1.4-тәжір. сабақ


МАМАНДЫҒЫ: ЖАЛПЫ МЕДИЦИНА
КАФЕДРА: БИОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ
ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРҒА АРНАЛҒАН
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР
КУРС: 2
ПӘН: БИОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ
ҚҰРАСТЫРҒАНДАР: кафедраның профессор-оқытушылар құрамы
2015 ж.
Кафедра мәжілісінде талқыланды
Хаттама №1« »тамыз 2015ж.
Бекітілді
Кафедра меңгерушісі, профессор ____________________________ Шарипов К.О.

№ 1 Сабақ
1.Тақырыбы:Белоктар. Белоктардың атқаратын қызметтері. Белоктардың жалпы қасиеттері.Қауіпсіздік техникасының ережелері.
Мақсаты:
Биохимиялық зертханада жұмыс жасау кезінде қауіпсіздік техникасы ережелерімен таныстыру.
Белоктардың атқаратын функциялары, жалпы қасиеттері және әртүрлі белоктардың ролдері туралы білімдерін оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу және биохимияның басқа тарауларын игеру үшін қолдануды үйрету.
Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Биохимиялық зертханада жұмыс жасау барысында қауіпсіздік техникасы ережелері туралы білімдерді қолдану.
Белоктардың атқаратын функцияларын білу және белоктарға жалпы сипаттама (қасиеттері) беру.
3.Белоктардың жалпы қасиеттері және олардың функциялары туралы білімдерді жай және күрделі белоктардың жеке өкілдерін талдағанда қолдану.
4. Денатурацияның, ауыр металлдармен және басқа негізгі денатурациялаушы агенттермен улану кезінде бірінші жәрдемнің механизмдерін; фармацевтикалық және клиникалық мақсаты үшін клиникада белоктардың бөліну принциптерін түсінуге белоктардың жалпы қасиеттері және олардың функциялары туралы білімдерді қолдану.
5.Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қауіпсіздік техникасының ережелері.
Биохимияға кіріспе.
Белоктардың атқаратын функциялары.
Белоктардың жалпы қасиеттері.
элементтік құрамының ұқсас болуы
жоғары молекулалық массасының болуы;
белоктардың белгілі бір пішінде болуы және көлемінің үлкен болуы;
ыдырау өнімдерінің ұқсастығы;
белок молекуласындағы байланыс түрлері және олардың белок молекуласын тұрақтандыруға қатысуы;
белоктарға түсті реакциялар: жалпы және жеке амин қышқылдарына арналған реакциялар. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.
белоктардың амфотерлік қасиеті. Орта рН-ының белок зарядына әсері.
белоктардың коллоидтік қасиеті. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы, тұрақтылық факторлары.
Белоктардың тұнбаға түсу және тұздалу реакциялары. Бұл реакциялардың медицинадағы маңызы.
10) Белок молекуласының құрылымдары.Денатурация, ренатурация.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Кеңес беру, қауіпсіздік техникасы ережелерімен таныстыру, блиц- сұрақ, зертханалық жұмыстарды жасау, жазбаша бақылау, тест, пікірталас, РBL, TBL.
Келесі сұрақтар бойынша кеңес беру:
Белоктың жалпы формуласы
осы белок қандай қасиетке ие? рН= 4,7; 7,0; 10 шамаларына тең болғанда, белок заряды қандай болады? Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Белоктың жалпы формуласы
Осы белок қандай қасиетке ие? ИЭН-сі қай ортада? Нейтрал ортада заряды қандай? Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Белоктың жалпы формуласы
Осы белок қандай қасиетке ие? рН-тың мәні қай шамада бұл бейтарап болады. Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Блиц-сұрақ сұрақтар бойынша жүргізіледі немесе оқытушы студентті тақтаға шығарады, ол тестті ішінен оқып, дұрыс жауабын бірден айтуы тиіс, немесе оқытушы қай тестті оқу керектігін нұсқайды, студент жауап береді.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
Бақылау:
Тесттік тапсырмалар:
1. Төмендегі амин қышқылдарының қайсы тобы моноаминомонокарбон қышқылдарына жатады:
лейцин, валин, цистеин, аланин
лизин, глутамин қышқылы, изолейцин
аспарагин қышқылы, оксипролин, глицин, триптофан
фенилаланин, цистеин, аргинин, лейцин
метионин, серин, лизин, тирозин
2. Аталған аминқышқылдарының қайсы тобы циклді амин қышқылдарына жатады:
гистидин, пролин, валин, треонин
изолейцин, серин, аргинин, оксипролин
триптофан, тирозин,метионин, аспарагин қышқылы
фенилаланин, гистидин, триптофан, тирозин
метионин, фенилаланин, орнитин, лизин
3. Алмастырылмайтын амин қышқылдары:
молекулаларында тармақталған радикалдар бар
организмде түзіледі
организмде синтезделмейді
құрамында гетероциклдер бар
организмде түзіледі
4. Алмастырылмайтын амин қышқылдарына жатады:
глицин, цистеин, аргинин
глутамин, аспарагин қышқылдары
триптофан, лизин
треонин, валин, лейцин
фенилаланин, изолейцин, метионин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, Б, В
Б, В, Г
В, Г, Д
Г, Д, А
Д, А, Б
5.Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы жеңіл амидтенеді:
тирозин
глицин
аргинин
глутамин қышқылы
аспарагин қышқылы
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
1,2
1, 3
2, 3
2, 4
3, 5
6. Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы зат алмасуында түзілген улы өнімдерді залалсыздандыру процестеріне активті қатысады:
серин
валин
глицин
лизин
пролин
7. Метилдеу процестеріне қатысады:
аланин
валин
треонин
метионин
изолейцин
8. Алмастырылмайтын циклді амин қышқылдары болып табылады:
тирозин
фенилаланин
гистидин
триптофан
пролин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, Б
А, Д
Б, В
А, Г
Б, Г
9. Белоктарға қышқылдық қасиет беретін аминқышқылдары:
глицин
глутамин қышқылы
валин
серин
аспарагин қышқылы
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, В
Б, Г
Б, Д
А, Б
Б,Г
10. Белоктарға негіздік қасиет беретін амин қышқылдары:
лизин
валин
глутамин қышқылы
аспарагин қышқылы
аргинин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, В
Б, Г
В, Д
А, Д
Г, Д
11. Белок ерітіндісі коллоидты қасиеттерге ие, сондықтан оларда:
диффузия жылдамдығы баяу
жартылай өткізгіш мембраналардан өтпейді
нағыз ерітінділер түзеді
Тиндаль конусын береді
гель түзеді
12. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы тәуелді:
белок молекуласы көлемінің үлкен болуына
әр түрлі функционалдық топтардың болуына
диализге қабілетілігі
молекула бетінде зарядының болуына
молекулада гидратты қабаттың болуына
13. Белоктың құрылымы мен оны қамтамасыз ететін байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
А) Біріншілік а) екі немесе одан көп полипептидтік тізбектердің тығыз орналасуы
Б) Екіншілік б) амин қышқылдарының полипептид тік тізбекті түзуі
В) Үшіншілік в) полипептидтік тізбектің спиральдануы немесе ширатылуы
Г) Төртіншілік г) бір полипептидтік тізбектің тығыз жинақталуы
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-г, Г-а
А-б, Б-г, В-в, Г-а
А-а, Б-г, В-б, Г-в
А-б, Б-а, В-в, Г-г
А-г, Б-б, В-а, Г-в
14. Құрылым мен оны тұрақтандыратын байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
1) Біріншілік а) дисульфидті, сутекті, иондық, гидрофобты.
2) Екіншілік б) сутекті
3) Үшіншілік в) пептидтті
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-а
А-б, Б-а, В-в,
А-в, Б-б, В-а,
А-а, Б-б, В-в,
А-в, Б-а, В-б,
15. Денатурация бұл:
белоктың біріншілік құрылымының бұзылуы
белоктың екіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың үшіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың төртіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың гидраттық қабаттың бұзылуы
16. Денатурациялаушы агент пен денатурация түрі арасындағы сәйкестікті табыңыз:
Жоғары температура а) гидрофобты әрекеттесудің бұзылуы
Ауыр металл тұздары б) сутектік байланыстардың үзілуі
Гуанидин, мочевина в) иондық байланыстардың үзілуі
Тиолды қосылыстар г) дисульфидтік көпіршенің үзілуі
Органикалық еріткіштер д) сутектік байланыстардың түзілуі
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-д, В-г, Г-а, Д-в
А-б, Б-г, В-в, Г-а, Д-д
А-б, Б-в, В-д, Г-г, Д-а
А-а, Б-б, В-в, Г-г, Д-д
А-г, Б-б, В-а, Г-д, Д-в
17. Тұнбаға түсіруші мен тұнбаға түсу механизмі арасындағы сәйкестікті табыңыз:
Минералды, органикалық қышқылдар а) зарядтың нейтралдануы
Алкалоидты реактивтер б) ерімейтін тұздардың түзілуі
Ауыр металл тұздары в) дегидратация
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-а
А-б, Б-а, В-в,
А-в, Б-б, В-а,
А-а, Б-б, В-в,
А-в, Б-а, В-б,
18. Тұздалу – бұл ерітіндіден белокты тұнбаға түсіру.
Ауыр металл тұздарымен
Сұйытылған қышқылдармен
Сұйытылған негіздермен
Бейтарап тұздармен
Алкалоидты реактивтермен
19. Ауыр металл тұздары белокты ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:
Гидратты қабатты
Белоктың үшіншілік құрылымын
Белок зарядын
Молекула формасын
Белоктың екіншілік құрылымын
20. Концентрлі қышқылдар белокты ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:
Гидратты қабатты
Белоктың үшіншілік құрылымын
Белок зарядын
Молекула формасын
Белоктың екіншілік құрылымын
Сұрақтар:
Белоктардың атқаратын функциялары.
Белоктардың жалпы қасиеттері.
элементтік құрамының ұқсас болуы
жоғары молекулалық массасының болуы;
белоктардың белгілі бір пішінде болуы және көлемінің үлкен болуы;
ыдырау өнімдерінің ұқсастығы;
белок молекуласындағы байланыс түрлері және олардың белок молекуласын тұрақтандыруға қатысуы,
белоктарға түсті реакциялар: жалпы және жеке амин қышқылдарына арналған реакциялар. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.
Белоктардың амфотерлік қасиеті. Орта рН-ының белок зарядына әсері.
белоктардың коллоидтік қасиеті. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы, тұрақтылық факторлары.
белоктардың тұнбаға түсу және тұздалу реакциялары (кестені толтыру).
белок молекуласының құрылымдары (кестені толтыру).Денатурация, ренатурация.Денатурациялаушы агенттер.
Пікірталас үшін мәселелер:
1)неліктен ауыр металлдармен және олардың тұздарымен уланғанда жедел жәрдем келгенше дейін науқасқа көп ішу (сүт немесе шикі жұмыртқаның ағын) беру керек?
2) қандай мақсатпен альбуминнің ерітіндісі қолданылады? Оның медицинада қолданылуы неге негізделген?
3) қалай зертханалық жағдайда белоктардың жеке фракцияларын алуға болады?
Блиц-сұраудың сұрақтары:
1)Белок құрамына қандай химиялық элементтер кіреді?
2)Белоктардың ыдырау өнімдерін атаңыз.
3) Белок молекуласындағы ковалентті байланыстарды атаңыз.
4) Белок молекуласындағы ковалентті емес байланыстарды атаңыз.
5) Моноаминомонокарбон қышқылдарын (2-3 мысал) атаңыз?
6) Гидрокси амин қышқылдарын атаңыз?
7) Құрамында күкірті бар амин қышқылдарын атаңыз?
8)Моноаминодикарбон қышқылдарын атаңыз?
9) Диаминомонокарбон қышқылдарын атаңыз?
10) Имин қышқылдарын атаңыз?
11)Ароматты амин қышқылдарын атаңыз?
12) Гетероциклді амин қышқылдарын атаңыз?
13) Қандай амин қышқылдары алмастырылатын деп аталады?
14) Қандай амин қышқылдары алмастырылмайтын деп аталады?
15) Алмастырылмайтын амин қышқылдарын атаңыз белгілі?
16) Қандай амин қышқылдары шартты түрде алмастырылатын деп аталады?
17) Неліктен белоктар амфотерлік қасиет көрсетеді?
18) Белоктардың амфотерлігі оның құрамындағы қандай функционалдық топтың болуына тәуелді?
19)Белоктың қандай күйі изоэлектрлік деп аталады (ИЭК)?
20) Изоэлектрлік нүкте (ИЭН) дегеніміз не?
21) Бейтарап белоктың ИЭН-сі неге тең?
22) Белок заряды қандай факторларға тәуелді?
23)Егер белок құрамында МАМҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
24) Егер белок құрамында МАДҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
25) Егер белок құрамында ДАМҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
26) Белок ерітіндісінің тұрақтылық факторларын атаңыз.
27) Жалпы түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?
28) Жеке амин қышқылдарына арналған түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?
№1 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Полноценный белок – это белок, в составе которого имеются все незаменимые аминокислоты Fullvalue protein is a protein with all essential aminoacids Құнды белок-бұл белоктың құрамында барлық алмастырылмайтын амин қышқылдар болады.
Неполноценный белок – это белок, в составе которого нет хотя бы одной незаменимой аминокислоты Unfullvalue protein is a protein, in which there is no even one essential aminoacids Құнсыз белок- бұл белоктың құрамында алмастырылмайтын амин қышқылының біреуі ғана болмаса.
Незаменимая аминокислота – это аминокислота, которая не синтезируется в организме Essential amino acid is an aminoacid which is not synthesized in the body Алмастырылмайтын амин қышқыл- бұл амин қышқыл ағзада түзілмейді.
Заменимая аминокислота – это аминокислота, которая синтезируется в организме Non-essential amino acid is an aminoacid which is synthesized in the body Алмастырылатын амин қышқыл- бұл амин қышқыл ағзада түзіледі.
Условно-заменимая аминокислота – это аминокислота, которая синтезируется в недостаточном количестве, особенно в детском возрасте Semiessential aminoacid is an aminoacid which is synthesized in the body in small quantity, particularly in childhood Шартты түрде алмастырылатын амин қышқыл- бұл амин қышқыл ағзада жеткіліксіз мөлшерде түзіледі, әсіресе балаларда.
Денатурирующий агент – это фактор, который вызывает денатурацию Denaturating agent is a factor which causes denaturation Денатурациялаушы агент- бұл денатурацияны тудыратын фактор.
Денатурация белка – это нарушение связей в молекуле белка, поддерживающих вторичную, третичную и четвертичную структуры Denaturation of proteins is a process of derangement of bonds supporting secondary, tertiary and quaternary structures of proteins Белоктың денатурациясы-бұл белок молекуласындағы екіншілік, үшіншілік, төртіншілік құрылымдарды ұстап тұруға қатысатын байланыстардың бұзылуы.
Ренатурация белка – это восстановление структур белка после денатурации Renaturation of proteins is a process of restoration of protein molecule after denaturation Белоктың ренатурациясы- бұл денатурациядан кейін белоктың құрылымдарының қалпына келуі.
Высаливание - это метод разделения простых белков (альбуминов и глобулинов) путем добавления к сыворотке крови нейтральных солей Salting-out method is a method of separating of simple proteins (albumins and globulins) by dint of addition of neutral salts to the blood serum Тұздалу- бұл бейтарап тұздарды қан сары суына қосу жолымен жай белоктардың (альбуминдер мен глобулиндердің)бір-бірінен бөлу әдісі.
Электрофорез – это метод разделения белков сыворотки крови в электрическом поле Electrophoresis is a method of separating blood serum proteins into fractions in the electric field Электрофорез-бұл қан сары суының белоктарын электр өрісінде бөлу әдісі.
№ 2 Сабақ
Тақырыбы: Гликопротеиндер, хромопротеиндер, нуклеопротеиндер: өкілдері, қасиеттері, құрылысы, маңызы.
Мақсаты:
1) Күрделі белоктардың: глико-, хромо-, нуклеопротеиндердің құрылысы, қасиеттері және ролі туралы білімдеріноқу-ғылыми жағдаяттарды шешу және биохимияның басқа тарауларын игеру үшін қолдануды үйрету.
Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
1.Күрделі белоктардың жеке өкілдерінің құрылысы мен ролін білу.
2.Биохимияның басқа тақырыптарын талдағанда күрделі белоктардың жеке өкілдерінің құрылысы мен ролі туралы білімдерді қолдану.
3.Медицинада қолданатын күрделі белоктардың жеке өкілдерінің және олардың простетикалық тобының әсер ету механизмін түсіну.
4.Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
5. Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Гликопротеиндердің құрылысы, қасиеттері, маңызы, жіктелуі. Нағыз гликопротеиндердің протеогликандардан айырмашылығы, жеке өкілдері.
2. Хромопротеиндер, жіктелуі: гемопротеиндер, магнийпорфириндер, пигменттер, құрылысы, қасиеттері, маңызы.
3. Нуклеопротеиндердің құрамы мен қасиеттері. Нуклеин қышқылдарының құрылысы мен құрылымдары.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша сұрау, соның ішінде кейбір сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау, блиц-сұрау, жазбаша бақылау, тест, шағын топтарда жұмыс, TBL, ми штурмы.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
Тесттік тапсырмалар:
1. Күрделі белоктардың құрылысы:
А. Бірдей амин қышқылдарынан;
Б. Әр түрлі амин қышқылдарынан;
В. Циклді амин қышқылдарынан;
Г. Жай белоктан және простетикалық топтан;
Д. Простетикалық топтан тұрады.
2. Күрделі белоктарға жататындар:
А. фосфопротеиндер;
Б. Нуклеопротендтер;
В. Гликопротеиндер;
Г. Склеропротеиндер;
Д. Хромопротеиндер.
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А - 1,2,3,4
Б - 1,2,3,5
В - 1,3,4,6
Г - 2,3,4,5
Д - 2,3,4,6
3. Хромопротеиндер-күрделі белоктар, простетикалық тобы ретінде болады:
А. Амин қышқылдары;
Б. Фосфор ышқылының қалдығы;
В. Боялған заттар;
Г. Глюкоза;
Д. Кальций.
4. Организмде тыныс алу белоктары:
А. протондар мен электрондарды тасымалдауға қатысады;
Б. оттегі мен көмірқышқыл газын тасымалдауға қатысады;
В. катализдік функция атқарады
Г. АТФ-тің түзілу реакцияларына қатысады
Д. тіректік функция атқарады
5. Гемоглобин молекуласы тұрады:
А. бір гемнен және бір полипептидтік тізбектен
Б. бір гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
В. төрт гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
Г. үш гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
Д. бір гемнен және екі полипептидтік тізбектен
6. Гемоглобин гемінің рационалды аты:
А. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының порфині
Б. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-диэтил, 6,7-дипропион қышқылының порфині
В. 1,2,5,8-тетраметил, 3,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
Г. 1,3,4,8-тетраметил, 2,5-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
Д. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
7. Гемоглобин қатысады:
А. бүйректің қалыпты функциясын сақтауға
Б. газдарды тасымалдауға
В. қышқылдық-негіздік тепе-теңдікті сақтауға
Г. Минерал заттардың алмасуына
Д. гидролитикалық процестердің жылдамдығын реттеуге
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
*А - 1, 2
* Б - 2, 3
* В - 3, 4
* Г - 4, 5
* Д - 5, 1
8. Ағзада нағыз гликопротеиндер:
А. гормондардың рецепторлары
Б. май қышқылдарын тасымалдауға қатысады
В. қан тобын анықтайды
Г. қорғаныш функциясын атқарады
Д. энергия көзі болып табылады
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
*А - 1, 2, 3
* Б - 1, 3, 4
* В - 1, 3, 5
* Г - 2, 3, 4
* Д - 2, 3, 5
9. Нағыз гликопротеиндердің молекуласы шамамен болады:
А. 50% жай белок және 50% простетикалық тобы
Б. 80% жай белок және 20% жүйесіз көмірсулар
В. 20% жай белок және 80% жүйесіз көмірсулар
Г. 100% аминқышқылдардың қалдықтары
Д. 10% белок және 90% белок емес бөлік
10. Нуклеопротеиндер организмде:
А - қорғаныштыққызмет атқарады
Б – жасушалар мен жасушааралық зат аралығында су мен электролиттер алмасуын қамтамасыз етеді
В – жасушалар мен тіндердің құрылысы мен қасиеттерінің арнайылығын қамтамасыз етеді
Г – құрылымдық қызмет атқарады
Д – тасымалдау қызметін атқарады
Сұрақтар:
1) Гликопротеиндердің құрылысы туралы түсінік. Гликопротеиндердің жіктелуі. Нағыз гликопротеиндер мен протеогликандардың айырмашылықтары.
2) Нағыз гликопротеиндердің құрылысы, олардың химиялық қасиеттері, өкілдері.
3) Протеогликандар, құрамы, құрылысы, өкілдері.
4) Гиалурон қышқылының құрылысы мен ролі.
5) Хондроитинсульфаттың құрылысы мен ролі.
6)Гепариннің құрылысы мен ролі.
7)Хромопротеиндер- құрылысының жалпы жоспары, жіктелуі.
8)Гемоглобин-құрылысы мен ролі (ағылшын және орыс тілінде).
9)Миоглобин-құрылысы мен ролі.
10)Нуклеопротеиндердің құрамы.
11)Мононуклеотидтердің құрылысы, олардың туындылары, ролі.
12)ДНҚ-ның бірінші реттік құрылымы, фрагментін формуламен көрсету.
13)ДНҚ-ның екінші реттік құрылымы.
14) ДНҚ-ның үшінші және төртінші реттік құрылымы.
15)м-РНҚ, құрылысы, құрылымдары, ролі. Генетикалық кодтың қасиеттері.
16)т-РНҚ- кесте түрінде екінші реттік құрылымын көрсету, ролі.
17)р-РНҚ, рибосоманың құрылысы , ролі.
Ми штурмына арналған сұрақтар:
1)Гемоглобиннің ролі.
2)Миоглобиннің ролі.
3)Гепариннің ролі.
4)Хондроитинсульфаттың ролі.
5)Гиалуронаттың ролі.
№2 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Сложные белки – это белки, состоящие из простого белка и простетической (небелковой, присоединенной) группы Conjugated proteins are proteins which consist of simple proteins and prosthetic group (non-protein moiety or attached group) Күрделі белоктар-бұл белоктар жай белок пен простетикалық (белок емес, қосылған ) топтан тұрады.
Гликопротеины – это сложные белки, состоящие из простого белка и простетической группы, которой являются углеводы различного строения Glycoproteins are conjugated proteins consisting of simple proteins and carbohydrates of various structure Гликопротеиндер-бұл күрделі белоктар жай белок пен простетикалық топтан тұрады. Олардың простетикалық тобы-әртүрлі құрылысы бар көмірсулар болып табылады.
Истинные гликопротеины – это гликопротеины, углеводы которых имеют нерегулярное строение, соотношение простого белка и простетической группы (примерно) – 80:20 True glycoproteins are glycoproteins which have a irregular structure of carbohydrate moiety with ration of simple proteins:carbohydrates approximately 80:20 Нағыз гликопротеиндер-бұл гликопротеиндердің простетикалық тобы жүйесіз көмірсулардан тұрады. Жай белок пен простетикалық тобының ара қатынасы шамамен -80:20.
Протеогликаны – это гликопротеины, углеводы которых имеют регулярное (повторяющееся) строение), соотношение простого белка и простетической группы (примерно) – 5-10:90-95 Proteoglycans are glycoproteins with regular (repetitive) carbohydrates, ratio of simple proteins:carbohydrates is approximately 5-10:90-95 Протеогликандар- бұл гликопротеиндердің простетикалық тобы жүйелі (қайталанатын) көмірсулардан тұрады. Жай белок пен простетикалық тобының ара қатынасы шамамен 5—10:90-95.
Хромопротеины – это сложные белки, простетической группой которых является окрашенная группа Chromoproteins are conjugated proteins with colored group as a prosthetic one Хромопротеиндер- бұл күрделі белоктардың боялған простетикалық тобы бар.
Дыхательные белки – это хромопротеины, которые выполняют дыхательную роль в организме (транспортируют кислород и углекислый газ) Respiratory proteins are chromoproteins which carry out a respiratory function in the body (i.e transport of oxygen and carbon dioxide) Тыныс алу белоктар-бұл хромопротеиндер ағзада тыныс алу қызмет атқарады (оттек пен көмір қышқыл газын тасымалдайды)
Дыхательные ферменты – это хромопротеины, которые участвуют в окислительно-восстановительных реакциях Respiratory enzymes are chromoproteins which catalyze the oxidative-reductive reactions in the body Тыныс алу ферменттер- бұл хромопротеиндер тотығу-тотықсыздану реакцияларға қатысады.
Нуклеопротеины – это сложные белки, которые состоят из простого белка (в основном гистоны) и нуклеиновых кислот (ДНК или РНК) Nucleoproteins are conjugated proteins which consist of simple proteins and nucleic acids (DNA or RNA) Нуклеопротеиндер- бұл күрделі белоктар жай белок пен (негізінен гистондар) нуклеин қышқылдарынан (ДНҚ немесе РНҚ) тұрады.
Гемоглобин – это хромопротеин, участвующий в транспорте газов и поддержании рН внутренней среды Hemoglobin is a chromoprotein which takes part in transport of gases and supporting of pH Гемоглобин-бұл хромопротеиндер газдарды тасымалдауға және ішкі ортаның рН-ін ұстап тұруға қатысады.
№3 САБАҚ
Тақырыбы: Ферменттер. Ферменттердің жалпы қасиеттері. Ферменттердің әсер ету механизмі. Ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар.
Мақсаты:
Ферменттер туралы білімдерді энзимодиагностика мен энзимотерапияның негізгі принциптерін түсіну үшін қолдануға үйрену.
Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Ферменттердің жалпы қасиеттерін , әсер ету механизмін, ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторларын білу.
Ферменттердің жалпы қасиеттері , әсер ету механизмі, ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар туралы білімдерді бұл тараудың және биохимияның басқа тақырыптарын талдағанда қолдану.
Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Ферменттер, түсінік.
Ферменттердің жалпы қасиеттері.
Ферменттердің құрылысы. Жай (бір компонентті) және күрделі (екі компонентті) ферменттер. Ферментативті реакцияларындағы апофермент пен коферменттің ролі.
Ферменттің активті орталығының құрылысы, оның ролі.
Ферменттердіңәсер ету механизмі.
Ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар:
Ферменттердің әсер етуінің реттелуі. Активаторлар мен ингибиторлар. Арнайлығы бар және арнайлығы жоқ эффекторлар.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
блиц-сұрау, жазбаша бақылау, ауызша талдау ЖИГСО әдісі бойынша, тест, шағын топтарда жұмыс, PBL, TBL .
ЖИГСО әдісі бойынша жұмыс жасағанда топ 3-4 адамнан үш топшаға (шағын топшаларға)
бөлінеді, әр топшаның әр студентіне тақырыптың сұрақтары беріледі. Әр студентке бір сұрақты дайындау үшін 2 минут уақыт беріледі, кейін топшаның ішінде тапсырмаларды талдау үшін тағы уақыт беріледі (15 минут). Содан соң оқытушы негізгі сұрақтар бойынша әр топшадан студентті шақырып, оған сұрақ қояды, бірақ оған алдын ала берген сұрақ емес, сол топшадағы басқа студентке қойылған сұрақты қояды. Яғни, топшаішілік дисскусия уақытында әр студент, педагог ролін атқара отырып, шағын топшалардың басқа мүшелеріне өзінің сұрағын түсіндіреді.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7. Бақылау
Тест:
1. Химиялық табиғаты жағынан ферменттер:
көмірсулар
ерекше қызметі бар белоктар
ерекше қызметі жоқ белоктар
бейорганикалық катализаторлар
аминқышқылдары
2. Бейорганикалық катализаторлармен салыстырғанда ферменттер:
активтену энергиясын бірден төмендетеді
реакцияның бағытын өзгертпейді
ферменттер жоғары арнайылылыққа ие
қайтымды реакцияның тепе-теңдікке жету уақытын тездетеді
реакция барысында жұмсалмайды
Профермент-бұл:
IV құрылымы бар ферменттер
аллостериялық орталығы жоқ ферменттер
бірнеше активті орталығы бар ферменттер
ферменттің активсіз түрі
ферменттердің молекулалық формасының бірі
4. Бір компонентті ферментінің активті орталығы қалыптасады:
амин қышқылдарының функционалды топтарынан
витаминдерден
нуклеин қышқылдарынан
әртүрлі металдардан
моносахаридтерден
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы қамтамасыз етеді:
субстратты тану және онымен байланысу
ферменттің реакция өнімдерімен әрекеттесуін
аллостерикалық орталығының түзілуін
ферменттің әсер ету арнайылығын
фермент-субстратты комплекс түзілуін
6. Ферменттің активті орталығының катализдік аймағы қамтамасыз етеді:
ферменттің әсер ету арнайылығын
катализдейтін реакцияның түрін
ферменттің реакция өнімдерімен әрекеттесуін
аллостериялық орталықтың түзілуін
фермент-субстрат комплексінің түзілуін
7. Абсолютты субстраттық арнайылығы деп аталады, егер фермент:
әр түрлі байланыстары бар субстраттардың тобына әсер етсе
тек бір субстратқа ғана әсер етсе
байланыс түрі бірдей бір топ субстраттарға әсер етсе
төртіншілік структурасы болса
изоферменттері жоқ болса
8. Салыстырмалы субстраттық арнайылығы деп аталады, егер фермент:
әр түрлі байланыстары бар субстраттардың тобына әсер етсе
тек бір ғана субстратқа әсер етсе
байланыс түрі бірдей бір топ субстраттарға әсер етсе
төртіншілік структурасы болса
изоферменттері жоқ болса
Оптималды температура дегеніміз не?
Осы температурада қайтымсыз инактивация байқалады
Осы температурада фермент ең жоғары белсенділік көрсетеді
Осы температурада фермент өте төмен белсенділік көрсетеді
Осы температурада қайтымды инактивация байқалады
Осы температурада фермент белсенді емес болады
10. Фермент келесі температурада қайтымсыз инактивацияға ұшырайды:

-50С
-40С
40С
100С
Бәсекелес ингибирлену байқалады, егер субстрат пен ингибитор:
ферменттің аллостерикалық орталығымен ұқсас келсе
құрылыс жағынан бір-біріне ұқсас келсе және ингибитор ферменттің активті орталығымен байланысса
активті орталықпен ұқсас болмаса
ферменттің құрылысымен ұқсас болса
ферменттің аллостерикалық орталығымен ұқсас болмаса
Бәсекелес емес ингибирлену кезінде келесі комплекс түзіледі:
фермент-субстрат
фермент-ингибитор
субстрат-ингибитор
фермент-субстрат-ингибитор
фермент-реакция өнімі
Берілген қосылыстардың қайсысы СДГ-ның бәсекелес ингибиторы болып табылады?
СООН-СН2-СООН
СООН-СН2-СН2-СООН
СООН-СО-СН3
СООН-СН2-СН2ОН
СООН-СН2-СН3
Блиц-сұрақтар:
Фермент дегеніміз не?
Ферменттің активті орталығы қандай бөліктерден тұрады?
Ферменттің активті орталығы дегеніміз не?
Ферменттің аллостерикалық орталығы дегеніміз не?
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы неге жауап береді?
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы неге жауап береді?
Кофермент дегеніміз не?
Апофермент дегеніміз не?
Холофермент дегеніміз не?
Профермент дегеніміз не?
Ауызша талдауға арналған сұрақтар:
Фермент дегеніміз не, ферменттің бейорганикалық катализаторлармен ұқсастықтары
Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың арасындағы айырмашылықтар.
Ферменттердің құрылысының күрделілігі – бір компоненттіжәне екікомпонентті ферменттің активті орталығыныңқұрылысы.
Изоферменттер туралы түсінік, мысалдар.
Ферменттердің әсер ету қуаттылығы, өлшем бірлігі, мысалдар.
Ферменттің әсер ету арнайылығы, мультиферменттік комплексті пируватдегидрогеназды комплекстің мысалында түсіндіру.
Субстраттық арнайылықтың түрлері, түсінік, түрлері, мысалдар.
Фермент активтілігіне температураның әсері.
Фермент активтілігіне орта рН-ның әсері.
Фермент активтілігіне фермент пен субстрат концентрациясының әсері.
Бәсекелес ингибрлену, мысалдар.
Бәсекелес емес ингибрлену, мысалдар.
№ 3 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тілідегі термин
Ферменты – это биологические катализаторы белковой природы, образуются в основном в клетках и ускоряют биохимические реакции в них Enzymes are biological catalysts of protein’s nature. they are formed in the cells and catalyze the biochemical reactions Ферменттер-бұл белоктык табиғаты бар биологиялық катализаторлар , олар негізінен жасушаларда түзіліп олардың ішіндегі биохимиялық реакцияларды жылдамдатады.
Апофермент – белковая часть двухкомпонентного фермента, обуславливает субстратную специфичность Apoenzyme is a protein part of two-component enzyme which stipulates a substrate affinity (specificity) Апофермент-екі компонентті ферменттің белоктык бөлігі, субстраттық арнайылықты қамтамасыз етеді.
Кофермент – это небелковая часть двухкомпонентного фермента, которая обуславливает каталитическую специфичность (специфичность действия), то есть тип ускоряемой реакции Coenzyme is non-protein part of two component enzyme which stipulates a catalytic activity of reaction Кофермент- бұл екі компонентті ферменттің белок емес бөлігі, ол каталитикалық арнайылығын (әсер ету арнайылығын) қамтамасыз етеді, яғни жылдамдататын реакцияның түрін.
Субстратная специфичность – это способность фермента связываться только со своим субстратом Substrate specificity (affinity) is a capacity of enzyme to bind with substrate Субстраттық арнайылық- бұл ферменттің тек қана өзінің субстратымен байланысу қабілеті.
Субстрат – это вещество, на которое действует фермент Substrate is a compound on which enzyme acts Субстрат- бұл ферменттің әсеріне ұшырайтын зат.
Специфичность действия – это способность фермента ускорять определенную реакцию The catalytic specificity ia a capacity of enzyme to catalyze certain reaction Әсер ету арнайылығы—бұл ферменттің белгілі бір реакцияны жылдамдату қабілеті.
Катал – единица измерения мощности фермента Catal is a unit of measurement of power activity of enzymes Катал- бұл ферменттің қуатының өлшем бірлігі.
Мультиферментный комплекс – это комплекс нескольких ферментов, действующих на одинаковый субстрат и ускоряющий специфические реакции с ним Multyenzymic complex is a complex of some enzymes which act on certain subsrate, but catalyze the specific reactions Мультиферменттік комплекс-бұл бірнеше ферменттерден тұратын комплекс, олар бір сусбстратқа әсер етіп әрқайсысы арнайы реакцияны жылдамдатады.
Конкурентное ингибирование – это тип ингибирования, при котором субстрат и ингибитор имеют структурное сходство и конкурируют между собой за связь с ферментом Competitive inhibition is an inhibition when subsrate and inhibitor have the structural similarity and compete to each other for binding with enzyme Бәсекелес ингибирлену-бұл ингибирлену түрінде субстрат пен ингибитордың құрылысы ұқсас болып, олар өзара ферментпен байланысуға бәсекелес болады.
№4 Сабақ
1. Тақырыбы: Ферменттер. Трансферазалар, лиазалар. Оксидоредуктазалар (дегидрогеназалар,цитохромдар).
2. Мақсаты:
1.Транферазалар, лиазалардың жіктелуі, құрылысы және каталитикалық әсері туралы білімдерді қалыптастыру.
2. Трансферазалар, лиазалар , оксидоредуктазалардың құрамына кіретін витаминдердің коферментік рөлі туралы білімді қалыптастыру
3. Жаңа терминдер мен ұғымдарды енгізу
4. Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеу дағдылары мен талдай алу қабілеттерін қалыптастыру.
3. Оқыту міндеттері:
1. Трансферазалардың жіктелуін, құрылыс ерекшеліктерін, каталитикалық әсерін қарастыру.
2. Лиазалардың жіктелуін, құрылыс ерекшеліктерін, каталитикалық әсерін қарастыру.
3. Трансферазалар мен лиазалардың,дегидрогеназалардың кофермент құрамына кіретін витаминдердің рөлін қарастыру.
4. Жаңа ұғымдар мен терминдерді енгізу – трансферазалар, лиазалар, аминотрансферазалар, ацилтрансферазалар, фосфотрансферазалар, метилтрансферазалар, амин қышқылдары мен кетоқышқылдарының декарбоксилазалары, карбоангидраза, дегидрогеназалар,цитохромдар.
5. Оксидоредуктазалар класының жіктелуін, әр топтың ферменттерінің құрылыс ерекшеліктерін және катализдік әсерін оқу.
6,Дегидрогеназалар ,өкілдері,құрылысы, каталитикалық әсерін қарастыру.
7.Цитохромдар ,өкілдері,құрылысы, каталитикалық әсерін қарастыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Трансферазалар. Жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және топтары катализдейтін реакция түрлері.
1,Аминтрансферазалар. Құрылысы( кофермент құрамына кіретін В6 витаминінің құрылысы), катализдейтін реакция түрлері.
Қанда аминтрансферазаларды анықтауының маңызы (АЛТ және АСТ мысалында)
Метилтрансферазалар. Вс және В12 витаминдерінің құрылысы туралы түсінік, ролі. Катализдейтін реакциялары (мысал келтіру)
Ацилтрансферазалар. HSK0A (Витаминт. В3)-құрылысы, ролі. Катализдейтін реакциялар.
Фосфотрансферазалар. Құрылысы, катализдейтін реакциялар.
Лиазалар. Жалпы сипаттама, негізі топтары, катализдейтін реакциялар түрлері.
Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары. Мультиферменнтік комплекстің құрамы, әрбір ферменнттің каталитикалық әері, коферменттер(вит. В1, В3В5 )
Амин қышқылдарының декабоксилазалары. Витаминдерінің құрылысы және коферменттік функциясы. Катализдейтін реакциялары, биогенді аминдер туралы түсінік.
Карбангидраза. Құрылысы, катализдейтін реакциясы, СО2-і тасымалдаудағы ролі.
10. Пиридинферменттері, құрылысы ,коферменттердің химиялық табиғаты, , биологиялық тотығудағы ролі.
11.НАД, НАДФ, тотыққан және тотықсызданған формалары, құрылысы және биологиялық маңызы жағынан айырмашылықтары.
12 .Флавинфементтері,құрылысы ,коферменттердің химиялық табиғаты, , биологиялық тотығудағы ролі.
13.ФМН,ФАД, тотыққан және тотықсызданған формалары, құрылысы және биологиялық маңызы жағынан айырмашылықтары.
14.Убихинон, химиялық табиғаты, тотыққан және тотықсызданған формалары, биологиялық тотығудағы ролі.
15.Цитохромдар. Жалпы сипаттама. Жіктелуі.
16.Цитохром В, өкілдері, гемнің құрылысы, тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
17.Цитохром С, өкілдері, гемнің құрылысы, тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
18.Цитохром А, өкілдері, гемнің құрылысы, тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, жазбаша бақылау, тесттер
Лиазалар, трансферазалар
Класс тобы Кофермент (витамин) Катализдейтін реакция
трансферазалар аминотрансферазалар Фосфопиридоксаль В6 Ала +α-КГ----ПЖҚ+глу
Асп +α-КГ----ҚСҚ+глу
метилтрансферазалар ТГФҚ (Вс) мет+этаноламин---холин+гомоцистеин
мет+урацил---тимин+гомоцистеин
ацилтрансферазалар НSКоа (пантотен қышқылы) ПЖҚ-----АСҚ
фосфотрансферазалар --- Глюкоза---глюкоза-6-ф
Креатин---креатинфосфат
Лиазалар Кетоқышқылдардың декарбоксилазалары Тиаминдифосфат (В1) ПЖҚ-----АСҚ
Аминқышқылдардың декарбоксилазалары Фосфопиридоксаль (В6) Гис----гистамин
Карбангидраза Мырыш НОН+СО2-----Н2СО3
6. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. У. Сайпіл және т.б. « Ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер», Алматы 2000ж. – 62-73; 92-96 б.
2. Сеитов. Биохимия, Алматы,2007ж, 103-154 бет.
Қосымша:
1. Плешкова С.М. және басқалары «Емдеу, бала емдеу, медико- профилактикалық, стоматология, фармация факультеттерінің студенттеріне арналған биологиялық химиядан оқу әдістемелік нұсқаулар» I бөлім, Алматы 2006ж., 40-56 бет.
2. Плешкова С.М. және т.б. «Биологиялық химиядан практикум», Алматы,2004ж., 22-33бет.
Орыс тілінде:
1. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С. 591-596; 645-661
2. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 432-452; 489-502; 518-531
3. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С. 643, 674-708
Тапбергенов С.О., Тапбергенова Т.С. Медицинская и клиническая биохимия – Павлодар, 2004
Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека – 2003 г
Кольман Я., Рем К-Г Наглядная биохимия – М, Мир, 2004
Биохимия тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. Чл.корр. РАН, проф. Е.С. Северина Е.С. – М, 2005
Биохимия в вопросах и ответах под ред чл.корр. НАН РК, д.х.н проф. Адекенова С.М., Астана, 2003
Аблаев Н.Р. Биохимия в схемах и рисунках, Алматы, 2005
7.Бақылау
Сұрақтар:
Трансферазалар-жіктелуі, жалпы сипаттама
Лиазалар-жіктелуі, жалпы сипаттама
3. Амин қышқылдарының декабоксилазалары -құрылысы туралы түсінік, ролі.
4. Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары -құрылысы туралы түсінік, ролі.
5. Оксидоредуктазалар,ролі.
6. Дегидрогеназалар ,құрылысы,ролі.
Жаттығулар:
Мына реакцияны қандай фермент тездетеді? Қай класқа жатады?
АТФ+ глюкоза АДФ + глюкозомонофосфат
Мына реакцияны атаңыздар, қандай фермент қатысады, қай зат реакцияға түседі?
CH3-CHNH2-COOH + ? COOH- (CH2)2- CHNH2COOH + CH3- CO- COOH
Креатин + АТФ АДФ + креатинфосфат
Осы реакцияға қандай фермент қатысады, қай класқа жатады?
COOH- (CH2)2- CHNH2COOH COOH- (CH2)2- CHNH2+ СО2
Ферменттің құрылысы қандай? Реакция қалай аталады?
ПЖҚ-ң тотығудан декарбоксилдену реакциясын жазыңыз. Реакцияға қатысатын негізгі ферменттерді атаңыз.
В6 витамині қандай ферменттің құрамына кіреді? Осы ферменттердің қатысуымен өтетін реакцияларды жазыңыз.
Пируватдегидрогеназа деген не? Қандай реакцияға қатысады?
Жағдайлық есептер:
1. Пробиркаларда -аланин мен -кетоглутар қышқылының қоспасы бар: бірінші пробиркаға - бауыр гомогенаты, екіншісінде – алдын ала қайнатылған бауыр гомогенатын қосты. Пробиркаларды оптимальды температуралық жағдайда 30-минут уақытқа қойды. Қай пробиркада қандай реакция өтеді? Қандай өнім түзіледі? Реакция теңдеуін жазыңыз. Неліктен басқа пробиркада реакция жүрмейді? Түсіндіріңіз.
2. ПЖҚ-ң декарбоксилденуі кезінде бір жағдайда сірке альдегиді, ал екінші жағдайда – ацетил-КоА түзіледі. Декарбоксилдену реакцияларының айырмашылығы неде?
3. Амилаза ерітіндісінің үш pH мәні әртүлі буферлі ерітінділерге құйылады: бірінші пробиркада – 1,5; екіншісінде – 6,8; үшіншісінде – 8,0. Содан кейін барлық пробиркаларға крахмал ерітіндісі қосылды, бөлме температурасында қалдырады. Люголь түсті реакция өткізді. 1-ші және 3- ші пробиркада қою – көк түс пайда болады, 2-ші пробиркада қызыл – қоңыр. Бұл нені көрсетеді.
Тест
1.Трансферазалар тасымалдайтын тобына сәйкес бөлінеді.
1 аминотрансферазалар
2 метилтрансферазалар
3 фосфотрансферазалар
4 аминоацилтрансферазалар
5 ацилтрансферазалар
4 дұрыс жауап таңдап алыныз
2.Трансаминазалар келесі классқа жатады.
1.гидролазаларға
2 трансферазаларға
3 оксидоредуктазаларға
лиазаларға
изомеразаларға және лигазаларға
3.Құрылысы жағынан аминотрансферазалар:
1.бір компонентті
2.екі компонентті, коферментті НАД
3.екі компонентті, коферментті пиридоксиль
4. екі компонентті, кофермент А
5.екі компонентті, тиамин дифосфат
4.Аминтрансферазалар келесі реакцияға қатысады
1 карбоксилдену
2 тотыға фосфорлану
3 трансаминдеу
дезаминдеу
5декарбоксилдену
5.Аминтрансферазлар тасымалдайды:
1 көмірқышқыл қалдықтарын
2 фосфор қышқылының қалдықтарын
3 амин топтарын
сірке қышқылының қалдықтарын
5күкірт қышқылының қалдықтарын
6.α- кетоглутар қышқылы мен аланин арасындағы қайта аминдеу реакциясын келесі фермент тездетеді
1 СДГ
2 МДГ
каталаза
4 АЛТ
5АСТ
7.Алмастырылатын аминқышқылдары келесі реакцияда түзіледі
1 тотықсыздана аминдену
2 декарбоксилдену
3 трансаминдеу
4 дезаминдеу
гидролиз
8.Метилтрансферазалардың коферменті:
1 ТГФҚ
2 фоль қышқылы
3 гем
4 НАДФ
ФАД
9.Метил тобынан басқа метилтрансферазалар тасымалдайды:
1. -СН2ОН
Н
2. -С=О
3. –СН2-СН3
4. =СН2
5. - СН=СН2
10.Ацилтрансферазалар тасымалдайды:
1 микроэлементтерді
2 карбон қышқылдарының қалдықтарын
3 көмірқышқыл газын тіндерден өкпеге
4 оттекті өкпеден тіндерге
билирубинді
11.HSKoA + HAД + кетонқышқылдарының декарбоксилазы) және берілгендер арасындағы сәйскестікті табыңдар:
1изоферменттермен
2 апоферменттермен
3 мультиферменттік комплекспен
4 арнайлығы жоқ ингибиторлармен
коферментпен
12.HSKoA құрамына кіретін витамин:
1 тиамин
2 пантотен қышқылы
3 ретинол
4 викасол
5аскорбин қышқылы
13.Ацилтрансферазалардың коферменті:
1. тиаминдифосфат
2. фосфопиридоксаль
3. ФМН
4. HSKoА
5.цианкобаламин
14. Дегидрогеназаларға жатады:
цитохромдар, лигазалар
пиридин ферменттері, флавин ферменттері
гидроксилазалар, оксигеназалар
лиазалар, трансферазалар
каталаза, пероксидазалар
15. Пиридин ферменттері біріншілік дегидрогеназалар деп аталады, себебі олар:
екі компонентті
тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады
электронды цитохром жүйесіне тасымалдайды
апофермент пен кофермент арасындағы байланыс әлсіз болады
сутегін тікелей органикалық қышқылдардан бөліп алады
16. Құрылысы жағынан пиридин ферменттері:
бір компонентті
екі компонентті, коферменті КоА
екі компонентті, коферменті ФМН және ФАД
екі компонентті, коферменті НАД және НАДФ
екі компонентті, коферменті-гем
17. Коферменті ФМН болатын флавин фермент-тер екіншілік дегидрогеназалар болып есептеледі, себебі олар:
екі компонентті
тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады
электрондарды цитохром жүйесіне тасымалдайды
НАДН2-і тотықтырады
сутегін тікелей органикалық қышқылдардан бөліп алады
18. Құрылысы жағынан флавин ферменттері
бір компонентті
екі компонентті, коферменті КоА
екі компонентті, коферменті ФМН және ФАД
екі компонентті, коферменті НАД және НАДФ
екі компонентті, коферменті-гем
19. Цитохром жүйесі келесі реакцияларға қатысады:
декарбоксилдену
метилдену
оттекті тасымалдау
электрондарды тасмалдау
суттекті тасымалдау
№ 5 Сабақ
1.Тақырыбы:Энергия алмасуы. Катаболизмнің арнайы жолдары, үшкарбон қышқылдарының циклі. Биологиялық тотығу және бұл процеске қатысатын ферменттер. Тотығудан фосфорлану. Тотығу түрлері.
2. Мақсаты:
1. Студенттерде энергия алмасуы, оның сатылары, сатылардың арасындағы байланыстар туралы білімді қалыптастыру.
2. Тотығу түрлері туралы білім қалыптастыру
3. Жаңа терминдер және түсініктерді еңгізу
4. Кәсіби әдебиетпен жұмыс істеу барысында дағдыларды және аналитикалық қабілетті қалыптастыру
3. Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Энергия алмасуының негізгі сатыларына жалпы сипаттаманы; тотығу түрлерін және антиоксиданттарды білу.
Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда энергия алмасуының негізгі сатылары; тотығу түрлері және антиоксиданттар туралы білімдерді қолдан.
Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу
Энергия алмасуы туралы алған білімдерді келесі тақырыптарды түсінуге пайдалана білу.
Осы білімдерді жағдайлық есептерді шығаруға пайдалана білу
Студенттерді Интернетпен, кәсіби әдебиетпен жұмыс істеуге стимулдеу
Жаңа терминдерді еңгізу:ҮҚЦ, БТ,ТФ,тыныс алуды бақылау коэффициенті р/о, ИДГ, МДГ, СДГ, альфа-КГДГ комплексі
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Энергия алмасуы,түсінік.
2. Энергия алмасуының сатылары.
3. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы катаболизм жолдары арқылы активті сірке қышқылына дейін ыдырау.
4. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
5. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, сүтегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
6. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
7.БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
8. Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
9. БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
10. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
11. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
12. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
13. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
14. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар

5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау; тест, шағын топтарда жұмыс, TBL.
Уйге тапсырма: Коллоквиум. Ферменттер. Энергия алмасуы. Тотығу түрлері.
2. Ауызша бақылау келесі сұрақтар бойынша жүргізіледі:
1-Энергия алмасуының сатыларын көрсетіп, оларға қысқаша сипаттама беріңіз. Энергия алмасуы сатыларының өзара байланысын көрсетіңіз.
2-қоректік заттардың арнайы жолдары арқылы ыдырауы.
3- ҮКЦ-де жүретін реакцияларды формулалармен жазу.
4- ҮКЦ-ның жиынтық реакциясы. ҮКЦ маңызы
5-Биологиялық тотығу (БТ) дегеніміз не? БТ сатыларын схемамен көрсету.
6-Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
7- БТ мен ТФ қабысу нүктелері. ТТП туралы түсінік. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
8- Оксигеназды тотығу.
9- Пероксидазды тотығу.
12-Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу)туралы түсінік,.
13-Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
14-Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
16.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
Сұрақтар:
1. Энергия алмасуының сатыларын көрсетіңіз.
2. Бірінші сатының соңғы өнімі
3. ҮКЦ-ның жиынтық реакциясы. ҮКЦ маңызы
4. Биологиялық тотығу (БТ) дегеніміз не?
5. БТ мен ТФ қабысу 3 нүктелері.
6. Оксигеназды тотығудың өнімдері
7. Пероксидазды тотығудың өнімдері
8. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу) өнімдері.
9. Антиоксиданттық жүйе
Шағын топтарда жұмыс істеу: І нұсқау: топты 3-4 адамнан бөліп, әр топ өзінің тапсырмасын орындайды:
І топ- ҮҚЦ-дағы ПФ ролі, реакцияларды жазу
ІІ топ- ҮҚЦ-дағы ФП ролі, реакцияларды жазу
ІІІ топ- БТ мен ТФ қабысу 3 нүктелерін сызбанұсқа түрінде көрсетіңіз
ІV топ- қоректік заттардың арнайы жолдары арқылы ыдырауын сызбанұсқа түрінде көрсету
ІІ нұсқа: Топты екіге бөліп, әр топқа 30 минутқа сөзжұмбақ беру
№ 5 сабаққа арналған глоссарий
Орыс тілінде термин Ағылшын тілінде термин Қазақ тілінде термин
Цикл трикарбоновых кислот – совокупность взаимосвязанных реакций, приводящих к окислению ацетилКоА The cycle of tricarboxylic acids is a sequence of reactions resulting in oxidation of acetylCoA Үш карбон қышықлдар циклі- ацетил-КоА-ның тотығуына әкелетін өзара байланысқан реакциялардың жиынтығы.
Биологическое окисление (БО) – совокупность окислительно-восстановительных реакций, приводящих к образованию эндогенной воды и выделению энергии Biologic oxidation (BO) is an oxidative-reductive process resulting in formation of endogenic water and energy Биологиялық тотығу (БТ)- эндогенді судың түзілуіне және энергияның бөлінуіне әкелетін тотығу-тотықсыздану реакциялардың жиынтығы.
Окислительное фосфорилирование (ОФ) – это процесс образования АТФ из АДФ и неоранического фосфата с использованием энергии БО The oxidative phosphorylation (OP) is a process of formation of ATP from ADP and inorganic phosphate with participation of energy from BO Тотығудан фосфорлану (ТФ)- БТ энергиясын пайдаланып АДФ пен бейорганикалық фосфаттан АТФ түзілу процесі.
Дыхательные комплексы – это комплексы оксиредутаз митохондрий, участвующих в БО Respiratory complexes are complexes of oxireductases of mitochondrions, participating in BO Тыныс алу комплекстер- БТ-ға қатысатын митохондрияның ішкі мембранасында орналасқан оксидоредуктазалардың комплекстері.
Разобщители БО и ОФ – это факторы, вызывающие нарушение связи между БО и ОФ, действие которых приводит к снижению образования АТФ Disconnectors of BO and OP are substances causing disintegration of BO and OP and resulting in decrease of ATP formation БТ мен ТФ ажыратқыштары- бұл БТ мен ТФ арасындағы байланыстың бұзылуына әкелетін факторлар, олардың әсерінен АТФ түзілуі төмендейді.
Антиоксиданты – это вещества, снижающие интенсивность пероксидного окисления липидов Antioxidants are substances decreasing the intensity of lipoperoxidation Антиоксиданттар- бұл липидтердің пероксидтік тотығуының интенсивтілігін төмендететін заттар.
Оксигеназный тип окисления – это окисление путем включения одного или двух атомов кислорода в окисляемый субстрат Oxygenase type of oxidation is an oxidation by incorporation of one or two atoms of oxygen into subsrate Оксигеназды тотығу түрі- бұл тотығу жолында тотығатын субстраттың құрамына оттектің бір немесе екі атомы еңгізіледі.
Пероксидное окисление липидов – это свободно-радикальный процесс окисления полиненасыщенных жирных кислот фосфолипидов мембран Lipoperoxidation is a free-radical process of oxidation of polyunsaturated fatty acids of membrane phospholipids Липидтердің пероксидтік тотығуы- бұл мембрана фосфолипидтерінің құрамындағы көп қанықпаған май қышқылдарының бос радикалды тотығу процесі.
Пероксидазное окисление – это тип окисления с участием пероксидаз Peroxidase oxidation is a type of oxidation with participation of peroxidases Пероксидазды тотығу- бұл пероксидазалар қатысатын тотығу түрі.
№ 6 Сабақ
1.Тақырыбы: Ферменттер. Энергия алмасуы.Коллоквиум.
2. Мақсаты:
1) Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттардың көрсеткіштерін интерпретациялауды және энзимодиагностика мен энзимотерапия, антиоксиданттардың қолдануы мен ажыратқыштардың зиянды эффектері туралы ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Жағдайлық есептерді және оқу-ғылыми жағдаяттарды шешуге (интерпретациялау және ұсыныстар беру) ферменттер мен энергия алмасуын талдағанда алынған білімдерді қолдану.
Өтілген материал бойынша білімдерді көрсету.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Ферменттер туралы түсінік. Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың ұқсастықтары.
2. Ферменттердің жалпы қасиеттері.
3. Ферменттердің химиялық табиғаты.
4. Ферменттің активті орталығының құрылысы, ролі.
5. Ферменттің аллостериялық орталығы дегеніміз не? Ролі.
6. Ферменттердің әсер ету механизмі.
7. Ферменттердің арнайлығы: а) субстраттық, б) әсер ету арнайлығы.
8. Ферменттердің әсер ету қуаттылығы
9. Изоферменттер, олардың диагностикалық маңызы
10. Мультиферменттік комплекс, түрлері,маңызы
11. Фермент активтілігіне әсер ететін факторлар.
12. Фермент активтілігіне температураның әсері. Қайтымды және қайтымсыз инактивация.
13. Фермент активтілігіне орта рН-ң әсері.
14. Фермент активтілігіне субстрат концентрациясының әсері.
15. Фермент активтілігіне эффекторлардың әсері. Арнайылығы бар және арнайылығы жоқ эффекторлар.
16.Фермент активтілігінің тежелу түрлері:
а) бәсекелес;
б) бәсекелес емес.
17.Ферменттердің аллостериялық активтенуі мен ингибирленуі.
18.Ферменттердің номенклатурасы мен жіктелуі.
19.Гидролазалар. Жалпы сипаттама. Негізгі топтары: эстеразалар, гликозидазалар, пептидгидролазалар.
20.Эстеразалардың негізгі топшалары: карбон қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлік байланысты үзетін эстеразалар (липазалар, фосфолипазалар А1, А2), фосфоэстеразалар (фосфолипаза С және Д, глюкозо-6-фосфатаза), кездесетін орны, катализдік әсері.
21.Гликозидазалар негізгі өкілдері: α-амилаза, γ-амилаза, мальтаза, лактаза, сахараза, кездесетін орны, катализдік әсері.
22. Пептидгидролазалар эндопептидазалар (пепсин, трипсин, химотрипсин, катепсиндер) және экзопептидазалар (карбоксипептидазалар, аминопептидазалар, дипептидазалар), кездесетін орны, катализдік әсері.
23.Трансферазалар,жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
24.Аминотрансферазалар, құрылысы, коферментінің химиялық табиғаты, катализдік әсері.
25.Қан сарысуында аминотрансферазаларды (АЛТ, АСТ ) анықтаудың маңыздылығы.
26. Метилтрансферазалар, Вс және В12 витаминдерінің құрылысы туралы түсінік, олардың ролі. Катализдейтін реакциялары (мысал келтіру)
27. Ацилтрансферазалар. НSKoA-ның құрылысы ( В3 вит.) және ролі. Катализдейтін реакциялары.
28. Фосфотрансферазалар, құрылысы, катализдік әсері.
29.Лиазалар, жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
30.Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары, Мультиферменттік комплекстің құрамы, коферменттердің (В1, В5, В3 витаминдерінің ), ферменттің каталитикалық әсері.
31.Амин қышқылдарының декарбоксилазалары,витаминдердің құрылысы және коферменттік функциясы. Каталитикалық әсері, биогенді аминдер туралы түсінік.
32. Карбоангидраза. СО2 тасымалдаудағы ролі,құрылысы, катализдейтін реакциялары. 33.Оксидоредуктазалар, жалпы сипаттама, жіктелуі.
34. Дегидрогеназалар, өкілдері, құрылысы, каталитикалық әсері.
35. Пиридинферменттердің коферменттерін атаңыз.
36. НАД және НАДФ, кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
37. Флавинферменттерің коферменттерін атаңыз.
38. ФМН, ФАД кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
39. Витаминдер, коферменттерінің құрамына кіретін дегидрогеназалар.
40. Убихинон,химиялық табиғаты, кездесетін орны, құрылысы мен биологиялық тотығудағы ролі.
41. Цитохромдар, жіктелуі, жалпы сипаттамасы.
42. Цитохром В, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
43. Цитохром С, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
44. Цитохром А, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
45. Энергия алмасуы туралы түсінік.
46. Энергия алмасуының сатылары.
47. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы (бастапқы) жолдары арқылы активтісірке қышқылына дейін ыдырауы.
48. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
49. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, БТ тізбегіндегі сутегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
50. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
51. БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
52.Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
53.БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
54 Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
55. ТФ мен БТ ажырауы
56. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
57. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
58. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
59. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
60. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
61. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Жазбаша сұрау,жағдайлық есептерді шешу, CBL.
Шағын топтармен жұмыс істеу.
3 топшаға бөлінеді де, «Практикум» бойынша зертханалық жұмыс жасайды. Шағын топта жұмыс істеп болғаннан кейін жұмыстарын жалпы талқыға салады, қорытындылайды.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
4.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
5.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8..Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
1. Ферменттер туралы түсінік. Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың ұқсастықтары.
2. Ферменттердің жалпы қасиеттері.
3. Ферменттердің химиялық табиғаты.
4. Ферменттің активті орталығының құрылысы, ролі.
5. Ферменттің аллостериялық орталығы дегеніміз не? Ролі.
6. Ферменттердің әсер ету механизмі.
7. Ферменттердің арнайлығы: а) субстраттық, б) әсер ету арнайлығы.
8. Ферменттердің әсер ету қуаттылығы
9. Изоферменттер, олардың диагностикалық маңызы
10. Мультиферменттік комплекс, түрлері,маңызы
11. Фермент активтілігіне әсер ететін факторлар.
12. Фермент активтілігіне температураның әсері. Қайтымды және қайтымсыз инактивация.
13. Фермент активтілігіне орта рН-ң әсері.
14. Фермент активтілігіне субстрат концентрациясының әсері.
15. Фермент активтілігіне эффекторлардың әсері. Арнайылығы бар және арнайылығы жоқ эффекторлар.
16.Фермент активтілігінің тежелу түрлері:
а) бәсекелес;
б) бәсекелес емес.
17.Ферменттердің аллостериялық активтенуі мен ингибирленуі.
18.Ферменттердің номенклатурасы мен жіктелуі.
19.Гидролазалар. Жалпы сипаттама. Негізгі топтары: эстеразалар, гликозидазалар, пептидгидролазалар.
20.Эстеразалардың негізгі топшалары: карбон қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлік байланысты үзетін эстеразалар (липазалар, фосфолипазалар А1, А2), фосфоэстеразалар (фосфолипаза С және Д, глюкозо-6-фосфатаза), кездесетін орны, катализдік әсері.
21.Гликозидазалар негізгі өкілдері: α-амилаза, γ-амилаза, мальтаза, лактаза, сахараза, кездесетін орны, катализдік әсері.
22. Пептидгидролазалар эндопептидазалар (пепсин, трипсин, химотрипсин, катепсиндер) және экзопептидазалар (карбоксипептидазалар, аминопептидазалар, дипептидазалар), кездесетін орны, катализдік әсері.
23.Трансферазалар,жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
24.Аминотрансферазалар, құрылысы, коферментінің химиялық табиғаты, катализдік әсері.
25.Қан сарысуында аминотрансферазаларды (АЛТ, АСТ ) анықтаудың маңыздылығы.
26. Метилтрансферазалар, Вс және В12 витаминдерінің құрылысы туралы түсінік, олардың ролі. Катализдейтін реакциялары (мысал келтіру)
27. Ацилтрансферазалар. НSKoA-ның құрылысы ( В3 вит.) және ролі. Катализдейтін реакциялары.
28. Фосфотрансферазалар, құрылысы, катализдік әсері.
29.Лиазалар, жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
30.Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары, Мультиферменттік комплекстің құрамы, коферменттердің (В1, В5, В3 витаминдерінің ), ферменттің каталитикалық әсері.
31.Амин қышқылдарының декарбоксилазалары,витаминдердің құрылысы және коферменттік функциясы. Каталитикалық әсері, биогенді аминдер туралы түсінік.
32. Карбоангидраза. СО2 тасымалдаудағы ролі,құрылысы, катализдейтін реакциялары. 33.Оксидоредуктазалар, жалпы сипаттама, жіктелуі.
34. Дегидрогеназалар, өкілдері, құрылысы, каталитикалық әсері.
35. Пиридинферменттердің коферменттерін атаңыз.
6. НАД және НАДФ, кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
37. Флавинферменттерің коферменттерін атаңыз.
38. ФМН, ФАД кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
39. Витаминдер, коферменттерінің құрамына кіретін дегидрогеназалар.
40. Убихинон,химиялық табиғаты, кездесетін орны, құрылысы мен биологиялық тотығудағы ролі.
41. Цитохромдар, жіктелуі, жалпы сипаттамасы.
42. Цитохром В, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
43. Цитохром С, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
44. Цитохром А, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
45. Энергия алмасуы туралы түсінік.
46. Энергия алмасуының сатылары.
47. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы (бастапқы) жолдары арқылы активтісірке қышқылына дейін ыдырауы.
48. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
49. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, БТ тізбегіндегі сутегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
50. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
51. БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
52.Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
53.БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
54 Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
55. ТФ мен БТ ажырауы
56. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
57. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
58. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
59. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
60. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
61. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
№ 6 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Трансферазы – это класс ферментов ускоряющих реакции транспорта групп атомов от одного вещества к другому Transferases is a class of enzymes catalyzing the reactions of transport of groups of atoms from one substance to another Трансферазалар-бұл ферменттер класы бір заттан екіншіге атом топтарын тасымалдау реакциясын жылдамдатады.
Лиазы – это класс ферментов ускоряющих реакции расщепления веществ негидролитическим путем или присоединения групп атомов по месту кратных связей Lyases is a class of enzymes catalyzing reactions of cleavage of substances by non-hydrolytic pathway or addition of group of atoms on the place of double (triple) bonds Лиазалар- бұл ферменттер класы гидролитикалық емес жолмен заттардың ыдырауын немесе қос байланыс орнына атом топтарының қосылу реакцияларын жылдамдатады.
Гидролазы – это класс ферментов ускоряющих гидролиз Hydrolases is a class of enzymes catalyzing hydrolysis Гидролазалар- бұл ферменттер класы гидролизді жылдамдатады.
Оксиредуктазы – это класс ферментов ускоряющих окислительно-восстановительных реакций Oxireductases is a class of enzymes catalyzing oxidative-reductive reactions Оксиредуктазалар-бұл ферменттер класы тотығу-тотықсыздану реакцияларын жылдамдатады.
Дегидрогеназы – это оксиредуктазы, ускоряющие реакции дегидрирования или гидрирования субстратов Dehydrogenases are oxireductases catalyzing reactions of dehydrogenation or hydrogenation of substrates Дегидрогеназалар-бұл оксиредуктазалар субстраттардың дегидрлену немесе гидрлену реакцияларын жылдамдатады.
Цитохромы – это оксиредуктазы ускоряющие окислительно-восстановительные реакции путем присоединения или отнятия электронов Cytochromes are oxireductases catalyzing oxidative-reductive reactions by addition or removal of electrons Цитохромдар-бұл оксиредуктазалар электрондардың қосылу немесе бөлініп шығу жолымен тотығу-тотықсыздану реакцияларын жылдамдатады.
Каталаза – гем-содержащий дыхательный фермент, расщепляющий перекись водорода на воду и молекулярный кислород Catalase is a heme-containing enzyme destroying hydrogen peroxide to water and molecular oxygen Каталаза- гемі бар тыныс алу фермент, су мен молекулярлық оттегіне сутек пероксидін ыдыратады.
Супероксиддисмутаза – антиоксидантный фермент превращающий супероксидный радикал в перекись водорода Superoxide dismutase is an antioxidant enzyme converting super oxide radical to hydrogen peroxide Супероксиддисмутаза (СОД)- антиоксидантты фермент, супероксид анионын сутек пероксидіне айналдырады.
Глутатионпероксидаза – антиоксидантный фермент, в составе которого имеется селен Glutathione peroxidase is an antioxidant enzyme containing selenium Глутатионпероксидаза (ГПО)- антиоксидантты фермент, оның құрамында селен бар.
Глутатионредуктаза – антиоксидантный фермент, восстанавливающий глутатион Glutathione reductase is an antioxidant enzyme reducing glutathione Глутатионредуктаза-антиоксидантты фермент, тотыққан глутатионды тотықсыздандырады.
№ 7 Сабақ.
1.Тақырыбы: Заттар алмасуына кіріспе. Метаболизм, оның негізгі сатылары.Метаболизмнің анаболикалық және катаболикалық жолдары.
Көмірсулар алмасуы. Қорытылуы, сіңірілуі. Бауырдың глюкостатикалық қызметі. Гликогенолиз, гликогеногенез. Анаэробты гликолиз. Глюконеогенез, Кори циклі.
2.Мақсаты:
1. Ағзадағы көмірсулар алмасуы бұзылғанда сәйкес ұсыныстар жасап қан мен зәрдің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды үйрену.
Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Метаболизмнің негізгі сатыларына жалпы сипаттаманы, көмірсулардың ролін, көмірсулардың қорытылуы мен сіңірілуінің молекулярлық механизмдерін, бауырдың глюкостатикалық қызметін, анаэробты гликолизді, глюконеогенез бен Кори циклін білу.
2)Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
3)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
4) Көмірсулар алмасуының бұзылыстыры кезінде және оларды алдын алу үшін өмір салты мен қоректену туралы ұсыныстарды дәлелдеу.
5)Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Метаболизм, оның негізгі сатылары.
Тағам көмірсулары, олардың жіктелуі және маңызы.
Көмірсулардың қорытылуы.
Моносахаридтердің сіңірілу механизмдері мен сіңірілу жылдамдығы.
Гликогеногенез, түсінік, осы үрдістің биологиялық маңызы.
Гликогенолиз, гликогенолиз жолдары, маңызы.
Бауырдың глюкостатикалық қызметі. (ағылшын және орыс тілінде)
8) Тіндердегі глюкозаның өзгерістерге ұшырауы: анаэробты гликолиз, глюконеогенез; Кори циклі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, жазбаша бақылау, шағын топтарда жұмыс, TBL , PBL.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
4.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
5.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8..Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау:
Сұрақтар:
1. Метаболизм, және оның сатылары
2. Тағам көмірсулары, жіктелуі, маңызы.
3. Көмірсулардың ас қорыту жолдарында қорытылуы, көмірсулардың қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
4. Көмірсулардың сіңірілуі, механизмдері, жеке моносахаридтердің сіңірілуі жылдамдығы.
5. Гликогеногенез. Бұл үрдіс қалай жүзеге асады? Маңызы.
6. Гликогенолиз, гликогенолиз жолдары: фосфоролиз және гидролиз, маңызы.
7. Бауырда өтетін фосфоролиздің ерекшелігі.
8. Глюконеогенез, осы үрдістің маңызы. Қандай тіндерде басымырақ өтеді? Глюконеогенездің жанама жолдары.
9. Қан құрамындағы глюкозаның қалыпты мөлшері. Гипергликемия, гипогликемия, глюкозурия, глюкозаның «бүйрек межесі (шегі)» туралы ұғымдар.
10. Бауырдың қандағы глюкозаның тұрақты мөлшерін сақтауға қатысуы. (ағылшын немесе орыс тілінде)
Жаттығулар:
Амилаза қандай ас қорыту сөлдерінде кездеседі? Ол қандай реакцияны катализдейді?
Мальтаза, лактаза, сахараза катализдейтін реакцияларды жазыңыз. Осы ферменттер қандай асқорыту сөлдерінде кездеседі?
Қанмен бауырға келетін қан құрамындағы моносахаридтердің сапалық және сандық құрамы тұрақты ма? Ол неге байланысты?
Бауырда өтетін гликоген фосфоролизі басқа ағзалар мен тіндердегі гликоген ыдырауына қарағанда немен ерекшеленеді?
Глюкоза неліктен гликоген түрінде қорға жиналады?
Гликолиз нәтижесінде түзілген лактат қандай өзгерістерге ұшырауы мүмкін?
Пирожүзім қышқылының тотығудан декарбоксилдену реакциясын жазыңыз. Осы реакцияға қандай ферменттер қатысады? Бұл ферменттердің құрамына қандай витаминдер кіреді?
Жағдайлық есептер:
Қан құрамындағы глюкозаның мөлшері 1) 2,0 және 2) 8,5 ммоль/л тең. Осы жағдай қалай аталады? Аталған глюкозаның мөлшерінде бауырда қандай үрдіс - гликогеногенез немесе гликогенолиз - күшейеді?
Тамақтанғаннан кейін 1 сағат өтті. Қақпа венасының, перифериялық қан тамырларының қанында қандай көмірсулар және қанша мөлшерде анықталады?
Неге лактаза ферментінің активтілігі төмен болатын адамдарда сүт ішкенде іші өтетін болады, ал айран ішсе – өтпейді?
Науқаста бұлшық еттің гликогенфосфорилазаның зақымданғаны анықталды. Осы адам ұзақ уақытта шаршамай дене шынықтыру жаттығуларын жасай алады ма? Себебін түсіндіріңіз.
Шамадан тыс гликолиз кезінде бауырдағы глюконеогенез жылдамдығы қалай өзгереді?
Тесттер:
1.Гликозидазалар ас қорыту жолдарының мына бөлімдерінде түзілмейді:
а) ащы ішекте
б) ауыз қуысында
в) ұйқы безінде
г) асқазанда
2. АТФ энергиясын пайдалана отырып (активті транспорт) сіңіріледі:
а) пентоза мен глюкоза
б) глюкоза мен галактоза
в) фруктоза мендезоксирибоза
г) фруктоза мен глюкоза
д) рибоза мен галактоза
3. Жай диффузия арқылы сіңіріледі:
а) глюкоза мен рибоза
б) галактоза мен пентоза
в) фруктоза мен глюкоза
г) пентоза мен фруктоза
д) дезоксирибоза мен галактоза
4. Глюкозаның заттар алмасуының аралық өнімдерінен түзілу үрдісі былай аталады:
а) гликолиз
б) гликогенолиз
в) глюконеогенез
г) гидролиз
д) фосфоролиз
5. Гликогенолиз -амилаза ферментінің қатысуымен басымырақ өтеді:
а) мида
б) ішек қабырғасында
в) май тіндерде
г) бүйректе
д) бауырда
6.Қандағы глюкозаның қалыпты мөлшері құрайды:
а) 0,5-1,0 мМ/л
б) 20-30 мМ/л
в) 3,4-6,0мМ/л
г) 45-55 мМ/л
д) 9-12 мМ/л
7.Бауырда глюкозо-6-фосфатаза бар, сондықтан бұл жерде осы үрдіс қарқынды жүреді:
а) гликогенолизбосглюкозаға дейін
б) гликогеногенез
в) гликолиз
г) глюконеогенез
д) гликоген гидролизі
8. Бауырдың глюкостатикалық функциясы дегеніміз:
а) БМҚ-дан глюкозаның тузілуі
б) Қанда аминқышқылдарының мөлшерін бір деңгейде ұстап тұру
в) Қанда глюкозаның мөлшерін бір деңгейде ұстап тұру
г) Белоктарды синтездеу
д) Гликопротеиндерді түзу
9.Шеткі қан тамырында қандай көмірсу кездеседі:
а) глюкоза
б) гликоген
в)фруктоза
г) крахмал
д) лактоза
10. Гликогенолиздің фосфоролиз жолы бауырда мына фермент арқылы жүзеге асады:
а) лактаза, сахараза
б) фосфорилаза, глюкозо-6-фосфатаза
в) мальтаза, амилаза
г) нуклеаза, сахараза
в) гликогенсинтетаза, липаза
№ 7 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Глюкостатическая функция печени – способность печени регулировать уровень глюкозы в периферической крови Glucostatic function of liver is a capacity of liver to regulate the level of glucose in the blood Бауырдың глюкостатикалық қызметі-бауырдың қандағы глюкоза деңгейін реттеу қабілеті.
Гликогеногенез – процесс образования гликогена Glycogenolysis is a process of formation of glycogen Гликогеногенез-гликогеннің түзілу процесі.
Гликогенолиз – процесс распада гликогена Glycogenolysis is a process of cleavage of glycogen Гликогенолиз- гликогеннің ыдырау процесі.
Глюконеогенез – процесс образования глюкозы из промежуточных продуктов обмена веществ Gluconeogenesis is a process of formation of glucose from intermediaries Глюконеогенез-заттар алмасуының аралық өнімдерінен глюкозаның түзілу процесі.
Анаэробный гликолиз – процесс окисления глюкозы в анаэробный условиях до лактата Anaerobic glycolysis is a process of glucose oxidation in anaerobic conditions to lactate Анаэробты гликолиз- глюкозаның анаэробты жағдайда лактатқа дейін тотығу процесі.
Цикл Кори – взаимосвязь анаэробного гликолиза и глюконеогенеза, направленная на поддержание нормального уровня глюкозы и лактата в крови и экономию энергии, заключенной в молекуле глюкозы Cori cycle is an integration of anaerobic glycolysis and gluconeogenesis directed on maintanence of normal level of glucose and lactate in the blood and economy of energy of glucose Кори циклі- анаэробты гликолиз бен глюконеогенездің өзара байланысы, ол қандағы глюкоза мен лактаттың қалыпты деңгейін ұстап тұруға бағытталған және глюкоза молекуласында жиналған энергияны үнемдейді.
ГЛЮТ-белки – это переносчики глюкозы через мембраны, участвуют в облегченной диффузии глюкозы GLUT-proteins are transporters of glucose through membranes, participating in facilitated diffusion of glucose ГЛЮТ-белоктар- бұл мембрана арқылы глюкозаның тасымалдаушылары, глюкозаның жеңілдетілген диффузиясына қатысады.
Гликозидазы – подкласс гидролаз, включающий в себя ферменты, участвующие в переваривании углеводов пищи Glycosidases is a subclass of hydrolases, includingenzymes, participating in digestion of food carbohydrates Гликозидазалар-гидролазалардың тобы, бұл ферменттер тағам көмірсуларының қорытылуына қатысады.
Фосфоролиз – это путь гликогенолиза, при котором молекула гликогена распадается под действием неорганического фосфата с участием фермента фосфорилазы Phosphorolysis is a pathway of glycogenolysis under action of phosphorylase and inorganic phosphate Фосфоролиз-бұл гликогенолиздің бір жолы, гликоген молекуласы бейорганикалық фосфаттың әсерінен және фосфорилаза ферменттің қатысуымен ыдырайды.
Гидролиз гликогена – это путь гликогенолиза с участием воды под действием фермента амилазы Hydrolysis of glycogen is a pathway of glycogenolysis with participating of water under action of amylase Гликогеннің гидролизі- бұл гликогенолиз жолына су мен фермент амилаза қатысады.
№ 8 Сабақ.
1. Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы.Коллоквиум.
2. Мақсаты:
1. Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттардың көрсеткіштерін интерпретациялауды және қан мен зәрдегі глюкозаның қалыпты деңгейінің бұзылыстары болатын жағдайлар бойынша ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Жағдайлық есептерді және оқу-ғылыми жағдаяттарды шешуге (интерпретациялау және ұсыныстар беру) көмірсулар алмасуын талдағанда алынған білімдерді қолдану.
Өтілген материал бойынша білімдерді көрсету.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Метаболизм, оның негізгі сатылары.
Тағам көмірсулары, жіктелуі, маңызы.
Көмірсулардың ас қорыту жолдарында қорытылуы, көмірсулардың қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
Моносахаридтердің ащы ішекте сіңірілуі.
Гликогеногенез, гликогенолиз, глюконеогенез - түсінік, осы үрдістің маңызы. Кори циклі.
Бауырдың глюкостатикалық қызметі.
Глюкозаның тіндердегі өзгерістері.
Глюкозаның тіндерде ыдырау жолдары: гликолитикалық және пентозофосфатты жолмен тотығуы.
Глюкозаның аэробты тотығуы, сатылары, энергия шығымы.
Шөрнек механизмдер, маңызы.
Глюкозаның пентозофосфатты және гликолиз жолымен тотығуының ұқсастығы мен айырмашылығы.
Көмірсулар алмасуындағы бауырдың ролі.
Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері, олар түзілетін процестер.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Жазбаша сұрау, шағын топтарда жағдайлық есептерді шешу, CBL.
Шағын топтармен жұмыс істеу.
3 топшаға бөлінеді де, «Практикум» бойынша зертханалық жұмыс жасайды. Шағын топта жұмыс істеп болғаннан кейін жұмыстарын жалпы талқыға салады, қорытындылайды.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
4.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
5.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8..Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7. Бақылау:
Метаболизм, оның негізгі сатылары.
Тағам көмірсулары, жіктелуі, маңызы.
Көмірсулардың ас қорыту жолдарында қорытылуы, көмірсулардың қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
Моносахаридтердің ащы ішекте сіңірілуі.
Гликогеногенез, гликогенолиз, глюконеогенез - түсінік, осы үрдістің маңызы. Кори циклі.
Бауырдың глюкостатикалық қызметі.
Глюкозаның тіндердегі өзгерістері.
Глюкозаның тіндерде ыдырау жолдары: гликолитикалық және пентозофосфатты жолмен тотығуы.
Глюкозаның аэробты тотығуы, сатылары, энергия шығымы.
Шөрнек механизмдер, маңызы.
Глюкозаның пентозофосфатты және гликолиз жолымен тотығуының ұқсастығы мен айырмашылығы.
Көмірсулар алмасуындағы бауырдың ролі.
Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері, олар түзілетін процестер.
№ 8 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Аэробный гликолиз – процесс гликолитического распада глюкозы в аэробных условиях (полное окисление глюкозы до СО2 и воды в аэробных условиях) Aerobic glycolysis is a process of glycolytic cleavage of glucose in aerobic conditions (full oxidation of glucose to CO2 and water in aerobic conditions) Аэробты гликолиз- глюкозаның аэробты жағдайда гликолитикалық жолмен ыдырауы (аэробты жағдайда СО2 мен суға дейін глюкозаның толық тотығуы)
Пентозофосфатный цикл окисления глюкозы – процесс окисления глюкозы через пентозофосфаты в анаэробных условиях Pentose phosphate cycle is a process of glucose oxidation through pentose phosphates in anaerobic conditions Глюкозаның пентозофосфатты циклда тотығуы- анаэробты жағдайда пентозофосфаттар арқылы глюкозаның тотығу процесі.
Челночные механизмы – процессы транспорта водородов от цитозольных НАДН2 в митохондрии (окисление цитозольных НАДН2 в аэробных условиях) Shuttle mechanisms are processes of transport of hydrogen atoms into mitochondrions from cytosolic NADH2 (oxidation of cytosolic NADH2 in aerobic condtions) Шөрнек механизмдер- митохондрияға цитозольдык НАДН2-ден сутектерді тасымалдау процесі (аэробты жағдайда цитозольдык НАДН2 тотығуы).
Малатный челночный механизм – это процесс окисления цитозольных НАДН2 и переноса водородов от цитозольных НАДН2 в составе малата Malate shuttle mechanism is a process of oxidation of cytosolic NADH2 and transport of hydrogen atoms into mitochondrions from cytosolic NADH2 by malate Малатты шөрнек механизм- бұл цитозольдык НАДН2 тотығуы процесі және малат құрамында цитозольдык НАДН2-ден сутектерді тасымалдау.
Глицерофосфатный челночный механизм – это процесс окисления цитозольных НАДН2 и переноса водородов от цитозольных НАДН2 в составе глицерофосфата Glycerophosphate shuttle mechanism is a process of oxidation of cytosolic NADH2 and transport of hydrogen atoms into mitochondrions from cytosolic NADH2 by glycerophosphate Глицерофосфатты шөрнек механизм- бұл цитозольдык НАДН2 тотығуы процесі және глицерофосфат құрамында цитозольдык НАДН2-ден сутектерді тасымалдау.
Окислительное декарбоксилирование пирувата – это процесс с участием мультиферментного пируватдегидрогеназного комплекса, приводящий к образованию ацетилКоА, восстановлению НАДН2 и выделению СО2 Oxidative phosphorylation of pyruvic acid is a process with participating of multienzymic pyruvate dehydrogenase complex resulting in formation of acetylCoA, reduced NADH2 and elimination of CO2 Пируваттың тотығудан декарбоксилденуі- бұл пируватдегидрогеназды мультиферменттік комплекс қатысатын процесс, ол ацетилКоА түзілуіне, НАДН2 тотықсыздануына және СО2 бөлінуіне әкеледі.
Конечные продукты обмена углеводов – это вещества, образуемые при полном окислении глюкозы (СО2 и вода) End products of carbohydrate metabolism are substances formed in full oxidation of glucose (CO2 and water) Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері-бұл глюкозаның толық тотығуында түзілетін заттар (СО2 сен су).
Особое окисление глюкозы – процесс окисления глюкозы до глюкуроновой кислоты The specific oxidation of glucose is a process of glucose oxidation to glucuronic acid Глюкозаның ерекше тотығуы- глюкозаның глюкурон қышқылына тотығу процесі.
Лактоза – дисахарид, образующийся в лактирующей молочной железе из глюкозы и галактозы Lactose is a disaccharide forming in mammary glands from glucose and galactose Лактоза- сүт түзетін сүт безінде глюкоза мен галактозадан түзілетін дисахарид.
Лактатдегидрогеназа – фермент, ускоряющий обратимую реакцию дегидрирования молочной кислоты (лактата) в анаэробных условиях Lactate dehydrogenase is an enzyme catalyzing the reversible reaction of dehydrogenation of lactate in aerobic conditions Лактатдегидрогеназа-анаэробты жағдайда сүт қышқылының (лактаттың) қайтымды дегидрлену реакциясын жылдамдататын фермент.
№9Сабақ
1. Тақырыбы: Липидтер алмасуы. Липидтердің қорытылуы, сіңірілуі. Липидтер алмасуындағы әр түрлі тіндердің ролі. Липидтердің тасымалдану формасы.
2. Мақсаты:
1. Студенттерде липидтердің маңызы және олардың қорытылуы мен сіңірілуінің ерекшеліктері туралы түсінікті қалыптастыру.
2. Липидтердің тасымалдану түрлерінің құрамы, құрылысы, маңызы туралы түсініктерді қалыптастыру.
3. Студенттерде липидтер алмасуындағы кейбір тіндердің ролі туралы білім қалыптастыру.
4. Студенттердің арнайы әдебиеттермен және интернетпен жұмыс жасаған кезде дағдылар мен аналитикалық қабілеттерін қалыптастыру.
5. Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу.
3. Оқыту міндеттері:
1. Липидтердің қорытылу және сіңірілу үрдістерін қарастыру.
2. Липидтер алмасуындағы әр түрлі тіндердің ролін қарастыру.
3. Липидтердің тасымалдану түрлерінің құрамы мен роліндегі ерекшеліктерді қарастыру.
4. Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу: тығыздығы жоғары липопротеиндер, тығыздығы төмен липопротеиндер, тығыздығы өте төмен липопротеиндер, хиломикрондар, липопротеинлипаза, липогенез, липолиз, липонеогенез, қан тамыр ішілік липолиз, липидтердің эмульсиялануы.
5. Студенттерді арнайы әдебиеттермен және интернеттен материал іздеуге ынталандыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Тағам липидтері, олардың жіктелуі мен маңызы.
Липидтердің қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
Өт қышқылдары құрылысы және рөлі
Ішек қуысында өтетін үрдістер.
Мицелла, құрамы, түзілуі және маңызы.
Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, бауырдың, май тінінің ролі.
Липопротеиндер – құрылысы және рөлі
5. Оқыту мен сабақ берудің әдістері:
Жазбаша және ауызша сұрау, глоссарий ағылшын, орыс және қазақ тілде
и аз топпен жұмыс, тест, TBL, PBL
Тақырыптың негізгі сұрақтары бойынша ауызша талдау
Келесі сұрақтар бойынша дискуссия:
- өт қышқылдарының құрылысы және олардың липидтердің қорытылуы мен сіңірілуіндегі рөлі;
- липидтердің тасымалдану түрлері.(аз топпен жұмыс)
Сабақтың сценариі:
Мазмұны Әдістемелік қамтамасыз етілуі Уақыты, мин (болжаммен хронометраж, топтың дайындығына және тағы басқа факторларға байланысты өзгері мүмкін)
Сабақты ұйымдастыру бөлімі
Жазбаша түрде күзгі семестрде алған білімін тексеру
видеометод және аз топта талдау
сабаққа қорытынды жасау Оқу журналы,
Жазбаша тексеруге арналған билеттер,
Тест сұрақтары,
жаттығулар,
Ситуациялық есептер,
Оқытушыларға арналған әдістемелік құрал сценариімен
Силлабус
Тақырып бойынша дәріс 5
15
25
5
Сабақтың ұйымдастыру бөлімі –конспекті тексеріледі, үйге берілген жаттығулар мен ситуациялық есептер тексеріледі, шешілмеген сұрақтар түсіндіріледі. : Студенттерге келесі сабақ 3-тілдің біреуінде болатынын ескерту. Үйге тапсырма: Липидтер алмасуы. Глицерин мен бос май қышқылдарының, ағзадағы өзгерістері.
Өзіндік дайындыққа арналған сұрақтар
1. Жасушада глицерин және БМҚ пайдалану жолдарын-схема түрінде көрсету (топтардың өздері білім алатын тілден басқа ағылшын, қазақ н/е орыс тілінде осы тақырып бойынша глоссарий жасау және осы сұрақтарға жауапты электронды версияда өткізу).
Фосфатидтік жолмен липогенез
Глицериннің тотығуы және оның энергия балансы
Бос май қышқылдарының бета-тотығуы және оның энергия балансы
Липидтердің пероксидтік тотығуы – реакциялары, ролі, ағзаның антиоксиданттық жүйесі.
5. Қорытынды шығару- оқытушы үй тапсырмасын тексеріп студенттерге баға қояды.
Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С.363-370
2. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 287-330
3. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С.364-372, 372-379, 379-383
Қосымша:
ТапбергеновС.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
Кольман Я., Рем., К-Г., «наглядная биохимия»., М..: Мир,2004
Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М. Адекенов- Астана ,2003
Плешкова С.М., Жакыпбекова С.С, и соавт. Учебное пособие для самостоятельной подготовки студентов по биохимии, часть 2, Алматы, 2009
Медицина и здравоохранение в России-адрес http://dlib.eastview.com Elsevier –адрес www.sciencedirect.com.
THOMSON REUTERS-адрес www.webofknowledge.com.
КОКРАНОВСКАЯ БИБЛИОТЕКА и др.
7. Бақылау
Бұл сабақ бойынша компетенцияларды бағалау әдістеріне кіреді:
Білім компетенциясын бағалау: ауызша сұрақтарға жауап беру, дискуссия, жазбаша бақылау жұмысы, үйге берілген жаттығулар мен ситуациялық есептерді тексеру бойынша іске асады.
Термин на русском языке Термин на английском языке Термин на втором языке
Желчная кислота – органическая, циклическая кислота, образуемая из холестерина в печени при его окислении Bile acid is an organic, cyclic acid formed from cholesterol in the liver during oxidation of cholesterol Өт қышқылы-бауырда холестерин тотыққанда түзілетін органикалық, циклді қышқыл.
Первичные желчные кислоты – желчные кислоты, которые образуются при окислении холестерина в гепатоцитах Primary bile acids are bile acids which are formed in oxidation of cholesterol in hepatocytes Біріншілік өт қышқылдар-гепатоциттерде холестерин тотыққанда түзілетін өт қышқылдар (холь мен хенодезоксихоль қышқылдар).
Вторичные желчные кислоты – желчные кислоты, которые образуются из первичных путем отщепления ОН-группы и остатков глицина и таурина в просвете 12-перстной кишки Secondary bile acids are bile acids which are formed from primary bile acids by chipping off OH group and Glycine or taurine residues in duodenum Екіншілік өт қышқылдар—12 - елі ішекте біріншілік өт қышқылдардан гидроксил тобы және глицин мен тауриннің қалдықтары бөлініп шыққанда түзілетін өт қышқылдар (дезоксихоль мен литохоль қышқылдары).
Парные желчные кислоты – желчные кислоты, к которым присоединены остатки глицина или таурина (образуются в желчи) Coupled bile acids are bile acids with glycine or taurine residues (they are formed in the bile) Жұп өт қышқылдар-бұл өт қышқылдарға глицин немесе тауриннің қалдықтары қосылған (өтте кездеседі)
Хиломикроны – транспортные формы липидов, образующиеся в стенке тонкого кишечника и состоящие из ТАГ (80%), холестеринра (11%), фосфолипидов (7%), белков (2%) Chylomicrones are transport forms of lipids, forming in the wall of small intestine and consisting of triacylglycerols (80%), cholesterol (11%), phospholipids (7%), proteins (2%) Хиломикрондар- ащы ішек қабырғасында түзілетін липидтерді тасымалдайтын формалар, олардың құрамы: ТАГ-80%, холестерин -11 %, фосфолипидтер-7%, белоктар-2%.
Липопротеины – транспортные формы липидов, образующиеся в печени и состоящие из ТАГ, ХС, ФЛ и белка Lipoproteins are transport forms of lipids, forming in the liver and consisting of triacylglycerols, cholesterol, phospholipids and proteins Липопротеиндер- бауырда түзіліп липидтерді тасымалдайтын формалар, олар ТАГ, ХС, ФЛ мен белоктардан тұрады.
Эмульгирование липидов – процесс дробления липидной капли с помощью поверхностно-активных веществ – эндогенных фосфолипидов, солей желчных кислот, мыл, белков и перистальтики тонкого кишечника Emulsification of lipids is a process of deminishing of lipid droplets by surface-active substances – endogenic phospholipids, salts of bile acids, soap, proteins and peristalsis of small intestine Липидтердің эмульгирленуі- ірі май тамшының ұсақ май тамшыларына майдалану процесі. Ол беткі активті заттар- фосфолипидтер, өт қышқылдарының тұздары, сабындар, белоктар және ащы ішектің жиырылуы көмегімен жүреді.
№10 Сабақ
Тақырыбы: Липидтер алмасуы. Аралық алмасу. Организмдегі глицерин мен бос май қышқылдарының өзгерістері.
2. Мақсаты:
Студенттерде глицерин мен бос май қышқылдарының (БМҚ) ролі және организмдегі өзгерстері туралы білім қалыптастыру.
Студенттерде ТАГ пен ФЛ синтезіндегі бәсекелестік, фосфолипидтердің липотропты әсері туралы түсінік қалыптастыру.
Студенттерде глицериннің глюконеогенезге жұмсалуы және осының негізінде заттар алмасуының өзара байланысы туралы білім қалыптастыру.
Студенттердің арнайы әдебиеттермен және интернетпен жұмыс жасаған кезде дағдылар мен аналитикалық қабілеттерін қалыптастыру.
Жаңадан терминдер мен түсініктер енгізу.
Тақырып бойынша шет ел тілінде (ағылшын, орыс, қазақ тілі) сөйлеуді арттыру
3. Оқыту міндеттері:
Глицерин мен БМҚ-ның анаболикалық үрдістерге жұмасалуын қарастыру.
Глицериннің тотығуын және БМҚ-ның өзгерістерін оқып-білу.
Липидтердің пероксидтік тотығуын, осы үрдістің қалыпты және патологиялық жағдайлардағы ролін қалыптастыру.
Жаңадан түсініктер енгізу және терминдерге анықтама беру: бета – тотығу, фосфатидтік жолмен липогенез, липидтердің пероксидті тотығуы,антиоксидантты жүйе.
Студенттерді арнайы әдебиеттермен және интернеттен материал іздеуге ынталандыру
Тақырыптың бір сұрағын шет тілде (ағылшын, орыс, қазақ тілі) қастыру.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
БМҚ мен глицеринді биосинтездік үрдістерге қолдану жолдары.
Глицериннің тотығуы, осы үрдістің энергиялық балансы.
БМҚ түрлері. Қаныққан және қанықпаған БМҚ-ның тотығуы, энергиялық балансы.
Көп қанықпаған май қышқылдарының (КҚМҚ) пероксидтік тотығуы.
Антиоксидантты қорғаныс жүйесі: ферменттік және ферменттік емес.

5. Оқыту мен сабақ берудің әдістері:
1. Тақырыптың негізгі сұрақтарын ауызша талқылау (тақырыптың бір сұрағын шет тілде (ағылшын, орыс, қазақ тілі) қастыру, дискуссия. аз топпен жұмыс).
2. Үй тапсырмасын тексеру.
Оқытуға қажетті материалдар: Тақырып бойынша дәріс, Тест сұрақтары,
жаттығулар, ситуациялық есептер,биохимиядан студенттердің өзіндік дайындығына арналған оқу құралы.2-бөлімі.
Сабақтың сценариі:
Мазмұны Әдістемелік қамтамасыз етілуі Уақыты, мин (болжаммен хронометраж, топтың дайындығына және тағы басқа факторларға байланысты өзгері мүмкін)
Сабақты ұйымдастыру бөлімі, үй тапсырмасын тексеру (жаттығулар, ситуациялық есептер және тест сұрақтары). Күрделі сұрақтарды талдау
жазбаша тексеру
Ауызша сұрау
дискуссия
сабаққа қорытынды жасау Оқу журналы,
Жазбаша тексеруге арналған билеттер,
Тест сұрақтары,
жаттығулар,
Ситуациялық есептер,
Оқытушыларға арналған әдістемелік құрал сценариімен
Силлабус
Тақырып бойынша дәріс 5
10
40
5
Сабақтың ұйымдастыру бөлімі–конспекті тексеріледі, үйге берілген жаттығулар мен ситуациялық есептер тексеріледі, шешілмеген сұрақтар түсіндіріледі.
Үйге тапсырма: Үйге тапсырма:. Коллоквиум. Липидтер алмасуы.(барлық бөлімді қайталау, практикалық жұмыстар:№76-78,80 конспект жазу)
Коллоквиумға арналған өзіндік дайындық үшін сұрақтар №№9-10 липидтер алмасу сабақтарының сұрақтарын қараңыздар. немесе төменде берілген сұрақтар:
Тағам липидтері, олардың жіктелуі, маңызы.
Тристеариннің химиялық табиғаты, ТАГ маңызы, қорытылуы, ТАГ-тың гидролиз өнімдерінің сіңірілуі.
Фосфолипидтердің химиялық табиғаты, жіктелуі, маңызы, қорытылуы, ФЛ-ң гидролиз өнімдерінің сіңірілуі.
Стериндердің химиялық табиғаты, жіктелуі, маңызы, холестериннің сіңірілуі.
Холестеридтердің химиялық табиғаты, қорытылуы, гидролиз өнімдерінің сіңірілуі, холестериннің маңызы.
Көп қанықпаған май қышқылдары (КҚМҚ), өкілдері, маңызы.
Ішек қуысында жүретін үрдістер.
Мицелла, түзілетін орны, құрамы, сіңірілгеннен кейнгі өзгерістері.
Өт қышқылдарының химиялық табиғаты, маңызы. Жұп өт қышқылдары, өкілдері, маңызы. Өт қышқылдарының энтерогепатикалық айналымы, оның маңызы.
Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, өкпенің, бауырдың, май тінінің ролі.
Хиломикрондар, түзілетін орны, құрамы, маңызы, ағзадағы өзгерістері.
Липопротеидтер, түрлері, құрамы, ағзадағы өзгерістері мен маңызы.
Липидтердің тасымалдану түрлері, олардың бір-бірінен айырмашылықтары. ТТЛП мен ЖТЛП – ның құрамы мен липидтер мен холестеринді тасымалдауындағы ролдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Хиломикрондар және ЛП, құрамы мен қызметтеріндегі ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
БМҚ мен глицериннің анаболикалық реакцияларға пайдаланылуы.
ТАГ пен ФЛ биосинтезі, ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Фосфатид қышқылының химиялық табиғаты, оның пайдаланылу жолдары.
ФЛ-дің липотроптық әсері.
Липогенез, липолиз, липонеогенез, түсініктер, бұл процестердің маңызы, қандай мүшелерде бұл процестер көп жүреді. Қандай жағдайларда және қалай липонеогенез жүреді? Липидтердің гидролиз өнімдерінің бауырға түсу жолдары (кестемен көрсетіңіз).
Ағзадағы глицериннің өзгерістері. Глицерин тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз.
Глюкозаның бір молекуласының синтезіне қанша глицериннің молекуласы жұмсалады (глицериннен глюконеогенезді кестемен көрсетіңіз).
Жасушадағы БМҚ өзгерістері: пальмитин, олеин, стеарин, С19Н39СООН қышқылдарының тотығуы, бұл қышқылдар тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз.
Қан тамыр ішілік липолиз, маңызы.
БМҚ, жіктелуі, әр түрлі БМҚ-ың тотығу әдістері.
КҚМҚ-ның пероксидтік тотығуы.
Антиоксиданттық қорғаныс жүйесі, оның негізгі компоненттері, маңызы.
Тристеарин, трипальмитин, дистеаропальмитин тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз..
Ацетил-КоА-ның түзілу және пайдаланылу жолдары.
Липидтер алмасуындағы ҮКЦ, БТ, ТФ ролі.
Липидтер алмасуының соңғы өнімдері, қандай процестер нәтижесінде олар түзіледі.
БМҚ синтезі, реакциялардың жүйелілігі. Қанша АТФ пен НАДФН2 пальмитин, капрон қышқылдарының синтезіне жұмсалады?
Кетон денелерінің биосинтезі, химиялық табиғаты, ағзадағы пайдаланылуы.
Кетогенездің күшеюінің себептері, ол неге әкеледі.
Холестериннің синтезі, сатылары (1 сатысын формуламен жазыңыз).
Кетон денелері мен холестериннің синтезіндегі ортақ реакциялары, ортақ аралық өнімінің пайдаланылуы неге байланысты?
Холестериннің алмасуы.
Холестериннің ағзада тасымалдануы.
Холестериннің алмасуы мен айналымындағы бауырдың ролі.
Липидтер алмасуының бұзылуы (атеросклероз, өт-тас ауруы, стеаторея, семіздік, бауырдың майлануы).
Ағзадағы эссенциалды май қышқылдарының атқаратын ролі.
Эйкозаноидтар дегеніміз не?
Қандай заттар эйкозаноидтардың синтезі үшін бастапқы субстраттар болады?
Эйкозаноидтардың жіктелуі мен номенклатурасы.
Эйкозаноидтардың әсер ету механизмі қалай жүзеге асады?
а) Простагландиндердің (РGЕ2,РGҒ2a,, РGА2)
б) простациклиндердің РGI2
в) тромбоксандардың ( ТХА2, ТХВ2,)
г) лейкотриендердің (LТА, LТВ, LТС, LТD) негізгі физиологиялық әсерлері.
Эйкозаноидтардың атеросклероздың, асқазан жарасының дамуындағы ролі.
РG синтезінің дисбалансы қандай аурулардың дамуына әкеледі? Простагландиндердің түзілуі мен жұмсалуының бұзылуы қалай білінеді?
Омега-3 КҚМҚ әсерінен қан плазмасындағы ТАГ пен ТӨТЛП деңгейінің төмендеуінің механизмі.
Омега–3 КҚМҚ-ның антиатеротромбогендік, антиритмогендік эффектілері.

Жазбаша бақылау тақырып бойынша берілген билеттер бойынша жүргізіледі.
7. Әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
Негізгі әдебиеттер:
1. Плешкова С.М., Өмірзақова К.К., Абитаева С.А. «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006. – 113-136 б.
2. Уатқан С., Өмірзақова К.К. «Заттар алмасуы», - Алматы, 2004 ж. – 157-161 ; 199-212; 235-258 б.
3. Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004 ж. – 101-102 б.
3. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж.
4. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Қосымша әдебиеттер:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
3. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
4. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Орыс тілінде:
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С.379-404
Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С. 312-323, 324-326
Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С.431
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998г. – С. 408-426; 430; 446-450.
Медицина и здравоохранение в России-адрес http://dlib.eastview.com7. Elsevier –адрес www.sciencedirect.com.8. THOMSON REUTERS-адрес www.webofknowledge.com.9.. КОКРАНОВСКАЯ БИБЛИОТЕКА и др.
Қосымша:
1. Тапбергенов С.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
2. Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
3. Кольман Я., Рем., К-Г., «наглядная биохимия»., М..: Мир,2004
4. Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-
корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
5. Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М.
Адекенов- Астана ,2003
6. Плешкова С.М., Жакыпбекова С.С, и соавт. Учебное пособие для самостоятельной подготовки студентов по биохимии, часть 2, Алматы, 2009.
Глоссарий по теме № 10
Термин на русском языке Термин на английском языке Термин на втором языке
Липогенез – это процесс синтеза липидов Lipogenesis is a process of synthesis of lipids Липогенез- бұл липидтер синтезі жүретін процесс.
Липонеогенез – это процесс образования липидов из промежуточных продуктов обмена веществ Liponeogenesis is a process of the formation of lipids from intermediaries Липонеогенез- бұл аралық өнімдерден липидтердің түзілу процесі.
Липолиз – это процесс распада липидов Lipolysis is a process of cleavage of lipids Липолиз- бұл липидтердің ыдырау процесі.
Бета-окисление свободных жирных кислот – это процесс окисления насыщенных жирных кислот с участием НАД и ФАД-зависимых дегидрогеназ, происходящий в митохондриях и сопровождающийся образованием АТФ Beta-oxidation of free fatty acids is a process of oxidation of saturated fatty acids with participation of NAD- and FAD-dependent dehydrogenases, occurring in mitochondrions and accomplishing by formation of ATP Бос май қышқылдарының бета-тотығуы- НАД және ФАД-тәуелді дегидрогеназалардың қатысуымен жүретін қаныққан май қышқылдарының тотығу процесі. Ол митохондрияда жүреді және бұл процесте АТФ түзіледі.
№ 11 сабақ.
1. Тақырыбы: Аралық бақылау. Липидтер алмасуы, оның бұзылыстары.
Тақырып бойынша зертханалық жұмыстар: Майлардың қорытылуына панкреатидтік липазаның әсерін зерттеу. Қан сарысуындағы жалпы липидтердің, холестериннің және -липопротеидтердің мөлшерін анықтау.
2. Мақсаты:
1. Студенттердің «Липидтер алмасуы» тақырыбы бойынша алған білімдерінің меңгерілу тереңдігін тексеру.
2. Студенттердің ұйқы безі липазасының активаторы және бұл ферменттің майлардың қорытылуына қатысуы туралы алған білімдерін бекіту.
3. Студенттерді қан сарысуындағы жалпы липидтердің, холестериннің, β- липопротеидтердің мөлшерін анықтау әдістерімен және диагностикалық маңызымен таныстыру.
3. Оқыту міндеттері:
1. Студенттерді липидтер алмасуы туралы алған білімдерін пәннің келесі тақырыптарын түсіну үшін қолдануға үйрету.
2. Студенттерді осы тақырып бойынша алған білімдерін жағдайлық есептерді шешу үшін қолдануға үйрету.
3. Ересек адамдағы ТАГ қорытылуына қатысатын негізгі ферменттің (ұйқы безі липазасы) ролін қарастыру.
4. Студенттерді қан сарысуындағы липидтер алмасуының негізгі көрсеткіштерін (жалпы липидтер, холестерин, β-липопротеидтер) анықтау әдістерімен және диагностикалық маңызымен таныстыру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Тағам липидтері, олардың жіктелуі және маңызы.
Липидтердің қорытылуы және сіңірілуі.
Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, өкпенің, бауырдың, май тінінің ролі.
Липидтердің тасымалдану түрлері.
Глицерин мен БМҚ-ның анаболикалық және катаболикалық реакцияларға пайдаланылуы.
АСҚ-ның пайдаланылу жолдары.
Липидтер алмасуының соңғы өнімдері және олардың ағзадан бөлініп шығатын жолдары.
Липидтер алмасуының бұзылыстары.
5. Оқыту және сабақ беру әдістері:
1) Аралық бақылау жазбаша бақылау түрінде өткізіледі.
2) Видеоәдіс: «Атеросклероз және тромбтүзілу» фильмді қарау
3) Студенттер 4-5 адам кіретін шағын топтармен келесі зертханалық жұмыстарды «Практикум » бойынша жасайды :
а) «Майлардың қорытылуына ұйқы безі липазасы мен өттің әсерін зерттеу»
(№76 жұмыс).
Студенттер инкубация кезінде жұмыстың принципін, анықтау әдісін (кестелерді), дәптерлерге жазып алады. Жұмысты жасағаннан кейін графикті сызады және қорытынды жасайды. «Өтпен» немесе «өтсіз» колбаларды 0,1 N NaOH-пен титрлегенде, сілтінің мөлшері көбірек жұмсалады және неге деген сұраққа жауапты қортындыда көрсету керек.
б) «Қан сарысуындағы β- липопротеидтердің мөлшерін Бурнштейн және Самайдың турбидиметриялық әдісімен анықтау» (№77 жұмыс). Студенттер жұмыстың принципін, анықтау әдісін , есептеу формуласын, қалыпты көрсеткіштерін және β- липопротеидтердің деңгейінің жоғарлауының клинико-диагностикалық маңызын дәптерлеріне жазып алады.
в) «Қан сарысуындағы жалпы липидтерді түсті реакция бойынша анықтау» ( № 78 жұмыс).
Студенттер инкубация кезінде жұмыстың принципін, анықтау әдісін (кестелерді), есептеу формуласын, қалыпты көрсеткіштерін, қандағы жалпы липидтердің мөлшерін анықтаудың клинико-диагностикалық маңызын дәптерлеріне жазып алады.
г) «Холестеринге түсті реакция жасау» (№81 жұмыс). Студенттер жұмыстың принципін, сапалық реакциялардың аттарын, холестериннің мөлшерін колориметриялық әдістер арқылы анықтау туралы, қан сарысуындағы холестеринді зерттеудің клинико-диагностикалық маңызын дәптерлеріне жазып алады.
4) Жұмыс соңында студенттер жағдайлық есептерді, тесттерді шешіп, жаттығуларды орныдайды.

Әдебиеттер:
Негізгі:
1. Плешкова С.М., Өмірзақова К.К., Абитаева С.А. «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006. – 113-136 б.
2. Уатқан С., Өмірзақова К.К. «Заттар алмасуы», - Алматы, 2004 ж. – 157-161 ; 199-212; 235-258 б
3. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004 – С.363-404
4. Николаев А.Я. «Биологическая химия» - М., 2007 – С.287-326
5. Северин Е.С. «Биологическая химия» - М., 2008 – С.364-431
Қосымша:
1. ТапбергеновС.О., ТапбергеновТ.С., «Медицинская и клиническая биохимия» Павлодар, 2004
2. Мари Р., Гриннер Д., Мейес П., Родуэлл В. «Биохимия человека», 2003
3. Кольман Я., Рем., К-Г., «наглядная биохимия»., М..: Мир,2004
4. Биохимия . Тесты и задачи: учебное пособие для студентов медвузов, под ред. член-
корр., РАН, проф .Е.С. Северина.- М.,2005
5. Биохимия в вопросах и ответах под ред. член-корр., НАН РК, д.х.н. проф .С.М.
Адекенов- Астана ,2003
7. Бақылау
Сұрақтар:
Тағам липидтері, олардың жіктелуі, маңызы.
Тристеариннің химиялық табиғаты, ТАГ маңызы, қорытылуы, ТАГ-тың гидролиз өнімдерінің сіңірілуі.
Фосфолипидтердің химиялық табиғаты, жіктелуі, маңызы, қорытылуы, ФЛ-ң гидролиз өнімдерінің сіңірілуі.
Стериндердің химиялық табиғаты, жіктелуі, маңызы, холестериннің сіңірілуі.
Холестеридтердің химиялық табиғаты, қорытылуы, гидролиз өнімдерінің сіңірілуі, холестериннің маңызы.
Көп қанықпаған май қышқылдары (КҚМҚ), өкілдері, маңызы.
Ішек қуысында жүретін үрдістер.
Мицелла, түзілетін орны, құрамы, сіңірілгеннен кейнгі өзгерістері.
Өт қышқылдарының химиялық табиғаты, маңызы. Жұп өт қышқылдары, өкілдері, маңызы. Өт қышқылдарының энтерогепатикалық айналымы, оның маңызы.
Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, өкпенің, бауырдың, май тінінің ролі.
Хиломикрондар, түзілетін орны, құрамы, маңызы, ағзадағы өзгерістері.
Липопротеидтер, түрлері, құрамы, ағзадағы өзгерістері мен маңызы.
Липидтердің тасымалдану түрлері, олардың бір-бірінен айырмашылықтары. ТТЛП мен ЖТЛП – ның құрамы мен липидтер мен холестеринді тасымалдауындағы ролдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Хиломикрондар және ЛП, құрамы мен қызметтеріндегі ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
БМҚ мен глицериннің анаболикалық реакцияларға пайдаланылуы.
ТАГ пен ФЛ биосинтезі, ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Фосфатид қышқылының химиялық табиғаты, оның пайдаланылу жолдары.
ФЛ-дің липотроптық әсері.
Липогенез, липолиз, липонеогенез, түсініктер, бұл процестердің маңызы, қандай мүшелерде бұл процестер көп жүреді. Қандай жағдайларда және қалай липонеогенез жүреді? Липидтердің гидролиз өнімдерінің бауырға түсу жолдары (кестемен көрсетіңіз).
Ағзадағы глицериннің өзгерістері. Глицерин тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз.
Глюкозаның бір молекуласының синтезіне қанша глицериннің молекуласы жұмсалады (глицериннен глюконеогенезді кестемен көрсетіңіз).
Жасушадағы БМҚ өзгерістері: пальмитин, олеин, стеарин, С19Н39СООН қышқылдарының тотығуы, бұл қышқылдар тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз.
Қан тамыр ішілік липолиз, маңызы.
БМҚ, жіктелуі, әр түрлі БМҚ-ың тотығу әдістері.
КҚМҚ-ның пероксидтік тотығуы.
Антиоксиданттық қорғаныс жүйесі, оның негізгі компоненттері, маңызы.
Тристеарин, трипальмитин, дистеаропальмитин тотыққанда түзілетін АТФ санын есептеңіз..
Ацетил-КоА-ның түзілу және пайдаланылу жолдары.
Липидтер алмасуындағы ҮКЦ, БТ, ТФ ролі.
Липидтер алмасуының соңғы өнімдері, қандай процестер нәтижесінде олар түзіледі.
БМҚ синтезі, реакциялардың жүйелілігі. Қанша АТФ пен НАДФН2 пальмитин, капрон қышқылдарының синтезіне жұмсалады?
Кетон денелерінің биосинтезі, химиялық табиғаты, ағзадағы пайдаланылуы.
Кетогенездің күшеюінің себептері, ол неге әкеледі.
Холестериннің синтезі, сатылары (1 сатысын формуламен жазыңыз).
Кетон денелері мен холестериннің синтезіндегі ортақ реакциялары, ортақ аралық өнімінің пайдаланылуы неге байланысты?
Холестериннің алмасуы.
Холестериннің ағзада тасымалдануы.
Холестериннің алмасуы мен айналымындағы бауырдың ролі.
Липидтер алмасуының бұзылуы (атеросклероз, өт-тас ауруы, стеаторея, семіздік, бауырдың майлануы).
Ағзадағы эссенциалды май қышқылдарының атқаратын ролі.
Эйкозаноидтар дегеніміз не?
Қандай заттар эйкозаноидтардың синтезі үшін бастапқы субстраттар болады?
Эйкозаноидтардың жіктелуі мен номенклатурасы.
Эйкозаноидтардың әсер ету механизмі қалай жүзеге асады?
а) Простагландиндердің (РGЕ2,РGҒ2a,, РGА2)
б) простациклиндердің РGI2
в) тромбоксандардың ( ТХА2, ТХВ2,)
г) лейкотриендердің (LТА, LТВ, LТС, LТD) негізгі физиологиялық әсерлері.
Эйкозаноидтардың атеросклероздың, асқазан жарасының дамуындағы ролі.
РG синтезінің дисбалансы қандай аурулардың дамуына әкеледі? Простагландиндердің түзілуі мен жұмсалуының бұзылуы қалай білінеді?
Омега-3 КҚМҚ әсерінен қан плазмасындағы ТАГ пен ТӨТЛП деңгейінің төмендеуінің механизмі.
Омега–3 КҚМҚ-ның антиатеротромбогендік, антиритмогендік эффектілері.
2) Зертханалық жұмыстар бойынша сұрақтар:
1. Өт қышқылдары қандай қосылыстардан түзіледі?
2. Барлық жұп өт қышқылдарын атап шығыңыз.
3. Өт қышқылдарының ролі.
4. Жалпы және β-липопротеидтерді анықтау әдістерінің негізіне қандай принциптер жатады?
5. Холестерин және бос май қышқылдарының (БМҚ) синтезі үшін қандай қосылыстар керек?
6. Қандағы холестеринді анықтаудың диагностикалық маңызы.
Жаттығулар:
Панкреатидтік липазаның активаторы қандай зат және ол қосылыстар қайда түзіледі?
Панкреатидтік липаза катализдейтін реакцияны жазыңыз.
Панкреатидтік липазаның майларды қорыту механизмін зерттеу әдістері
Қандағы жалпы липидтердің, холестериннің, және атерогендік коэффициенттің қалыпты мөлшері.
α және β-липопротеидтердің құрамы мен қызметтері.
Жағдайлық есептер:
1.Миокард инфарктінің дамуына әкелетін факторларды зерттегенде анықталды: балық майын көп қабылдайтын адамдар миокард инфарктімен сирек ауырады, себебі, олардың жүрек қан тамырларында тромбтар сирек түзіледі. 20: 5 w–3 қышқылдарының мөлшерінің жоғарылауы қан ұюына қалай әсер етуі мүмкін?
2. Генетикалық икемділік болатын кейбір адамдарда, аспиринді қабылдағанда бронхиалды демікпенің ұстамасы болуы мүмкін – бұл аспириндік демікпе деп аталады. Осындай ауруға стероидты препараттар көмектесе ме?
3. Атеросклерозбен ауыратын адамдарда тромб түзілуінің төмендеуіне әкелетін балық майындағы полиендік май қышқылдарының профилактикалық әсерінің механизмін түсіндіріңіз.
4. Простагландиндердің синтезіне глюкокортикоидтардың әсер ету механизмін түсіндіріңіз.
5. Миокардтың инфарктының дамуына икемділігі бар науқастарда тромбтың түзілуін тежейтін дәрі ретінде аз дозада аспирин қолданады. Бұл жағдайларда көбінесе қандай эйкозаноидтардың синтезі тежеледі?
6. Бауырда холестерин өт қышқылдарына тотығады. Неге гидрофобты қосылыс – холестерин өттің құрамында еріген күйінде болады? ( Мушкамбаров Н.Н. бойынша)
7. Қан сарысуындағы жалпы липидтердің мөлшері 3O г/л болады. Бұл нені көрсетеді?
8. β-липопротеидтер /α -липопротеидтер арақатынасы 4 тең. Бұл неге әкелуі мүмкін?

Гиперлипопротеинемиялардың түрлері
(D. Fredrickson және басқалары) бойынша
Дислипопротеинемияның
түрі және аталуы Генетикалық дефект Липидтер алмасуының өзгерістері
І түрі - гиперхиломикронемия Липопротеинлипазаның,
С ІІ апобелоктың құрылыстарының бұзылуы Қанда ХМ мен ТӨТЛП жоғарлаған, ТАГ мөлшері күрт жоғарлаған.Бұл жағдайдың клиникалық көрінісі: ксантоматоз.
ІІ түрі- гипер-β-липопротеинемия
ТТЛП рецепторларының дефекті немесе апобелок В-100 генінің мутациясы.
ІІа-түрінде: қанда ТТЛП, холестерин мөлшері жоғарлаған.
ІІб-түрінде:қанда ТТЛП мен ТӨТЛП, холестерин мен ТАГ мөлшері жоғарылаған. Клиникалық көріністері: атеросклероз, жиі жүректің ишемиялық ауруы (ЖИА) дамиды.
ІІІ түрі-дис- β-липопротеинемия
ТӨТЛП-нің ТТЛП-ге айналуының бұзылуы. Қан сары суында құрамында холестериннің мөлшері күрт жоғарылаған липопротеиндердің пайда болуы. Клиникалық көріністері: атеросклероз, ЖИА және аяқтың қан тамырларының зақымдануы.
IV түрі- гипер-преβ-липопротеинемия
Генетикалық гетерогенді аурулар тобы. Гиперинсулинемия себебінен ТӨТЛП көп түзілуі. Қанда ТӨТЛП, ТАГ мөлшерлерінің көбеюі, аздаған гиперхолестеринемия. ХМ болмайды. Клиникалық көріністері: қантты диабет, семіру, ЖИА.
V түрі- гипер-преβ-липопротеинемия мен
гиперхиломикронемия
Генетикалық гетерогенді аурулар тобы. Гиперинсулинемия себебінен ТӨТЛП көп түзілуі. Қанда ТӨТЛП, ТАГ мөлшерлерінің көбеюі, аздаған гиперхолестеринемия. ХМ болады. Клиникалық көріністері: ксантоматоз, жасырынды (скрытый) қантты диабет.
С ІІ апобелок – липопротеинлипазаның активаторы, қанда ТЖЛП-дан ХМ-дар мен ТӨТЛП-ге тасымалданады.
Апобелок В-100 – ТТЛП мен ТӨТЛП-дің негізгі белогы, жасушалардағы ТТЛП-нің рецепторларымен байланысады
№12 Сабақ
1. Тақырыбы: Белоктар алмасуы. Жай белоктардың аралық алмасуы.Белоктардың қорытылуы, амин қышқылдарының сіңірілуі. Тоқ ішектегі белоктардың шіруі және бауырдағы шіру өнімдерінің залалсыздануы. Асқазан сөлі: қалыпты жағдайдағы құрамы және физикалық-химиялық қасиеттері, патологиялық жағдайда ауытқуы.
2. Мақсаты:
1. Белоктар алмасуының бұзылыстары кезінде қан, зәр және асқазан сөлінің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Тағам белоктарының ролін және белоктардың қорытылу, шіру мен шіру өнімдерінің залалсыздану, амин қышқылдарының сіңірілуінің молекулярлық механизмдерін білу.
Асқазан сөлінің физикалық-химиялық қасиеттерін, құрамын және патология кезінде олардың өзгеруін білу.
Асқазан сөлінің қышқылдылығының түрлерін анықтау, есептеу және алынған нәтижелер бойынша қорытынды жасау.
4) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
5)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
6)Жай белоктар алмасуының бұзылыстары мен асқазанның аурулары кезінде және олардың алдын алу үшін өмір салты мен қоректену туралы ұсыныстарды дәлелдеу.
7) Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің химиялық құрамы.
Асқазан сөліндегі тұз қышқылының рөлі. (ағылшын немесе орыс тілінде)
Асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктері, пайда болу себептері.
Қалыпты асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері және олардың патология кезіндегі өзгерістері.
АІЖ-дағы белоктардың қорытылуы, бұл үрдістерге қатысатын ферменттер, оларға сипаттама.
Амин қышқылдарының сіңірілуі.
Белоктардың ішекте шіруі, улы шіру өнімдерінің залалсыздануы. Залалсызданудың жүретін орны мен әдістері.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, блиц-сұрау, жазбаша бақылау, шағын топтарда жұмыс, зертханалық жұмыстарды жасау, TBL , PBL.
Шағын топтармен жұмыс жасау. . Зертханалық жұмыс: «Асқазан сөлінің қышқылдығын анықтау». Студенттерді 3 топқа бөліп әр топ зертханалық жұмысты орындауы бойынша қышқылдығы жоғары, қышқылдығы төмен және қалыпты асқазан сөлі құйылған, арнайы нөмірленген шыны ыдыстарды алып, асқазан сөлініңқышқылдығын анықтайды. Студенттер зертханалық жұмысты орындамас бұрын асқазан сөлін анықтау әдістерін талдап, асқазан сөлінің қалыпты мөлшері, қышқылдығы, қышқылдық түрлері, өлшем бірлігі туралы ақпараттанып, берілген асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктерін талдау қажет. Құрамдас бөліктерге жүргізілетін сапалық реакцияларды білу.
Практикалық жұмыс барысында оқытушы жұмыстың орындалуын, дұрыс титрлеу жүргізуді қадағалап, үйге берілген тапсырманы жаттығулар мен жағдайлық есептердің шешімінің дұрыстығын тексеру қажет.
Асқазан сөлінің қышқылдығы, қышқылдықтың өлшем бірліктері, түрлері, асқазан сөлінің қышқылдықтарын есептеуді талқылау. Берілген есепте қышқылдыдылықты анықтап, студент құрамында қандай патологиялық заттар болуы мүмкін білуі тиіс және осы асқазан сөлімен қандай сапалық реакцияларды жасау қажет. Асқазан сөлінің қышқылдығын анықтайтын бұл әдіс ірі мегаполистерде іс жүзінде жүргізілмейтінін, тек ақпараттандырылатын әдіс екенін студенттерге түсіндіру қажет.
№85, 87, 83, 20(б) жұмыстар жасалады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау:
Сұрақтар:
Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің химиялық құрамы.
Асқазан сөліндегі тұз қышқылының рөлі. (ағылшын және орыс тілінде)
Қалыпты жағдайдағы және патологиялық жағдайдағы асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері
Асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктері, пайда болу себептері. Оларды ашатын сапалық реакциялар.
АІЖ-дағы белоктардың қорытылуы, бұл үрдістерге қатысатын ферменттер, оларға сипаттама (осы сұрақ ағылшынша, орысша өткізіледі).
Амин қышқылдарының сіңірілуі (гамма-глутамилтранспептидазды жүйе бойынша механизмді талдау).
Белоктардың ішекте шіруі (реакцияларына мысал)
Улы шіру өнімдерінің залалсыздануы.
Тесттер:
1. Ересек адамдарда 1 кг салмаққа есептегенде белоктың тәуліктік көрсеткіші (нормасы):
1) 0,3-0,4 г.;
2) 5,0-6,0 г.;
3) 0,7-0,8 г.;
4) 9,0-10,0 г.;
5) 11,0-12,0 г.
2. Белоктардың тағаммен қажетті мөлшерде түспеуінен мынадай аурулардың пайда болуына әкеп соқтырады:
1) бауырдың май басуы;
2) фенилкетонурия;
3) квашиоркор;
4) маразм;
5) алкаптонурия.
Дұрыс 2 жауапты таңда.
3. Оң азоттық баланс:
1) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшерінен аз
2) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшерінен көп
3) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшеріне тең
4) тағаммен түсетін белоктың мөлшерінен жасушада белоктың синтезделуі жоғары болады
5) тағаммен түсетін белоктың мөлшерінен жасушада белоктың синтезделуі төмен болады
4. Оң азоттық баланс дамиды:
1) әйелдің аяғы ауыр кезінде
2) балалық кезде
3) қартайған кезде
4) қабынуда
5) аштықта
Дұрыс 2 жауапты таңда.
5.Теріс азоттық баланс дамиды:
1) әйелдің аяғы ауыр кезінде
2) балалық кезде
3) қартайған кезде
4) ашыққанда
5)онкологиялық ауруда ісік клеткаларының ыдырау сатысында.
Дұрыс 3 жауапты таңда.
6. Қан плазмасында белоктардың қор ретінде жиналуы ....... қажет:
1) Улы заттарды залалсыздандыру үшін;
2)алмастырылмайтын амин қышқылдарының қорын толықтыру үшін;
3) гормональды тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін;
4) қан сары суындағы пигменттердің түзілуіне;
5) жедел қан кетуде қандағы онкотикалық қысымды қалпына келтіру үшін.
7. Ағзадағы белоктар алмасуының ерекшеліктері:
1) белоктар ағзада қорға жиналмайды
2) ағзада синтезделмейді
3) құнды белоктардың синтезі үшін тағаммен алмастырылмайтын амин қышқылдары түсуі қажет
4) тіршілікке қажет қызметтерді атқарады
5) белоктар үнемі жаңарып отыруы үшін ылғи тағаммен түсіп тұруы қажет.
Дұрыс 4 жауапты таңда.
8. Асқазанда белоктардың қорытылуына қатысатын ферменттер:
1) тұз қышқылы
2) пепсиноген
3) пепсин
4) сүт қышқылы
5) Каслфакторы
Дұрыс 2 жауапты таңда.
9. Протеазаның әсерінен қорғайтын секреторлы клеткалардың механизмдері:
1) Гетерополисахаридтері бар шырышты заттардың түзілуіне;
2) тек асқазанның немесе ішектің қуысындағы ферменттердің активтелуін;
3) асқазанда эпителиальды клеткалардың НСО`3^-иондарын секрециялануы;
4) зақымдалған эпителий клеткаларының жылдам регенерациялануы;
5) ферменттердің активті формаларының синтезделуі
Дұрыс 4 жауапты таңда.
10. Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің құрамында бар:
1) тұз қышқылы
2) химозин
3) пепсин
4) гастриксин
5) трипсиноген
Дұрыс 4 жауапты таңда.
№ 12 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Переваривание белков пищи – процесс гидролиза молекул белка с участием пептидгидролаз желудочно-кишечного тракта The digestion of food proteins is a proicess of hydrolysis of proteins with participating of peptidehydrolases of gastrointestinal tract Тағам белоктарының қорытылуы-асқазан-ішек жолдарының пептидгидролазаларының қатысуымен белок молекуласының гидролиз процесі.
Гниение белков – это процесс биохимического преобразования циклических и диаминомонокарбоновых аминокислот с образованием кишечных и трупных ядов, происходит в просвете толстого кишечника под действием ферментов микрофлоры The rotting of proteins is a process of biochemical conversion of cyclic and diaminomonocarboxylic aminoacids with formation of intestinal toxins and ptomaines. this process occurs in the lumen of large intestine under action of enzymes of microflora Белоктардың шіруі- бұл процеске циклді және диаминомонокарбон амин қышқылдар ұшырағанда, ішектік пен өлік улары түзіледі, процесс микрофлораның ферменттерінің әсерінен тоқ ішек қуысында жүреді.
Обезвреживание продуктов гниения белков – это процесс детоксикации ядовитых продуктов гниения белков, происходящий в печени, приводящий к образованию безвредных эфиросерных и эфироглюкуроновых кислот, которые выводятся с мочой The detoxification of rotting products occurs in the liver, resulting in formation of non-toxic esterosulfuric and esteroglucuronic acids, which are eliminated by urine Белоктардың шіру өнімдерінің залалсыздануы- бұл белоктардың улы шіру өнімдерінің залалсыздану процесі, бауырда өтеді, усыз эфиркүкірт және эфирглюкурон қышқылдарының түзілуіне әкеледі, олар зәрмен шығарылады.
Животный индикан – это натриевая или калиевая соль индоксилсерной кислоты (образуется при обезвреживании индола) “Animal indicant” is potassium or sodium salt of indoxylsulfuric acid (it is formed in detoxification of indol) Жануарлар индиканы- бұл индоксилкүкірт қышқылының натрий мен калий тұздары (индол залалсыздануында түзіледі).
Кадаверин и путресцин – «трупные яды», образующийся в результате гниения белков (декарбоксилирования лизина) в толстом кишечнике Cadaverine and putrescine are ptomaines, forming during of rotting of proteins (decarboxylation of lysine) in the large intestine Кадаверин мен путресцин- тоқ ішектегі белоктардың шіруі нәтижесінде түзілетін «өлік улары» (лизин мен орнитин декарбоксилденгенде).
Крезол, фенол, индол и скатол – кишечные яды, образующиеся при гниении белков (окислении боковой цепи тирозина и триптофана) в толстом кишечнике Cresol, phenol, indol and scatol are intestinal toxins, forming during rotting of proteins (oxidation of side chain of cyclic aminoacids – tyrosine and tryptophan) in the large intestine Крезол, фенол, индол мен скатол- тоқ ішектегі белоктардың шіруі нәтижесінде түзілетін ішектік улар (тирозин мен триптофаннің бүйір тізбегі тотыққанда).
Общая кислотность желудочного сока – сумма всех кислых продуктов в 100 мл желудочного сока, в норме 40-60ТЕ The total acidity of gastric juice is a sum of all acidic products of 100 ml of gastric juice; normal value is 40-60TU Асқазан сөлінің жалпы қышқылдылығы- асқазан сөлінің 100 мл-де барлық қышқыл өнімдердің жиынтығы, қалыпты мөлшері 40-60 ТБ
Свободная кислотность желудочного сока – количество свободной соляной кислоты в 100 мл желудочного сока, в норме 20-40 ТЕ The free acidity of gastric juice is a quantity of hydrochloric acid in 100 ml of gastric juice; normal level is 20-40TU Асқазан сөлінің бос қышқылдылығы- асқазан сөлінің 100 мл-де бос тұз қышқылының мөлшері, қалыпты мөлшері 20-40 ТБ.
Связанная кислотность – количество соляной кислоты, связанной с белками пищи и др. веществами желудочного сока, в норме 8-12 ТЕ The coupled acidity of gastric juice is a quantity of coupled hydrochloric acid (with proteins etc); normal level is 8-12TU Байланысқан қышқылдылық- асқазан сөлінің 100 мл-де тағам белоктарымен және басқа заттармен байланысқан тұз қышқылының мөлшері, қалыпты мөлшері 8-12 ТБ.
Гиперхлоргидрия, гипохлогидрия, ахлоргидрия и ахилия – патологические состояния изменения кислотности желудочного сока, характеризующиеся повышением, понижением, отсутствием свободной соляной кислоты; отсутствием общей кислотности и пепсина соответственно Hyperchloirhydria, hypochlorhydria, achlorhydria and achylia are pathological statements of change of gastric acidity, characterizing by increase, decrease, absence of free hydrochloric acid; absence of total acidity and pepsin (accordingly) Гиперхлоргидрия, гипохлогидрия, ахлоргидрияжәне ахилия- бос тұз қышқылының сәйкес жоғарлауымен, төмендеуімен, болмауымен және жалпы қышқылдылық пен пепсиннің болмауымен сипатталатын асқазан сөлінің қышқылдылығының өзгеруімен байланысты патологиялық жағдайлар.
№13 Сабақ
1. Тақырыбы: Күрделі белоктар алмасуы.Гемоглобин синтезі мен ыдырауы. Өт, нәжіс, зәр пигменттерінің түзілуі. Пигменттік алмасудың бұзылуы (сарғыштану).
Нуклеопротеиндер алмасуы туралы түсінік.Несеп қышқылының түзілуі. Күрделі белоктар алмасуының соңғы өнімдері, олардың бөлінуі.
2. Мақсаты:
1. Белоктар алмасуының бұзылыстары кезінде қан мен зәрдің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Гемоглобиннің түзілуі мен ыдырауының негізгі сатыларын, нуклеопротеиндердің қорытылуын және несеп қышқылының түзілуін білу.
Сарғыштанудың әр түрлерінің және подаграның молекулярлық механизмдері мен зертханалық көріністерін білу.
3) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
4)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
5)Күрделі белоктар алмасуының бұзылыстары және олардың алдын алу үшін өмір салты мен қоректену, зертханалық зерттеулер туралы ұсыныстарды дәлелдеу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1) Гемоглобин,құрылысы және ролі.
2) Гем синтезі туралы түсінік.
3) Гемоглобиннің ыдырауының сатылары, реакциялар реті.
4) Өт, нәжіс және зәр пигменттерінің түзілуі .
5) Сарғыштану, түрлері, пайда болу себептері.
6)Нуклеопротеидтердің алмасуы туралы түсінік. Нуклеопротеидтердің ыдырауы, несеп қышқылының түзілуі. Подагра туралы түсінік.
5.Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша талдау, жазбаша бақылау,шағын топтарда ЖИГСО әдісімен жұмыс, тест, TBL .
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7. Бақылау
Сұрақтар:
1.Гемоглобин, құрылысы, ролі.
2. Гемоглобин синтезінің негізгі сатылары(алғашқы екеуін формуламен,қалған сатыларын сөзбен)(ағылшын немесе орыс тілдерінде).
3. Гемоглобин ыдырауы(cхема түрінде) 2 студентті шақыруға болады.
4.Тікелей және тікелей емес билирубиннің құрылысы және қасиеттері. 2 студентті шақыруға болады.
5.Гипербилирубинемия туралы түсінік.Сарғыштану түрлері. Жалпы билирубин нормасы.
6.Сарғыштану түрлерінің пайда болу себептері,белгілері,механизм туралы түсінік(лабораториялық нәтижелер).
7. Нуклеопротеиндердің қорытылуы туралы түсінік.Осы процеске қатысатын ферменттер.
8. Несеп қышқылының түзілуі (формуламен).
Блиц сұрақтары:
1.Гемоглобиннің ролі.
2.Гемоглобин неден синтезделінеді?
3.Гемоглобин синтезі қайда жүреді?
4. Гемоглобин ыдырауы қайда жүреді?
5.Өт пигменттерін атаңыз.
6. Зәр, нәжіс пигменттерін атаңыз.
7. Сарғыштану, түрлері.
8.Қан плазмасындағы жалпы билирубиннің қалыпты мөлшері.
9. Билирубиннің түрлері.
10. Нуклеопротеиндер дегеніміз не?
11.Несеп қышқылы неден түзіледі?
ЖИГСО әдісі бойынша қолданылатын есептер
№1 шағын топ : Бойжеткен дерматологқа келесі шағымдармен келді: күннің көзінде көп болғаннан кейін терінің ашық аймақтарының қызаруы, ісінуі, қышуы пайда болды. Дәрігер анықтады: науқас созылмалы бронхиттың асқынуы кезінде бисептол деген дәріні (сульфаниламид бар препарат) қабылдаған. Науқастың қанында 5-аминолевулинат пен порфобилиноген анықталды, зәр қызыл түсті. Бұл науқаста пайда болған фотодерматоздың себебін түсіндіріңіз және қандай ауруға ол шалдыққан. Ол үшін:
А) науқастың қанында табылған заттар метаболиттік жолдың аралық өнімдері болып табылады, сол метаболиттік жолдың бірінші екі реакциясын жазыңы;
Б) Қайсы ферменттердің синтезін сульфаниламидтер индуцирлейді ?
В) ауру белгілерінің пайда болу молекулярлық механизмдерін түсіндіріңіз.
№2 шағын топ: Науқас аурухананың жұқпалы аурулар бөліміне келесі шағымдармен түсті: әлсіздік, дененің қызуы-38,5 градус С және сарғыштану байқалады. Қандағы тікелей мен тікелей емес билирубиннің мөлшері жоғарлаған. Зәрде тікелей билирубин бар, зәрдегі уробилин мен нәжістегі стеркобилиннің мөлшері төмендеген. Науқаста сарғыштанудың қандай түрі байқалады?
Жауап үшін келесі тапсырмаларды орындаңыз:
А) тікелей емес билирубиннің түзілу кестесін көрсетіңіз;
Б) тікелей емес билирубиннің конъюгация реакциясының кестесін жазыңыз;
В)тікелей және тікелей емес билирубиннің қасиеттерін атап беріңіз, коньюгирленбеген билирубиннің улы болу себебін түсіндіріңіз;
Г) бауырдың аурулары кезінде қандағы қандай органотроптық ферменттердің активтілігін анықтайды?
№3 шағын топ:
Үш науқаста сарғыштыну ауруы байқалады, олардың қанындағы тікелей мен тікелей емес билирубиннің мөлшерлері келесе кестеде көрсетілген:
Ауру Тікелей билирубин Тікелей емес билирубин
Норма 2 6
Патология 1 80 6
Патология 2 12 24
Патология 3 4 75
Осы науқастарда сарғыштанудың қандай түрі болады?
А) гемолитикалық сарғыштану
Б) бауырлық сарғыштану
В)механикалық сарғыштану
Р.S. Әдістің ережелері, глоссарий, жазбаша бақылаудың билеттері оқытушылар үшін таратылатын материалда берілген.
Тесттер:
1.Гемнің синтезделу сатыларын ретімен орналастыр:
а) протопорфирин IX түзілуі
б) протопорфирин IX темірдің қосылуы
в) порфобилиногеннің түзілуі
г)дельта-аминолевулин қышқылының түзілуі
Сәйкес комбинациялар:
а, б, в, г
б, в, г, а
в, г, д, а
г, а, б, в
г, в, а, б
2. Гемнің синтезі кезінде порфобилиноген түзіледі:
1. дельта-аминолевулин қышқылынан
2. дельта- аминомай қышқылынан
3. альфа-кетоадипиновой кислоты
4. бета-оксимай қышқылынан
5. пирожүзім қышқылынан
3. Гем түзіледі:
1. глициннен
2. сукцинил-КоА-дан
3. темірден
4. билирубиннен
5. биливердиннен
Дұрыс 3 жауапты таңда.
4. Гемоглобин синтезі тежеледі:
1.Алмастырылмайтын амин
қышқылдары жетіспегенде;
2.Алмастырылатын амин қышқылдары жетіспегенде;
3. гипоксияда
4. гем синтезінің бұзылғанында
5. ҚСЖ бұзылысында
5. Эритроциттерден босап шыққан гемоглобин РЭЖ жасушаларына ненің көмегімен тасымалданады:
1. альбуминмен
2.глобулинмен
3.гаптоглобинмен
4.липопротеидпен
5.фибриногенмен
6. Гемоглобин ыдырауы нәтижесінде қандай пигменттер түзіледі?
1. өт
2. нәжіс
3. зәр
4. плазма
5. тері
Дұрыс 4 жауапты таңда.
7. Гемоглобиннің ыдырауы жүреді:
1. бүйректе
2. мида
3. май тіндерінде
4. РЭЖ жасушаларында
5.гепатоциттарда
8. Темір, гемоглобиннен босап шыққаннан соң байланысады:
1. альбуминмен
2. бета-глобулинмен
3. фибриногенмен
4. гамма - глобулиндермен
5. гистондармен
9. Тікелей билирубиннің негізгі қасиеттері.
1. улы
2. улы емес
3. суда ериді
4. улы
5. суда ерімейді
Дұрыс 3 жауапты таңда.
10. Тікелей билирубин қай затпен коньюгациялану нәтижесінде түзіледі:
1. күкірт қышқылымен
2. глюкурон қышқылымен
3. фосфор қышқылымен
4. глицимен
5. глютаминмен
№ 13 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Дельта-аминолевулиновая кислота – промежуточный продукт синтеза гема, образуется при взаимодействии глицина и сукцинилКоА Delta-aminolevulinic acid is a intermediate product of heme synthesis. it is formed during interaction of glycine and succinylCoA Дельта-аминолевулин қышқылы- гем синтезінің аралық өнімі, глицин мен сукцинил-КоА әрекеттескенде түзіледі.
Порфобилиноген – циклический промежуточный продукт синтеза гема, образуется при взаимодействии двух молекул дельта-аминолевулиновой кислоты Porfobilinogen is a cyclic intermediate product of heme synthesis. it is formed in the process of interaction of two molecules delta-aminolevulinic acid Порфобилиноген- гем синтезінің циклді аралық өнімі, дельта-аминолевулин қышқылының екі молекуласы әрекеттескенде түзіледі.
Протопорфирин – продукт конденсации четырех молекул порфобилиногена Protoporphyrin is a product of condensation of 4 molecules of porfobilinogen Протопорфирин- порфобилиногеннің төрт молекуласының конденсацияланған өнімі.
Гемсинтаза – это фермент, участвующий в синтезе гема на стадии включения железа в молекулу протопорфирина Heme-synthase is an enzyme, participating in heme synthesis on the stage of incorporation of iron in protoporphyrin Гемсинтетаза- гем синтезінде протопорфирин молекуласынатемірдің еңгізілуі сатысына қатысатын фермент.
Вердоглобин – продукт распада гемоглобина, образуется под действием гемоксигеназы при окислительном расщеплении метинового мостика между первым и вторым пиррольными кольцами в молекуле гема Verdoglobin is a product of cleavage of hemoglobin, forming during the oxidative cleavage of methene bridge between first and second pyrrole rings of heme under action of heme-oxygenase Вердоглобин- гемоглобиннің ыдырау өнімі, гем молекуласының бірінші және екінші пиррол сақиналары арсындағы метин көпіршесінің гемоксигеназа әсерінен тотығып ыдырауында түзіледі.
Биливердин – продукт распада вердоглобина, при этом вердоглобин распадается на глобин, железо и биливердин Biliverdinisaproductofcleavage of verdoglobin. In this case verdoglobin is disintegrated to globin, iron and biliverdin Биливердин-вердоглобиннің ыдырау өнімі, яғни вердоглобин глобин, темір және биливердинге ыдырайды.
Непрямой билирубин – продукт восстановления биливердина Indirect bilirubin is a product of reduction of biliverdin Тікелей емес билирубин- биливердин тотықсызданғанда түзілетін өнім.
Прямой билирубин –билирубин, связанный с глюкуроновой кислотой Direct bilirubin is a product of conjugation of indirect bilirubin with glucuronic acid Тікелей билирубин—глюкурон қышқылымен байланысқан билирубин.
Уробилиноген – промежуточный продукт распада гемоглобина, образующийся в тонком кишечнике и распадающийся в печени до бесцветных моно- и дипирролов Urobilinogen is intermediate product of hemoglobin cleavage, forming in small intestine Уробилиноген- ащы ішекте түзілетін гемоглобин ыдырауының аралық өнімі, бауырда түссіз моно- және дипирролдарға ыдырайды.
Стеркобилиноген – это продукт распада гемоглобина, образующийся в толстом кишечнике, при его окислении образуется стеркобилин – пигмент мочи и кала Стеркобилиноген-тоқ ішекте түзілетін гемоглобин ыдырауының өнімі, ол тотыққанда стеркобилин деген зәр мен нәжістің пигменті түзіледі.
№ 14 Сабақ
1. Тақырыбы: Заттар алмасуының реттелуі. Гормондардың жалпы қасиеттері. Гормондардың әсер ету механизмдері.
2.Мақсаты:
Студенттерде нейроэндокриндік реттелу, гормондардың жалпы қасиеттері, жіктелуі және әсер ету механизмдері туралы білімдерді қалыптастыру.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Нейроэндокриндік реттелудің сызбанұсқауын, гормондардың жалпы қасиеттерін, химиялық табиғаты бойынша гормондардың жіктелуі мен әсер ету механизмдерін білу.
2) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
3)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
4) Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Нейроэндокриндік реттелудің схемасы.
2. Гормондар, түсінік.
3. Гормондардың химиялық табиғаты бойынша жіктелуі.
4. Гормондардың жалпы қасиеттері. (ағылшын және орыс тілінде)
5. Гормондардың рецепторлары, нысана -жасушалары.
6. Гормондардың әсер ету механизмдері:
а) біріншілік механизм – жасуша ішілік ферменттердің активтілігінің олардың модификациялану жолымен өзгеруі: аденилатциклазды, гуанилатциклазды, Са-кальмодулинді жүйелер және инозитолтрифосфат пен диацилглицерин арқылы.
б) екіншілік механизм – белоктардың синтезделу жылдамдығының өзгеруі;
в) үшіншілік механизм – ферменттердің активтілігінің және жасуша мембраналарының өткізгіштігінің өзгеруі арқылы әсер етуі.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, жазбаша бақылау, бейнекаст пен пікірталас, гормондардың әсер ету механизмдерін талдағанда «жүзім сабағы» әдісі.
Біріншілік механизмді талдағанда «каскад» әдісі («жүзім сабағы») талданады. Барлық ақпарат ағаштәрізді схема түрінде келтіріледі
6.Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
1. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004
2.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
3.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
1.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
2.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
3.Плешкова С.М., Абитаева С.А, Булыгин К.А Биохимические основы действия витаминов и гормонов (учебное пособие). – Алматы. Изд. Группа «Кiтап», 2004. – 133 с.
4.Тапбергенов С.О., Тапбергенова Т.С. Медицинская и клиническая биохимия – Павлодар, 2004
5.Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека – 2003 г
6.Кольман Я., Рем К-Г Наглядная биохимия – М, Мир, 2004
7.Маршалл В.Дж. клиническая биохимия /пер. с англ.- М.- СПб.: «Издательство БИНОМ» - «невский Диалект», 1999. – 368 с., ил.
8. Бышевский А.Ш., Терсенов О.А. Биохимия для врача. – Екатеринбург, Изд.полигр. препдприятие «Уральский рабочий», 1994. – 384 с., ил.
9.Зайчик А.Ш., Чурилов Л.П. Основы общей патологии. Часть 2. основы патохимии. (Учебное пособие для студентов медицинских ВУЗов) – СПб.: ЭЛБИ, 2000. – 688 с., ил.
10. Клиническая биохимия учеб. пособие под ред. Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008 г.
7.Бақылау
Сұрақтар:
Гормондар деген не?
Нысана жасушалар деген не?
Қандай гормондар тобына катехоламиндер жатады?
Гормондардың әсер етуіне қатысатын жасушаішілік мессенджерлерді атап беру.
Қандай гормондар екіншілік механизм бойынша әсер етеді?
Үшіншілік әсер ету механизмнің мәні неде болады?
Тесттер
1.ГОРМОНДАР ХИМИЯЛЫҚ ТАБИҒАТЫ БОЙЫНША (4):
А) жай белок
В) күрделі белок
С) холестерин туындысы
D)амин қышқылдарының туындысы
Е) көмірсулардың туындысы
2.ҚАНДАЙ ГОРМОН ҚҰРЫЛЫСЫ БОЙЫНША ГЛИКОПРОТЕИН БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ (1):
А) тиреотропты гормон
В) вазопрессин
С) глюкагон
D)окситоцин
Е) инсулин
3.ГОРМОНДАР ӨЗ ӘСЕРІН ТИГІЗЕДІ (1):
А) лизосомалар арқылы
В) натрий каналдары арқылы
С) АТФ-азаның көмегімен
D) рецепторлар арқылы
Е) тасымалдаушы РНҚ-ң көмегімен
4.ГОРМОНДАР ҚАНДА ТӨМЕНДЕГІ ҚОСЫЛЫСТАРМЕН БАЙЛАНЫСҚАН КҮЙДЕ КЕЗЕДЕСЕДІ (1):
А) май қышқылдарымен
В) фибриногенмен
С) липопротеидтермен
D)альбуминдермен
Е) коллагенмен
5.ГОРМОННЫҢ АКТИВТІ ФОРМАСЫ БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ (1):
А) белокпен байланысқан
В) липидпен байланысқан
С) гидроксилденген
D)бос
Е) гликозилденген
6.ГОРМОНДАРДЫҢ ЖАСУШАІШІЛІК ДЕЛДАЛДАРЫ БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ (3):
А) ДАГ пенинозитолтрифосфат
В) Са2+
С) ацетил-КоА
D) убихинон
Е) циклді нуклеотидтер
7. ЦАМФ ТӘУЕЛДІПРОТЕИНКИНАЗА ТЕЗДЕТЕДІ (3):
А) белоктардың гидролизін
В) мембрана белоктарының фосфорлануын
С) рибосомабелоктарының фосфорлануын
D) фосфорилаза мен липазаның активтенуін
Е) пируваттың фосфорлануын
8. МЕМБРАНАМЕН БАЙЛАНЫСҚАН ГУАНИЛАТЦИКЛАЗА КЕЗДЕСЕДІ (3):
А) бүйрек каналдарының жасушаларында
В) май тінінің жасушаларында
С) қан тамырларының тегіс салалы бұлшық етінің жасушаларында
D)ішектің эпителий жасушаларында
Е) сүйек тінінің жасушаларында
9. МЕМБРАНАМЕН БАЙЛАНЫСҚАН ГУАНИЛАТЦИКЛАЗАНЫҢ АКТИВАТОРЛАРЫ (2)
1) азот оксиді
2) адреналин
3) натрийуретикалық пептид
4) панкреатидтік полипептид
5) бактериалды эндотоксин
10.ГОРМОНДАРДЫҢ РЕЦЕПТОРЛАРЫ ХИМИЯЛЫҚ ТАБИҒАТЫ БОЙЫНША
1) жай белоктар
2) фосфопротеиндер
3) хромопротеиндер
4) гликопротеиндер
5) липопротеиндер
№ 14 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Гормоны – это биологически активные вещества, образующиеся в эндокринных клетках, выделяются в кровь или другую межклеточную жидкость и регулируют обмен веществ в клетках-мишенях Hormones are biologically active substances forming in endocrine cells and excreting in the blood or other extracellular liquid and regulating the metabolism in the target-cells Гормондар- бұл биологиялық активті заттар, олар эндокриндік бездердің жасушаларында түзіліп, қанға немесе басқа жасушааралық сұйықтыққа бөлініп шығып, нысана-жасушаларында заттар алмасуын реттейді.
Клетки-мишени – это клетки, на которые действуют гормоны Target-cells are cells, which are bounded with hormones Нысана-жасушалар—гормондар әсер ететін жасушалар.
Рецепторы – это белки мембран или цитоплазмы (ядра), которые связываются с определенным гормоном. Рецепторы состоят из узнающего, сопрягающего и каталитического участков, по химической природе мембранные рецепторы – истинные гликопротеины Receptors are membrane proteins or proteins of cytosol or nucleus. They are bonded by certain hormone. receptors consist of recognizing, connecting and catalytic parts. Membrane receptors are true glycoproteins Рецепторлар- белгілі бір гормонмен байланысатын мембрананың немесе цитоплазманың (немесе ядрода болатын) белогы. Рецепторлар танушы, ілестіруші және катализдік аймақтардан тұрады, мембраналық рецепторлар химиялық табиғаты бойынша- нағыз гликопротеиндер.
Вторичные посредники – это сигнальные молекулы, образующиеся в результате связывания гормона со своим рецептором и передающие его сигнал внутрь клетки-мишени Secondary messengers are signal molecules, forming due to the binding of certain hormone with receptor and transmitting its signal inside the target-cell Екіншілік делдалдар—бұл сигналдық молекулалар, олар гормон өз рецепторымен байланысқанда түзіліп, оның сигналын нысана-жасушалардың ішіне тасымалдайды.
Циклические нуклеотиды – вторичные посредники действия гормонов, которые участвуют в активации протеинкиназ клетки-мишени Cyclic nucleotides are secondary messengers which take part in activation of proteinkinases of target-cells Циклды нуклеотидтер- гормондардың әсер етуінің екіншілік делдалдары, олар нысана-жасушаларындағы протеинкиназаларды активтендіреді.
Протеинкиназы – это ферменты, которые катализируют фосфорилирование внутриклеточных ферментов и белков Proteinkinases are enzymes which catalyze phosphorylation of intracellular enzymes and proteins Протеинкиназалар- бұл жасушаішілік ферменттер мен белоктардың фосфорлануын катализдейтін ферменттер.
Фосфоэстеразы циклических нуклеотидов – это ферменты, разрушающие циклические нуклеотиды Phosphoesterases of cyclic nucleotides are enzymes destroying the cyclic nucleotides Циклды нуклеотидтердің фосфоэстеразалары- циклды нуклеотидтерді ыдырататын ферменттер.
Протеинфосфатазы – это ферменты, ускоряющие дефосфорилирование фосфопротеинов Proteinphosphatases are enzymes catalyzing dephosphorylation of phosphoproteins Протеинфосфатазалар- фосфопротеиндердің фосфорсыздануын жылдамдататын ферменттер.
Фосфолипаза С – это мембранный фермент, ускоряющий расщепление фосфорноэфирной связи в молекуле фосфатидилинозитолдифосфата, при этом образуются ДАГ и ФИФ2 Phospholipase C is a membrane enzyme, catalyzing the cleavage of phosphor-ester bond in phosphatidylinositoldiphosphate, resulting in the formation of DAG and PIP2 Фосфолипаза С- бұл мембраналық фермент, ол фосфатидилинозитолдифосфат молекуласындағы фосфоэфирлық байланысты ыдыратып ДАГ пен ИТФ түзілуіне әкеледі.
ФИФ2 и ИТФ – фосфатидилинозитолдифосфат и инозитолтрифосфат – вторичные посредники действия гормонов через кальций и ДАГ-ИТФ-ФИФ2 PIP2 and ITP – phosphatidylinositioldiphosphate and inositoltriphosphate are secondary messengers of hormones acting through DAG-PIP2-ITP ФИФ2 мен ИТФ- фосфатидилинозитолдифосфат пен инозитолтрифосфат- гормондардың кальций мен ДАГ-ИТФ-ФИФ2 арқылы әсер етуінің екіншілік делдалдары.
№ 15 Сабақ
1.Тақырыбы: Заттар алмасуының реттелуі. Көмірсулар алмасуын реттейтін гормондар.
2.Мақсаты:
Көмірсулар алмасуын реттейтін гормондар мен қантты диабеттің биохимиялық механизмдері мен байқалатын қан мен зәрдің көрсеткіштері туралы білімдерді қалыптастыру.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Инсулин мен контринсулярлы гормондардың түзілу орнын, әсер ету механизмін, физиологиялық эффектерін және секрециясының реттелуін, қантты диабеттің биохимиялық механизмдері мен байқалатын қан мен зәрдің көрсеткіштерін білу.
2) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
3)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
4) Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.Инсулин, түзілуі, әсер ету механизмдері, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
2. Глюкагон, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, заттар алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
3. Катехоламиндер (адреналин және норадреналин), түзілуі, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына, қан тамырларына әсері.
4. ГКС, әсер ету механизмі, нысана-жасушалар, заттар алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
5. СТГ, химиялық табиғаты, әсер ету механизмі,нысана-жасушалар, заттар алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
6. Соматомедин С, әсер ету механизмі,нысана-жасушалар, заттар алмасуына әсері, секрециясының реттелуі.
7. Қантты диабет, қантты диабет кезінде байқалатын негізгі биохимиялық өзгерістер.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Қантты диабет бойынша рольдік ойын, ауызша сұрау, жазбаша бақылау, кестемен жұмыс.
Ауызша сұрау барысында кесте толтырылады:
№1 кесте “Көмірсулар алмасуына әсер ететін гормондар”
Гормонның аты Түзілетін орны Химиялық табиғаты Нысана жасушалары Әсер ету механизмі Физиологиялық әсерлері Секрециясының реттелуі
Инсулин Глюкагон Катехоламиндер ГКС СТГ СоматомединС Оқытушыларға арналған
*Өсу гормонының шеміршекке, сүйекке және басқада тіндерге әсері соматомедин С (инсулин тәрізді өсу факторы-ИӨФ-1) арқылы іске асады.Осы кезде амин қышқылдарының, уридиннің, тимидиннің және сульфаттардың шеміршек жасушаларына түсуі артады және белоктардың, нуклеин қышқылдарының синтезі және хондроциттердің және басқа тіндердің жасушаларының пролиферациясы артады.
Соматомедин С бауырда және басқа тіндерде өсу гормонының стимулдеуінен түзіледі. ИӨФ-1 сияқты бұлшық ет пен май тіндеріне глюкозаның түсуін стимулдейді.
ИӨФ-1-ге өсу бұзылған кезде тест жүргізеді. ИӨФ-1 деңгейін анықтау өсу гормонының түзілуін бағалау үшін негізгі маркер болып табылады.
Рөл бойынша ойын
Ойынға 4 студент қатысады (1-топ).Ойын коммуникативті дағдыны дамытуды қамтамасыз етеді: дұрыс сұрақ қоя білуді, дәрігердің науқаспен қатынасын, дұрыс анализ жасауға үйретеді.
Дәрігер
Науқас-2
Врач-биохимик
Бірінші науқаста қантты диабеттің симпомы байқалады. Науқас ол симптомдарды атап шығуы керек.
Врачдұрыс тексеру жасауы керек.
Консультант (врач-биохимик –осы зерттеулерді орындауы керек.
Соңында алынған зерттеулердің нәтижесін талдау арқылы диагноз қоюы керек.
Екінші науқаста қантсыз диабеттің симптомы байқалады. Науқас ол симптомдарды атап шығуы керек.
Врачдұрыс тексеру жасауы керек.
Консультант (врач-биохимик –осы зерттеулерді орындауы керек.
Соңында алынған зерттеулердің нәтижесін талдау арқылы диагноз қоюы керек.
Бір науқас (Серик) соңғы уақытта қатты шөлдеу, жиі зәр шығару (полиурия) байқалатыны туралы шағымданады.
Врач. Дұрыс диагноз қою үшін алдымен қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін шешті.
Екінші науқас (НД) жиі шөлдейтіні және бөлінетін зәр мөлшерінің артқаны (полиурия) туралы шағымданды.
Врач. Бұл науқасқа да қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін айтты.
Бихимик дәрігер берілген көрсеткіштерді анықтады.
Қантты диабетпен ауыратын науқаста (Серик) гипергликемия және глюкозурия анықталды, ал екінші науқастың (НД) қанында глюкоза нормада, ал эәрінде глюкоза анықталмады. Зәрдің тығыздығын анықтаған кезде, қантты диабетпен науқаста зәр тығыздығы жоғары, ал қантсыз диабетпен науқаста зәр тығыздығы төмен болды.
Сонымен бірінші науқасқа, айтылған өзгерістер инсулиннің жетіспеуіне байланысты қантты диабет деп диагноз қойылды, ал екінші науқасқа қантсыз диабет деп диагноз қойылды, ол вазопрессиннің жетіспеумен байланысты.
Бір науқас (Серик) соңғы уақытта қатты шөлдеу, жиі зәр шығару (полиурия) байқалатыны туралы шағымданады.
Врач. Дұрыс диагноз қою үшін алдымен қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін шешті.
Екінші науқас (НД) жиі шөлдейтіні және бөлінетін зәр мөлшерінің артқаны (полиурия) туралы шағымданды.
Врач. Бұл науқасқа да қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін айтты.
Бихимик дәрігер берілген көрсеткіштерді анықтады.
Қантты диабетпен ауыратын науқаста (Серик) гипергликемия және глюкозурия анықталды, ал екінші науқастың (НД) қанында глюкоза нормада, ал эәрінде глюкоза анықталмады. Зәрдің тығыздығын анықтаған кезде, қантты диабетпен науқаста зәр тығыздығы жоғары, ал қантсыз диабетпен науқаста зәр тығыздығы төмен болды.
Сонымен бірінші науқасқа, айтылған өзгерістер инсулиннің жетіспеуіне байланысты қантты диабет деп диагноз қойылды, ал екінші науқасқа қантсыз диабет деп диагноз қойылды, ол вазопрессиннің жетіспеумен байланысты..
6.Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде
1. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия» - М., 2004
2.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
3.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
1.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
2.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
3.Плешкова С.М., Абитаева С.А, Булыгин К.А Биохимические основы действия витаминов и гормонов (учебное пособие). – Алматы. Изд. Группа «Кiтап», 2004. – 133 с.
4.Тапбергенов С.О., Тапбергенова Т.С. Медицинская и клиническая биохимия – Павлодар, 2004
5.Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека – 2003 г
6.Кольман Я., Рем К-Г Наглядная биохимия – М, Мир, 2004
7.Маршалл В.Дж. клиническая биохимия /пер. с англ.- М.- СПб.: «Издательство БИНОМ» - «невский Диалект», 1999. – 368 с., ил.
8. Бышевский А.Ш., Терсенов О.А. Биохимия для врача. – Екатеринбург, Изд.полигр. препдприятие «Уральский рабочий», 1994. – 384 с., ил.
9.Зайчик А.Ш., Чурилов Л.П. Основы общей патологии. Часть 2. основы патохимии. (Учебное пособие для студентов медицинских ВУЗов) – СПб.: ЭЛБИ, 2000. – 688 с., ил.
10. Клиническая биохимия учеб. пособие под ред. Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008 г.
7.Бақылау
Сұрақтар:
1. Инсулиннің гипогликемиялық әсерінің негізгі механизмі неге негізделген?
2. Қандай процестер глюкагонның әсерінен бауырда, май тінінде және миокардта күшейеді?
3. Қалай адреналин мен норадреналин қан тамырларына әсер етеді?
4. Қалай глюкокортикостероидтар адам денесінің әртүрлі бөліктеріндегі липидтер алмасуына әсер етеді?
5. Қандай аурулар балаларда соматотропты гормонның (СТГ) гипо- және гиперфункциясында дамиды?
6. Қалай сіз түсінесіңіз соматомедин С-нің инсулинтәрізді әсері туралы?
7. Қантты диабет кезінде байқалатын қан мен зәрдің биохимиялық көрсеткіштері..
ТЕСТТЕР
1. ГЛЮКОКОРТИКОСТЕРОИДТАР ТЕЗДЕТЕДІ
1. тироксиннің трийодтионинге айналуын
2. инсулиннің ингибирленуін
3. бауырдағы соматомединдердің синтезін
4. норадреналиннің адреналинге метилденуін
5. амин қышқылдарының декарбоксилденуін
2. ТӨМЕНДЕГІ ГОРМОНДАРДЫҢ ҚАЙСЫСЫ ҚАБЫНУҒА ЖӘНЕ АЛЛЕРГИЯҒА ҚАРСЫ ӘСЕР КӨРСЕТЕДІ
1. катехоламиндер
2. инсулин
3. жыныс гормондары
4. глюкокортикостероидтар
5. минералокортикостероидтар
3. ГИПЕРГЛИКЕМИЯ, АМИНҚЫШҚЫЛДАРЫ, БМҚ МӨЛШЕРІНІҢ АРТУЫН ҚАЙ ГОРМОННЫҢ ӘСЕРІМЕН ТҮСІНДІРУГЕ БОЛАДЫ
1. инсулиннің
2. кортизолдың
3. альдостеронның
4. тестостеронның
5. вазопрессиннің
4.АДРЕНАЛИН СИНТЕЗДЕЛЕДІ
1. гипофиздің алдыңғы бөлігінде
2. гипофиздің артқы бөлігінде
3. қалқанша безінде
4. бүйрек үсті безінінің милы қабатында
5. бүйрек үсті безінінің қыртыс қабатында
5. НОРАДРЕНАЛИН
1. қандағы Са 2+ мөлшерін жоғарылатады
2. гипогликемия тудырады
3. қан тамыры ішілік липолизді күшейтеді
4. артериалдық қысымды арттырады
5. ас қорыту жүйесінің ферменттерін секрециялайды
6. АДРЕНАЛИН
1. қандағы Са2+ мөлшерін төмендетеді
2. анаболикалық процестерді тездетеді
3. гипогликемияны тудырады
4.гипергликемияны тудырады
5. катаболикалық процестерді тездетеді
2 дұрыс жауапты табыңыз
7. АДРЕНАЛИН ӘСЕР ЕТЕДІ
1. үшінші механизм бойынша
2. екінші механизм бойынша
3. ядролық рецептор арқылы
4. аденилатциклазды жүйе арқылы
5. гуанилатциклазды жүйе арқылы
8. АДРЕНАЛИННІҢ -РЕЦЕПТОРЫ ОРНАЛАСАДЫ
1. бауырда
2. шеткі тамырлардың тегіс бұлшық еттерінде, ішекте
3. миокардта
4. сүйек тінінде
5. ми тінінде
3 дұрыс жауапты табыңыз
9. ИНСУЛИН ӨЗІНІҢ НЕГІЗГІ ӘСЕРІН ТИГІЗЕДІ
1. анаболикалық реакцияларды жоғарылату арқылы
2. май тінінде липолизді стимулдеу арқылы
3. БМҚ бетта-тотығудан күшейту арқылы
4.жасушаларға глюкозаның тасымалдануын
5. жасушаның бөлінуін арттыру арқылы
3 дұрыс жауапты табыңыз
10. ИНСУЛИН РЕЦЕПТОРЛАРЫ БОЛМАЙДЫ
1. бауырда
2. май тінінде және бүйректе
3. жүректе
4. нерв жасушаларында және хрусталикте
5. эритроциттерде
2 дұрыс жауапты табыңыз
11. ҚАНТТЫ ДИАБЕТ ГИПЕРГЛИКЕМИЯМЕН СИПАТТАЛАТЫН, КЕЛЕСІ ГОРМОННЫҢ СИНТЕЗІ ЖЕТКІЛІКСІЗ БОЛУЫНАН ДАМИДЫ
1. глюкагон 2. адреналин 3.инсулин
4. окситоцин 5. тироксин
№ 15 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Инсулин – гормон белковой природы, образуется в бета-клетках островков Лангерганса поджелудочной железы, вызывающий понижение уровня глюкозы в крови Insulin is a hormone of protein nature which is formed in beta-cells of pancreas and causes the decrease of glucose level in the blood Инсулин-табиғаты белок болып табылатын гормон, ұйқы безінің Лангерганс аралшықтарының бета-жасушаларында түзіліп, қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуіне әкеледі.
Контринсулярные гормоны (глюкагон, соматотропный гормон, глюкокортикоиды, катехоламины) – гормоны, повышающие уровень глюкозы в крови Contra-insular hormones (glucagon, growth hormone, glucocorticoids, catecholamines) are hormones increasing the level of glucose in blood Контринсулярлы гормондар (глюкагон, соматотроптыгормон, глюкокортикоидтар, катехоламиндер)- қандағы глюкоза деңгейін жоғарылататын гормондар.
Глюкагон – пептидный гормон альфа-клеток островков Лангерганса поджелудочной железы, повышает уровень глюкозы в крови преимущественно за счет усиления глюконеогенеза из глицерина Glucagon is a peptide hormone of alfa-cells of pancreas, increasing the level of glucose in blood due to the gluconeogenesis from glycerol Глюкагон- пептидтік гормон, ұйқы безінің Лангерганс аралшықтарының альфа-жасушаларында түзіліп, көбінесе глицериннен глюконеогенез күшеюі есебінен қандағы глюкоза деңгейінің жоғарлауына әкеледі.
Адреналин и норадреналин (катехоламины) – производные тирозина, образуются в мозговом слое надпочечников, повышают уровень глюкозы в крови за счет преимущественно гликогенолиза Adrenalin and noradrenalin (catecholamines) are tyrosine derivatives which are formed in medullar layer of adrenal glands. They increase the level of glucose in blood due to glycogenolysis Адреналинменнорадреналин (катехоламиндер)- тирозиннің туындылары, бүйрек үсті безінің милы қабатында түзіледі, көбінесе гликогенолиз есебінен қандағы глюкоза деңгейінің жоғарлауына әкеледі.
Глюкокортикоиды – стероидные гормoны пучковой зоны коры надпочечников, повышают уровень глюкозы в крови преимущественно за счет глюконеогенеза из аминокислот Glucocorticoidsaresteroidhormonesofzonefasciculataeofadrenalcortex. They increase the level of glucose of blood due to gluconeogenesis from aminoacids Глюкокортикоидтар – бүйрек үсті безінің қыртыс қабатының шоғырлы аймағының стероидтыгормoндары, көбінесе амин қышқылдарынан глюконеогенез күшеюі есебінен қандағы глюкоза деңгейінің жоғарлауына әкеледі.
Соматотропный гормон – гормон-простой белок, который образуется в передней доле гипофиза, обладает двухфазным действием на уровень глюкозы – кратковременным инсулиноподобным (первые 30 минут) и долговременным диабетогенным (стимулирует образование глюкагона) действием Growth hormone is a hormone of protein nature which is formed in adenohypophysis. This hormone possesses 2-phase effect on the level of glucose: short time action, 30min (insulin like) and long-time effect (diabetogenic or stimulates the glucagon formation) Соматотропты гормон- гормон-жай белок, гипофиздің алдыңғы бөлігінде түзіледі, глюкоза деңгейіне екі сатылы әсер етеді- қысқа уақыт инсулинтәрізді (алғашқы 30 минут) және ұзақ уақыт диабетогенді (глюкагонның түзілуін стимулдейді) әсер көрсетеді.
Соматомедины – пептиды, образующиеся под действием соматотропного гормона в печени, обладают инсулиноподобным действием Somatomedins are peptides forming in the liver under action of growth hormone. They have an insulin like action Соматомединдер—бауырда соматотропты гормонның әсерінен түзілетін пептидтер, инсулинтәрізді әсер етеді.
Сахарный диабет – хроническое эндокринное заболевание, характеризующееся повышением уровня глюкозы в крови, жаждой, полиурией и полифагией Diabetes mellitus is a chronic endocrine disease, characterizing by hyperglycemia, polyuria, polyphagia Қантты диабет—созылмалы эндокриндік ауру, қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауымен, шөлдеу, полиурия және полифагиямен сипатталады.
Инсулинзависимый сахарный диабет – сахарный диабет, связанный с недостаточностью инсулина Insulin-dependent diabetes mellitus is associated with insufficiency of insulin Инсулинтәуелді қантты диабет- инсулин жетіспеушілігімен байланысты қантты диабет.
Инсулиннезависимый сахарный диабет – сахарный диабет, связанный с нарушением рецепторов к инсулину (инсулинорезистентностью) Insulin-independent diabetes mellitus is associated with insulin-resistance Инсулингетәуелсіз қантты диабет- инсулиннің рецепторларының бұзылуымен (инсулинрезистенттілікпен) байланысты қантты диабет .
№ 16 Сабақ.
Тақырыбы: Қан биохимиясы. Қан плазмасының органикалық құрамдас бөліктері.
Мақсаты:
Қан плазмасында және сарысуында әртүрлі патологиялар кезінде кейбір биохимиялық көрсеткіштерді анықтауды жоспарлау
Кейбір типтік метаболизм бұзылыстарындағы биохимиялық анализдердің нәтижелерін интерпретациялауды үйрену
Қан плазмасында және сарысуында негізгі биохимиялық көрсеткіштерді анықтау
Оқыту міндеттері:
Сіздер осы сабақтан кейін тиіссіз:
плазма мен қан сары суының негізгі биохимиялық көрсеткіштерінің қалыпты мөлшерін.
Кейбір көрсеткіштер тұралы білімді олардың қан плазмасында және сарысуындағы өзгеруін интерпретациялауға пайдалана білу
Қанның кейбір биохимиялық көрсеткіштерінің мөлшерін санау және анықтау методикасын білу
Қандағы негізгі диагностикалық маңызды көрсеткіштердің мөлшерін анықтай білу
Оқу және ғылыми мәтіндерді кванттау және оларға тест тапсырмаларын қалыптастыру білу
Әртүрлі есептерді, тест тапсырмалырын, сөзжұмбақтарды шешу білу
Қан плазмасының және сарысуының кейбір көрсеткіштерінің анықтау методикасын жүргізу
Қанның биохимиялық сараптамаларын интерпретациялау. Өтілген материал бойынша білімдер мен тәжірибелік дағдыларды көрсету.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қан плазмасының химиялық құрамы, оның қан сарысуынан айырмашылығы;
Қан плазмасының белоктары, маңызы, өкілдері, қасиеттері, қалыпты мөлшері және патология кезінде өзгерістері.
Гипер-, гипо-, дис- және парапротеинемия туралы түсініктер және олардың пайда болу себептері, түрлері.
Қанның қалдық азоты, қалыпты жағдайдағы мөлшері, химиялық табиғаты, оларды анықтаудың диагностикалық маңызы.
Гиперазотемияның түрлері және оның пайда болу себептері.
Қан плазмасының азотсыз органикалық құрамдас бөліктері, өкілдері, олардың химиялық табиғаты, қалыпты мөлшері, патология кезіндегі өзгеруі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша сұрау (бір сұрақты топқа байланысты ағылшын, қазақ немесе орыс тілдерінің бірінде талдау), блиц-сұрақ, жазбаша сұрау,шағын топта жұмыс жасау.
Ауызша талдаудың сұрақтары:
1. Қан плазмасының химиялық құрамы сызбанұсқа түрінде
2. Қан плазмасының белоктарының рөлі (сұрақ екінші немесе ағылшын тілінде талданады)
3. Қан сарысуы және одан плазманың айырмашылығы. Қан сарысуының фракциялық құрамы
4. Гиперпротеинемия, гипопротеинемия, диспротеинемия и парапротеинемия тұралы түсініктер
5. Элетрофорез принципі, кейбір сарысу белоктарының анықтауының диагностикалық маңызы
6. Қалдық азот – өкілдері, түзілетін жері, формуласы, қалыпты мөлшері
7. Гиперазотемия, түрлері, себептері
8. Қан плазмасының азотсыз органикалық құрамдас бөліктері, өкілдері, олардың химиялық табиғаты, қалыпты мөлшері, анықтауының диагностикалық маңызыпатология кезіндегі өзгеруі.
Шағын топта жұмыс жасау – топ 2-3 студенттен үш шағын топқа бөлінеді және әрбір топқа жағдайлық есеп беріледі немесе квантталған мәтін және оған тесттік тапсырмалар. Әр топтың студенттіне есепті шешуге уақыт беріледі (2-3 мин), содан кейін топша ішінде талдау үшін 5 минут беріледі, кейін шағын топтың бір өкілі жалпы есептің шешуін айтады.
Сонымен қатар шағын топтың студенттеріне тақырып бойынша тест тапсырмалары беріліді. Оқытушы – бақылаушы және түзетуші (корректор) ролін атқарады.
Осы әдісті модификациялауға да болады: әр шағын топтың студентіне жағдайлық есеп беріледі. Әр топтың студентіне өзінің есебін шешуге уақыт беріледі (2-3 мин). Кейін әр студентөзінің шағын топшаның өкілдеріне өзінің есебін түсіндіру үшін тағы уақыт беріледі. Содан соң оқытушы негізгі сұрақтар бойынша әр топшадан студенті шақырып, оған сұрақ қояды, бірақ оған алдын ала берген сұрақ емес, сол топшадағы басқа студентке қойылған сұрақты қояды. Яғни, топшаішілік дисскусия уақытында әр студент, педагог ролін атқара отырып, шағын топшалардың басқа мүшелеріне өзінің сұрағын түсіндіреді.
Уақыт болған жағдайда тест тапсырмаларына берілген жауаптары қарастырылады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі:
Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004ж.
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2007 жыл, 483-487 бет.
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998 г., с. 5-35, 138-140.
Николаев А.Я. «Биологическая химия», Москва, 2004 г., с. 488-502.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», Москва, 1998 г., с. 567-582.
Қосымша:
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Основы частной биохимии», Алматы, 2004 г., с. 97-103.
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 3 Бөлім. Биологиялық сұйықтықтар мен адам тіндерінің биохимиясы. - Алматы, 2009 ж., 7-29 бет.
Плешкова С.М. и соавт. «Методические указания для самостоятельной подготовки студентов к лабораторным занятиям по биохимии (вопросы, упражнения и ситуационные задачи)», Алматы, 2003 г., с. 57-58.
Аблаев Н.Р. «Биохимия в рисунках и схемах», Алматы, 2005 г, с. 270-310
7. Бақылау.
Сұрақтар:
Қан плазмасының химиялық құрамы, оның қан сарысуынан айырмашылығы, (сұрақты басқа тілде – ағылшын, қазақ немесе орыс тілінде, топтың оқу тіліне байланысты дайындалуы керек).
Қан плазмасының белоктары және олардың ролі.
Қан сарысуы белоктарының фракциялары және олардың биологиялық, диагностикалық маңызы.
Гипер-, гипо-, дис- және парапротеинемия туралы түсініктер, пайда болу себептері.
Қанның қалдық азоты, қалыпты жағдайдағы мөлшері, құрамына кіретін заттардың химиялық табиғаты, оларды анықтаудың диагностикалық маңызы.
Гиперазотемияның түрлері және даму себептері.
Қан плазмасының азотсыз органикалық құрамдас бөліктері.
Шағын топта жұмыс жасау үшін арналған жағдайлық есептер:
Зерттелетін қан сарысуында қалдық азоттың мөлшері: 100 мМоль/л. Бұл жағдай қалай аталады? Қай кезде байқалады?
Зерттелетін қан сарысуына күкіртқышқылды аммонийдің қаныққан ерітіндісі қосылған. Тұнба пайда болды. Қандай белок тұнбаға түсті?
Науқастың қанында операцияның алдында қалдық азоттың мөлшері 50 мМоль/л болды, осы науқасқа операция жасауға бола ма? Неліктен?
Қан сарысуын фракциялау кезінде төмендегі жайттар анықталды: қан сарысуындағы жалпы белоктың көрсеткіші қалыпты мөлшерде болғанымен, жеке белоктардың пайыздық құрамы (%): альбуминдер - 40, альфа-глобулиндер – 10, бета-глобулиндер – 10, гамма-глобулиндер -38. Бұл кімнің (науқастың немесе дені сау адамның) қан сарысуы? Не себепті бұлай ойлайсыз?
Жер сілкінісінен кейін науқас ауыр заттың астында ұзақ уақыт қалып қойған, бұлшық етінің жаншылуы байқалады. Бұлшық ет зақымдануы кезінде қанда қандай ферменттердің мөлшері артады?
Науқастың жүрек бұлшық етінің жедел зақымдануы (некроз - өліеттену немесе инфаркт) дамыған. Миокард инфаркты кезінде қанның құрамында қандай ферменттер мен белоктар артады?
Ұзақ уақыт бойы дене еңбегімен айналысқан студенттің бұлшық етінде, әсіресе, балтырында ауырсыну байқалды. Ұзақ уақыт және ауыр дене еңбегімен айналысқанда неліктен бұлшық ет ауырады? Біраз уақыттан соң осы ауырсыну сезімі неліктен басылады?
Қан сарысуында С-реактивті белоктың пайда болуы нені білдіреді?
Тест тапсырмалары:
1. Қан плазмасының проценттік құрамы:
1. 40-50%
2. 60-70%
3. 20-30%
4. 30-40%
5. 50-60%
2. Қанда кетон денелерінің көбеюі байқалады:
майларды көп қабылдағанда
бауыр ауруларында
гемолитикалық сарғыштануда
қантты диабетте немесе ұзақ ашыққанда
5. көмірсуларды көп қабылдағанда
3. Қан плазмасының органикалық құрамына кірмейді:
1. фосфаттар, хлоридтер, бикарбонаттар
2. альбуминдер, фибриноген, глюкоза
3. белоктар, майлар, көмірсулар, олардың зат алмасу өнімдері
4. глюкоза, ХС, ПЖҚ, фибриноген, липопротеидтер
5. БМҚ, кетон денелері, белоктар, антиденелер.
4. Қалыпты жағдайда белоктар мөлшері құрайды:
жалпы белок - 8-10 г/л, альбуминдер - 3- 5 г/л, глобулиндер - 5-6 г/л, фибриноген- 1-2 г/л
жалпы белок -60-80 г/л, альбуминдер 35-45 г/л, глобулиндер- 20-30 г/л, фибриноген -3-5 г/л,белоктар-ферменттер
жалпы белок - 1-2 г/л, альбуминдержәне глобулиндер 0,5-1,0 г/л-ден
жалпы белок-65-80 г/л, альбуминдер - 35-40 г/л, глобулиндер 25-35 г/л, фибриноген -2-4 г/л, белоктар-ферменттер, жедел фазаның белоктары
жалпы белок - 2-3 г/л, альбуминдер -1,5-2,0 г/л, глобулиндер- 0,5-1,0 г/л, белоктар-ферменттер
5. Кинин жүйесінің белоктары келесі қызметтер атқарады:
артериалды қысымды төмендетеді, бронхтарды кеңейтеді, мембрана өткізгіштігін төмендетеді
Қан тамырларын кеңейтеді, артериалды қысымды төмендетеді, бронхтарды тарылтады, мембрана өткізгіштігін жоғарлатады
Қан тамырларын тарылтады, артериалды қысымды жоғарлатады, бронхтарды кеңейтеді, мембрана өткізгіштігіне әсер етпейді
мембрана өткізгіштігін төмендетеді, бронхтарды тарылтады.
мембрана өткізгіштігін жоғарлатады, артериалды қысымды жоғарлатады, бронхтарды кеңейтеді.
6. Қанның қалдық азоты - бұл:
белоктар азоты
белок-ферменттердің азоты
креатин мен и креатининнің азоты
Белоктар алмасуының аралық өнімдері мен соңғы өнімдері
аспарагин мен глутаминнің азоты
7. Қан плазма белоктарының мөлшерінің өзгеруі аталады:
диспротеинемия
гипопротеинемия
гиперпротеинемия
полипротеинемия
парапротеинмия
8. Қан плазмасының белоктары қандай қызмет атқарады:
құрылымдық, қорғаныш, тасымалдау, тыныс алу
қанның онкотикалық қысымын қамтамасыз етеді, қан ұюына қатысады, тасымалдау рөл атқарады, қоректік, қорғаныш
тасымалдау,қорғаныш,гомеостатикалық, тіректік
құрылымдық, электротрансформациялық, тасымалдау, катализдік
гомеостатикалық, липолитикалық, қанның онкотикалық қысымын қамтамасыз етеді, жиырылғыш
9. Альбуминдер қан плазмасының глобулиндерінен немен ерекшеленеді:
альбуминдер оңзарядқа ие, молекулалық массасы глобулиндерге қарағанда жоғары, электрофорез кезінде глобулиндерден қалып қалады
альбуминдерде молекулалық массасы азырақ, үлкен"-" заряды болады , қандағы мөлшері глобулиндерге қарағанда жоғары, олар суда ериді
альбуминдер ферментативті қызмет атқарады, қан ұюына қатысады, тасымалдау және тыныс алу қызметін атқарады
альбуминдер (NH4)2SO4жартылай қаныққан ерітіндісімен тұздалады, үлкен теріс заряды болады, электрофорезде тезірек жылжиды
альбуминдер электрофорезде баяулау жылжиды, жоғары молекулалық массаға ие, қоректік және тасымалдау қызметін атқарады
10. Альфа-глобулиндер тасымалдайды:
1– күміс
2– темір
3- натрий
4– калий
5 – магний
№ 16 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Сыворотка крови в отличие от плазмы крови не содержит фибриногена The blood serum does not contain fibrinogen. It is a differences of its from blood plasma Қан плазмасынан айырмашылығы- қан сары суында фибриноген жоқ.
Гиперпротеинемия – увеличение общего белка сыворотки крови Hyperproteinemia is an increase of total protein in blood serum Гиперпротеинемия- қан сары суындағы жалпы белоктың жоғарылауы.
Гипопротеинемия – уменьшение общего белка сыворотки крови Hypoproteinemia is a decrease of total protein in blood serum Гипопротеинемия- қан сары суындағы жалпы белоктың төмендеуі.
Парапротеинемия – появление в крови необычных белков Paraproteinemia is an appears of unusual proteins in blood serum Парапротеинемия- қанда қалыпты жағдайда кездеспейтін белоктардың пайда болуы.
Диспротеинемия – нарушение соотношения белковых фракций Dysproteinemia is a change of protein fractions ratio in blood serum Диспротеинемия- белок фракцияларының арақатынасының бұзылуы.
Остаточный азот – совокупность промежуточных и конечных продуктов обмена белков Residual nitrogen is a sum of intermediate and end products of protein metabolism Қалдық азот-белоктар алмасуының аралық және соңғы өнімдерінің жиынтығы.
Продукционная азотемия – увеличение компонентов остаточного азота вследствие усиления их образования Productive nitrogenemia (azotemia) is an increase of residual nitrogen products owing to enhance of their formation Продукциондық азотемия- қалдық азоттың заттарының көбеюі, олардың түзілуі күшеюінің есебінен.
Ретенционная азотемия – увеличение компонентов остаточного азота вследствие их задержки в организме Retention nitrogenemia (azotemia) is an increase of residual nitrogen products owing to their retention in the body Ретенциондық азотемия- қалдық азоттың заттарының көбеюі, олардың ағзадан шығарылуының бұзылуы есебінен.
Безазотистые вещества плазмы крови – промежуточные и конечные продукты обмена углеводов и липидов Nitrogenless substances of blood plasma are intermediate and end products of lipids and carbohydrates metabolism Қан плазмасының азотсыз заттары- көмірсуілар және липидтер алмасулардың аралық және соңғы өнімдері.
Средние молекулы – компонент остаточного азота (пептиды), выполняющие диагностическую роль Middle molecules is a component of residual nitrogen (peptides), carrying out a diagnostic role Орташа молекулалар – диагностикалық қызмет атқаратын, қалдық азоттың құрамдас бөлігі (пептидтер).
№ 17 САБАҚ
1. Тақырыбы: Қан биохимиясы. Қан плазмасының бейорганикалық құрамдас бөліктері, олардың ролі. Қанның буферлік жүйелері.
2. Мақсаты:
Студентерде қан плазмасының бейорганикалық заттардың қышқыл-сілтілі тепе-теңдікті (ҚСТ) тұрақты сақтаудағы рөлі, ҚСТ бұзылыстары, осы күйді теңестіру жолдары туралы білім қалыптастыру, негізгі макро- және микроэлементтерінің қызметтері туралы білімдерін қалыптастыру.
3. Оқыту міндеттері:
ҚСТ тұрақты сақтаудың механизмін талдау.
Адам ағзасындағы негізгі макро- және микроэлементтерінің ролін, макроэлементтердің қандағы қалыпты мөлшерін, нормадан ауытқу себептерін оқып-білу.
ҚСТ бұзылыстарын (ацидоз, алкалоз) тудыратын себептерді қарастыру.
Осы күйлерді теңестірудің жолдарын көрсету.
Кәсіби әдебиетті интернетте іздеп оқуға студенттерді стимулдеу
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қан плазмасының бейорганикалық құрамдас бөліктерінің маңызы.
Қанның буферлік жүйелерінің қышқыл-сілтілі тепе-теңдікті (ҚСТ) тұрақты сақтауға қатысуы, бикарбонаттық буфері мысал ретінде олардың әсер ету механизмі.
Қышқылдық сілтілік тепе-теңдікті сақтау
Ацидоздар: түрлері және пайда болу себептері. Алкалоздар: түрлері және пайда болу себептері.
Ацидоздар және алкалоздарды компенсациялау тәсілдері
Су алмасуы, сатылары. Судың түрлері, Судың маңызы. Су алмасуының реттелуі.
5. Оқыту мен сабақ берудің әдістері:
Сабақ тақырыптың негізгі сұрақтарын ауызша талқылау және жағдайлық есептер мен тесттерді шешу түрінде өткізіледі.
Студенттер 3, 4 сұрақтарды талдаған кезде 1-кестені толтырады:
№ 1 кесте – ҚСТ бұзылуы, компенсацияланудың механизмі
ҚСТ бұзылуының түрі Қандай ауруларда байқалады Қандай заттардың мөлшері қанда көбейеді немесе төмендейді Қанның буферлік жүйелерінде компенсаторлық ығысуы Өкпенің қызметте-ріндегі өзгерістері Зәрдің құрамындағы өзгерістері
Тыныстық ацидоз Метаболиттік ацидоз Тыныстық алкалоз Метаболиттік алкалоз 6,7 сұрақтарды талдаған кезде 2-кестені толтырады:
№ 2 кесте – Ағзадағы макро және микроэлементтердің маңызы
Элементтер Өкілдері Қандай тағам құрамында болады Қандағы қалыпты мөлшері Қандай түрде және қай жерде жиналады Ағзадағы қызметі
Макроэлементтер Микроэлементтер 6. Әдебиеттер:
Негізгі:
Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004 ж.
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2007 жыл, 489-493 бет.
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998 г., с..
Николаев А.Я. «Биологическая химия», Москва, 2004 г., с.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», Москва, 1998 г., с. 582-585.
Қосымша:
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Основы частной биохимии», Алматы, 2004 г., с. 103-112.
Плешкова С.М. и соавт. «Методические указания для самостоятельной подготовки студентов к лабораторным занятиям по биохимии (вопросы, упражнения и ситуационные задачи)», Алматы, 2003 г., с. 58-59.
Аблаев Н.Р. «Биохимия в рисунках и схемах», Алматы, 2005 г, с. 277-310
7. Бақылау
Сұрақтар:
Қан плазмасының бейорганикалық құрамдас бөліктерінің маңызы.
Қан плазмасындағы катиондардың (Na+, K+, Ca2) қалыпты мөлшері, нормадан ауытқу себептері.
Қан плазмасындағы аниондардың (хлоридтер, фосфаттар, бикарбонаттар) мөлшері, қалыпты жағдайдан ауытқу себептері.
Ағзадағы ҚСТ сақтау механизмдері.
Ацидоздар.
Алкалоздар.
Жаттығулар:
Қанның негізгі буферлік жүйелерінің формуларын жазыңыз. Осы жүйелерінің биологиялық маңызы.
Ацидоз дегеніміз не? Ацидоздың түрлері.
Алкалоз дегеніміз не? Алкалоздың түрлері.
Қан плазмасында қандай катион, эритроциттерде қандай катион басым болады? Калий-натрий насосының жұмысы істеу механизмін түсіндіріңіз және сызбанұсқа түрінде көрсетіңіз.
Жағдайлық есептер:
Ауруда тырысып қалу байқалады. Қан сарысуын зерттегенде кальцийдің мөлшері 1,2 мМоль/л-ге тең екені дәлелденді. Бұл жағдай қалай аталады? Ол қандай жағдайда байқалады?
Науқастың қан сарысуында хлордың мөлшері 65 мМоль/л тең. Қандай патологиялық жағдай туралы ойлауға болады?
Науқаста әлсіздік, басы айналады, есінен айырылап қалады. Дене салмағы төмендеген, тахикардия, гипотензия, олигурия, терінің тургоры төмен болады. Бұл жағдайды қандай элементтің жеткіліксіз мөлшерде болуымен түсіндіруге болады?
Қанның биохимиялық анализінде глюкозаның мөлшері 28 мМоль/л-ге, натрийдің – мМоль/л тең. Берілген анализ нәтижелері нормаға сәйкес болады ма? Бұл жағдай қандай ауруда байқауға болады? Неге гипергликемия кезінде гипонатриемия болады?
Тесттер:
1. Қан плазмасының бейорганикалық заттарына жатады:
кетон денелері, қалдық азот, кальций тұздары
ПЖҚ, лактат, аСl, фосфаттар
Бикарбонаттық буфер
АТФ, АДФ, АМФ, фосфор қышқылы
Кальций, натрий, калий, магний катиондары, Сl, фосфор
2. Қанның бейорганикалық заттары келесі функцияларды атқарады:
осмостық қысымды қамтамасыз етеді
онкотикалық қысымды қамтамасыз етеді
глобулиндердің еруін қамтамасыз етеді
асқазан сөлінде тұз қышқылының түзілуіне
сұйек тінінің минерализациялану процесіне
3. Қан плазмасындағы бейорганикалық заттардың мөлшері:
3,3-5,6 мМ/л
0,1-0,5
35-45 мМ/л
1 шамасында
3-4
4. Қандағы кальций катионының рөлі:
БМҚ және майда еритін витаминдерді тасымалдау
Қанда рН көрсеткішін және осмостық қысымды бір қалыпта ұстау
капиллярлар қабырғасын тығыздау және қанның ұюына қатысу
қанның ұюына , гормондардың әсер ету механизміне қатысу, бұлшық еттің жиырылуын, нерв импульсының берілуін қамтамасыз етеді
Қан плазмасындағы ферменттердің активтілігін арттырады
6. Қан плазмасының хлоридтері қатысады:
Қанның ұюына және газдарды тасымалдауға
Онкотикалық қысымды реттеуге, глобулиндердің ерігіштігін арттыруға
Қанның рН көрсеткішін, осмостық қысымын реттеуге, тұз қышқылының түзілуіне
Белоктардың ісінуіне және БМҚ-мен липидтерді тасымалдауға
Қанның буферлік жүйесін түзуге, альбуминдердің ерігіштігін арттыруға
7. Минерал заттар алмасуы мына сатылардан тұрады (ретпен орналастырыңыз):
асқазан-ішек жолдарында сіңірілуі
б) тағаммен түсуі
в) минерал заттардың тасымалдануы, қор ретінде жиналуы және алмасу реакцияларына қатысуы
г) организмнен шығарылуы (бөлінуі)
а, б, в, г
а, б, г, в
б, а, в, г
в, г, а, б
в, а, г, б
8. Организмдегі минерал заттардың маңызы:
қанның буферлік жүйелерінің түзілуіне қатысады
структуралық функция атқарады
гормондар мен коферменттер түзілуіне қатысады
газдарды тасымалдауға қатысады
энергия көзі болып табылады
9. Алкалоз - бұл:
қышқыл өнімдердің көбеюі
қышқыл өнімдердің азаюы
негіздік өнімдердің көбюі
негіздік өнімдердің азаюы
дұрыс жауап жоқ
10. Ацидоз - бұл:
қышқыл өнімдердің көбеюі
қышқыл өнімдердің азаюы
негіздік өнімдердің көбюі
негіздік өнімдердің азаюы
дұрыс жауап жоқ
11. Респираторлық ацидоздың пайда болу себебі қанда СО2 жиналуы келесі процесс нәтитжесінде болады:
тыныс алу орталықтың параличі кезінде
қан айналым жылдамдығы төмендегенде
ағзаға шамадан тыс СО2 түскенде
сыртқы тыныс алудың қызметтері бұзылғанда
оттек жетіспегенде
12. Метаболиттік ацидоздың пайда болу себебі қанда қышқыл өнімдерінің жиналуы келесі процесс нәтитжесінде болады:
тыныс алу орталықтың параличі кезінде
қан айналым жылдамдығы төмендегенде
ағзағада заттар алмасуы бұзылғанда
оттек жетіспегенде
іш өту кезінде ағза сілтілік ас-қорыту сөлдерінен айырлғанда

Приложенные файлы

  • docx 23912779
    Размер файла: 319 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий