглядная биохимия»., М..: Мир,2004
4. Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-
корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
5. Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М.
Адекенов- Астана ,2003
6. Плешкова С.М., Жакыпбекова С.С, и соавт. Учебное пособие для самостоятельной подготовки студентов по биохимии, часть 2, Алматы, 2009.
7. Бақылау:
Ауызша сұрауға арналған сұрақтар:
1. Жасушада АСҚ-ның түзілу және пайдаланылу жолдары (схемамен)
2. БМҚ биосинтезі
3.Пальмитин қышқылының түзілуіне жұмсалған АТФ санын санаңыз.
4. Кетон денелерінің синтезі
5. Кетон денелерінің тотығуы.
6. Холестерин синтезі.
7. Липидтер алмасуының соңғы өнімдері және олардың ағзадан бөлінуі.
Шағын топпен жұмыс жасауға арналған сұрақтар:
Стеарин қышқылы синтезіне қажетті НАДФН2 және АТФ санын есептеңіз (кез-келген жұп санды көміртекті май қышқылын беруге болады).
Бета-гидроксимай қышқылы тотықанда түзілетін АСҚ, НАД, ФАД және АТФ санын санаңыз
Ацетосірке қышқылы тотықанда түзілетін АСҚ, НАД, ФАД және АТФ санын санаңыз.
№ 14сабақ.
1. Тақырыбы: Липидтер алмасуы. Липидтер алмасуының сатылары. ЛПТ және организмнің антиоксиданттық қорғаныш жүйесі. Липидтер алмасуының бұзылыстары.Майлардың қорытылуына ұйқы безі сөлі липазасының әсерін зерттеуді демонстрациялау және алынған нәтижелерді талдау.
2. Мақсаты:
1. Студенттердің «Липидтер алмасуы» тақырыбы бойынша алған білімдерінің меңгерілу тереңдігін тексеру.
2. Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу.
3. Оқыту міндеттері:
1. Студенттерді липидтер алмасуы туралы алған білімдерін пәннің келесі тақырыптарын түсіну үшін қолдануға үйрету.
2. Студенттерді осы тақырып бойынша алған білімдерін жағдайлық есептерді шешу үшін қолдануға үйрету.
3. Ересек адамдағы ТАГ қорытылуына қатысатын негізгі ферменттің (ұйқы безі липазасы) ролін қарастыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Тағам липидтері, олардың жіктелуі және маңызы.
Липидтердің қорытылуы және сіңірілуі.
Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, өкпенің, бауырдың, май тінінің ролі.
Липидтердің тасымалдану түрлері.
Глицерин мен БМҚ-ның анаболикалық және катаболикалық реакцияларға пайдаланылуы.
АСҚ-ның пайдаланылу жолдары.
Липидтер алмасуының соңғы өнімдері және олардың ағзадан бөлініп шығатын жолдары.
Липидтер алмасуының бұзылыстары.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
жазбаша бақылау, жағдайлық есептерді шешу.
6.Әдебиеттер:
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Өмірзақова К.К., Абитаева С.А. «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006. – 113-136 б.
2. Уатқан С., Өмірзақова К.К. «Заттар алмасуы», - Алматы, 2004 ж. – 157-161 ; 199-212;
235-258 б
3. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С.363-404
4. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С.287-326
5. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С.364-431
6.Медицина и здравоохранение в России-адрес http://dlib.eastview.com7.Elsevier –адрес www.sciencedirect.com.
8.THOMSONREUTERS-адрес www.webofknowledge.com.
9.КОКРАНОВСКАЯ БИБЛИОТЕКА и др.
Қосымша:
1. ТапбергеновС.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
2. Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
3. Кольман Я., Рем., К-Г., «наглядная биохимия»., М..: Мир,2004
4. Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-
корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
5. Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М. Адекенов- Астана ,2003
Бақылау
Сұрақтар:
Тағам липидтері, олардың жіктелуі, маңызы.
Тристеариннің химиялық табиғаты, ТАГ маңызы, қорытылуы, ТАГ-тың гидролиз өнімдерінің сіңірілуі.
Фосфолипидтердің химиялық табиғаты, жіктелуі, маңызы, қорытылуы, ФЛ-ң гидролиз өнімдерінің сіңірілуі.
Стериндердің химиялық табиғаты, жіктелуі, маңызы, холестериннің сіңірілуі.
Холестеридтердің химиялық табиғаты, қорытылуы, гидролиз өнімдерінің сіңірілуі, холестериннің маңызы.
Көп қанықпаған май қышқылдары (КҚМҚ), өкілдері, маңызы.
Ішек қуысында жүретін үрдістер.
Мицелла, түзілетін орны, құрамы, сіңірілгеннен кейнгі өзгерістері.
Өт қышқылдарының химиялық табиғаты, маңызы. Жұп өт қышқылдары, өкілдері, маңызы. Өт қышқылдарының энтерогепатикалық айналымы, оның маңызы.
Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, өкпенің, бауырдың, май тінінің ролі.
Хиломикрондар, түзілетін орны, құрамы, маңызы, ағзадағы өзгерістері.
Липопротеидтер, түрлері, құрамы, ағзадағы өзгерістері мен маңызы.
Липидтердің тасымалдану түрлері, олардың бір-бірінен айырмашылықтары. ТТЛП мен ЖТЛП – ның құрамы мен липидтер мен холестеринді тасымалдауындағы ролдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Хиломикрондар және ЛП, құрамы мен қызметтеріндегі ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
БМҚ мен глицериннің анаболикалық реакцияларға пайдаланылуы.
ТАГ пен ФЛ биосинтезі, ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Фосфатид қышқылының химиялық табиғаты, оның пайдаланылу жолдары.
ФЛ-дің липотроптық әсері.
Липогенез, липолиз, липонеогенез, түсініктер, бұл процестердің маңызы, қандай мүшелерде бұл процестер көп жүреді.Қандай жағдайларда және қалай липонеогенез жүреді? Липидтердің гидролиз өнімдерінің бауырға түсу жолдары (кестемен көрсетіңіз).
Ағзадағы глицериннің өзгерістері. Глицерин тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз.
Глюкозаның бір молекуласының синтезіне қанша глицериннің молекуласы жұмсалады (глицериннен глюконеогенезді кестемен көрсетіңіз).
Жасушадағы БМҚ өзгерістері: пальмитин, олеин, стеарин, С19Н39СООН қышқылдарының тотығуы, бұл қышқылдар тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз.
Қан тамыр ішілік липолиз, маңызы.
БМҚ, жіктелуі, әр түрлі БМҚ-ың тотығу әдістері.
КҚМҚ-ның пероксидтік тотығуы.
Антиоксиданттық қорғаныс жүйесі, оның негізгі компоненттері, маңызы.
Тристеарин, трипальмитин, дистеаропальмитин тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз..
Ацетил-КоА-ның түзілу және пайдаланылу жолдары.
Липидтер алмасуындағы ҮКЦ, БТ, ТФ ролі.
Липидтер алмасуының соңғы өнімдері, қандай процестер нәтижесінде олар түзіледі.
БМҚ синтезі, реакциялардың жүйелілігі. Қанша АТФ пенНАДФН2 пальмитин, капрон қышқылдарының синтезіне жұмсалады?
Кетон денелерінің биосинтезі, химиялық табиғаты, ағзадағы пайдаланылуы.
Кетогенездің күшеюінің себептері, ол неге әкеледі.
Холестеринніңсинтезі, сатылары (1 сатысын формуламен жазыңыз).
Кетон денелері мен холестериннің синтезіндегі ортақ реакциялары, ортақ аралық өнімінің пайдаланылуы неге байланысты?
Холестериннің алмасуы.
Холестериннің ағзадатасымалдануы.
Холестериннің алмасуы мен айналымындағы бауырдың ролі.
Липидтер алмасуының бұзылуы (атеросклероз, өт-тас ауруы, стеаторея, семіздік, бауырдың майлануы).
Ағзадағы эссенциалды май қышқылдарының атқаратын ролі.
Эйкозаноидтар дегеніміз не?
Қандай заттар эйкозаноидтардың синтезі үшін бастапқы субстраттар болады?
Эйкозаноидтардың жіктелуі мен номенклатурасы.
Эйкозаноидтардың әсер ету механизмі қалай жүзеге асады?
а) Простагландиндердің (РGЕ2,РGҒ2a,, РGА2)
б) простациклиндердің РGI2
в) тромбоксандардың ( ТХА2, ТХВ2,)
г) лейкотриендердің (LТА, LТВ, LТС, LТD) негізгі физиологиялық әсерлері.
Эйкозаноидтардың атеросклероздың, асқазан жарасының дамуындағы ролі.
РG синтезінің дисбалансы қандай аурулардың дамуына әкеледі? Простагландиндердің түзілуі мен жұмсалуының бұзылуы қалай білінеді?
Омега-3 КҚМҚ әсерінен қан плазмасындағы ТАГ пен ТӨТЛП деңгейінің төмендеуінің механизмі.
Омега–3 КҚМҚ-ның антиатеротромбогендік, антиритмогендік эффектілері.
№15 Сабақ
1. Тақырыбы:Белоктар алмасуы. Белоктардың қорытылуы, амин қышқылдарының сіңірілуі. Асқазан сөлі: қалыпты жағдайдағы құрамы және физикалық-химиялық қасиеттері, патологиялық жағдайда ауытқуы. Жай белоктардың аралық алмасуы. Жасушада амин қышқылдарының (анаболикалық реакцияларға – белок, креатин, алмастырылатын амин қышқылдарының синтезіне) қолданылуы. Амин қышқылдарының катаболизмі: амин қышқылдарының декарбоксилденуі және дезаминденуі. Амин қышқылдарының азотсыз қалдықтарының және аммиактың қолданылуы. Аммиакты залалсыздандыру. Жай белоктар алмасуының соңғы өнімдері, олардың бөлінуі.
Асқазан сөлінің қышқылдылық түрлерін анықтауды және асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктеріне сапалық реакцияларды демонстрациялау және алынған нәтижелерді талдау.
2. Мақсаты:
1.Студенттерде белоктардың қорытылуы, амин қышқылдарының ащы ішекте сіңірілуі туралы және олардың метаболизмнің негізгі жолдары туралы (сонымен бірге аммиактың түзілу мен залалсыздандыру жолдары) білім қалыптастыру.
2. Студенттерде қалыпты және патологиялық жағдайлардағы асқазан сөлінің физико- химиялық қасиеттері мен құрамы, асқазан сөлін талдау әдісі туралы білім қалыптастыру.
3. Интернет және кәсіптік әдебиетпен жұмыс істеу кезіндегі студенттердің аналитикалық қабілеттерін қалыптастыру.
4. Жаңа түсініктер мен терминдерді енгізу.
3. Оқыту міндеттері:
1. АІЖ белоктардың қорытылуы, амин қышқылдарының сіңірілуі және белоктардың тоқ ішекте шіруі үрдістерін талқылау.
2.Креатин синтезі мен оның бұлшықетте пайдаланылуын қарастыру, аминқышқылдардың декарбоксилдену мен дезаминдену жолдарын, аммиактың түзілу мен залалсыздандыру жолдарын талдау.
3. Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері мен құрамын, және олардың патологиялық жағдайларда өзгеруін қарастыру.
4.Студенттердің асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері мен құрамы туралы алған білімдерін патологиялық кездегі АІЖ-ң функционалдық күйін түсіну үшін қолдана білуге үйрету.
5. Студенттерге асқазан сөлінің қышқылдығын және патологиялық құрамдас бөліктерін анықтай білуге үйрету.
6. Асқазан сөлінің қышқылдығы, тұз қышқылының дебит-сағаты, гиперхлоргидрия, гипохлоргидрия, ахилия, белоктардың шіруі, эфиркүкірт қышқылдары, эфирглюкурон қышқылдары , гиппур қышқылы, креатин, креатинфосфат, креатинин, аминқышқылдарының азотсыз қалдықтары, мочевина циклі, аминдену, амидтену, дезамидтену деген жаңа түсініктер еңгізу мен олардың анықтамасын беру.
6. Интернетте мәлімет іздеу және кәсіби әдебиетті оқу үшін студенттерді ынталандыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің химиялық құрамы.
Асқазан сөліндегі тұз қышқылының рөлі.
Асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктері, пайда болу себептері.
Қалыпты асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері және олардың патология кезіндегі өзгерістері.
АІЖ-дағы белоктардың қорытылуы, бұл үрдістерге қатысатын ферменттер, оларға сипаттама.
Амин қышқылдарының сіңірілуі.
Белоктардың ішекте шіруі, улы шіру өнімдерінің залалсыздануы. Залалсызданудың жүретін орны мен әдістері.
Аминқышқылдардың жасушадағы пайдаланылуы.
Аминқышқылдардың анаболикалық және катаболикалық процестерде пайдаланылуы.
Аминқышқылдардың дезаминдену түрлері. Аммиактың пайдаланылуы мен залалсыздануы.
Организмдегі биогенді аминдердің ролі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, блиц-сұрақтар, жазбаша бақылау, шағын топтарда жұмыс (зертханалық жұмыстар) жасау.
Шағын топтармен жұмыс жасау. . Зертханалық жұмыс: «Асқазан сөлінің қышқылдығын анықтау». Студенттерді 3 топқа бөліп әр топ зертханалық жұмысты орындауы бойынша қышқылдығы жоғары, қышқылдығы төмен және қалыпты асқазан сөлі құйылған, арнайы нөмірленген шыны ыдыстарды алып, асқазан сөлініңқышқылдығын анықтайды. Студенттер зертханалық жұмысты орындамас бұрын асқазан сөлін анықтау әдістерін талдап, асқазан сөлінің қалыпты мөлшері, қышқылдығы, қышқылдық түрлері, өлшем бірлігі туралы ақпараттанып, берілген асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктерін талдау қажет. Құрамдас бөліктерге жүргізілетін сапалық реакцияларды білу.
Практикалық жұмыс барысында оқытушы жұмыстың орындалуын, дұрыс титрлеу жүргізуді қадағалап, үйге берілген тапсырманы жаттығулар мен жағдайлық есептердің шешімінің дұрыстығын тексеру қажет.
** Студент дұрыс диагноз қойған жағдайда асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктеріне байланысты есептер беруге болады.
*** Асқазан сөлінің қышқылдығы, қышқылдықтың өлшем бірліктері, түрлері,асқазан сөлінің құрамдас бөліктерін сапалық ореакциялар арқылы студенттер өздері анықтау қажет. Асқазан сөлінің қышқылдығын анықтайтын бұл әдіс ірі мегаполистерде іс жүзінде жүргізілмейтінін, тек ақпараттандырылатын әдіс екенін студенттерге түсіндіру қажет.
№85, 87, 83, 20(б) жұмыстар жасалады.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. З.С. Сеитов.Биохимия., Алматы,2007
2. Т.С. Сейтембетов., Б.И.Төлеуов., А.Ж. Сейтембетова., Биологиялық химия., Қарағанды, 2007
Қосымша:
1. У. Сайпіл, С.М. Плешкова, С.А. Абитаева. Ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер. Алматы.,2001
2. У. Сайпіл, К. Өмірзақова. Заттар алмасуы. Көмірсулар. Липидтер. Белоктар.Алматы.,2004
3. С.М Плешкова., К.К Өмірзақова К.К., С.А.Абитаева, Заттар алмасуы және оның реттелуі.,Алматы.,20064.
4.С.С.Ерджанова С.С., С.М.Плешкова, Булыгин К.А., А.Е. Есімжан., Ш.А.Бейсенбаева, М.Б. Жангелова. Бала ағзасындағы заттар алмасуы және олардың бұзылуының клиникалық- зертханалық диагностикасы.,Алматы, 2006
5. проф. С.М Плешкованың редакциялауымен. Биохимиядан әдістемелік нұсқаулар- студенттерге арналған- ҚазҰМУ, Алматы, 2004, 2007
6. С.М Плешкова, С.А.Абитаева. С.С.Ерджанова С.С.Жақыпбекова. К.К Өмірзақова, М.Т.Сұлтанова.,Биологиялық химиядан практикум. Алматы.,2004
Орыс тілінде:
1. Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей биохимии», Алматы,1998 г.
2. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. « Биологическая химия», Москва, 1990 г.
3. Строев Е.А. « Биологическая химия», Москва, 1986 г.
4. Николаев А.Я. « Биологическая химия», Москва, 1989 г.
5.Плешкова С.М., Абитаева С.А., Ерджанова С.С., Петрова Г.И «Практикум по биологической химии», Алматы, 2003 г.
6.Тесты по биологической химии для самостоятельной подготовки студентов/ Учебное пособие/ Алматы, 2007
7.Бақылау:
Сұрақтар:
Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің химиялық құрамы.
Асқазан сөліндегі тұз қышқылының рөлі.
Қалыпты жағдайдағы және патологиялық жағдайдағы асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері
Асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктері, пайда болу себептері.
АІЖ-дағы белоктардың қорытылуы, бұл үрдістерге қатысатын ферменттер, оларға сипаттама (осы сұрақ ағылшынша, орысша, қазақша өткізіледі).
Амин қышқылдарының сіңірілуі (гамма-глутамилтранспептидазды жүйе бойынша механизмді талдау).
Белоктардың ішекте шіруі (реакцияларына мысал)
Улы шіру өнімдерінің залалсыздануы.
Креатин синтезі және оның пайдаланылуы. Креатининнің түзілуі.
Аминқышқылдардың заласыздандырудағы ролі.
Аммиактың түзілу мен залалсыздандыру жолдары.
Аминқышқылдардың дезаминдену түрлері және азотсыз қалдықтарының өзгерістері.
Декарбоксилдену мен түзілген өнімдерінің маңызы.
Мочевина синтезі.
Белоктар алмасуындағы бауырдың ролі.
Белоктар алмасуының соңғы өнімдерінің түзілуі.
Тесттер:
1. Ересек адамдарда 1 кг салмаққа есептегенде белоктың тәуліктік көрсеткіші (нормасы):
1) 0,3-0,4 г.;
2) 5,0-6,0 г.;
3) 0,7-0,8 г.;
4) 9,0-10,0 г.;
5) 11,0-12,0 г.
2. Белоктардың тағаммен қажетті мөлшерде түспеуінен мынадай аурулардың пайда болуына әкеп соқтырады:
1) бауырдың май басуы;
2) фенилкетонурия;
3) квашиоркор;
4) маразм;
5) алкаптонурия.
Дұрыс 2 жауапты таңда.
3. Оң азоттық баланс:
1) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшерінен аз
2) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшерінен көп
3) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшеріне тең
4) тағаммен түсетін белоктың мөлшерінен жасушада белоктың синтезделуі жоғары болады
5) тағаммен түсетін белоктың мөлшерінен жасушада белоктың синтезделуі төмен болады
4. Оң азоттық баланс дамиды:
1) әйелдің аяғы ауыр кезінде
2) балалық кезде
3) қартайған кезде
4) қабынуда
5) аштықта
Дұрыс 2 жауапты таңда.
5.Теріс азоттық баланс дамиды:
1) әйелдің аяғы ауыр кезінде
2) балалық кезде
3) қартайған кезде
4) ашыққанда
5)онкологиялық ауруда ісік клеткаларының ыдырау сатысында.
Дұрыс 3 жауапты таңда.
6. Қан плазмасында белоктардың қор ретінде жиналуы ....... қажет:
1) Улы заттарды залалсыздандыру үшін;
2)алмастырылмайтын амин қышқылдарының қорын толықтыру үшін;
3) гормональды тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін;
4) қан сары суындағы пигменттердің түзілуіне;
5) жедел қан кетуде қандағы онкотикалық қысымды қалпына келтіру үшін.
7. Ағзадағы белоктар алмасуының ерекшеліктері:
1) белоктар ағзада қорға жиналмайды
2) ағзада синтезделмейді
3) құнды белоктардың синтезі үшін тағаммен алмастырылмайтын амин қышқылдары түсуі қажет
4) тіршілікке қажет қызметтерді атқарады
5) белоктар үнемі жаңарып отыруы үшін ылғи тағаммен түсіп тұруы қажет.
Дұрыс 4 жауапты таңда.
8. Асқазанда белоктардың қорытылуына қатысатын ферменттер:
1) тұз қышқылы
2) пепсиноген
3) пепсин
4) сүт қышқылы
5) Каслфакторы
Дұрыс 2 жауапты таңда.
9. Протеазаның әсерінен қорғайтын секреторлы клеткалардың механизмдері:
1) Гетерополисахаридтері бар шырышты заттардың түзілуіне;
2) тек асқазанның немесе ішектің қуысындағы ферменттердің активтелуін;
3) асқазанда эпителиальды клеткалардың НСО`3^-иондарын секрециялануы;
4) зақымдалған эпителий клеткаларының жылдам регенерациялануы;
5) ферменттердің активті формаларының синтезделуі
Дұрыс 4 жауапты таңда.
10. Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлініңі құрамында бар:
1) тұз қышқылы
2) химозин
3) пепсин
4) гастриксин
5) трипсиноген
Дұрыс 4 жауапты таңда.
№16 Сабақ
1. Тақырыбы: Хромопротеиндер алмасуы.Гемоглобин синтезі мен ыдырауы. Өт, нәжіс, зәр пигменттерінің түзілуі. Пигменттік алмасудың бұзылуы (сарғыштану). Нуклеопротеиндер алмасуы туралы түсінік.Несеп қышқылының түзілуі. Күрделі белоктар алмасуының соңғы өнімдері, олардың бөлінуі.
2. Мақсаты:
1. Студенттерде гемоглобин синтезі мен ыдырауы туралы білім қалыптастыру.
2. Студенттерде хромопротеиндер алмасуының бұзылыстары туралы (сарғыштану типтері) білім қалыптастыру.
3. Студенттерденесеп қышқылының түзілуі туралы білім қалыптастыру.
4. Интернет және кәсіптік әдебиетпен жұмыс істеу кезіндегі студенттердің аналитикалық қабілеттерін қалыптастыру.
5. Жаңа түсініктер мен терминдерді енгізу.
3. Оқыту міндеттері
Гемоглобин синтезі мен ыдырау реакцияларын қарастыру.
Өт, нәжіс, зәр пигменттерінің түзілуі, оларды қан мен зәрде анықтау жолдары және диагностикалық маңызы туралы оқып-білу.
Несеп қышқылының түзілуін және оны анықтаудың диагностикалық маңызын қарастыру.
Жаңа терминдер мен ұғымдарды енгізу:-аминолевулин қышқылы,порфобилиноген,протопорфирин,гаптоглобин,вердоглобин,биливердин,билирубин (тікелей және тікелей емес ), өт, нәжіс, зәр пигменттері,стеркобилин,уробилин,мезобилиноген,подагра,ксантиноксидаза.
Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеудегі дағдыларын қалыптастыруға және Интернеттенақпаратты іздеуге стимулдеу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1) Гемоглобин,құрылысы және ролі.
2) Гем синтезі туралы түсінік.
3) Гемоглобиннің ыдырауының сатылары, реакциялар реті.
4) Өт, нәжіс және зәр пигменттерінің түзілуі .
5) Сарғыштану, түрлері, пайда болу себептері.
6)Нуклеопротеидтердің алмасуы туралы түсінік. Нуклеопротеидтердің ыдырауы, несеп қышқылының түзілуі. Подагра.
5.Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша талдау, блиц-сұрақ, жазбаша бақылау, ЖИГСО
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі
«Заттар алмасуы және оның реттелуі» Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы. 2 бөлім: – Алматы, 2009 ж – 110-132 бет.
С.М Плешкова., К.К Өмірзақова К.К., С.А.Абитаева, Заттар алмасуы және оның реттелуі. -Алматы, 2006 – 147-161 бет.
Т.С. Сейтембетов., Б.И.Төлеуов., А.Ж. Сейтембетова., Биологиялық химия., Қарағанды, 2007.
Қосымша:
У. Сайпіл, К. Өмірзақова. Заттар алмасуы. Көмірсулар. Липидтер. Белоктар. - Алматы, 2004
З.С. Сеитов.Биохимия. - Алматы, 2007
С.С.Ерджанова С.С., С.М.Плешкова, Булыгин К.А., А.Е. Есімжан., Ш.А.Бейсенбаева, М.Б. Жангелова. Бала ағзасындағы заттар алмасуы және олардың бұзылуының клиникалық- зертханалық диагностикасы. - Алматы, 2006
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия”, Москва ,2004, с 582-585
Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2007, с 335-366
Северин Е.С. «Биохимия»,Москва, 2009, с.459-510.
Плешкова С.М. и соавт. “Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии” - Алматы, 2009, 2 том.
Аблаев Н.Р. “ Биохимия в рисунках и схемах ” - Алматы , 2005
Сеитов З.С. “Биологическая химия” - Алматы, 2000
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей биохимии» - Алматы,1998
7. Бақылау
Сұрақтар:
1.Гемоглобин, синтезі.ролі.
2. Гемоглобин синтезінің негізгі сатылары(алғашқы екеуін формуламен,қалған сатыларын сөзбен)(ағылшын, қазақ немесе орыс тілдерінде топқа байланысты)
3. Гемоглобин ыдырауы(cхема түрінде) 2 студентті шақыруға болады.
4.Тікелей және тікелей емес билирубиннің құрылысы және қасиеттері. 2 студентті шақыруға болады.
5.Гипербилирубинемия туралы түсінік.Сарғыштану түрлері. Жалпы билирубин нормасы.
6.Сарғыштану түрлерінің пайда болу себептері,белгілері,механизм туралы түсінік(лабораториялық нәтижелер).
7. Нуклеопротеиндердің ыдырауы.Осы процеске қатысатын ферменттер.
8. Несеп қышқылының түзілуі (формуламен).
Блиц сұрақтары:
1.Гемоглобиннің ролі.
2.Гемоглобин неден синтезделінеді?
3.Гемоглобин синтезі қайда жүреді?
4. Гемоглобин ыдырауы қайда жүреді?
5.Өт пигменттерін атаңыз.
6. Зәр, нәжіс пигменттерін атаңыз.
7. Сарғыштану, түрлері.
8.Қан плазмасындағы жалпы билирубиннің қалыпты мөлшері.
9. Билирубиннің түрлері.
10. Нуклеопротеиндер дегеніміз не?
11.Несеп қышқылы неден түзіледі?
ЖИГСО әдісі бойынша қолданылатын есептер
№1 шағын топ : Бойжеткен дерматологқа келесі шағымдармен келді: күннің көзінде көп болғаннан кейін терінің ашық аймақтарының қызаруы, ісінуі, қышуы пайда болды. Дәрігер анықтады: науқас созылмалы бронхиттың асқынуы кезінде бисептол деген дәріні (сульфаниламид бар препарат) қабылдаған. Науқастың қанында 5-аминолевулинат пен порфобилиноген анықталды, зәр қызыл түсті. Бұл науқаста пайда болған фотодерматоздың себебін түсіндіріңіз және қандай ауруға ол шалдыққан. Ол үшін:
А) науқастың қанында табылған заттар метаболиттік жолдың аралық өнімдері болып табылады, сол метаболиттік жолдың бірінші екі реакциясын жазыңы;
Б) Қайсы ферменттердің синтезін сульфаниламидтер индуцирлейді ?
В) ауру белгілерінің пайда болу молекулярлық механизмдерін түсіндіріңіз.
№2 шағын топ: Науқас аурухананың жұқпалы аурулар бөліміне келесі шағымдармен түсті: әлсіздік, дененің қызуы-38,5 градус С және сарғыштану байқалады. Қандағы тікелей мен тікелей емес билирубиннің мөлшері жоғарлаған. Зәрде тікелей билирубин бар, зәрдегі уробилин мен нәжістегі стеркобилиннің мөлшері төмендеген. Науқаста сарғыштанудың қандай түрі байқалады?
Жауап үшін келесі тапсырмаларды орындаңыз:
А) тікелей емес билирубиннің түзілу кестесін көрсетіңіз;
Б) тікелей емес билирубиннің конъюгация реакциясының кестесін жазыңыз;
В)тікелей және тікелей емес билирубиннің қасиеттерін атап беріңіз, коньюгирленбеген билирубиннің улы болу себебін түсіндіріңіз;
Г) бауырдың аурулары кезінде қандағы қандай органотроптық ферменттердің активтілігін анықтайды?
№3 шағын топ:
Үш науқаста сарғыштыну ауруы байқалады, олардың қанындағы тікелей мен тікелей емес билирубиннің мөлшерлері келесе кестеде көрсетілген:
Ауру Тікелей билирубин Тікелей емес билирубин
Норма 2 6
Патология 1 80 6
Патология 2 12 24
Патология 3 4 75
Осы науқастарда сарғыштанудың қандай түрі болады?
А) гемолитикалық сарғыштану
Б) бауырлық сарғыштану
В)механикалық сарғыштану
Р.S. Әдістің ережелері, глоссарий, жазбаша бақылаудың билеттері оқытушылар үшін таратылатын материалда берілген.
№17 сабақ
Тақырыбы: Бауыр биохимиясы және заттар алмасуының өзара байланыстары. Химиялық канцерогенез.
Мақсаты:
1.Студенттерде заттар алмасуындағы бауырдың ролі, басқа маңызды бауырдың қызметтері және оларды патология кезінде зерттеу туралы білімдерді қалыптастыру.
2.Заттар алмасуының өзара байланысу жолдарын талдау.
3.Студенттерге химиялық канцерогенездің биохимиялық негіздерін көрсету.
4. Интернет және кәсіптік әдебиетпен жұмыс істеу кезіндегі студенттердің аналитикалық
қабілеттерін қалыптастыру.
5.Жаңа түсініктер мен терминдерді енгізу.
3. Оқыту міндеттері:
1.Бауырдың қызметтерін және бауыр ауруларының зертханалық диагностикасын қарастыру.
2.Заттар алмасуындағы бауырдың ролін талдау.
3.Ортақ энергия көзі, катаболизм жолдары, аралық өнімдер деңгейлерде заттар алмасуының өзара байланыстарын қарастыру.
4.Химиялық канцерогенез процестерін мысалға келтіріп қарастыру.
5.Жаңа терминдер мен ұғымдарды енгізу: канцероген, конъюгация, тұнба тұзу сынамалар, ортақ аралық өнімдер, ортақ катаболизм жолдары, ортақ энергия көзі, химиялық канцерогенез.
Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеудегі дағдыларын қалыптастыруға және Интернеттенақпаратты іздеуге стимулдеу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары.
Бауырдың қызметтері.
Заттар алмасуындағы бауырдың ролі.
Бауырдың антитоксикалық қызмету.
Бауырдың қызметтерін зерттеу.
Ортақ энергия көзі, катаболизм жолдары, аралық өнімдер, мүшелер жүйсі деңгейлерде заттар алмасуының өзара байланыстары.
Химиялық канцерогенез.
5.Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша талдау, блиц-сұрақ, жазбаша бақылау, ЖИГСО
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі
«Заттар алмасуы және оның реттелуі» Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы. 2 бөлім: – Алматы, 2009 ж – 110-132 бет.
С.М Плешкова., К.К Өмірзақова К.К., С.А.Абитаева, Заттар алмасуы және оның реттелуі. -Алматы, 2006 – 147-161 бет.
Т.С. Сейтембетов., Б.И.Төлеуов., А.Ж. Сейтембетова., Биологиялық химия., Қарағанды, 2007.
Қосымша:
У. Сайпіл, К. Өмірзақова. Заттар алмасуы. Көмірсулар. Липидтер. Белоктар. - Алматы, 2004
З.С. Сеитов.Биохимия. - Алматы, 2007
С.С.Ерджанова С.С., С.М.Плешкова, Булыгин К.А., А.Е. Есімжан., Ш.А.Бейсенбаева, М.Б. Жангелова. Бала ағзасындағы заттар алмасуы және олардың бұзылуының клиникалық- зертханалық диагностикасы. - Алматы, 2006
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия”, Москва ,2004, с 582-585
Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2007, с 335-366
Северин Е.С. «Биохимия»,Москва, 2009, с.459-510.
Плешкова С.М. и соавт. “Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии” - Алматы, 2009, 2 том.
Аблаев Н.Р. “ Биохимия в рисунках и схемах ” - Алматы , 2005
Сеитов З.С. “Биологическая химия” - Алматы, 2000
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей биохимии» - Алматы,1998
7. Бақылау
Сұрақтар:
1.Бауырдың қызметтері.
2.Заттар алмасуындағы бауырдың ролі.
3.Бауырдың антитоксикалық қызмету.
4.Бауырдың қызметтерін зерттеу.
5.Ортақ энергия көзі, катаболизм жолдары, аралық өнімдер, мүшелер жүйсі деңгейлерде заттар алмасуының өзара байланыстары.
6.Химиялық канцерогенез.
ЖИГСО әдісі бойынша қолданылатын есептер
№1шағын топтар:
Химиялық кәсіпорында бензолдың шағын мөлшері буланды, ол бернеше жұмысшылардың ағзасына дем алған кезде ауамен түсті. Қандай механизм көмегімен организм улы заттардан айырылады? Бұл үшін: а) улы заттардың заласыздандыру сатыларын көрсетіңіз; б)бензолдың залалсыздандыру реакцияларын жазыңыз; в)бұл реакцияларға қатысатын ферменттер мен коферменттерді атап беріңіз.
№2шағын топтар:
Тоқ ішектегі микрофлораның әсерінен белоктардың шіруі кезіндеулы өнімдер түзіледі, мысалы, индол. А)басқа белоктардың улы шіру өнімдерін атап беріңіз; б) белоктардың шіру өнімдерінің түзілу реакцияларын формуламен жазып беріңіз; в)белоктардың шіру өнімдерінің залалсыздану реакцияларын жазып беріңіз.
№3шағын топтар:
Бауыр көп улы өнімдердің метаболизміне қатысады. Бауырда өтетін залалсыздандыру реакцияларын көрсетіңіз, ол үшін: а)фенобарбиталдың инактивация реакциясын жазыңыз, ферменттерді атап беріңіз; б) аспириннің инактивациясының бірінші сатысы салицил және сірке қышқылдарының түзілуімен аяқталады. Залалсыздандырудың екінші сатысының реакциясын (конъюгация) жазыңыз, ферменттерді атап беріңіз; в)этанолдың метаболизм өнімдерінің тізімін жазыңыз, олар метаболиттік, токсикалық, есірткілік және канцерогендік эффектерді туғызады және ішкі мүшелер мен жүйке жүйесінің зақымдануына әкеледі.
P.S.Әдістің ережелері, глоссарий, жазбаша бақылаудың билеттері оқытушылар үшін таратылатын материалда берілген.
№18 Сабақ
1.Тақырыбы: Жай және күрделі белоктар алмасуы.Бауыр биохимиясы.Асқазан сөлінің биохимиясы.Заттар алмасуының өзара байланысы. Химиялық канцерогенез.
Қан сарысуындағы белоктар алмасуының соңғы өнімдерінің: мочевина, креатинин, билирубин мөлшерін анықтауды демонстрациялау және алынған нәтижелерді талдау. Осы талдамалардың медицинадағы маңызы.
2. Мақсаты:
1.Студенттердің осы тақырыптан алған білімдерінің тереңдігін тексеру.
2.Студенттерді белоктар алмасуының соңғы өнімдерін: мочевина, креатинин, билирубин анықтау әдістерімен таныстыру.
3. Оқыту міндеттері:
1.Белоктар алмасуы,заттар алмасуының өзара байланысы және бауыр биохимиясы туралы алынған білімдерін келесі тақырыптарды түсіну үшін пайдалана білу.
2.Алған білімдерін жағдайлық есептерді шығару үшін қолдануға үйрету.
3. Студенттерді қан сарысуындағы белоктар алмасуының соңғы өнімдерін анықтауға үйрету.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары.
1. Белоктардың қорытылуы, шіруі және улы шіру өнімдлерінің залалсыздандырылуы. Белоктардың маңызы. Белоктар алмасуының ерекшеліктері.
2. Жай белоктардың аралық алмасуы. Амин қышқылдарының өзгерістері.
3. Аммиактың түзілу және залалсыздандырылу жолдары.
4. Жай белоктар алмасуының соңғы өнімдері, белоктар алмасуындағы бауырдың ролі.
5.Гемоглобин синтезі және ыдырауы. Өт, нәжіс, зәр пигменттерінің түзілуі.
6. Нуклеопротеидтердің алмасуы, түсінік. Нуклеопротеидтердің ыдырауы, несеп қышқылының түзілуі.
7. Заттар алмасуының өзара байланысы.
8. Бауыр биохимиясы.
9.Химиялық канцерогенез.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Жазбаша бақылау, зертханалық жұмыс жасау, шағын топтармен жағдайлық есептерді шығару, блиц-сұрақ .
зертханалық жұмыстар:
а) «Қан сарысуындағы және зәрдегі мочевина мөлшерін диацетилмонооксиммен түсті реакция арқылы анықтау» ( № 93 жұмыс).
*Студенттер жұмыстың принципін, анықтау әдісін, есептеу формулаларын, қалыпты көрсеткіштерін, қан сарысуындағы мочевинаны, креатининді, билирубинді анықтаудың клинико-диагностикалық маңызын жұмыс дәптерлеріне жазып алады.
б)«Қанның сарысуындағы және зәрдегі креатининнің мөлшерін Яффе реакциясы (Поппер әдісі) арқылы анықтау» (№94 жұмыс).
в) «Қан сарысуындағы билирубиннің мөлшерін Ендрашек, Клеггорн және Гроф әдісімен анықтау» ( № 99 жұмыс)
Зертханалық жұмыстардың анықтау әдісі- «Практикум» қара.
Жағдайлық есептерді – оқытушылар үшін таратылатын материалды қара.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі әдебиеттер:
1. Плешкова С.М., Өмірзақова К.К., Абитаева С.А. «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006. –136-156 б.
2. Уатқан С., Өмірзақова К.К. «Заттар алмасуы», - Алматы, 2004 ж. –265-278 б.
3. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж.
4. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Қосымша әдебиеттер:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2.Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
3. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
4. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия”, Москва ,2004, с 582-585
Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2007, с
Северин Е.С. «Биохимия»,Москва, 2008, с. 3449-53
Плешкова С.М. и соавт. “Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии ” , Алматы, 2009, 2 том, 3 том.
Тесты по биологической химии для самостоятельной подготовки студентов (учебное пособие), Алматы, 2007
Аблаев Н.Р. “ Биохимия в рисунках и схемах ”, Алматы , 2005
Плешкова С.М. и соавт. “Практикум”, Алматы, 2003
Марри Р. и др. «Биохимия человека», 2003
Сеитов З.С. “Биологическая химия”, Алматы, 2000
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Основы частной биохимии», Алматы,2004, с. 5-28
7.Бақылау
Сұрақтар:
1.Тағам белоктары. Организм үшін белоктардың маңызы. Белоктар алмасуының ерекшеліктері.
2. Асқорыту жолдарындағы белоктардың өзгерістері. Белоктардың қорытылуына қатысатын ферменттер.
3. Асқазан сөлі, асқазан сөлінің физика-химиялық қасиеттері, патология кезіндегі өзгеруі.
4. Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің химиялық құрамы, патологиялық құрамдас бөліктерінің пайда болу себептері.
5. Асқазан сөліндегі тұз қышқылының ролі, оның патология кезіндегі өзгеруі.
6. Белоктардың ішекте шіруі. Белоктардың шіру өнімдерін залалсыздандыру орны мен әдістері.
7.Амин қышқылдарының сіңірілуі, олардың жасушада пайдаланылуы.
8. Сіңірілген амин қышқылдарының пайдаланылуы.
9. Қайта аминдену, тотықсыздана аминдену. Осы үрдістерге қатысатын ферменттер. Аминотрансферазалардың құрамына қандай витамин кіреді?
10. Креатин, креатинфосфат түзілуі, маңызы.
11. Амин қышқылдарының дезаминденуі. Дезаминдену түрлері, осы үрдістің маңызы.
12. Амин қышқылдарының тікелей емес тотығудан дезаминденуі.
13. Амин қышқылдарының азотсыз қалдықтарының пайдаланылуы.
14. Организмде аммиактың түзілуі, оның қолданылу және залалсыздану жолдары.
15. Амидтену, дезамидтену, осы үрдістердің өтетін орны, маңызы.
16. Мочевина синтезі, үрдістің өтетін орны, маңызы, ҮКЦ-мен байланысы.
17. Амин қышқылдарының декарбоксилденуі. Биогенді аминдердің түзілуі. Серотониннің, гистаминнің, гамма-аминомай қышқылының, бета-аланиннің маңызы.
18. Белоктар алмасуындағы бауырдың ролі.
19. Гемоглобин, синтезі туралы түсінік, гемоглобин гемінің химиялық табиғаты.
20. Гемоглобиннің ыдырауы.
21. Өт, нәжіс, зәр пигменттерінің түзілуі.
22. Сарғыштану, түрлері, пайда болу себептері.
23. Нуклеопротеидтердің алмасуы, түсінік. Нуклеопротеидтердің ыдырауы, несеп қышқылының түзілуі. Подагра.
24. Белоктар мен көмірсулардың, көмірсулар мен липидтердің, белоктар мен липидтердің бір-біріне айналуы.
25. Бауыр биохимиясы, оның атқаратын қызметтері.
26.Көмірсулар алмасуындағы бауырдың ролі.
27.Липидтер алмасуындағы бауырдың ролі.
28. Өттің түзілуі.
29.Өттің құрамы, өттің түрлері, маңызы.
30.Бауырдың залалсыздандыру қызметі, улы заттардың залалсыздандыру механизмдері.
31. Амин қышқылдарының катаболикалық реакциялары: дезаминдену және декарбоксилдену.
32. Асқазан сөлінің қышқылдылық түрлерін анықтау әдісінің принципі, қалыпты көрсеткіштер.
33.Асқазан сөлінің фракциялық әдіс бойынша зерттеу.
а) асқазан сөлінің патологиялық құрам бөліктерін ашатын сапалық реакциялар.
б) НСІ-дың дебит-сағаты деген не? Ол қалай есептеледі?
34. Қан сарысуындағы мочевинаны, креатининді, билирубинді анықтау әдістерінің принциптері. Қалыпты көрсеткіштері. Оларды анықтаудың клинико-диагностикалық маңызы.
35.Ксенобиотиктердің метаболизмі.
36.Химиялық канцерогенез.
Тесттер:
1. Қалыпты асқазан сөліндегі қышқылдық түрлері:
1. жалпы
2. бос НСI-ң қышқылдығы
3. көмірсулармен байланысқан HCI-ң қышқылдығы
4. байланысқан және бос HCI-ң қышқылдығы
5. белоктармен байланысқан HCI-ң қышқылдығы
3 дұрыс жауапты табыңыз
2. Жалпы қышқылдық – бұл:
1. асқазан сөлінің 1 литріндегі барлық қышқыл түзуші заттардың қосындысы
2. асқазан сөлінің 100 мл-гі барлық қышқыл түзуші заттардың қосындысы сумма
3. асқазан сөлінің 20 мл-гі барлық қышқыл түзуші заттардың қосындысы сумма
4. асқазан сөлінің 50 мл-гі барлық қышқыл түзуші заттардың қосындысы
5. асқазан сөлінің 10 мл-гі барлық қышқылтүзуші заттардың қосындысы
3. Креатинин
1. креатиннің түзілуіне жұмсалады
2. креатинфосфаттың түзілуіне жұмсалады
3. соңғы өнім болып табылады және зәрмен бөлінеді
4. белоктар алмасуының аралық өнімі болып табылады
5. бауыр функциясын анықтау үшін керек.
4. Организмдегі аммиакты залалсыздандырудың негізгі жолы:
1. белок синтезі
2. мочевина синтезі
3. креатин синтезі
4. билирубинсинтезі
5. биогенді аминдердің синтезі
5. Тікелей билирубин түзіледі:
1. ішекте
2. бауырда
3. бүйректе
4. қанда
5. сүйектің қызыл кемігінде
6. Тікелей емес билирубин
1. усыз
2.суда ерімейді, улы
3. суда ериді, усыз
4. Эрлих диазореактивімен бірден реакция береді
5. альбуминдермен байланысады
7. бауырдың қызметтері:
1. пластикалық
2. қор ретінде
3 .э нергетикалық
4. тіректік
5. секреторлы
Дұрыс 4 жауапты таңда.
8.Асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктері
1.қан
2.өт
3.муциндер
4.пепсин
5.пепсиноген
Дұрыс 2 жауапты таңда.
9.Өттің пигменттері
1.мезобилиноген
2.стеркобилин
3.билирубин
4.каротин
5.меланин
10.Көмірсулар,белоктар,липидтер алмасуынын ортақ өнімі
1.ФГА
2.аммиак
3.ҚСҚ
4.ПЖҚ
5.ДОАФ
№ 19 Сабақ
1. Тақырыбы: Гормондар. Гормондардың құрылысы, құрылысы бойынша жіктелуі. Гормондардың жалпы қасиеттері. Гормондардың әсер ету механизмдері. Қалқанша және қалқанша маңы бездерінің гормондары. Қалқанша безінің гипер- және гипофункциясының биохимиялық негіздері.
2.Мақсаты:
Студенттерде гормондар, олардың жалпы қасиеттері және әсер ету механизмдері туралы білім қалыптастыру.
Студенттерде кальций мен фосфор алмасуын реттейтін гормондар туралы білім қалыптастыру.
Студенттерде тиреоидты гормондардың әсер ету механизмдері және физиологиялық маңызы туралы білім қалыптастыру.
Студенттердің қосымша әдебиеттерден және Интернеттен білім алу арқылы өзін-өзі жетілдіруге ұмтылысты қалыптастыру.
3.Оқыту міндеттері:
1.Гормондардың жалпы қасиеттерін, жіктелуін, әсер ету механизмдерін талдау.
2.Студенттердің гормондардың әсер ету механизмдері туралы алған білімін гормондардың физиологиялық әсерін түсіндіруге пайдалана білуге үйрету.
3. Кальций мен фосфор алмасуын реттейтін гормондардың әсер ету механизмдерін және олардың нысана органдарына әсерін қарастыру.
4.Тиреоидты гормондардың әсер ету механизмдерін және олардың нысана органдарына әсерін қарастыру.
5. Студенттерді кәсіптік әдебиетті оқып-білуге және Ғаламтордан ақпарат іздеуге баулу.
6. Жаңа түсініктер енгізу және циклді нуклеотидтер, аденилатциклаза, гуанилатциклаза, G-белок, кальмодулин, белок-аквапорин, тирозинкиназды-фосфатазды жүйе, фосфолипаза С, инозитолтрифосфат, диацилглицерин терминдеріне анықтама беру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Нейроэндокриндік реттелудің схемасы.
2. Гормондар, түсінік. Гормондардың түзілетін орны.
3. Гормондардың химиялық табиғаты бойынша жіктелуі.
4. Гормондардың жалпы қасиеттері.
5. Гормондардың рецепторлары, нысана жасушалары.
6. Гормондардың әсер ету механизмдері:
а) біріншілік механизм – жасуша ішілік ферменттердің активтілігінің олардың модификациялану жолымен өзгеруі: аденилатциклазды, гуанилатциклазды, Са-кальмодулинді жүйелер және инозитолтрифосфат пен диацилглицерин арқылы.
б) екіншілік механизм – белоктардың синтезделу жылдамдығының өзгеруі;
в) үшіншілік механизм – ферменттердің активтілігінің және жасуша мембраналарының өткізгіштігінің өзгеруі арқылы әсер етуі.
7. Кальций мен фосфор алмасуын реттейтін гормондар. Түзілетін орны. Әсер ету механизмдері. Нысана органдарына әсері. Секрециясының реттелуі.
8. Тиреоидты гормондар,олардың синтезі. Әсер ету механизмдері. Физиологиялық әсері. Секрециясының реттелуі.
9. Қалқанша безінің гиперфункциясы мен гипофункциясының биохимиялық негіздері
10. Эндемиялық зоб.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
1)Гормондардың әсер ету механизмдерін талдағанда «жүзім сабағы» әдісі, гипо- және гипертиреоз, ауызша сұрау, жазбаша бақылау, кесте толтыру
біріншілік механизмді талдағанда (аденилатциклазды, гуанилатциклазды және Са-кальмодулинді жүйелер арқылы және инозитолтрифосфат пен диацилглицерин арқылы). Біріншілік механизмді талдағанда «каскад» әдісі («жүзім сабағы») талданады. Барлық ақпарат ағаштәрізді схема түрінде келтіріледі
Кальций мен фосфор алмасуын реттейтін гормондар (кесте толтыру):
Гормон Түзілетін орны Хим.
табиғаты Қан Ішек Сүйек Бүйрек
Кальцитонин Паратгормон Кальцитриол 2)«Гипертиреоз және гипотиреоз» рольдік ойыны.Ойын студенттерде коммуникативті дағдылардың дамуына ықпал етеді: оларды сұрақты нақты қоя білуге, «Дәрігердің» «Пациентпен» және студенттердің өзара және оқытушымен дұрыс қарым-қатынас жасай білуге үйретеді.
Гипертиреоз.
Ойынға 3 студент қатысады: 1-шісі- «Пациент», 2-шісі- «Дәрігер», 3-шісі – «Комментатор».
Гипотиреоз.
Ойынға 3 студент қатысады: 1-шісі- «Пациент», 2-шісі- «Дәрігер», 3-шісі – «Комментатор».
«Гипертиреоз» рольдік ойыны
Мәліметтер В.Дж.Маршалл (2000) және Джеймс Е.Гриффиннен (2008) алынды.
«Пациент»
Терісінің ылғалды екеніне, ашуланшақтыққа, эмоциялық тұрақсыздыққа шағымданады. Жүректің қатты соққанын сезіну: тез шаршау, ыстыққа төзімсіздік. Көзінің шарасынан шығуына мазалану және тәбетінің жақсы болғанына қарамастан дене салмағының төмендеуіне алаңдаушылық.
«Дәрігер»
Науқасты қарау барысында оның тамыр соғысының жылдам екеніне (тыныштық күйде минутына 92 рет) және қалқанша безінің сәл ұлғайғанына көңіл бөлінді. Науқас қолын алға созған кезде саусақ ұшының дірілдеуі (тремор) байқалады.
Зертханалық мәліметтер:
Қан сарысуы: ТТГ < 0,1 мЕ/л (норма 0,3-5,0 мЕ/л)
Бос Т4 34пмоль/л (норма 9-26 пмоль/л)
Бос Т3 12пмоль/л (норма 3-9 пмоль/л)
Қалқанша безінің пероксидазасына және тиреоглобулинге аутоантиденелердің жоғары титрі.
Изотоптық сканирлеу қалқанша безінің ұлғайғанын көрсетті.
«Комментатор»
ТТГ мөлшері төмен болғанымен, бос Т4 пен Т3 жоғары концентрациясы тиреотоксикоздың диагностикалық белгісі болып табылады, ал аутоантиденелердің болуы мен сканирлеу нәтижелері Грейвс ауруына (базедов ауруына) тән. Гипофиздің ТТГ-ның секрециясы қалқанша безі гормондарымен (негізінен Т4) теріс кері байланыс механизмі арқылы реттеледі.
Гипертиреоздың жиі көрінісі Грейвс ауруы болып табылады, бұл – қанда тиреоидстимулдеуші антиденелердің (IgG) болуымен сипатталатын аутоиммунды ауру. Бұл аутоантиденелер қалқанша безіндегі ТТГ рецепторымен байланысып, оларды ТТГ сияқты аденилатциклазаны активтендіру және цАМФ-ті түзу арқылы стимулдейді.
Т3 ІІ-лік механизм арқылы әсер етеді, оксидоредуктазалардың синтезін арттырады. Т4 (ІІІ-лік механизм) энергиялық субстраттар үшін митохондрия мембранасының өткізгіштігін арттырады.
Гипертиреоз кезінде БТ күшейеді, бірақ БТ мен ТФ-ң ажырауы байқалады. Бұл көп мөлшерде эндогенді судың түзілуіне (терінің ылғалдануы), дене температурасының жоғарылауына (ыстыққа төзімсіздік), тез шаршауға (АТФ аз түзілуінен) әкеледі. Қоректік заттардың ыдырауы күшейгендіктен, тәбеті қалыпты болса да, дене салмағы азаяды. БТ-ң артуы көп мөлшерде оттегіні қажет етеді, жүрек соғысы мен тамыр соғысының жиілеуі осыған байланысты. Периорбитальды ісіну периорбитальды тіндердің мукополисахаридтермен инфильтрациялануына байланысты, осының нәтижесінде көз шығыңқы болады. Экстраокулярлы (периорбитальды) бұлшық еттің көз орбитасының шектеулі кеңістігінде қалуы көз қозғалысының параличіне (салдауына) әкелуі және бейненің көзге екі еселеніп көрінуі байқалуы мүмкін. Саусақ ұштарының дірілдеуі (треморы) тиреоидты гормондардың жүйке ұштарына еніп, оларды тітіркендіруімен байланысты.
«Гипотиреоз» рольдік ойыны
Мәліметтер В.Дж.Маршалл (2000) және Джеймс Е.Гриффиннен (2008) алынды.
«Пациент»
Тез шаршайтынына, селқостыққа, еске сақтау қабілетінің бұзылуына, баяу сөйлейтініне шағымданады. Суыққа төзімсіздік. Басқа адамдарға қалыпты болғанымен, бөлменің салқын боп сезілуі.
«Дәрігер»
Науқастың тәбеті нашар болса да, салмақ қосқан. Дәрігер соңғы уақытта пациенттің іші қатқанын анықтады. Гипотермия. Науқасты тексеру барысында брадикардия байқалады. Пациентте зоб байқалмады. Жүрегі ұлғайған, экссудативті перикардит дамыған. Беті дөрекіленген. Аяқ-қолдары ісінген. Терісі сұрланған. Шашында жылтыр жоқ, қатайған.
Зертханалық мәліметтер:
Қан сарысуы: ТТГ > 100 мЕ/л (норма 0,3-5,0 мЕ/л)
«Комментатор»
Тиреоидты гормондардың жеткіліксіздігінен БТ мен ТФ процестері бұзылады, яғни организмнің энергиямен жабдықталуы төмендейді. Осының салдарынан тез шаршау, селқостық, есте сақтаудың бұзылуы, сөзі баяу, гипотермия, салмағының артуы, жүректің жиырылу жиілігінің төмен болуы байқалады. Тиреоидты гормондардың ұзақ уақыт бойы жетіспеушілігі кезінде теріасты тіндерінде және басқа да органдарда мукополисахаридтердің жиналуы байқалады, бұл микседема деп аталады. Дерманың инфильтрациясы науқастың бетінің дөрекіленуіне, аяқ-қолдарының қысымға байланыссыз ісінуіне әкеледі. Белоктар мен мукополисахаридтерге бай плевралық және перитонеальдық сұйықтық жиналады.
Тиреоидты гормондардың жетіспеушілігі балаларда байқалса, кретинизм ауруының дамуына әкеледі. Бұл кезде баланың ақыл-ойы дамуы мен бойының өсуі тежеледі.
6.Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. Плешкова С.М., К.Қ.Өмірзақова, Абитаева С.А. Заттар алмасуы және оның реттелуі. – Алматы, 2006. – 193-214 бет, 223-232 бет.
2. Т.С. Сейтембетов., Б.И.Төлеуов., А.Ж. Сейтембетова, Биологиялық химия, Қарағанды, 2007
3.С.М.Плешкова және басқалары. «Биохимия пәнін өздігінен оқып-білуге арналған оқу құралы. 2 бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі», А., 2009- 164-188, 254-275.
Орыс тілінде:
1.Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия»- М., 2004 –С.248-251, 263-266
2. Николаев А.Я. «Биологическая химия»-М., 2007- С.380-387, 427-430
3. Северин Е.С. «Биологическая химия»- М., 2008 –С.534-575, 592-597
4. ТапбергеновС.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
5. Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
6. Кольман Я., Рем., К-Г., «Наглядная биохимия»., М.: Мир,2004
7. Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
8. Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М. Адекенов- Астана, 2003
9. Сеитов З.С. «Биологическая химия», Алматы, 2000г.
10. Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Биохимические основы действия витаминов и гормонов», Алматы, 2004
7.Бақылау
Сұрақтар:
1. Нейроэндокриндік реттелудің схемасы.
2. Гормондар туралы түсінік. Түзілетін орны.
3. Гормондардың химиялық табиғаты бойынша жіктелуі.
4. Гормондардың жалпы қасиеттері.
5. Гормондардың рецепторлары, нысана жасушалары.
6. Гормондардың әсер ету механизмдері туралы түсінік:
а) біріншілік механизм (аденилатциклазды жүйе, гуанилатциклазды жүйе және Са-кальмодулин жүйесі және инозитолтрифосфат, диацилглицерин арқылы) туралы түсінік;
б) екіншілік механизм туралы түсінік;
в) үшіншілік механизм туралы түсінік;
7. Кальций мен фосфор алмасуын реттейтін гормондар. Түзілетін орны. Әсер ету механизмі. Нысана жасушаларына әсері. Секрециясының реттелуі.
8. Тиреоидты гормондар. Олардың синтезі. Әсер ету механизмі. Физиологиялық әсері. Секрециясының реттелуі.
9. Қалқанша безінің гиперфункциясы мен гипоофункциясының биохимиялық негіздері.
10.Эндемиялық зоб.
№ 20 Сабақ
1.Тақырыбы: Гормондар. Көмірсулар алмасуын реттейтін гормондар: инсулин, глюкокортикостероидтар, глюкагон, адреналин, норадреналин, соматотропты гормон, соматомединдер. Қант диабеті кезіндегі биохимиялық процестердің бұзылыстары.
2.Мақсаты: Студенттерде
-көмірсулар алмасуын реттейтін гормондардың әсер ету механизмі, химиялық табиғаты, гормондардың биологиялық маңызы туралы;
-қантты диабетте пайда болатын биохимиялық бұзылыстар туралы білімді қалыптастыру
3. Оқыту міндеттері:
1. Инсулин, глюкагон, адреналин, норадреналин, глюкокортикостероидтардың, соматотропты гормонның, соматомединдердің әсер ету механизмін, физиологиялық әсерін, секрециясының реттелуін қарастыру.
2. Қантты диабет кезіндегі биохимиялық өзгерістерді талдау.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.Инсулин, түзілуі, әсер ету механизмдері, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына әсері.
2. Глюкагон, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, заттар алмасуына әсері.
3. Катехоламиндер (адреналин және норадреналин), түзілуі, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына, қан тамырларына әсері.
4. ГКС, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
5. СТГ, химиялық табиғаты, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
6. Соматомединдер.
7. Қантты диабет, қантты диабет кезінде байқалатын негізгі биохимиялық өзгерістер5.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Қантты диабет бойынша рольдік ойын, ауызша сұрау, жазбаша бақылау, кестемен жұмыс
Ауызша сұрау барысында кесте толтырылады:
№1 кесте “Көмірсулар алмасуына әсер ететін гормондар”
Гормонның аты Түзілетін орны Химиялық табиғаты Нысана жасушалары Әсер ету механизмі Физиологиялық әсерлері Секрециясының реттелуі
Инсулин Глюкагон Катехоламиндер ГКС СТГ Соматомединдер А,С СоматомединдерА,С, В Рөл бойынша ойын
Ойынға 3 студент қатысады (1-топ).Ойын коммуникативті дағдыны дамытуды қамтамасыз етеді: дұрыс сұрақ қоя білуді, дәрігердің науқаспен қатынасын, дұрыс анализ жасауға үйретеді.
Дәрігер
Науқас-2
Врач-биохимик
Бірінші науқаста қантты диабеттің симпомы байқалады. Науқас ол симптомдарды атап шығуы керек.
Врачдұрыс тексеру жасауы керек.
Консультант (врач-биохимик –осы зерттеулерді орындауы керек.
Соңында алынған зерттеулердің нәтижесін талдау арқылы диагноз қоюы керек.
Екінші науқаста қантсыз диабеттің симптомы байқалады. Науқас ол симптомдарды атап шығуы керек.
Врачдұрыс тексеру жасауы керек.
Консультант (врач-биохимик –осы зерттеулерді орындауы керек.
Соңында алынған зерттеулердің нәтижесін талдау арқылы диагноз қоюы керек.
Бір науқас (Серик) соңғы уақытта қатты шөлдеу, жиі зәр шығару (полиурия) байқалатыны туралы шағымданады.
Врач. Дұрыс диагноз қою үшін алдымен қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін шешті.
Екінші науқас (НД) жиі шөлдейтіні және бөлінетін зәр мөлшерінің артқаны (полиурия) туралы шағымданды.
Врач. Бұл науқасқа да қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін айтты.
Бихимик дәрігер берілген көрсеткіштерді анықтады.
Қантты диабетпен ауыратын науқаста (Серик) гипергликемия және глюкозурия анықталды, ал екінші науқастың (НД) қанында глюкоза нормада, ал эәрінде глюкоза анықталмады. Зәрдің тығыздығын анықтаған кезде, қантты диабетпен науқаста зәр тығыздығы жоғары, ал қантсыз диабетпен науқаста зәр тығыздығы төмен болды.
Сонымен бірінші науқасқа, айтылған өзгерістер инсулиннің жетіспеуіне байланысты қантты диабет деп диагноз қойылды, ал екінші науқасқа қантсыз диабет деп диагноз қойылды, ол вазопрессиннің жетіспеумен байланысты.
Бір науқас (Серик) соңғы уақытта қатты шөлдеу, жиі зәр шығару (полиурия) байқалатыны туралы шағымданады.
Врач. Дұрыс диагноз қою үшін алдымен қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін шешті.
Екінші науқас (НД) жиі шөлдейтіні және бөлінетін зәр мөлшерінің артқаны (полиурия) туралы шағымданды.
Врач. Бұл науқасқа да қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін айтты.
Бихимик дәрігер берілген көрсеткіштерді анықтады.
Қантты диабетпен ауыратын науқаста (Серик) гипергликемия және глюкозурия анықталды, ал екінші науқастың (НД) қанында глюкоза нормада, ал эәрінде глюкоза анықталмады. Зәрдің тығыздығын анықтаған кезде, қантты диабетпен науқаста зәр тығыздығы жоғары, ал қантсыз диабетпен науқаста зәр тығыздығы төмен болды.
Сонымен бірінші науқасқа, айтылған өзгерістер инсулиннің жетіспеуіне байланысты қантты диабет деп диагноз қойылды, ал екінші науқасқа қантсыз диабет деп диагноз қойылды, ол вазопрессиннің жетіспеумен байланысты..
6.Әдебиеттер:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Белоктар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-36 б.
2.Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 1Бөлім. Белоктар, ферменттер, витаминдер. – Алматы, 2009 ж. – 46-88 б
Қосымша:
1.Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж. - 125-127; 167; 193-195; 798 б.
2. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
3.Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
4. Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
5. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
6. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», 2004 г. – С. 248-293
Северин Е.С. 2008 г. «Биохимия», 2008 г. стр. 538-604
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г. стр. 380-432
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей биохимии» - Алматы, 1998 – С.521-568
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. – Биохимические основы действия витаминов и гормонов – Алматы, 2004 – С. 67-77, 114-121
Аблаев Н.Р. «Биохимия в схемах и рисунках», 2005 – С. 218-220, 257, 258,
Зайчик А.Ш., Чурилов Л.П. «Основы патохимии» - Санкт-Петербург, 2000 – С. 458-523, 565-599
Сеитов З.С. «Биохимия», 2000 – С. 354-365
Бышевский А.Ш., Терсенов О.А. «Биохимия для врача» 1994 – С. 149-153, 345-353
Р.Марри, Д. Греннер, П.Мейес, В. Родуэлл – Биохимия человека (перевод с англ) – М., Мир: 1993 – том 2 – С. 170-185, 228-246; том 1 – С. 242-245
В.Дж. Маршалл – Клиническая биохимия – Москва, 1999 – С. 123-140, 174-186
Потемкин В.В. «Эндокринология», 1999 – С. 145-149, 215-225
Балаболкин М.И. «Эндокринология», 1998 – С. 23-46
Назаренко Г.И., Кишкун А.А. – Клиническая оценка результатов лабораторных исследований – М., Мед, 2002 – С. 394-411, 423-445, 455
7.Бақылау
Сұрақтар:
1. Инсулин түзілуі, әсер ету механизмдері, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына әсері.
2. Глюкагон, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, заттар алмасуына әсері.
3. Катехоламиндер (адреналин және норадреналин), түзілуі, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына, қан тамырларына әсері.
4. ГКС, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
5. СТГ, химиялық табиғаты, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
6. Соматомединдер.
7. Қантты диабет, қантты диабет кезінде байқалатын негізгі биохимиялық өзгерістер.
№ 21 Сабақ.
Тақырыбы:Заттар алмасуының гормондар арқылы реттелуі. Гормондар, жалпы қасиеттері, әсер ету механизмдері. Эпифиз, гипоталамус, гипофиз, қалқанша, қалқанша маңы, ұйқы безі, бүйрекүсті және жыныс бездерінің гормондары. Эйкозаноидтар.Коллоквиум
Мақсаты: Студенттердің «Заттар алмасуының реттелуі. Гормондар» тақырыбы бойынша алған білімдерінің меңгерілу тереңдігін айқындау.
3.Оқыту міндеттері:
Студенттердің гормондар туралы алған білімдерін пәннің келесі тақырыптарын түсіну үшін қолдануға үйрету.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Гормондар, түсінік. Гормондардың химиялық табиғаты бойынша жіктелуі.
Гормондардың жалпы қасиеттері.
Гормондардың рецепторлары, нысана-жасушалары.
Гормондардың әсер ету механизмдері.
Эпифиздің, гипофиздің, гипоталамустың, қалқанша, қалқанша маңы, ұйқы, бүйрекүсті, жыныс бездері гормондарының құрылысы, әсер ету механизмі, физиологиялық эффектілері, секрециясының реттелуі. Эйкозаноидтар. Соматомединдер.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
жазбаша сұрау, клиникалық-теориялық есептерді интерпретациялау.
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
Плешкова С.М. және басқалары «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы 2006, 193-262 бет.
Қосымша:
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 2 бөлім: Заттар алмасуы және оның реттелуі. – Алматы, 2009 ж.
Т.С. Сейтембетов., Б.И.Төлеуов., А.Ж. Сейтембетова., Биологиялық химия., Қарағанды, 2007.
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2007 ж., 155-197, 483-493, 529-531 бет.
У.Сайпіл, К.Қ.Өмірзақова “Заттар алмасуы”, Алматы, 2004 ж.
Биохимиядан студенттердің өздігінен дайындалуына арналған тест сұрақтары.- Алматы, 2008ж.
Плешкова С.М. және басқалары. “Практикум”, Алматы, 2004
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия”, Москва ,2004, с 582-585
Николаев А.Я. “Биологическая химия”, Москва, 2007, с
Северин Е.С. «Биохимия»,Москва, 2008, с.
Плешкова С.М. и соавт. “Учебное пособие для самостоятельного изучениябиохимии ”, Алматы, 2009, 2 том.
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. – Биохимические основы действия витаминов и гормонов – Алматы, 2004 – С. 67-77, 114-121
Аблаев Н.Р. “ Биохимия в рисунках и схемах ”, Алматы , 2005
Марри Р. и др. «Биохимия человека», 2003
Сеитов З.С. “Биологическая химия”, Алматы, 2000
Зайчик А.Ш., Чурилов Л.П. «Основы патохимии» - Санкт-Петербург, 2000 – С. 458-523, 565-599
Назаренко Г.И., Кишкун А.А. – Клиническая оценка результатов лабораторных исследований – М., Мед, 2002 – С. 394-411, 423-445, 455
В.Дж. Маршалл – Клиническая биохимия – Москва, 1999 – С. 123-140, 174-186
Потемкин В.В. «Эндокринология», 1999 – С. 145-149, 215-225
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей биохимии», Алматы,1998
Балаболкин М.И. «Эндокринология», 1998 – С. 23-46
Бышевский А.Ш., Терсенов О.А. «Биохимия для врача» 1994 – С. 149-153, 345-353
Р.Марри, Д. Греннер, П.Мейес, В. Родуэлл – Биохимия человека (перевод с англ) – М., Мир: 1993 – том 2 – С. 170-185, 228-246; том 1 – С. 242-245
7.Бақылау:
Сұрақтар:
1.Нейроэндокриндік реттелудің сызбанұсқасы.
2.Гормондар, түсінік. Химиялық табиғаты бойынша жіктелуі.
3. Гормондардың жалпы қасиеттері.
4.Гормондардың рецепторлары, нысана-жасушалары.
5.Гормондардың әсер ету механизмдері (жалпы түсініктер).
6. Гормондардың әсер етуінің жасушаішілік делдалдары.
7. Гормондардың аденилатциклазды жүйе арқылы әсері.
8. Гормондардың гуанилатциклазды жүйе арқылы әсері.
9. Гуанилатциклазаның түрлері, олардың әсері.
10. цАМФ және цГМФ – химиялық табиғаты, бұл қосылыстардың гормондардың әсер ету механизмдеріндегі маңызы.
11. Гормондардың кальций-кальмодулин жүйесі арқылы әсері.
12. Гормондардың инозитолтрифосфат және ДАГ арқылы әсері.
13. Аденилатциклаза мен фосфодиэстераза катализдейтін реакциялар. Бұл реакциялардың гормондар әсер етуіндегі ролі.
14.Протеинкиназалар. Жалпы сипаттама, өкілдері. Олар қалай активтенеді?
15. Гормондардың ІІ механизм бойынша әсері.
16. Гормондардың ІІІ механизм бойынша әсері (мембраналардың өткізгіштігін жоғарылату арқылы).
17. Гипоталамустың гормондары, жалпы сипаттама, өкілдері, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері.
18. Эпифиздің гормондары, жалпы сипаттама, өкілдері, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері.
19. Гипофиздің гормондары, жалпы сипаттама.
20. Гипофиздің алдыңғы бөлімінің гормондары, өкілдері, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері.
21.Соматотропты гормон, соматомединдер, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, организмге әсері.
22.Гипофиздің тиреотропты гормоны, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, организмге әсері.
23.Гипофиздің гонадотропты гормондары, өкілдері, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері.
24. Гипофиздің артқы бөлімінің гормондары, өкілдері, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, организмге әсері.
25. Қалқанша маңы бездерінің гормоны, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері, секрециясының реттелуі.
26.Кальцитонин, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері, секрециясының реттелуі.
27.Қалқанша безінің гормондары, жалпы сипаттама.
28. Тиреоидты гормондар: трийодтиронин және тетрайодтиронин, түзілуі. Химиялық табиғаты, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері, секрециясының реттелуі.
29.Қалқанша безінің гиперфункциясы. Клиникалық белгілерінің биохимиялық негіздері.
30. Қалқанша безінің гипофункциясы. Ересектер мен балалардағы клиникалық белгілерінің биохимиялық негіздері.
31.Эндемиялық зоб, пайда болу себептері. Клиникалық белгілерінің биохимиялық негіздері.
32.Бүйрекүсті бездерінің қыртыс қабатының гормондары, жалпы сипаттама.
33.Глюкокортикостероидтар, өкілдері, химиялық табиғаты, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
34.Глюкокортикостероидтардың қабынуға қарсы және антиаллергиялық әсері.
35.Минералокортикостероидтар, химиялық табиғаты, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық эффектері, секрециясының реттелуі.
36.Альдостерон, химиялық табиғаты, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
37.Бүйрекүсті бездерінің милы қабатының гормондары, түзілуі, гормондардың рецепторлары, әсер ету механизмі.
38. Адреналин, норадреналин, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық эффектері, секрециясының реттелуі.
39. Ұйқы безінің гормондары, жалпы сипаттама.
40.Инсулин, түзілуі, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
41.Глюкагон, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері, секрециясының реттелуі.
42.Қантты диабет, бұл патология кезіндегі биохимиялық өзгерістер.
43.Қантты және қантсыз диабет. Бұл аурулар қандай гормондардың секрециясының бұзылуымен байланысты. Бұл гормондарға қысқаша сипаттама.
44.Жыныс гормондары, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, жалпы физиологиялық әсері, секрециясының реттелуі.
45. Әйелдердің жыныс гормондары (эстрогендер мен прогестерон), химиялық табиғаты туралы түсінік, әсер ету механизмі, гормондардың арнайы әсері.
46. Әйелдердің менструальды циклінің реттелуі.
47. Ерлердің жыныс гормондары (тестостерон), химиялық табиғаты туралы түсінік, әсер ету механизмі, гормондардың арнайы әсері.
48. Эйкозаноидтар (простагландиндер, лейкотриендер, тромбоксандар), жалпы сипаттама, өкілдері, химиялық табиғаты туралы түсінік, нысана-жасушалары, әсер ету механизмі, физиологиялық әсері.
49. Көмірсулар алмасуының реттелуі.
50. Белоктар алмасуының реттелуі.
51. Липидтер алмасуының реттелуі.
52. Су алмасуының реттелуі.
53. Натрий мен калий алмасуының реттелуі.
54.Кальций мен фосфаттардың алмасуының реттелуі.
№ 22 Сабақ
Тақырыбы: Қан биохимиясы. Қан плазмасының органикалық құрамдас бөліктері: белоктар, қалдық азоттың заттары, азотсыз заттары. Қалыпты көрсеткіштері, қалыпты жағдайдан ауытқу себептері.
Мақсаты:
Студенттерде қан плазмасының негізгі органикалық қосылыстары, олардың қалыпты мөлшері және олардың мөлшерін анықтаудың диагностикалық маңызы туралы білім қалыптастыру;
Жаңа түсініктер мен терминдер енгізу;
Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеу кезінде студенттердің дағдылар мен талдай білу қабілеттерін қалыптастыру.
3. Оқыту міндеттері:
Қан плазмасының химиялық құрамын және қанның атқаратын қызметтерін оқып-білу;
Қан плазмасының органикалық заттарының қалыпты мөлшерін және оларды анықтаудың диагностикалық маңызын оқып-білу;
Қан плазмасының органикалық заттарының қалыпты мөлшерден ауытқу түрлерін қарастыру;
Гипер-, гипо-, дис- және парапротеинемия, индикаторлық, секреторлық, экскреторлық ферменттер, гиперазотемия, кетонемия, гипер-, дислипидемия, қанның қалдық азоты терминдері мен түсініктеріне анықтама беру;
Студенттерді кәсіби әдебиеттерді оқып-білуге және Ғаламтордан ақпараттарды іздеу жұмыстарын жүргізуге ынталандыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қан плазмасының химиялық құрамы, оның қан сарысуынан айырмашылығы;
Қан плазмасының белоктары, маңызы, өкілдері, қасиеттері, қалыпты мөлшері және патология кезінде өзгерістері.
Гипер-, гипо-, дис- және парапротеинемия туралы түсініктер және олардың пайда болу себептері, түрлері.
Қанның қалдық азоты, қалыпты жағдайдағы мөлшері, химиялық табиғаты, оларды анықтаудың диагностикалық маңызы.
Гиперазотемияның түрлері және оның пайда болу себептері.
Қан плазмасының азотсыз органикалық құрамдас бөліктері, өкілдері, олардың химиялық табиғаты, қалыпты мөлшері, патология кезіндегі өзгеруі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
1)ауызша сұрау (бір сұрақты топқа байланысты ағылшын, қазақ немесе орыс тілдерінің бірінде талдау), блиц-сұрақ, жазбаша сұрау,шағын топта жұмыс жасау.
2) шағын топта жұмыс жасау – топ 2-3 студенттен үш шағын топқа бөлінеді және әрбір топқа жағдайлық есеп беріледі немесе квантталған мәтін және оған тесттік тапсырмалар. Әр топтың студенттіне есепті шешуге уақыт беріледі (2-3 мин), содан кейін топша ішінде талдау үшін 5 минут беріледі, кейін шағын топтың бір өкілі жалпы есептің шешуін айтады.
Сонымен қатар шағын топтың студенттеріне тақырып бойынша тест тапсырмалары беріліді. Оқытушы – бақылаушы және түзетуші (корректор) ролін атқарады.
Осы әдісті модификациялауға да болады: әр шағын топтың студентіне жағдайлық есеп беріледі. Әр топтың студентіне өзінің есебін шешуге уақыт беріледі (2-3 мин). Кейін әр студентөзінің шағын топшаның өкілдеріне өзінің есебін түсіндіру үшін тағы уақыт беріледі. Содан соң оқытушы негізгі сұрақтар бойынша әр топшадан студенті шақырып, оған сұрақ қояды, бірақ оған алдын ала берген сұрақ емес, сол топшадағы басқа студентке қойылған сұрақты қояды. Яғни, топшаішілік дисскусия уақытында әр студент, педагог ролін атқара отырып, шағын топшалардың басқа мүшелеріне өзінің сұрағын түсіндіреді.
Уақыт болған жағдайда тест тапсырмаларына берілген жауаптары қарастырылады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі:
Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004ж.
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2007 жыл, 483-487 бет.
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998 г., с. 5-35, 138-140.
Николаев А.Я. «Биологическая химия», Москва, 2004 г., с. 488-502.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», Москва, 1998 г., с. 567-582.
Қосымша:
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Основы частной биохимии», Алматы, 2004 г., с. 97-103.
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 3 Бөлім. Биологиялық сұйықтықтар мен адам тіндерінің биохимиясы. - Алматы, 2009 ж., 7-29 бет.
Плешкова С.М. и соавт. «Методические указания для самостоятельной подготовки студентов к лабораторным занятиям по биохимии (вопросы, упражнения и ситуационные задачи)», Алматы, 2003 г., с. 57-58.
Аблаев Н.Р. «Биохимия в рисунках и схемах», Алматы, 2005 г, с. 270-310
7. Бақылау.
Сұрақтар:
Қан плазмасының химиялық құрамы, оның қан сарысуынан айырмашылығы, (сұрақты басқа тілде – ағылшын, қазақ немесе орыс тілінде, топтың оқу тіліне байланысты дайындалуы керек).
Қан плазмасының белоктары және олардың ролі.
Қан сарысуы белоктарының фракциялары және олардың биологиялық, диагностикалық маңызы.
Гипер-, гипо-, дис- және парапротеинемия туралы түсініктер, пайда болу себептері.
Қанның қалдық азоты, қалыпты жағдайдағы мөлшері, құрамына кіретін заттардың химиялық табиғаты, оларды анықтаудың диагностикалық маңызы.
Гиперазотемияның түрлері және даму себептері.
Қан плазмасының азотсыз органикалық құрамдас бөліктері.
Шағын топта жұмыс жасау үшін арналған жағдайлық есептер:
Зерттелетін қан сарысуында қалдық азоттың мөлшері: 100 мМоль/л. Бұл жағдай қалай аталады? Қай кезде байқалады?
Зерттелетін қан сарысуына күкіртқышқылды аммонийдің қаныққан ерітіндісі қосылған. Тұнба пайда болды. Қандай белок тұнбаға түсті?
Науқастың қанында операцияның алдында қалдық азоттың мөлшері 50 мМоль/л болды, осы науқасқа операция жасауға бола ма? Неліктен?
Қан сарысуын фракциялау кезінде төмендегі жайттар анықталды: қан сарысуындағы жалпы белоктың көрсеткіші қалыпты мөлшерде болғанымен, жеке белоктардың пайыздық құрамы (%): альбуминдер - 40, альфа-глобулиндер – 10, бета-глобулиндер – 10, гамма-глобулиндер -38. Бұл кімнің (науқастың немесе дені сау адамның) қан сарысуы? Не себепті бұлай ойлайсыз?
Жер сілкінісінен кейін науқас ауыр заттың астында ұзақ уақыт қалып қойған, бұлшық етінің жаншылуы байқалады. Бұлшық ет зақымдануы кезінде қанда қандай ферменттердің мөлшері артады?
Науқастың жүрек бұлшық етінің жедел зақымдануы (некроз - өліеттену немесе инфаркт) дамыған. Миокард инфаркты кезінде қанның құрамында қандай ферменттер мен белоктар артады?
Ұзақ уақыт бойы дене еңбегімен айналысқан студенттің бұлшық етінде, әсіресе, балтырында ауырсыну байқалды. Ұзақ уақыт және ауыр дене еңбегімен айналысқанда неліктен бұлшық ет ауырады? Біраз уақыттан соң осы ауырсыну сезімі неліктен басылады?
Қан сарысуында С-реактивті белоктың пайда болуы нені білдіреді?
Тест тапсырмалары:
1. Қан плазмасының проценттік құрамы:
1. 40-50%
2. 60-70%
3. 20-30%
4. 30-40%
5. 50-60%
2. Қанда кетон денелерінің көбеюі байқалады:
майларды көп қабылдағанда
бауыр ауруларында
гемолитикалық сарғыштануда
қантты диабетте немесе ұзақ ашыққанда
5. көмірсуларды көп қабылдағанда
3. Қан плазмасының органикалық құрамына кірмейді:
1. фосфаттар, хлоридтер, бикарбонаттар
2. альбуминдер, фибриноген, глюкоза
3. белоктар, майлар, көмірсулар, олардың зат алмасу өнімдері
4. глюкоза, ХС, ПЖҚ, фибриноген, липопротеидтер
5. БМҚ, кетон денелері, белоктар, антиденелер.
4. Қалыпты жағдайда белоктар мөлшері құрайды:
жалпы белок - 8-10 г/л, альбуминдер - 3- 5 г/л, глобулиндер - 5-6 г/л, фибриноген- 1-2 г/л
жалпы белок -60-80 г/л, альбуминдер 35-45 г/л, глобулиндер- 20-30 г/л, фибриноген -3-5 г/л,белоктар-ферменттер
жалпы белок - 1-2 г/л, альбуминдержәне глобулиндер 0,5-1,0 г/л-ден
жалпы белок-65-80 г/л, альбуминдер - 35-40 г/л, глобулиндер 25-35 г/л, фибриноген -2-4 г/л, белоктар-ферменттер, жедел фазаның белоктары
жалпы белок - 2-3 г/л, альбуминдер -1,5-2,0 г/л, глобулиндер- 0,5-1,0 г/л, белоктар-ферменттер
5. Кинин жүйесінің белоктары келесі қызметтер атқарады:
артериалды қысымды төмендетеді, бронхтарды кеңейтеді, мембрана өткізгіштігін төмендетеді
Қан тамырларын кеңейтеді, артериалды қысымды төмендетеді, бронхтарды тарылтады, мембрана өткізгіштігін жоғарлатады
Қан тамырларын тарылтады, артериалды қысымды жоғарлатады, бронхтарды кеңейтеді, мембрана өткізгіштігіне әсер етпейді
мембрана өткізгіштігін төмендетеді, бронхтарды тарылтады.
мембрана өткізгіштігін жоғарлатады, артериалды қысымды жоғарлатады, бронхтарды кеңейтеді.
6. Қанның қалдық азоты - бұл:
белоктар азоты
белок-ферменттердің азоты
креатин мен и креатининнің азоты
Белоктар алмасуының аралық өнімдері мен соңғы өнімдері
аспарагин мен глутаминнің азоты
7. Қан плазма белоктарының мөлшерінің өзгеруі аталады:
диспротеинемия
гипопротеинемия
гиперпротеинемия
полипротеинемия
парапротеинмия
8. Қан плазмасының белоктары қандай қызмет атқарады:
құрылымдық, қорғаныш, тасымалдау, тыныс алу
қанның онкотикалық қысымын қамтамасыз етеді, қан ұюына қатысады, тасымалдау рөл атқарады, қоректік, қорғаныш
тасымалдау,қорғаныш,гомеостатикалық, тіректік
құрылымдық, электротрансформациялық, тасымалдау, катализдік
гомеостатикалық, липолитикалық, қанның онкотикалық қысымын қамтамасыз етеді, жиырылғыш
9. Альбуминдер қан плазмасының глобулиндерінен немен ерекшеленеді:
альбуминдер оң зарядқа ие, молекулалық массасы глобулиндерге қарағанда жоғары, электрофорез кезінде глобулиндерден қалып қалады
альбуминдерде молекулалық массасы азырақ, үлкен "-" заряды болады , қандағы мөлшері глобулиндерге қарағанда жоғары, олар суда ериді
альбуминдер ферментативті қызмет атқарады, қан ұюына қатысады, тасымалдау және тыныс алу қызметін атқарады
альбуминдер (NH4)2SO4жартылай қаныққан ерітіндісімен тұздалады, үлкен теріс заряды болады, электрофорезде тезірек жылжиды
альбуминдер электрофорезде баяулау жылжиды, жоғары молекулалық массаға ие, қоректік және тасымалдау қызметін атқарады
10. Альфа-глобулиндер тасымалдайды:
1 – күміс
2 – темір
3 – натрий
4 – калий
5 – магний
№ 23 Сабақ
1. Тақырыбы: Қан биохимиясы. Қан плазмасының бейорганикалық құрамдас бөліктері, олардың ролі. Қанның буферлік жүйелері. Ацидоздар және алкалоздар, олардың түрлері. Макроэлементтер, олардың ролі. Қанмен газдардың тасымалдануы. Су мен минералды заттар алмасуы және оның реттелуі.
2. Мақсаты:
Студентерде қан плазмасының бейорганикалық заттардың қышқыл-сілтілі тепе-теңдікті (ҚСТ) тұрақты сақтаудағы рөлі, ҚСТ бұзылыстары, осы күйді теңестіру жолдары туралы білім қалыптастыру.
Студентерде ағзадағы негізгі макроэлементтерінің қызметтері туралы білімдерін қалыптастыру.
Қанмен газдарды тасымалдау туралы білім қалыптастыру.
Жаңа түсініктер мен терминдер енгізу;
Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеу кезінде студенттердің дағдылар мен талдай білу қабілеттерін қалыптастыру.
3. Оқыту міндеттері:
ҚСТ тұрақты сақтаудың механизмін талдау.
Адам ағзасындағы негізгі макроэлементтерінің ролін, макроэлементтердің қандағы қалыпты мөлшерін, нормадан ауытқу себептерін оқып-білу.
ҚСТ бұзылыстарын (ацидоз, алкалоз) тудыратын себептерді қарастыру.
Осы күйлерді теңестірудің жолдарын көрсету.
Оттекпен көмірқышқыл газын тасымалдау жолдарын талдау.
Метаболиттік және респираторлы ацидоз, метаболиттік және респираторлы алкалоз, су-және минерал заттар алмасуы терминдері мен түсініктеріне анықтама беру;
Студенттерді кәсіби әдебиеттерді оқып-білуге және Ғаламтордан ақпараттарды іздеу жұмыстарын жүргізуге ынталандыру.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Натрийдің, калийдің, кальцийдің, хлордың, фосфордың қышқыл-негіздік тепе-теңдікті сақтауға қатысуы. Ағзаның буферлік жүйесі және ацидоз бен алкалоз кезіндегі идрокарбонатты буфердің жұмысы.
Натрий-калий-АТФ-азаның жұмысы.
Кальций және фосфор – қалыпты мөлшері, ролі, жинақталу орны, тағам көзі, нормадан ауытқу себептері.
Натрий, калий, хлор – қалыпты мөлшері, ролі, жинақталу орны, тағам көзі, нормадан ауытқу себептері.
Су және минерал заттар алмасуы, реттелуі.
Гемоглобиннің және гемоглобиндік буфердің газдарды тасымалдаудағы ролі (оттекті тасымалдау, көмірқышқыл газының тікелей және тікелей емес жолдармен тасымалдау).
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Блиц-сұрақ,
Шағын топта ЖИГСО әдіс бойынша квантталған мәтіндер мен оларға тесттік тапсырмалар арқылы жұмыс жасау,
Жазбаша сұрау.
Шағын топта жұмыс жасау – топ 3 шағын топшаларға 2-3 адамнан бөлінеді, әрбір топшаға жеке проблема (квантталған мәтін) беріледі . Әрбір студент өзінің көзқарасын қысқа жазу үшін уақыт беріледі. Содан кейін топша ішінде талдау үшін уақыт беріледі, кейін шағын топтың бір өкілі жалпы проблеманың шешуін айтады. Дұрыс емес шешім қабылдағанда немесе процестің басқа қатысушылардың қосымша мәлеметтер бар болған жағдайда, оқытушы варианттарды есепке алады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі:
Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004 ж.
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2007 жыл, 489-493 бет.
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998 г., с..
Николаев А.Я. «Биологическая химия», Москва, 2004 г., с.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», Москва, 1998 г., с. 582585.
Қосымша:
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Основы частной биохимии», Алматы, 2004 г., с. 103-112.
Плешкова С.М. и соавт. «Методические указания для самостоятельной подготовки студентов к лабораторным занятиям по биохимии (вопросы, упражнения и ситуационные задачи)», Алматы, 2003 г., с. 58-59.
Аблаев Н.Р. «Биохимия в рисунках и схемах», Алматы, 2005 г, с. 277-310
7. Бақылау
Сұрақтар:
Қан плазмасының бейорганикалық құрамдас бөліктерінің маңызы.
Қанның буферлік жүйелерінің қышқыл-сілтілі тепе-теңдікті (ҚСТ) тұрақты сақтауға қатысуы, бикарбонаттық буфері мысал ретінде олардың әсер ету механизмі.
Ацидоздар: түрлері және пайда болу себептері, теңестіру механизмі.
Алкалоздар: түрлері және пайда болу себептері, теңестіру механизмі.
Макроэлементтердің (Na, K, Ca, Mg, Cl, S, фосфаттардың) маңызы. Қандағы қалыпты мөлшері, тағам көздері, адам ағзасындағы қоры, нормадан ауытқу себептері.
Тірі ағза үшін кальцийдің маңызы. Кальцитониннің, кальцитриолдың және паратгормонның кальцийдің реттелуіндегі және алмасуындағы ролі.
Тірі ағза үшін фосфордың маңызы. Кальцитониннің, кальцитриолдың және паратгормонның фосфордың реттелуіндегі және алмасуындағы ролі.
Тірі ағза үшін судың маңызы. Судың түрлері. Вазопрессин менг натрий-уретикалық фактордың су алмасуының реттелуіндегі ролі.
Альдестеронның натрий мен калийдің деңгейін реттелуіндегі ролі.
Минерал заттар алмасуы туралы түсінік. Негізгі сатыларының қысқаша сипаттамасы.
Оттек пен көмірқышқыл газын қанмен тасымалдау.
Тест:
1. Метаболиттік ацидоздың пайда болу себебі қанда қышқыл өнімдерініңжиналуы келесі процесс нәтижесінде болады:
тыныс алу орталығының параличі кезінде
қан айналым жылдамдығы төмендегенде
ағзағада заттар алмасуы бұзылғанда
оттек жетіспегенде
іш өту кезінде ағза сілтілік ас-қорыту сөлдерін жоғалтқанда
2. Метаболиттік алкалоздың пайда болу себебі, қанда сілтілі өнімдерінің жиналуы:
организмге сілтілі эквиваленттер көп түскенде (сода, сілтілі минералды су)
қан ағу жылдамдығының баяулауы нәтижесінде
қышқылдық қосылыстардың құсықпен жоғалуы нәтижесінде
азайған НСI -ды толықтыру кезінде
ағзадан ас қорыту сөлдерінің сілтілі өнімдерінің жоғалуы нәтижесінде
2 дұрыс жауапты табыңыз
3. Респираторлық алкалоздың пайда болу себебі:
гипервентиляция
гипокапния
организмге сілтілі эквиваленттер көп түскенде
құсық
ГКС секрециясы артқанда немесе оны енгізгенде
2 дұрыс жауапты табыңыз
Метаболиттік ацидоздың даму механизмінде рөл атқарады:
СО2 жоғарлауы
О2 артуы
СО2 төмендеуі
[ОH-] артуы
[H+] артуы
5. Алкалоздың даму механизмінде рөл атқарады:
СО2 жоғарлауы
О2 артуы
СО2 төмендеуі
[ОH-] артуы
[H+] артуы
6. Ацидоз кезінде қышқыл-сілтілі күйді теңестіруге кіреді:
[H+] төменденуі
[ОH-] артуы
гипервентиляция
бүйректе протондардың секрециясының және гидрокарбонаттардың реабсорбциясының артуы
негіздерді бейтараптануы және [H+] артуы
4 дұрыс жауапты табыңыз
7. Алкалоз кезінде қышқыл-сілтілі күйді теңестіруге кіреді:
қанда [H+] төмендеуі
қанда [ОH-] артуы
гиповентиляция
бүйректе протондардың секрециясының және гидрокарбонаттардың реабсорбциясының төмендеуі
негіздерді нейтрализациялау және [H+] артуы
3 дұрыс жауапты табыңыз
8. Қан плазмасының бейорганикалық заттарына жатады:
кетон денелері, қалдық азот, кальций тұздары
ПЖҚ, лактат, аСl, фосфаттар
Бикарбонаттық буфер
АТФ, АДФ, АМФ, фосфор қышқылы
Кальций, натрий, калий, магний катиондары, Сl, фосфор
9. Қанның бейорганикалық заттары келесі функцияларды атқарады:
осмостыққысымды қамтамасыз етеді
онкотикалыққысымды қамтамасыз етеді
глобулиндердің еруін қамтамасыз етеді
асқазан сөлінде тұз қышқылының түзілуіне
сүйек тінінің минерализациялану процесіне
10. Қандағы кальций катионының рөлі:
гормондардың әсер ету механизміне қатысу
қанның онкотикалық қысымын реттеу
бұлшық еттің жиырылуына қатысады
қанныңұюына
нерв импульсінің берілуін қамтамасыз етеді
№24 Сабақ
1.Тақырыбы: Жүйке тінінің биохимиясы. Мидың химиялық құрамының және метаболизмінің ерекшеліктері. Нейропептидтер мен нейромедиаторлар. Нейропсихикалық аурулардың биохимиялық негіздері.
Қалыпты және патологиялық зәрдің физикалық-химиялық қасиеттері. Қалыпты зәрдің химиялық құрамы, физикалық-химиялық қасиеттері. Патологиялық жағдайда зәрдің қасиеттері мен құрамының өзгеруі.
2.Мақсаты:
1) Жүйке тінінің химиялық құрамы , метаболизм еркшеліктері және медиаторлар мен басқа заттардың жеке өкілдерінің жүйке тіні қызмет атқарудағы ролі туралы білім қалыптастыру.
2)Студенттерде қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің физикалық-химиялық қасиеттері мен химиялық құрамы туралы білім қалыптастыру.
3)Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеу барысында студенттердің дағдылары мен талдай білу қабілеттерін қалыптастыру.
4)Жаңа терминдер мен түсініктерді енгізу.
3.Оқыту міндеттері:
1.Жүйке тінінің химиялық құрамының, метаболизм және жеке заттардың қызмет атқаруындағы ерекшеліктерінестуденттердің назарын аудару.
2. Қалыпты жағдайдағы зәрдің физикалық-химиялық қасиеттері мен химиялық құрамын және олардың патология кезіндегі өзгеруін қарастыру.
3. Диурез, полиурия, олигоурия, никтурия, анурия, энурез, уремия, изостенурия, гиперстенурия, гипостенурия, гиперхромурия, гипохромурия, урохром, уроэритрин, эритропоэтин, пиурия, протеинурия, глюкозурия, гематурия, билирубинурия, хилурия, кетонурия, зәр диастазасы, креатинурия, ламинин, энтактин терминдеріне анықтама беру.
4. Студентті кәсіби әдебиетті оқып білуге және ғаламтордан ақпарат табуға ынталандыру.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің мөлшері.
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің меншікті салмағы.
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің рН-ы.
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің иісі, түсі, мөлдірлігі.
Дені сау адам зәрінің химиялық құрамы.
Индикан және басқа да эфиркүкірт, эфирглюкурон қышқылдары, химиялық табиғаты, түзілуі, зәрдегі осы заттардың мөлшерінің арту себептері.
Креатинурия, креатиннің құрылысы және оның түзілуі, креатиннің бүйрек шегі туралы түсінік, креатинурияның себептері.
Несеп қышқылы, химиялық табиғаты, түзілуі, зәрдегі мөлшерінің арту себептері.
Гиппур қышқылы, химиялық табиғаты, түзілуі, зәрдегі мөлшерінің арту және төмендеу себептері.
Глюкозурия, түрлері және себептері.
Протеинурия, түрлері және себептері.
Кетон денелері – өкілдері, химиялық табиғаты және түзілуі, кетонурия – себептері.
Тікелей емес және тікелей билирубин, химиялық табиғаты және түзілуі, билирубинурия – себептері.
Гематурия – себептері. Эритроцитурия және гемоглобинурия туралы түсініктер. Осы күйлерді бір-бірінен қалай ажыратуға болады?
Зәр диастазасы, түсінік, себептері.
Мидың ақ және сұр затының химиялық құрамы.
Жүйке тінінде (мида) заттар алмасуының еркшеліктері.
Нейропептидтер, нейромедиаторлар- түсінік, айырмашылықтары, өкілдері, ролі.
Еске сақтаудың биохимиялық негіздері.
Нейропсихикалық (нейродегенеративті) аурулардыңбиохимиялық негіздері.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Блиц-сұрақ
2)Шағын топта ЖИГСО әдіс бойынша квантталған мәтіндер мен оларға тесттік тапсырмалар арқылы жұмыс жасау,
Жазбаша бақылау
Шағын топтарда жұмыс істеу кезінде топ 3 шағын топшаға бөлінеді (2-3 адамнан тұратын) және әрбір топшаға жеке проблема (квантталған мәтін) беріледі. Әр студентке өзінің көзқарасын қысқаша жазу үшін уакыт беріледі. Кейін шағын топтың ішінде барлық пікірлерді талдауға тағы уақыт беріледі, содан барып әр шағын топтың өкілі осы мәселе бойынша топтың жалпы шешімін айтады. Дұрыс емес шешім қабылдағанда немесе процестің басқа қатысушылардың қосымша мәлеметтер бар болған жағдайда, оқытушы варианттарды есепке алады.
6.Әдебиеттер:
Негізгі:
Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004 ж.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С. 608-625
Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 380-399
Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж.
Қосымша:
Тапбергенов С.О., Тапбергенова Т.С. Медицинская и клиническая биохимия – Павлодар, 2004
Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека – 2003 гКольман Я., Рем К-Г Наглядная биохимия – М, Мир, 2004
Биохимия тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. Чл.корр. РАН, проф. Е.С. Северина Е.С. – М, 2005
Биохимия в вопросах и ответах под редчл.корр. НАН РК, д.х.н проф. Адекенова С.М., Астана, 2003
Аблаев Н.Р. Биохимия в схемах и рисунках, Алматы, 2005
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С. 591-596; 645-661
Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 432-452; 489-502; 518-531
Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С. 643, 674-708
Тапбергенов С.О., Тапбергенова Т.С. Медицинская и клиническая биохимия – Павлодар, 2004
Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека – 2003 г
Кольман Я., Рем К-Г Наглядная биохимия – М, Мир, 2004
Биохимия тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. Чл.корр. РАН, проф. Е.С. Северина Е.С. – М, 2005
Биохимия в вопросах и ответах под редчл.корр. НАН РК, д.х.н проф. Адекенова С.М., Астана, 2003
Аблаев Н.Р. Биохимия в схемах и рисунках, Алматы, 2005
7. Бақылау
Сұрақтар:
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің мөлшері.
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің меншікті салмағы.
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің рН-ы.
Қалыпты жағдайдағы және патология кезіндегі зәрдің иісі, түсі, мөлдірлігі.
Дені сау адам зәрінің химиялық құрамы.
Индикан және басқа да эфиркүкірт, эфирглюкурон қышқылдары, химиялық табиғаты, түзілуі, зәрдегі осы заттардың мөлшерінің арту себептері.
Креатинурия, креатиннің құрылысы және оның түзілуі, креатиннің бүйрек шегі туралы түсінік, креатинурияның себептері.
Несеп қышқылы, химиялық табиғаты, түзілуі, зәрдегі мөлшерінің арту себептері.
Гиппур қышқылы, химиялық табиғаты, түзілуі, зәрдегі мөлшерінің арту және төмендеу себептері.
Глюкозурия, түрлері және себептері.
Протеинурия, түрлері және себептері.
Кетон денелері – өкілдері, химиялық табиғаты және түзілуі, кетонурия – себептері.
Тікелей емес және тікелей билирубин, химиялық табиғаты және түзілуі, билирубинурия – себептері.
Гематурия – себептері. Эритроцитурия және гемоглобинурия туралы түсініктер. Осы күйлерді бір-бірінен қалай ажыратуға болады?
Зәр диастазасы, түсінік, себептері.
Тесттік тапсырмалар
1.Дені сау адам зәріне тән физикалық-химиялық қасиеттер:
1. белгілі мөлшері
2. түсі, иісі
3. меншікті салмағы
4. рН, мөлдірлігі
5. лайлылығы
4 дұрыс жауабын табыңыз
2. Келесі түсінік пен оның анықтамасы арасындағы сәйкестікті табыңыз:
1. олигурия а – диурездің артуы
2. никтурия б – диурездің төмендеуі
3. полиурия в – зәрдің бөлінбеуі
4. анурия г – түнгі диурездің күндізгіден артық болуы
3. Біріншілік зәр – бұл:
1. жаңа туылған нәресте зәрі
2. алғаш бөлінген 100мл зәр
3.бүйрек шумақтарында түзілген зәр
4. бүйректен шығарылатын зәр
5. қуықтағы зәр
4. Дені сау адам зәрінің рНы:
1.5,3-6,5
2. 1,0-2,5
3. 6,0-8,0
4. 6,8-7,2
5. 4,5-5,5
5. Изостенурия- бұл:
1. зәрдің меншікті салмағының қан рН-на сәйкес болуы
2. зәрдің меншікті салмағының диурезге тура пропорционалды тәуелділікте болуы
3. зәрдің меншікті салмағының диурезге кері пропорционалды тәуелділікте болуы
4. зәрдің меншікті салмағының диурезге және ішкен сұйықтық мөлшеріне тәуелсіз болуы
5. зәрдің меншікті салмағының жоғарылауы
6. Дені сау адам зәрінің түсі төмендегі пигменттердің болуына байланысты:
1. стеркобилин
2. урохро
3. уроэритрин
4. уробилин
5. урозеин
4 дұрыс жауабын табыңыз
7. Дені сау адам зәрі лайлы болады, егер:
1. ол жаңадан шығарылса
2. ірің болғанда
3. тұрған соң суиды
4. қан болғанда
5. тұрған соң ол сілтілі болады
2 дұрыс жауабын табыңыз
8. Дені сау адам зәрінің құрамына кіреді:
1. белоктар алмасуының соңғы өнімдері
2. глюкоза
3. липидтер
4. пептидтер
5. билирубин
9. Дені сау адам зәрінде кездесетін органикалық заттар:
1.мочевина
2. несеп қышқылы
3. креатин
4. гиппур қышқылы
5. индикан
4 дұрыс жауабын табыңыз
10. Зәрдің патологиялық заттарына жатады:
1. глюкоза
2. билирубин
3. амин қышқылдары
4. кетон денелері
5. белок
4 дұрыс жауабын табыңыз
№ 25 Сабақ
1.Тақырыбы: Қан , бүйрек, зәр бұлшықет, сүйек, дәнекер, жүйке тіндерінің биохимиясы. Коллоквиум . Клиникалық-теориялық жағдаяттардың интерпретациясы.
2.Мақсаты:
Аталған тақырыптардан оқу барысындағы студенттердің алған білімдерін бағалау.
Жағдайлық есептерді шешу арқылы студенттердің тәжірибелік дағдыларын бағалау.
Аралық бақылау билеттерінің жағдайлық есептері бойынша студенттермен әңгімелесу кезінде олардың коммуникативті дағдыларын бағалау.
3.Оқыту міндеттері:
1) Студенттерді өтілген материалды талдай алуға және кең көлемді теориялық білімнен клиникалық пәндерді оқуда септігі тиетін білімді бөліп алуға үйрету.
2) Студенттерді жағдайлық есептерді шешу барысында олардың алған теориялық білімдерін қан мен зәрдің биохимиялық анализінің нәтижелерін түсіндіру үшін қолдануға үйрету.
3) Студенттерді аралық бақылау билетінің сұрақтары бойынша оқытушымен диалог жасай білуге баулу.
4) Қан, зәр, бүйрек, жүйке, бұлшықет , дәнекер, сүйек тіндерінің биохимиясы бойынша алынған білімдерінің тереңдігін тексеру.
5)Студенттерді кәсіби әдебиетті оқып-білуге және Ғаламтордан ақпарат іздеуге ынталандыру.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.Қан плазмасының органикалық құрамдас бөліктері.
2.Қан плазмасының бейорганикалық құрамдас бөліктері және олардың қышқыл-негіздік тепе-теңдікті сақтауға қатысуы.
3. Ацидоздар және алкалоздар –түрлері, пайда болу себептері, буферлік жүйелер көмегімен теңестіру жолдары.
4.Қалыпты зәрдің химиялық құрамы және оның патология кезінде өзгеруі.
5. Зәрдің физика-химиялық қасиеттері және олардың патология кезінде өзгеруі.
6.Зәрдің патологиялық компоненттері. Олардың зәрде пайда болуының негізгі себептері.
7. Қан сарысуы белоктарының электрофорезі, принципі.
8.Бүйрек, жүйке, бұлшықет , дәнекер, сүйек тіндерінің метаболизм ерекшеліктері.
9. Бұлшық еттегі АТФ ресинтез жолдары.
10.Бұлшық еттердің белоктары, қызметтері.
5.Білім берудің және оқытудың әдістері:
жазбаша сұрау, әңгімелесу.
6.Әдебиеттер:
Негізгі:
Плешкова С.М. және басқалары «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы 2006, 193-262 бет.
Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 2 бөлім: Заттар алмасуы және оның реттелуі. – Алматы, 2009 ж.
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы. – Алматы, 2009 ж.
Қосымша:
Т.С. Сейтембетов., Б.И.Төлеуов., А.Ж. Сейтембетова., Биологиялық химия., Қарағанды, 2007.
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2007 ж., 155-197, 483-493, 529-531 бет.
У.Сайпіл, К.Қ.Өмірзақова “Заттар алмасуы”, Алматы, 2004 ж.
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. Биологическая химия, М., 1998 – С. с 582-585; 661-680
Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С. 674-708
Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 432-452
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Основы частной биохимии», Алматы, 2004 – С. 44-57
Бышевский А.Ш., Терсенов О.А. «Биохимия для врача» 1994 – С. 173-189, 325-340
Р.Марри, Д. Греннер, П.Мейес, В. Родуэлл – Биохимия человека (перевод с англ) – М., Мир: 1993 – том 2 – С. 299-318, 332-351
В.Дж. Маршалл – Клиническая биохимия – Москва, 1999 – С. 212-229
Кольман Я., Рем., К-Г., «Наглядная биохимия»., М.: Мир,2004
Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
7. Бақылау:
Қан сарысуының белоктары мен белок фракциялары. Қалыпты жағдайдағы пайыздық мөлшері. Қағаздағы электрофорез әдісінің принципі.
Белок электрофореграммасының түрлері, олардың диагностикалық маңызы.
Қан плазмасының ферменттері, түрлері, диагностикалық маңызы.
Гиперлипидемиялар, олардың диагностикалық маңызы.
Мочевина және несеп қышқылы. Олар қайда түзіледі? Қан сарысуындағы қалыпты мөлшері. Оларды қанда және зәрде анықтаудың диагностикалық маңызы.
Билирубиннің түрлері. Олар қайда түзіледі? Қан сарысуындағы қалыпты мөлшері. Қандағы және зәрдегі билирубинді анықтаудың диагностикалық маңызы
Креатин және креатинин. Олардың түзілетін орны. Маңызы. Қандағы креатининнің қалыпты мөлшері. Қандағы креатинин мөлшерінің артуы нені көрсетеді? Креатинурия қандай жағдайда байқалады?
Қан плазмасының азотсыз органикалық заттары. Олардың қалыпты жағдайдағы мөлшері. Оларды анықтаудың диагностикалық маңызы.
Натрий және калий. Осы элементтердің қан плазмасы мен эритроциттердегі қалыпты мөлшері және организмдегі маңызы. Қандағы натрий мен калий деңгейін қандай гормон реттейді?
Қалыпты зәрдің физикалық-химиялық қасиеттері және химиялық құрамы. Зәр құрамындағы заттардың тәуліктік қалыпты мөлшері.
Зәрдің патологиялық компоненттері. Олардың зәрде пайда болуының негізгі себептері.
Орташа молекулалы пептидтер. Олардың диагностикалық маңызы.
Бүйрек, жүйке, бұлшықет , дәнекер, сүйек тіндерінің метаболизм ерекшеліктері.
Қан жасушаларының метаболизмнің ерекшеліктері.
Жағдайлық есептер (тәжірибелік дағдыны қабылдау)
1.Науқас белок мөлшері төмен диетада. Оның қан сарысуын зерттегенде мочевина мөлшері 11,83 мМоль/л болды. Науқас қандай ауруға шалдыққан деп болжауға болады?
2.Зерттелетін қан сарысуындағы креатин мөлшері 1,2 мМоль/л. Осы жағдай қай органның қызметі бұзылғанда байқалады?
3.Науқаста кіші буын артриті байқалады. Оның қанында несеп қышқылы мөлшері артқан. Қандай ауру деп болжауға болады? Несеп қышқылы неден түзіледі?
4. Пациенттің бауыр тұсы ауырады, склерасы мен терісі сарғайған. Нәжісі түссіз, зәрі – сыра түсті (қоңырлау). Осы күйді қандай патология тудырады? Осы пациент қандай анализ тапсыруы керек? Нәжістің түссізденуін қалай түсіндіруге болады? Зәр түсінің өзгеруі қандай қорытынды жасауға мүмкіндік береді? Осы патологияда тікелей және тікелей емес билирубин арақатынасы өзгереді ме?
5. Операция алдында науқастың қанындағы қалдық азот мөлшері жоғарылаған (50мМоль/л). Оған операция жасауға болады ма? Неліктен?
6. Қан сарысуындағы глюкоза мөлшері 10мМоль/л. Бұл күй қашан байқалады? Зәрде глюкоза пайда болады ма?
7. Қан сарысуы белоктарының электрофорезі кезінде қан сарысуындағы жалпы беклок мөлшері қалыпты, ал жеке белок фракцияларының проценттік арақатынасы: альбуминдер – 40, α-глобулиндер – 10, β-глобулиндер – 10, γ-глобулиндер-38 құрады. Бұл дені сау адамның, әлде науқастың қан сарысуы ма? Неліктен олай ойлайсыз?
8. Науқаста тырыспа байқалады. Қан сарысуын тексеру барысында кальций мөлшері 1,2 мМоль/л болды. Осы күй қалай аталады? Қашан байқалады?
9. Науқастың қан сарысуында калий мен магний мөлшері артқан. Бұл қай кезде байқалады?

Приложенные файлы

  • docx 23912790
    Размер файла: 324 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий