1.4-тәжір. сабақ


МАМАНДЫҒЫ: ЖАЛПЫ МЕДИЦИНА
КАФЕДРА: БИОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ
ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРҒА АРНАЛҒАН
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР
КУРС: 2
ПӘН: БИОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ
ҚҰРАСТЫРҒАНДАР: кафедраның профессор-оқытушылар құрамы
2014 ж.
Кафедра мәжілісінде талқыланды
Хаттама №1« 28 »тамыз 2014 ж.
Бекітілді
Кафедра меңгерушісі, профессор ____________________________ Шарипов К.О.

№ 1 Сабақ
1.Тақырыбы:Белоктар. Белоктардың атқаратын қызметтері. Белоктардың жалпы қасиеттері.Қауіпсіздік техникасының ережелері.
Мақсаты:
Биохимиялық зертханада жұмыс жасау кезінде қауіпсіздік техникасы ережелерімен таныстыру.
Белоктардың атқаратын функциялары, жалпы қасиеттері және әртүрлі белоктардың ролдері туралы білімдерін оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу және биохимияның басқа тарауларын игеру үшін қолдануды үйрету.
Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Биохимиялық зертханада жұмыс жасау барысында қауіпсіздік техникасы ережелері туралы білімдерді қолдану.
Белоктардың атқаратын функцияларын білу және белоктарға жалпы сипаттама (қасиеттері) беру.
3.Белоктардың жалпы қасиеттері және олардың функциялары туралы білімдерді жай және күрделі белоктардың жеке өкілдерін талдағанда қолдану.
4. Денатурацияның, ауыр металлдармен және басқа негізгі денатурациялаушы агенттермен улану кезінде бірінші жәрдемнің механизмдерін; фармацевтикалық және клиникалық мақсаты үшін клиникада белоктардың бөліну принциптерін түсінуге белоктардың жалпы қасиеттері және олардың функциялары туралы білімдерді қолдану.
5.Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қауіпсіздік техникасының ережелері.
Биохимияға кіріспе.
Белоктардың атқаратын функциялары.
Белоктардың жалпы қасиеттері.
элементтік құрамының ұқсас болуы
жоғары молекулалық массасының болуы;
белоктардың белгілі бір пішінде болуы және көлемінің үлкен болуы;
ыдырау өнімдерінің ұқсастығы;
белок молекуласындағы байланыс түрлері және олардың белок молекуласын тұрақтандыруға қатысуы;
белоктарға түсті реакциялар: жалпы және жеке амин қышқылдарына арналған реакциялар. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.
белоктардың амфотерлік қасиеті. Орта рН-ының белок зарядына әсері.
белоктардың коллоидтік қасиеті. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы, тұрақтылық факторлары.
Белоктардың тұнбаға түсу және тұздалу реакциялары. Бұл реакциялардың медицинадағы маңызы.
10) Белок молекуласының құрылымдары.Денатурация, ренатурация.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Кеңес беру, қауіпсіздік техникасы ережелерімен таныстыру, блиц- сұрақ, зертханалық жұмыстарды жасау, жазбаша бақылау, тест, пікірталас, РBL, TBL.
Келесі сұрақтар бойынша кеңес беру:
Белоктың жалпы формуласы
осы белок қандай қасиетке ие? рН= 4,7; 7,0; 10 шамаларына тең болғанда, белок заряды қандай болады? Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Белоктың жалпы формуласы
Осы белок қандай қасиетке ие? ИЭН-сі қай ортада? Нейтрал ортада заряды қандай? Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Белоктың жалпы формуласы
Осы белок қандай қасиетке ие? рН-тың мәні қай шамада бұл бейтарап болады. Осы белоктың құрамына кіретін амин қышқылдарын анықтаңыздар.
Блиц-сұрақ сұрақтар бойынша жүргізіледі немесе оқытушы студентті тақтаға шығарады, ол тестті ішінен оқып, дұрыс жауабын бірден айтуы тиіс, немесе оқытушы қай тестті оқу керектігін нұсқайды, студент жауап береді.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
Бақылау:
Тесттік тапсырмалар:
1. Төмендегі амин қышқылдарының қайсы тобы моноаминомонокарбон қышқылдарына жатады:
лейцин, валин, цистеин, аланин
лизин, глутамин қышқылы, изолейцин
аспарагин қышқылы, оксипролин, глицин, триптофан
фенилаланин, цистеин, аргинин, лейцин
метионин, серин, лизин, тирозин
2. Аталған аминқышқылдарының қайсы тобы циклді амин қышқылдарына жатады:
гистидин, пролин, валин, треонин
изолейцин, серин, аргинин, оксипролин
триптофан, тирозин,метионин, аспарагин қышқылы
фенилаланин, гистидин, триптофан, тирозин
метионин, фенилаланин, орнитин, лизин
3. Алмастырылмайтын амин қышқылдары:
молекулаларында тармақталған радикалдар бар
организмде түзіледі
организмде синтезделмейді
құрамында гетероциклдер бар
организмде түзіледі
4. Алмастырылмайтын амин қышқылдарына жатады:
глицин, цистеин, аргинин
глутамин, аспарагин қышқылдары
триптофан, лизин
треонин, валин, лейцин
фенилаланин, изолейцин, метионин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, Б, В
Б, В, Г
В, Г, Д
Г, Д, А
Д, А, Б
5.Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы жеңіл амидтенеді:
тирозин
глицин
аргинин
глутамин қышқылы
аспарагин қышқылы
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
1,2
1, 3
2, 3
2, 4
3, 5
6. Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы зат алмасуында түзілген улы өнімдерді залалсыздандыру процестеріне активті қатысады:
серин
валин
глицин
лизин
пролин
7. Метилдеу процестеріне қатысады:
аланин
валин
треонин
метионин
изолейцин
8. Алмастырылмайтын циклді амин қышқылдары болып табылады:
тирозин
фенилаланин
гистидин
триптофан
пролин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, Б
А, Д
Б, В
А, Г
Б, Г
9. Белоктарға қышқылдық қасиет беретін аминқышқылдары:
глицин
глутамин қышқылы
валин
серин
аспарагин қышқылы
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, В
Б, Г
Б, Д
А, Б
Б,Г
10. Белоктарға негіздік қасиет беретін амин қышқылдары:
лизин
валин
глутамин қышқылы
аспарагин қышқылы
аргинин
Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:
А, В
Б, Г
В, Д
А, Д
Г, Д
11. Белок ерітіндісі коллоидты қасиеттерге ие, сондықтан оларда:
диффузия жылдамдығы баяу
жартылай өткізгіш мембраналардан өтпейді
нағыз ерітінділер түзеді
Тиндаль конусын береді
гель түзеді
12. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы тәуелді:
белок молекуласы көлемінің үлкен болуына
әр түрлі функционалдық топтардың болуына
диализге қабілетілігі
молекула бетінде зарядының болуына
молекулада гидратты қабаттың болуына
13. Белоктың құрылымы мен оны қамтамасыз ететін байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
А) Біріншілік а) екі немесе одан көп полипептидтік тізбектердің тығыз орналасуы
Б) Екіншілік б) амин қышқылдарының полипептид тік тізбекті түзуі
В) Үшіншілік в) полипептидтік тізбектің спиральдануы немесе ширатылуы
Г) Төртіншілік г) бір полипептидтік тізбектің тығыз жинақталуы
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-г, Г-а
А-б, Б-г, В-в, Г-а
А-а, Б-г, В-б, Г-в
А-б, Б-а, В-в, Г-г
А-г, Б-б, В-а, Г-в
14. Құрылым мен оны тұрақтандыратын байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
1) Біріншілік а) дисульфидті, сутекті, иондық, гидрофобты.
2) Екіншілік б) сутекті
3) Үшіншілік в) пептидтті
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-а
А-б, Б-а, В-в,
А-в, Б-б, В-а,
А-а, Б-б, В-в,
А-в, Б-а, В-б,
15. Денатурация бұл:
белоктың біріншілік құрылымының бұзылуы
белоктың екіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың үшіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың төртіншілік құрылымының бұзылуы
белоктың гидраттық қабаттың бұзылуы
16. Денатурациялаушы агент пен денатурация түрі арасындағы сәйкестікті табыңыз:
Жоғары температура а) гидрофобты әрекеттесудің бұзылуы
Ауыр металл тұздары б) сутектік байланыстардың үзілуі
Гуанидин, мочевина в) иондық байланыстардың үзілуі
Тиолды қосылыстар г) дисульфидтік көпіршенің үзілуі
Органикалық еріткіштер д) сутектік байланыстардың түзілуі
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-д, В-г, Г-а, Д-в
А-б, Б-г, В-в, Г-а, Д-д
А-б, Б-в, В-д, Г-г, Д-а
А-а, Б-б, В-в, Г-г, Д-д
А-г, Б-б, В-а, Г-д, Д-в
17. Тұнбаға түсіруші мен тұнбаға түсу механизмі арасындағы сәйкестікті табыңыз:
Минералды, органикалық қышқылдар а) зарядтың нейтралдануы
Алкалоидты реактивтер б) ерімейтін тұздардың түзілуі
Ауыр металл тұздары в) дегидратация
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А-б, Б-в, В-а
А-б, Б-а, В-в,
А-в, Б-б, В-а,
А-а, Б-б, В-в,
А-в, Б-а, В-б,
18. Тұздалу – бұл ерітіндіден белокты тұнбаға түсіру.
Ауыр металл тұздарымен
Сұйытылған қышқылдармен
Сұйытылған негіздермен
Бейтарап тұздармен
Алкалоидты реактивтермен
19. Ауыр металл тұздары белокты ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:
Гидратты қабатты
Белоктың үшіншілік құрылымын
Белок зарядын
Молекула формасын
Белоктың екіншілік құрылымын
20. Концентрлі қышқылдар белокты ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:
Гидратты қабатты
Белоктың үшіншілік құрылымын
Белок зарядын
Молекула формасын
Белоктың екіншілік құрылымын
Сұрақтар:
Белоктардың атқаратын функциялары.
Белоктардың жалпы қасиеттері.
элементтік құрамының ұқсас болуы
жоғары молекулалық массасының болуы;
белоктардың белгілі бір пішінде болуы және көлемінің үлкен болуы;
ыдырау өнімдерінің ұқсастығы;
белок молекуласындағы байланыс түрлері және олардың белок молекуласын тұрақтандыруға қатысуы,
белоктарға түсті реакциялар: жалпы және жеке амин қышқылдарына арналған реакциялар. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.
Белоктардың амфотерлік қасиеті. Орта рН-ының белок зарядына әсері.
белоктардың коллоидтік қасиеті. Белоктың ерітіндідегі тұрақтылығы, тұрақтылық факторлары.
белоктардың тұнбаға түсу және тұздалу реакциялары (кестені толтыру).
белок молекуласының құрылымдары (кестені толтыру).Денатурация, ренатурация.Денатурациялаушы агенттер.
Пікірталас үшін мәселелер:
1)неліктен ауыр металлдармен және олардың тұздарымен уланғанда жедел жәрдем келгенше дейін науқасқа көп ішу (сүт немесе шикі жұмыртқаның ағын) беру керек?
2) қандай мақсатпен альбуминнің ерітіндісі қолданылады? Оның медицинада қолданылуы неге негізделген?
3) қалай зертханалық жағдайда белоктардың жеке фракцияларын алуға болады?
Блиц-сұраудың сұрақтары:
1)Белок құрамына қандай химиялық элементтер кіреді?
2)Белоктардың ыдырау өнімдерін атаңыз.
3) Белок молекуласындағы ковалентті байланыстарды атаңыз.
4) Белок молекуласындағы ковалентті емес байланыстарды атаңыз.
5) Моноаминомонокарбон қышқылдарын (2-3 мысал) атаңыз?
6) Гидрокси амин қышқылдарын атаңыз?
7) Құрамында күкірті бар амин қышқылдарын атаңыз?
8)Моноаминодикарбон қышқылдарын атаңыз?
9) Диаминомонокарбон қышқылдарын атаңыз?
10) Имин қышқылдарын атаңыз?
11)Ароматты амин қышқылдарын атаңыз?
12) Гетероциклді амин қышқылдарын атаңыз?
13) Қандай амин қышқылдары алмастырылатын деп аталады?
14) Қандай амин қышқылдары алмастырылмайтын деп аталады?
15) Алмастырылмайтын амин қышқылдарын атаңыз белгілі?
16) Қандай амин қышқылдары шартты түрде алмастырылатын деп аталады?
17) Неліктен белоктар амфотерлік қасиет көрсетеді?
18) Белоктардың амфотерлігі оның құрамындағы қандай функционалдық топтың болуына тәуелді?
19)Белоктың қандай күйі изоэлектрлік деп аталады (ИЭК)?
20) Изоэлектрлік нүкте (ИЭН) дегеніміз не?
21) Бейтарап белоктың ИЭН-сі неге тең?
22) Белок заряды қандай факторларға тәуелді?
23)Егер белок құрамында МАМҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
24) Егер белок құрамында МАДҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
25) Егер белок құрамында ДАМҚ басым болса, белок (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?
26) Белок ерітіндісінің тұрақтылық факторларын атаңыз.
27) Жалпы түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?
28) Жеке амин қышқылдарына арналған түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?
№1 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Полноценный белок – это белок, в составе которого имеются все незаменимые аминокислоты Fullvalue protein is a protein with all essential aminoacids Құнды белок-бұл белоктың құрамында барлық алмастырылмайтын амин қышқылдар болады.
Неполноценный белок – это белок, в составе которого нет хотя бы одной незаменимой аминокислоты Unfullvalue protein is a protein, in which there is no even one essential aminoacids Құнсыз белок- бұл белоктың құрамында алмастырылмайтын амин қышқылының біреуі ғана болмаса.
Незаменимая аминокислота – это аминокислота, которая не синтезируется в организме Essential amino acid is an aminoacid which is not synthesized in the body Алмастырылмайтын амин қышқыл- бұл амин қышқыл ағзада түзілмейді.
Заменимая аминокислота – это аминокислота, которая синтезируется в организме Non-essential amino acid is an aminoacid which is synthesized in the body Алмастырылатын амин қышқыл- бұл амин қышқыл ағзада түзіледі.
Условно-заменимая аминокислота – это аминокислота, которая синтезируется в недостаточном количестве, особенно в детском возрасте Semiessential aminoacid is an aminoacid which is synthesized in the body in small quantity, particularly in childhood Шартты түрде алмастырылатын амин қышқыл- бұл амин қышқыл ағзада жеткіліксіз мөлшерде түзіледі, әсіресе балаларда.
Денатурирующий агент – это фактор, который вызывает денатурацию Denaturating agent is a factor which causes denaturation Денатурациялаушы агент- бұл денатурацияны тудыратын фактор.
Денатурация белка – это нарушение связей в молекуле белка, поддерживающих вторичную, третичную и четвертичную структуры Denaturation of proteins is a process of derangement of bonds supporting secondary, tertiary and quaternary structures of proteins Белоктың денатурациясы-бұл белок молекуласындағы екіншілік, үшіншілік, төртіншілік құрылымдарды ұстап тұруға қатысатын байланыстардың бұзылуы.
Ренатурация белка – это восстановление структур белка после денатурации Renaturation of proteins is a process of restoration of protein molecule after denaturation Белоктың ренатурациясы- бұл денатурациядан кейін белоктың құрылымдарының қалпына келуі.
Высаливание - это метод разделения простых белков (альбуминов и глобулинов) путем добавления к сыворотке крови нейтральных солей Salting-out method is a method of separating of simple proteins (albumins and globulins) by dint of addition of neutral salts to the blood serum Тұздалу- бұл бейтарап тұздарды қан сары суына қосу жолымен жай белоктардың (альбуминдер мен глобулиндердің)бір-бірінен бөлу әдісі.
Электрофорез – это метод разделения белков сыворотки крови в электрическом поле Electrophoresis is a method of separating blood serum proteins into fractions in the electric field Электрофорез-бұл қан сары суының белоктарын электр өрісінде бөлу әдісі.
№ 2 Сабақ
Тақырыбы: Гликопротеиндер, хромопротеиндер, нуклеопротеиндер: өкілдері, қасиеттері, құрылысы, маңызы.
Мақсаты:
1) Күрделі белоктардың: глико-, хромо-, нуклеопротеиндердің құрылысы, қасиеттері және ролі туралы білімдеріноқу-ғылыми жағдаяттарды шешу және биохимияның басқа тарауларын игеру үшін қолдануды үйрету.
Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
1.Күрделі белоктардың жеке өкілдерінің құрылысы мен ролін білу.
2.Биохимияның басқа тақырыптарын талдағанда күрделі белоктардың жеке өкілдерінің құрылысы мен ролі туралы білімдерді қолдану.
3.Медицинада қолданатын күрделі белоктардың жеке өкілдерінің және олардың простетикалық тобының әсер ету механизмін түсіну.
4.Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
5. Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Гликопротеиндердің құрылысы, қасиеттері, маңызы, жіктелуі. Нағыз гликопротеиндердің протеогликандардан айырмашылығы, жеке өкілдері.
2. Хромопротеиндер, жіктелуі: гемопротеиндер, магнийпорфириндер, пигменттер, құрылысы, қасиеттері, маңызы.
3. Нуклеопротеиндердің құрамы мен қасиеттері. Нуклеин қышқылдарының құрылысы мен құрылымдары.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша сұрау, соның ішінде кейбір сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау, блиц-сұрау, жазбаша бақылау, тест, шағын топтарда жұмыс, TBL, ми штурмы.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
Тесттік тапсырмалар:
1. Күрделі белоктардың құрылысы:
А. Бірдей амин қышқылдарынан;
Б. Әр түрлі амин қышқылдарынан;
В. Циклді амин қышқылдарынан;
Г. Жай белоктан және простетикалық топтан;
Д. Простетикалық топтан тұрады.
2. Күрделі белоктарға жататындар:
А. фосфопротеиндер;
Б. Нуклеопротендтер;
В. Гликопротеиндер;
Г. Склеропротеиндер;
Д. Хромопротеиндер.
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
А - 1,2,3,4
Б - 1,2,3,5
В - 1,3,4,6
Г - 2,3,4,5
Д - 2,3,4,6
3. Хромопротеиндер-күрделі белоктар, простетикалық тобы ретінде болады:
А. Амин қышқылдары;
Б. Фосфор ышқылының қалдығы;
В. Боялған заттар;
Г. Глюкоза;
Д. Кальций.
4. Организмде тыныс алу белоктары:
А. протондар мен электрондарды тасымалдауға қатысады;
Б. оттегі мен көмірқышқыл газын тасымалдауға қатысады;
В. катализдік функция атқарады
Г. АТФ-тің түзілу реакцияларына қатысады
Д. тіректік функция атқарады
5. Гемоглобин молекуласы тұрады:
А. бір гемнен және бір полипептидтік тізбектен
Б. бір гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
В. төрт гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
Г. үш гемнен және төрт полипептидтік тізбектен
Д. бір гемнен және екі полипептидтік тізбектен
6. Гемоглобин гемінің рационалды аты:
А. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының порфині
Б. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-диэтил, 6,7-дипропион қышқылының порфині
В. 1,2,5,8-тетраметил, 3,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
Г. 1,3,4,8-тетраметил, 2,5-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
Д. 1,3,5,8-тетраметил, 2,4-дивинил, 6,7-дипропион қышқылының темір порфині
7. Гемоглобин қатысады:
А. бүйректің қалыпты функциясын сақтауға
Б. газдарды тасымалдауға
В. қышқылдық-негіздік тепе-теңдікті сақтауға
Г. Минерал заттардың алмасуына
Д. гидролитикалық процестердің жылдамдығын реттеуге
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
*А - 1, 2
* Б - 2, 3
* В - 3, 4
* Г - 4, 5
* Д - 5, 1
8. Ағзада нағыз гликопротеиндер:
А. гормондардың рецепторлары
Б. май қышқылдарын тасымалдауға қатысады
В. қан тобын анықтайды
Г. қорғаныш функциясын атқарады
Д. энергия көзі болып табылады
Сәйкес комбинацияны табыңыз:
*А - 1, 2, 3
* Б - 1, 3, 4
* В - 1, 3, 5
* Г - 2, 3, 4
* Д - 2, 3, 5
9. Нағыз гликопротеиндердің молекуласы шамамен болады:
А. 50% жай белок және 50% простетикалық тобы
Б. 80% жай белок және 20% жүйесіз көмірсулар
В. 20% жай белок және 80% жүйесіз көмірсулар
Г. 100% аминқышқылдардың қалдықтары
Д. 10% белок және 90% белок емес бөлік
10. Нуклеопротеиндер организмде:
А - қорғаныштыққызмет атқарады
Б – жасушалар мен жасушааралық зат аралығында су мен электролиттер алмасуын қамтамасыз етеді
В – жасушалар мен тіндердің құрылысы мен қасиеттерінің арнайылығын қамтамасыз етеді
Г – құрылымдық қызмет атқарады
Д – тасымалдау қызметін атқарады
Сұрақтар:
1) Гликопротеиндердің құрылысы туралы түсінік. Гликопротеиндердің жіктелуі. Нағыз гликопротеиндер мен протеогликандардың айырмашылықтары.
2) Нағыз гликопротеиндердің құрылысы, олардың химиялық қасиеттері, өкілдері.
3) Протеогликандар, құрамы, құрылысы, өкілдері.
4) Гиалурон қышқылының құрылысы мен ролі.
5) Хондроитинсульфаттың құрылысы мен ролі.
6)Гепариннің құрылысы мен ролі.
7)Хромопротеиндер- құрылысының жалпы жоспары, жіктелуі.
8)Гемоглобин-құрылысы мен ролі (ағылшын және орыс тілінде).
9)Миоглобин-құрылысы мен ролі.
10)Нуклеопротеиндердің құрамы.
11)Мононуклеотидтердің құрылысы, олардың туындылары, ролі.
12)ДНҚ-ның бірінші реттік құрылымы, фрагментін формуламен көрсету.
13)ДНҚ-ның екінші реттік құрылымы.
14) ДНҚ-ның үшінші және төртінші реттік құрылымы.
15)м-РНҚ, құрылысы, құрылымдары, ролі. Генетикалық кодтың қасиеттері.
16)т-РНҚ- кесте түрінде екінші реттік құрылымын көрсету, ролі.
17)р-РНҚ, рибосоманың құрылысы , ролі.
Ми штурмына арналған сұрақтар:
1)Гемоглобиннің ролі.
2)Миоглобиннің ролі.
3)Гепариннің ролі.
4)Хондроитинсульфаттың ролі.
5)Гиалуронаттың ролі.
№2 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Сложные белки – это белки, состоящие из простого белка и простетической (небелковой, присоединенной) группы Conjugated proteins are proteins which consist of simple proteins and prosthetic group (non-protein moiety or attached group) Күрделі белоктар-бұл белоктар жай белок пен простетикалық (белок емес, қосылған ) топтан тұрады.
Гликопротеины – это сложные белки, состоящие из простого белка и простетической группы, которой являются углеводы различного строения Glycoproteins are conjugated proteins consisting of simple proteins and carbohydrates of various structure Гликопротеиндер-бұл күрделі белоктар жай белок пен простетикалық топтан тұрады. Олардың простетикалық тобы-әртүрлі құрылысы бар көмірсулар болып табылады.
Истинные гликопротеины – это гликопротеины, углеводы которых имеют нерегулярное строение, соотношение простого белка и простетической группы (примерно) – 80:20 True glycoproteins are glycoproteins which have a irregular structure of carbohydrate moiety with ration of simple proteins:carbohydrates approximately 80:20 Нағыз гликопротеиндер-бұл гликопротеиндердің простетикалық тобы жүйесіз көмірсулардан тұрады. Жай белок пен простетикалық тобының ара қатынасы шамамен -80:20.
Протеогликаны – это гликопротеины, углеводы которых имеют регулярное (повторяющееся) строение), соотношение простого белка и простетической группы (примерно) – 5-10:90-95 Proteoglycans are glycoproteins with regular (repetitive) carbohydrates, ratio of simple proteins:carbohydrates is approximately 5-10:90-95 Протеогликандар- бұл гликопротеиндердің простетикалық тобы жүйелі (қайталанатын) көмірсулардан тұрады. Жай белок пен простетикалық тобының ара қатынасы шамамен 5—10:90-95.
Хромопротеины – это сложные белки, простетической группой которых является окрашенная группа Chromoproteins are conjugated proteins with colored group as a prosthetic one Хромопротеиндер- бұл күрделі белоктардың боялған простетикалық тобы бар.
Дыхательные белки – это хромопротеины, которые выполняют дыхательную роль в организме (транспортируют кислород и углекислый газ) Respiratory proteins are chromoproteins which carry out a respiratory function in the body (i.e transport of oxygen and carbon dioxide) Тыныс алу белоктар-бұл хромопротеиндер ағзада тыныс алу қызмет атқарады (оттек пен көмір қышқыл газын тасымалдайды)
Дыхательные ферменты – это хромопротеины, которые участвуют в окислительно-восстановительных реакциях Respiratory enzymes are chromoproteins which catalyze the oxidative-reductive reactions in the body Тыныс алу ферменттер- бұл хромопротеиндер тотығу-тотықсыздану реакцияларға қатысады.
Нуклеопротеины – это сложные белки, которые состоят из простого белка (в основном гистоны) и нуклеиновых кислот (ДНК или РНК) Nucleoproteins are conjugated proteins which consist of simple proteins and nucleic acids (DNA or RNA) Нуклеопротеиндер- бұл күрделі белоктар жай белок пен (негізінен гистондар) нуклеин қышқылдарынан (ДНҚ немесе РНҚ) тұрады.
Гемоглобин – это хромопротеин, участвующий в транспорте газов и поддержании рН внутренней среды Hemoglobin is a chromoprotein which takes part in transport of gases and supporting of pH Гемоглобин-бұл хромопротеиндер газдарды тасымалдауға және ішкі ортаның рН-ін ұстап тұруға қатысады.
№3 САБАҚ
Тақырыбы: Ферменттер. Ферменттердің жалпы қасиеттері. Ферменттердің әсер ету механизмі. Ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар.
Мақсаты:
Ферменттер туралы білімдерді энзимодиагностика мен энзимотерапияның негізгі принциптерін түсіну үшін қолдануға үйрену.
Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Ферменттердің жалпы қасиеттерін , әсер ету механизмін, ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторларын білу.
Ферменттердің жалпы қасиеттері , әсер ету механизмі, ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар туралы білімдерді бұл тараудың және биохимияның басқа тақырыптарын талдағанда қолдану.
Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Ферменттер, түсінік.
Ферменттердің жалпы қасиеттері.
Ферменттердің құрылысы. Жай (бір компонентті) және күрделі (екі компонентті) ферменттер. Ферментативті реакцияларындағы апофермент пен коферменттің ролі.
Ферменттің активті орталығының құрылысы, оның ролі.
Ферменттердіңәсер ету механизмі.
Ферменттердің активтілігіне әсер етуші факторлар:
Ферменттердің әсер етуінің реттелуі. Активаторлар мен ингибиторлар. Арнайлығы бар және арнайлығы жоқ эффекторлар.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
блиц-сұрау, жазбаша бақылау, ауызша талдау ЖИГСО әдісі бойынша, тест, шағын топтарда жұмыс, PBL, TBL .
ЖИГСО әдісі бойынша жұмыс жасағанда топ 3-4 адамнан үш топшаға (шағын топшаларға)
бөлінеді, әр топшаның әр студентіне тақырыптың сұрақтары беріледі. Әр студентке бір сұрақты дайындау үшін 2 минут уақыт беріледі, кейін топшаның ішінде тапсырмаларды талдау үшін тағы уақыт беріледі (15 минут). Содан соң оқытушы негізгі сұрақтар бойынша әр топшадан студентті шақырып, оған сұрақ қояды, бірақ оған алдын ала берген сұрақ емес, сол топшадағы басқа студентке қойылған сұрақты қояды. Яғни, топшаішілік дисскусия уақытында әр студент, педагог ролін атқара отырып, шағын топшалардың басқа мүшелеріне өзінің сұрағын түсіндіреді.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7. Бақылау
Тест:
1. Химиялық табиғаты жағынан ферменттер:
көмірсулар
ерекше қызметі бар белоктар
ерекше қызметі жоқ белоктар
бейорганикалық катализаторлар
аминқышқылдары
2. Бейорганикалық катализаторлармен салыстырғанда ферменттер:
активтену энергиясын бірден төмендетеді
реакцияның бағытын өзгертпейді
ферменттер жоғары арнайылылыққа ие
қайтымды реакцияның тепе-теңдікке жету уақытын тездетеді
реакция барысында жұмсалмайды
Профермент-бұл:
IV құрылымы бар ферменттер
аллостериялық орталығы жоқ ферменттер
бірнеше активті орталығы бар ферменттер
ферменттің активсіз түрі
ферменттердің молекулалық формасының бірі
4. Бір компонентті ферментінің активті орталығы қалыптасады:
амин қышқылдарының функционалды топтарынан
витаминдерден
нуклеин қышқылдарынан
әртүрлі металдардан
моносахаридтерден
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы қамтамасыз етеді:
субстратты тану және онымен байланысу
ферменттің реакция өнімдерімен әрекеттесуін
аллостерикалық орталығының түзілуін
ферменттің әсер ету арнайылығын
фермент-субстратты комплекс түзілуін
6. Ферменттің активті орталығының катализдік аймағы қамтамасыз етеді:
ферменттің әсер ету арнайылығын
катализдейтін реакцияның түрін
ферменттің реакция өнімдерімен әрекеттесуін
аллостериялық орталықтың түзілуін
фермент-субстрат комплексінің түзілуін
7. Абсолютты субстраттық арнайылығы деп аталады, егер фермент:
әр түрлі байланыстары бар субстраттардың тобына әсер етсе
тек бір субстратқа ғана әсер етсе
байланыс түрі бірдей бір топ субстраттарға әсер етсе
төртіншілік структурасы болса
изоферменттері жоқ болса
8. Салыстырмалы субстраттық арнайылығы деп аталады, егер фермент:
әр түрлі байланыстары бар субстраттардың тобына әсер етсе
тек бір ғана субстратқа әсер етсе
байланыс түрі бірдей бір топ субстраттарға әсер етсе
төртіншілік структурасы болса
изоферменттері жоқ болса
Оптималды температура дегеніміз не?
Осы температурада қайтымсыз инактивация байқалады
Осы температурада фермент ең жоғары белсенділік көрсетеді
Осы температурада фермент өте төмен белсенділік көрсетеді
Осы температурада қайтымды инактивация байқалады
Осы температурада фермент белсенді емес болады
10. Фермент келесі температурада қайтымсыз инактивацияға ұшырайды:

-50С
-40С
40С
100С
Бәсекелес ингибирлену байқалады, егер субстрат пен ингибитор:
ферменттің аллостерикалық орталығымен ұқсас келсе
құрылыс жағынан бір-біріне ұқсас келсе және ингибитор ферменттің активті орталығымен байланысса
активті орталықпен ұқсас болмаса
ферменттің құрылысымен ұқсас болса
ферменттің аллостерикалық орталығымен ұқсас болмаса
Бәсекелес емес ингибирлену кезінде келесі комплекс түзіледі:
фермент-субстрат
фермент-ингибитор
субстрат-ингибитор
фермент-субстрат-ингибитор
фермент-реакция өнімі
Берілген қосылыстардың қайсысы СДГ-ның бәсекелес ингибиторы болып табылады?
СООН-СН2-СООН
СООН-СН2-СН2-СООН
СООН-СО-СН3
СООН-СН2-СН2ОН
СООН-СН2-СН3
Блиц-сұрақтар:
Фермент дегеніміз не?
Ферменттің активті орталығы қандай бөліктерден тұрады?
Ферменттің активті орталығы дегеніміз не?
Ферменттің аллостерикалық орталығы дегеніміз не?
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы неге жауап береді?
Ферменттің активті орталығының субстраттық аймағы неге жауап береді?
Кофермент дегеніміз не?
Апофермент дегеніміз не?
Холофермент дегеніміз не?
Профермент дегеніміз не?
Ауызша талдауға арналған сұрақтар:
Фермент дегеніміз не, ферменттің бейорганикалық катализаторлармен ұқсастықтары
Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың арасындағы айырмашылықтар.
Ферменттердің құрылысының күрделілігі – бір компоненттіжәне екікомпонентті ферменттің активті орталығыныңқұрылысы.
Изоферменттер туралы түсінік, мысалдар.
Ферменттердің әсер ету қуаттылығы, өлшем бірлігі, мысалдар.
Ферменттің әсер ету арнайылығы, мультиферменттік комплексті пируватдегидрогеназды комплекстің мысалында түсіндіру.
Субстраттық арнайылықтың түрлері, түсінік, түрлері, мысалдар.
Фермент активтілігіне температураның әсері.
Фермент активтілігіне орта рН-ның әсері.
Фермент активтілігіне фермент пен субстрат концентрациясының әсері.
Бәсекелес ингибрлену, мысалдар.
Бәсекелес емес ингибрлену, мысалдар.
№ 3 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тілідегі термин
Ферменты – это биологические катализаторы белковой природы, образуются в основном в клетках и ускоряют биохимические реакции в них Enzymes are biological catalysts of protein’s nature. they are formed in the cells and catalyze the biochemical reactions Ферменттер-бұл белоктык табиғаты бар биологиялық катализаторлар , олар негізінен жасушаларда түзіліп олардың ішіндегі биохимиялық реакцияларды жылдамдатады.
Апофермент – белковая часть двухкомпонентного фермента, обуславливает субстратную специфичность Apoenzyme is a protein part of two-component enzyme which stipulates a substrate affinity (specificity) Апофермент-екі компонентті ферменттің белоктык бөлігі, субстраттық арнайылықты қамтамасыз етеді.
Кофермент – это небелковая часть двухкомпонентного фермента, которая обуславливает каталитическую специфичность (специфичность действия), то есть тип ускоряемой реакции Coenzyme is non-protein part of two component enzyme which stipulates a catalytic activity of reaction Кофермент- бұл екі компонентті ферменттің белок емес бөлігі, ол каталитикалық арнайылығын (әсер ету арнайылығын) қамтамасыз етеді, яғни жылдамдататын реакцияның түрін.
Субстратная специфичность – это способность фермента связываться только со своим субстратом Substrate specificity (affinity) is a capacity of enzyme to bind with substrate Субстраттық арнайылық- бұл ферменттің тек қана өзінің субстратымен байланысу қабілеті.
Субстрат – это вещество, на которое действует фермент Substrate is a compound on which enzyme acts Субстрат- бұл ферменттің әсеріне ұшырайтын зат.
Специфичность действия – это способность фермента ускорять определенную реакцию The catalytic specificity ia a capacity of enzyme to catalyze certain reaction Әсер ету арнайылығы—бұл ферменттің белгілі бір реакцияны жылдамдату қабілеті.
Катал – единица измерения мощности фермента Catal is a unit of measurement of power activity of enzymes Катал- бұл ферменттің қуатының өлшем бірлігі.
Мультиферментный комплекс – это комплекс нескольких ферментов, действующих на одинаковый субстрат и ускоряющий специфические реакции с ним Multyenzymic complex is a complex of some enzymes which act on certain subsrate, but catalyze the specific reactions Мультиферменттік комплекс-бұл бірнеше ферменттерден тұратын комплекс, олар бір сусбстратқа әсер етіп әрқайсысы арнайы реакцияны жылдамдатады.
Конкурентное ингибирование – это тип ингибирования, при котором субстрат и ингибитор имеют структурное сходство и конкурируют между собой за связь с ферментом Competitive inhibition is an inhibition when subsrate and inhibitor have the structural similarity and compete to each other for binding with enzyme Бәсекелес ингибирлену-бұл ингибирлену түрінде субстрат пен ингибитордың құрылысы ұқсас болып, олар өзара ферментпен байланысуға бәсекелес болады.
№ 4 Сабақ
1.Тақырыбы:Энергия алмасуы. Катаболизмнің арнайы жолдары, үшкарбон қышқылдарының циклі. Биологиялық тотығу және бұл процеске қатысатын ферменттер. Тотығудан фосфорлану. Тыныс алу комплекстер.
2. Мақсаты:
1.Ажыратқыштардың әсер ету механизмдерін, негізгі нутриенттердің тотығуының энергетикалық шығымын түсіну үшін және диетаға антиоксиданттардың еңгізуге сәйкес ұсыныстар жасауға энергия алмасуы, тотығу түрлері және антиоксиданттар туралы білімдерді қолдануды үйрену.
3. Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Энергия алмасуының негізгі сатыларына жалпы сипаттаманы; тотығу түрлерін және антиоксиданттарды білу.
Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда энергия алмасуының негізгі сатылары; тотығу түрлері және антиоксиданттар туралы білімдерді қолдану.
Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Энергия алмасуы,түсінік.
2. Энергия алмасуының сатылары.
3. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы катаболизм жолдары арқылы активті сірке қышқылына дейін ыдырау.
4. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары. (ағылшын немесе орыс тілінде)
5. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, сүтегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
6. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
7.БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
8. Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
9. БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
10. Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
11. ТФ мен БТ ажырауы
12. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
13. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
14. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
15. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
16. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
17. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, шағын топтарда жұмыс, TBL.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
16.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
Сұрақтар:
1-Энергия алмасуының сатыларын көрсетіп, оларға қысқаша сипаттама беріңіз. Энергия алмасуы сатыларының өзара байланысын көрсетіңіз.
2-қоректік заттардың арнайы жолдары арқылы ыдырауы.
3- ҮКЦ-де жүретін реакцияларды формулалармен жазу. ҮКЦ-ның жиынтық реакциясы. ҮКЦ маңызы (ағылшын немесе орыс тілінде)
4-Биологиялық тотығу (БТ) дегеніміз не? БТ сатыларын схемамен көрсету.
5-Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
6- БТ мен ТФ қабысу нүктелері. ТТП туралы түсінік. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
7-Тыныс алуды бақылау.
8-ТФ мен БТ ажырауы
9-Ферменттік ансамблдер (немесе ферменттік комплекстер).
10- Оксигеназды тотығу.
11-. Пероксидазды тотығу.
12-. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу)туралы түсінік,. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
13-. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
Тесттер:
1. Энергия алмасуының сатылары (ретпен орналастырыңыз):
ҮКЦ
БТ
ТФ
Заттардың арнайы жолдар арқылы АСҚ-на дейін ыдырауы
Дұрыс жауабын табыңыз
1. а, б, в, г
2. б, в, г, а
3. в, г, а, б
4. г, а, б, в
5. в, а, г, б
2. Лимон қышқылының циклі жүреді:
1. жасуша цитозолі
2. рибосомада.
3.ядро жасушасы
4.митохондрияда
5.Гольджи аппараты.
3.ҮКЦ-не түседі:
1.лактат
2.ПЖҚ
3..гидроксимай қышқыл
4.ацетилКоА
5.глюкоза
4.ҮКЦ – «метаболиттік ошақ» - онда:
АСҚ 2СО2 + 3НАДН2 + ФПН2 + АТФ
АСҚ СО2 + НАДН2 + 3ФПН2 + АТФ
АСҚ 2СО2 + 2НАДН2 + 2ФПН2 + АТФ
АСҚ 2СО2 + 3НАДН2 + ФПН2 +12АТФ
5.АСҚCО2 + 4НАДН2 + ФПН2 +
5. Қандай қышқыл ҮКЦ-де тотығудан декарбоксилденуге ұшырайды?
алма қышқылы
қымыздықянтарь қышқылы
альфа-кетоглутар қышқылы
янтарь қышқылы
қымыздықсірке қышқылы
6. ҮКЦ-нде АТФ түзілетін реакция:
тотығудан фосфорлану
АМФ + Н3РО4
ГДФ + АДФ
ГТФтің АДФпен қайта фосфорлануы
АМФ + ЦДФ
7. Субстраттан фосфорлану реакциясына ҮКЦ-де түседі:
1. активті янтарь қышқылы
2. активті қымыздықсірке қышқылы
3.альфа-кетоглутар қышқылы
4.фумар қышқылы
5.алма қышқылы
8. ҮҚЦ-да келесі дегидрогеназалар тотықсызданады:
1.2НАДН2 және 2ФПН2
2.3НАДН2 және ФПН2
3.2НАДН2 және 3ФПН2
4.3НАДН2 және 3ФПН2
5.НАДН2 және ФПН2
9.ҮҚЦ-да тотықсызданған дегидрогеназалар тотығады:
1.БТ тізбегінде
2. Тотығудан фосфорлану кезінде
3.Оттегімен әрекеттескен кезінде
4.ГДФ-тің қайта фосфорлануында
5.Тотықсыздана аминдену жолымен
10. ҮКЦ-бұл:
1.АТФ көп мөлшерде түзілу процесі
2. тотықсызданған дегидрогеназалардың көзі
3.аэробты процесс
4.АСҚ толық жану процесі
5. дегидрогеназалар тотыққанжағдайдағы процесі
3 дұрыс жауапты таңдаңыз
11. ҮКЦ-ның маңызы жеткізуде:
субстраттарды БТ-ға
белок биосинтезі үшін аминқышқылдарды
пентозафосфат цикліне субстраттарды
тотығу үшін глюкозаны
5 БТ-ға НАДН2,ФПН2-лерді
2 дұрыс жауапты таңдаңыз
12. БТ-мен келесі процесс арасындағы сәйкестікті табыңыз:
1.Оттегін тасмалдау
2.Сутегі мен электрондарды тасмалдау
3.Электрондарды тасмалдау
4.СО2 тасмалдау
5.Н3РО4 тасмалдау
13. БТ тізбегінде АТФ-тің түзілуі келесі нүктелерде болады:
1.НАДН2-нің флавинферментпен тотығуында
2.ЦХО-ның тотығуында
3.Флавинферменттердің убихинонмен тотығуында
4.КоQН2-нің тотығуында
5.ФерроЦХв-ның тотығуында
14.Тотығудан фосфорлану дегеніміз:
1.АДФ пен Н3РО4 -тен АТФ-тың түзілуі
2.БТ-да бөлінген энергияны жұмсай отырып АДФ пен Н3РО4-тен АТФ түзілуі
3.АМФ пен Н3РО4 –тен АТФ – тың түзүлүі
4.АДФ пен УМФ – тен АТФ – тың түзүлүі
5.АДФ пен АМФ –тен АТФ- тың түзілуі
15.БТ-мен ТФ қабысуы бұзылғанда:
1.АТФ-тің түзілуі төмендейді, жылудың бөлінуі жоғарлайды
2.АТФ-тің түзілуі жоғарлайды, жылудың бөлінуі төмендейді
3.жылудың бөлінуі мен АТФ-тің түзілуі жоғарлайды
4.жылудың бөлінуі мен АТФ-тің түзілуі төмендейді
5.барлық жауаптар дұрыс емес
16. Оксидазды тотығу нәтижесінде түзіледі:
1.СО2 мен Н2О
2.Тотыққан субстратпен Н2О2
3.Гидроксилденген субстрат пен Н2О
4.Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
5.Альдегидтер мен кетондар
17. Монооксигеназды тотығу нәтижесінде түзіледі:
СО2 мен Н2О
Тотыққан субстратпен Н2О2
Гидроксилденген субстрат пен Н2О
Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
Альдегидтер мен кетондар
18. Пероксидазды тотығу нәтижесінде түзіледі:
СО2 мен Н2О
Тотыққан субстрат пен Н2О2
Гидроксилденген субстрат пен Н2О
Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
Альдегидтер мен кетондар
19. Пероксидтік тотығу нәтижесінде түзіледі:
СО2 мен Н2О
Тотыққан субстрат пен Н2О2
Гидроксилденген субстрат пен Н2О
Тотыққан субстрат, энергия және Н2О
5)Липидтердің гидропероксидтері, малондиальдегиді
№ 4 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Цикл трикарбоновых кислот – совокупность взаимосвязанных реакций, приводящих к окислению ацетилКоА The cycle of tricarboxylic acids is a sequence of reactions resulting in oxidation of acetylCoA Үш карбон қышықлдар циклі- ацетил-КоА-ның тотығуына әкелетін өзара байланысқан реакциялардың жиынтығы.
Биологическое окисление (БО) – совокупность окислительно-восстановительных реакций, приводящих к образованию эндогенной воды и выделению энергии Biologic oxidation (BO) is an oxidative-reductive process resulting in formation of endogenic water and energy Биологиялық тотығу (БТ)- эндогенді судың түзілуіне және энергияның бөлінуіне әкелетін тотығу-тотықсыздану реакциялардың жиынтығы.
Окислительное фосфорилирование (ОФ)– это процесс образования АТФ из АДФ и неоранического фосфата с использованием энергии БО The oxidative phosphorylation (OP) is a process of formation of ATP from ADP and inorganic phosphate with participation of energy from BO Тотығудан фосфорлану (ТФ)- БТ энергиясын пайдаланып АДФ пен бейорганикалық фосфаттан АТФ түзілу процесі.
Дыхательные комплексы – это комплексы оксиредутаз митохондрий, участвующих в БО Respiratory complexes are complexes of oxireductases of mitochondrions, participating in BO Тыныс алу комплекстер- БТ-ға қатысатын митохондрияның ішкі мембранасында орналасқан оксидоредуктазалардың комплекстері.
Разобщители БО и ОФ – это факторы, вызывающие нарушение связи между БО и ОФ, действие которых приводит к снижению образования АТФ Disconnectors of BO and OP are substances causing disintegration of BO and OP and resulting in decrease of ATP formation БТ мен ТФ ажыратқыштары- бұл БТ мен ТФ арасындағы байланыстың бұзылуына әкелетін факторлар, олардың әсерінен АТФ түзілуі төмендейді.
Антиоксиданты – это вещества, снижающие интенсивность пероксидного окисления липидов Antioxidants are substances decreasing the intensity of lipoperoxidation Антиоксиданттар- бұл липидтердің пероксидтік тотығуының интенсивтілігін төмендететін заттар.
Оксигеназный тип окисления – это окисление путем включения одного или двух атомов кислорода в окисляемый субстрат Oxygenase type of oxidation is an oxidation by incorporation of one or two atoms of oxygen into subsrate Оксигеназды тотығу түрі- бұл тотығу жолында тотығатын субстраттың құрамына оттектің бір немесе екі атомы еңгізіледі.
Пероксидное окисление липидов – это свободно-радикальный процесс окисления полиненасыщенных жирных кислот фосфолипидов мембран Lipoperoxidation is a free-radical process of oxidation of polyunsaturated fatty acids of membrane phospholipids Липидтердің пероксидтік тотығуы- бұл мембрана фосфолипидтерінің құрамындағы көп қанықпаған май қышқылдарының бос радикалды тотығу процесі.
Пероксидазное окисление – это тип окисления с участием пероксидаз Peroxidase oxidation is a type of oxidation with participation of peroxidases Пероксидазды тотығу- бұл пероксидазалар қатысатын тотығу түрі.
№ 5 Сабақ
1.Тақырыбы: Ферменттер. Энергия алмасуы.Коллоквиум.
2. Мақсаты:
1) Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттардың көрсеткіштерін интерпретациялауды және энзимодиагностика мен энзимотерапия, антиоксиданттардың қолдануы мен ажыратқыштардың зиянды эффектері туралы ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Жағдайлық есептерді және оқу-ғылыми жағдаяттарды шешуге (интерпретациялау және ұсыныстар беру) ферменттер мен энергия алмасуын талдағанда алынған білімдерді қолдану.
Өтілген материал бойынша білімдерді көрсету.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Ферменттер туралы түсінік. Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың ұқсастықтары.
2. Ферменттердің жалпы қасиеттері.
3. Ферменттердің химиялық табиғаты.
4. Ферменттің активті орталығының құрылысы, ролі.
5. Ферменттің аллостериялық орталығы дегеніміз не? Ролі.
6. Ферменттердің әсер ету механизмі.
7. Ферменттердің арнайлығы: а) субстраттық, б) әсер ету арнайлығы.
8. Ферменттердің әсер ету қуаттылығы
9. Изоферменттер, олардың диагностикалық маңызы
10. Мультиферменттік комплекс, түрлері,маңызы
11. Фермент активтілігіне әсер ететін факторлар.
12. Фермент активтілігіне температураның әсері. Қайтымды және қайтымсыз инактивация.
13. Фермент активтілігіне орта рН-ң әсері.
14. Фермент активтілігіне субстрат концентрациясының әсері.
15. Фермент активтілігіне эффекторлардың әсері. Арнайылығы бар және арнайылығы жоқ эффекторлар.
16.Фермент активтілігінің тежелу түрлері:
а) бәсекелес;
б) бәсекелес емес.
17.Ферменттердің аллостериялық активтенуі мен ингибирленуі.
18.Ферменттердің номенклатурасы мен жіктелуі.
19.Гидролазалар. Жалпы сипаттама. Негізгі топтары: эстеразалар, гликозидазалар, пептидгидролазалар.
20.Эстеразалардың негізгі топшалары: карбон қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлік байланысты үзетін эстеразалар (липазалар, фосфолипазалар А1, А2), фосфоэстеразалар (фосфолипаза С және Д, глюкозо-6-фосфатаза), кездесетін орны, катализдік әсері.
21.Гликозидазалар негізгі өкілдері: α-амилаза, γ-амилаза, мальтаза, лактаза, сахараза, кездесетін орны, катализдік әсері.
22. Пептидгидролазалар эндопептидазалар (пепсин, трипсин, химотрипсин, катепсиндер) және экзопептидазалар (карбоксипептидазалар, аминопептидазалар, дипептидазалар), кездесетін орны, катализдік әсері.
23.Трансферазалар,жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
24.Аминотрансферазалар, құрылысы, коферментінің химиялық табиғаты, катализдік әсері.
25.Қан сарысуында аминотрансферазаларды (АЛТ, АСТ ) анықтаудың маңыздылығы.
26. Метилтрансферазалар, Вс және В12 витаминдерінің құрылысы туралы түсінік, олардың ролі. Катализдейтін реакциялары (мысал келтіру)
27. Ацилтрансферазалар. НSKoA-ның құрылысы ( В3 вит.) және ролі. Катализдейтін реакциялары.
28. Фосфотрансферазалар, құрылысы, катализдік әсері.
29.Лиазалар, жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
30.Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары, Мультиферменттік комплекстің құрамы, коферменттердің (В1, В5, В3 витаминдерінің ), ферменттің каталитикалық әсері.
31.Амин қышқылдарының декарбоксилазалары,витаминдердің құрылысы және коферменттік функциясы. Каталитикалық әсері, биогенді аминдер туралы түсінік.
32. Карбоангидраза. СО2 тасымалдаудағы ролі,құрылысы, катализдейтін реакциялары. 33.Оксидоредуктазалар, жалпы сипаттама, жіктелуі.
34. Дегидрогеназалар, өкілдері, құрылысы, каталитикалық әсері.
35. Пиридинферменттердің коферменттерін атаңыз.
36. НАД және НАДФ, кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
37. Флавинферменттерің коферменттерін атаңыз.
38. ФМН, ФАД кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
39. Витаминдер, коферменттерінің құрамына кіретін дегидрогеназалар.
40. Убихинон,химиялық табиғаты, кездесетін орны, құрылысы мен биологиялық тотығудағы ролі.
41. Цитохромдар, жіктелуі, жалпы сипаттамасы.
42. Цитохром В, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
43. Цитохром С, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
44. Цитохром А, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
45. Энергия алмасуы туралы түсінік.
46. Энергия алмасуының сатылары.
47. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы (бастапқы) жолдары арқылы активтісірке қышқылына дейін ыдырауы.
48. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
49. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, БТ тізбегіндегі сутегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
50. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
51. БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
52.Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
53.БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
54 Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
55. ТФ мен БТ ажырауы
56. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
57. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
58. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
59. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
60. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
61. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Жазбаша сұрау,жағдайлық есептерді шешу, CBL.
Шағын топтармен жұмыс істеу.
3 топшаға бөлінеді де, «Практикум» бойынша зертханалық жұмыс жасайды. Шағын топта жұмыс істеп болғаннан кейін жұмыстарын жалпы талқыға салады, қорытындылайды.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
4.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
5.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8..Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
1. Ферменттер туралы түсінік. Фермент пен бейорганикалық катализаторлардың ұқсастықтары.
2. Ферменттердің жалпы қасиеттері.
3. Ферменттердің химиялық табиғаты.
4. Ферменттің активті орталығының құрылысы, ролі.
5. Ферменттің аллостериялық орталығы дегеніміз не? Ролі.
6. Ферменттердің әсер ету механизмі.
7. Ферменттердің арнайлығы: а) субстраттық, б) әсер ету арнайлығы.
8. Ферменттердің әсер ету қуаттылығы
9. Изоферменттер, олардың диагностикалық маңызы
10. Мультиферменттік комплекс, түрлері,маңызы
11. Фермент активтілігіне әсер ететін факторлар.
12. Фермент активтілігіне температураның әсері. Қайтымды және қайтымсыз инактивация.
13. Фермент активтілігіне орта рН-ң әсері.
14. Фермент активтілігіне субстрат концентрациясының әсері.
15. Фермент активтілігіне эффекторлардың әсері. Арнайылығы бар және арнайылығы жоқ эффекторлар.
16.Фермент активтілігінің тежелу түрлері:
а) бәсекелес;
б) бәсекелес емес.
17.Ферменттердің аллостериялық активтенуі мен ингибирленуі.
18.Ферменттердің номенклатурасы мен жіктелуі.
19.Гидролазалар. Жалпы сипаттама. Негізгі топтары: эстеразалар, гликозидазалар, пептидгидролазалар.
20.Эстеразалардың негізгі топшалары: карбон қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлік байланысты үзетін эстеразалар (липазалар, фосфолипазалар А1, А2), фосфоэстеразалар (фосфолипаза С және Д, глюкозо-6-фосфатаза), кездесетін орны, катализдік әсері.
21.Гликозидазалар негізгі өкілдері: α-амилаза, γ-амилаза, мальтаза, лактаза, сахараза, кездесетін орны, катализдік әсері.
22. Пептидгидролазалар эндопептидазалар (пепсин, трипсин, химотрипсин, катепсиндер) және экзопептидазалар (карбоксипептидазалар, аминопептидазалар, дипептидазалар), кездесетін орны, катализдік әсері.
23.Трансферазалар,жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
24.Аминотрансферазалар, құрылысы, коферментінің химиялық табиғаты, катализдік әсері.
25.Қан сарысуында аминотрансферазаларды (АЛТ, АСТ ) анықтаудың маңыздылығы.
26. Метилтрансферазалар, Вс және В12 витаминдерінің құрылысы туралы түсінік, олардың ролі. Катализдейтін реакциялары (мысал келтіру)
27. Ацилтрансферазалар. НSKoA-ның құрылысы ( В3 вит.) және ролі. Катализдейтін реакциялары.
28. Фосфотрансферазалар, құрылысы, катализдік әсері.
29.Лиазалар, жалпы сипаттамасы, негізгі топтары және олардың катализдейтін реакцияларының түрлері.
30.Кетоқышқылдарының декарбоксилазалары, Мультиферменттік комплекстің құрамы, коферменттердің (В1, В5, В3 витаминдерінің ), ферменттің каталитикалық әсері.
31.Амин қышқылдарының декарбоксилазалары,витаминдердің құрылысы және коферменттік функциясы. Каталитикалық әсері, биогенді аминдер туралы түсінік.
32. Карбоангидраза. СО2 тасымалдаудағы ролі,құрылысы, катализдейтін реакциялары. 33.Оксидоредуктазалар, жалпы сипаттама, жіктелуі.
34. Дегидрогеназалар, өкілдері, құрылысы, каталитикалық әсері.
35. Пиридинферменттердің коферменттерін атаңыз.
6. НАД және НАДФ, кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
37. Флавинферменттерің коферменттерін атаңыз.
38. ФМН, ФАД кездесетін орны ,құрылысы мен биологиялық роліндегі айырмашылықтары.
39. Витаминдер, коферменттерінің құрамына кіретін дегидрогеназалар.
40. Убихинон,химиялық табиғаты, кездесетін орны, құрылысы мен биологиялық тотығудағы ролі.
41. Цитохромдар, жіктелуі, жалпы сипаттамасы.
42. Цитохром В, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
43. Цитохром С, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
44. Цитохром А, өкілдері, гемнің құрылысы,тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысуы.
45. Энергия алмасуы туралы түсінік.
46. Энергия алмасуының сатылары.
47. 1сатысы- көмірсулардың, липидтердің, белоктардың арнайы (бастапқы) жолдары арқылы активтісірке қышқылына дейін ыдырауы.
48. Үш карбон қышқылдарының циклі (ҮКЦ), мәні, маңызы, реакциялардың сатылары.
49. Биологиялық тотығу (БТ), түсінік, маңызы. БТ сатылары, БТ тізбегіндегі сутегі мен электрондарды тасымалдауға қатысатын ферменттер.
50. Тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз не? Ол неге тәуелді?
51. БТ кезінде энергияның бөлінуі. БТ тізбегіндегі ферменттердің белгілі бір ретпен орналасуы немен байланысты?
52.Тотығудан фосфорлану (ТФ), мәні, маңызы, Р/О коэффициенті.
53.БТ мен ТФ қабысу нүктелері.
54 Электрондардың тасымалдану тізбегінің реттелуі. Тыныс алуды бақылау.
55. ТФ мен БТ ажырауы
56. Ферменттік ансамбльдер (немесе ферменттік комплекстер).
57. Оксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
58. Оксигеназды тотығу, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы.
59. Пероксидазды тотығу, маңызы, осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері.
60. Пероксидті тотығу (бос радикалды тотығу), осы үрдіске қатысатын ферменттер, соңғы өнімдері, маңызы. Оттектің активті түрлерінің түзілуі.
61. Ферментті және ферментті емес антиоксиданттар
№5 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Трансферазы – это класс ферментов ускоряющих реакции транспорта групп атомов от одного вещества к другому Transferases is a class of enzymes catalyzing the reactions of transport of groups of atoms from one substance to another Трансферазалар-бұл ферменттер класы бір заттан екіншіге атом топтарын тасымалдау реакциясын жылдамдатады.
Лиазы – это класс ферментов ускоряющих реакции расщепления веществ негидролитическим путем или присоединения групп атомов по месту кратных связей Lyases is a class of enzymes catalyzing reactions of cleavage of substances by non-hydrolytic pathway or addition of group of atoms on the place of double (triple) bonds Лиазалар- бұл ферменттер класы гидролитикалық емес жолмен заттардың ыдырауын немесе қос байланыс орнына атом топтарының қосылу реакцияларын жылдамдатады.
Гидролазы – это класс ферментов ускоряющих гидролиз Hydrolases is a class of enzymes catalyzing hydrolysis Гидролазалар- бұл ферменттер класы гидролизді жылдамдатады.
Оксиредуктазы – это класс ферментов ускоряющих окислительно-восстановительных реакций Oxireductases is a class of enzymes catalyzing oxidative-reductive reactions Оксиредуктазалар-бұл ферменттер класы тотығу-тотықсыздану реакцияларын жылдамдатады.
Дегидрогеназы – это оксиредуктазы, ускоряющие реакции дегидрирования или гидрирования субстратов Dehydrogenases are oxireductases catalyzing reactions of dehydrogenation or hydrogenation of substrates Дегидрогеназалар-бұл оксиредуктазалар субстраттардың дегидрлену немесе гидрлену реакцияларын жылдамдатады.
Цитохромы – это оксиредуктазы ускоряющие окислительно-восстановительные реакции путем присоединения или отнятия электронов Cytochromes are oxireductases catalyzing oxidative-reductive reactions by addition or removal of electrons Цитохромдар-бұл оксиредуктазалар электрондардың қосылу немесе бөлініп шығу жолымен тотығу-тотықсыздану реакцияларын жылдамдатады.
Каталаза – гем-содержащий дыхательный фермент, расщепляющий перекись водорода на воду и молекулярный кислород Catalase is a heme-containing enzyme destroying hydrogen peroxide to water and molecular oxygen Каталаза- гемі бар тыныс алу фермент, су мен молекулярлық оттегіне сутек пероксидін ыдыратады.
Супероксиддисмутаза – антиоксидантный фермент превращающий супероксидный радикал в перекись водорода Superoxide dismutase is an antioxidant enzyme converting super oxide radical to hydrogen peroxide Супероксиддисмутаза (СОД)- антиоксидантты фермент, супероксид анионын сутек пероксидіне айналдырады.
Глутатионпероксидаза – антиоксидантный фермент, в составе которого имеется селен Glutathione peroxidase is an antioxidant enzyme containing selenium Глутатионпероксидаза (ГПО)- антиоксидантты фермент, оның құрамында селен бар.
Глутатионредуктаза – антиоксидантный фермент, восстанавливающий глутатион Glutathione reductase is an antioxidant enzyme reducing glutathione Глутатионредуктаза-антиоксидантты фермент, тотыққан глутатионды тотықсыздандырады.
№ 6 Сабақ.
1.Тақырыбы: Заттар алмасуына кіріспе. Метаболизм, оның негізгі сатылары.Метаболизмнің анаболикалық және катаболикалық жолдары.
Көмірсулар алмасуы. Қорытылуы, сіңірілуі. Бауырдың глюкостатикалық қызметі. Гликогенолиз, гликогеногенез. Анаэробты гликолиз. Глюконеогенез, Кори циклі.
2.Мақсаты:
1. Ағзадағы көмірсулар алмасуы бұзылғанда сәйкес ұсыныстар жасап қан мен зәрдің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды үйрену.
Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Метаболизмнің негізгі сатыларына жалпы сипаттаманы, көмірсулардың ролін, көмірсулардың қорытылуы мен сіңірілуінің молекулярлық механизмдерін, бауырдың глюкостатикалық қызметін, анаэробты гликолизді, глюконеогенез бен Кори циклін білу.
2)Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
3)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
4) Көмірсулар алмасуының бұзылыстыры кезінде және оларды алдын алу үшін өмір салты мен қоректену туралы ұсыныстарды дәлелдеу.
5)Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Метаболизм, оның негізгі сатылары.
Тағам көмірсулары, олардың жіктелуі және маңызы.
Көмірсулардың қорытылуы.
Моносахаридтердің сіңірілу механизмдері мен сіңірілу жылдамдығы.
Гликогеногенез, түсінік, осы үрдістің биологиялық маңызы.
Гликогенолиз, гликогенолиз жолдары, маңызы.
Бауырдың глюкостатикалық қызметі. (ағылшын және орыс тілінде)
8) Тіндердегі глюкозаның өзгерістерге ұшырауы: анаэробты гликолиз, глюконеогенез; Кори циклі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, жазбаша бақылау, шағын топтарда жұмыс, TBL , PBL.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
4.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
5.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8..Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау:
Сұрақтар:
1. Метаболизм, және оның сатылары
2. Тағам көмірсулары, жіктелуі, маңызы.
3. Көмірсулардың ас қорыту жолдарында қорытылуы, көмірсулардың қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
4. Көмірсулардың сіңірілуі, механизмдері, жеке моносахаридтердің сіңірілуі жылдамдығы.
5. Гликогеногенез. Бұл үрдіс қалай жүзеге асады? Маңызы.
6. Гликогенолиз, гликогенолиз жолдары: фосфоролиз және гидролиз, маңызы.
7. Бауырда өтетін фосфоролиздің ерекшелігі.
8. Глюконеогенез, осы үрдістің маңызы. Қандай тіндерде басымырақ өтеді? Глюконеогенездің жанама жолдары.
9. Қан құрамындағы глюкозаның қалыпты мөлшері. Гипергликемия, гипогликемия, глюкозурия, глюкозаның «бүйрек межесі (шегі)» туралы ұғымдар.
10. Бауырдың қандағы глюкозаның тұрақты мөлшерін сақтауға қатысуы. (ағылшын немесе орыс тілінде)
Жаттығулар:
Амилаза қандай ас қорыту сөлдерінде кездеседі? Ол қандай реакцияны катализдейді?
Мальтаза, лактаза, сахараза катализдейтін реакцияларды жазыңыз. Осы ферменттер қандай асқорыту сөлдерінде кездеседі?
Қанмен бауырға келетін қан құрамындағы моносахаридтердің сапалық және сандық құрамы тұрақты ма? Ол неге байланысты?
Бауырда өтетін гликоген фосфоролизі басқа ағзалар мен тіндердегі гликоген ыдырауына қарағанда немен ерекшеленеді?
Глюкоза неліктен гликоген түрінде қорға жиналады?
Гликолиз нәтижесінде түзілген лактат қандай өзгерістерге ұшырауы мүмкін?
Пирожүзім қышқылының тотығудан декарбоксилдену реакциясын жазыңыз. Осы реакцияға қандай ферменттер қатысады? Бұл ферменттердің құрамына қандай витаминдер кіреді?
Жағдайлық есептер:
Қан құрамындағы глюкозаның мөлшері 1) 2,0 және 2) 8,5 ммоль/л тең. Осы жағдай қалай аталады? Аталған глюкозаның мөлшерінде бауырда қандай үрдіс - гликогеногенез немесе гликогенолиз - күшейеді?
Тамақтанғаннан кейін 1 сағат өтті. Қақпа венасының, перифериялық қан тамырларының қанында қандай көмірсулар және қанша мөлшерде анықталады?
Неге лактаза ферментінің активтілігі төмен болатын адамдарда сүт ішкенде іші өтетін болады, ал айран ішсе – өтпейді?
Науқаста бұлшық еттің гликогенфосфорилазаның зақымданғаны анықталды. Осы адам ұзақ уақытта шаршамай дене шынықтыру жаттығуларын жасай алады ма? Себебін түсіндіріңіз.
Шамадан тыс гликолиз кезінде бауырдағы глюконеогенез жылдамдығы қалай өзгереді?
Тесттер:
1.Гликозидазалар ас қорыту жолдарының мына бөлімдерінде түзілмейді:
а) ащы ішекте
б) ауыз қуысында
в) ұйқы безінде
г) асқазанда
2. АТФ энергиясын пайдалана отырып (активті транспорт) сіңіріледі:
а) пентоза мен глюкоза
б) глюкоза мен галактоза
в) фруктоза мендезоксирибоза
г) фруктоза мен глюкоза
д) рибоза мен галактоза
3. Жай диффузия арқылы сіңіріледі:
а) глюкоза мен рибоза
б) галактоза мен пентоза
в) фруктоза мен глюкоза
г) пентоза мен фруктоза
д) дезоксирибоза мен галактоза
4. Глюкозаның заттар алмасуының аралық өнімдерінен түзілу үрдісі былай аталады:
а) гликолиз
б) гликогенолиз
в) глюконеогенез
г) гидролиз
д) фосфоролиз
5. Гликогенолиз -амилаза ферментінің қатысуымен басымырақ өтеді:
а) мида
б) ішек қабырғасында
в) май тіндерде
г) бүйректе
д) бауырда
6.Қандағы глюкозаның қалыпты мөлшері құрайды:
а) 0,5-1,0 мМ/л
б) 20-30 мМ/л
в) 3,4-6,0мМ/л
г) 45-55 мМ/л
д) 9-12 мМ/л
7.Бауырда глюкозо-6-фосфатаза бар, сондықтан бұл жерде осы үрдіс қарқынды жүреді:
а) гликогенолизбосглюкозаға дейін
б) гликогеногенез
в) гликолиз
г) глюконеогенез
д) гликоген гидролизі
8. Бауырдың глюкостатикалық функциясы дегеніміз:
а) БМҚ-дан глюкозаның тузілуі
б) Қанда аминқышқылдарының мөлшерін бір деңгейде ұстап тұру
в) Қанда глюкозаның мөлшерін бір деңгейде ұстап тұру
г) Белоктарды синтездеу
д) Гликопротеиндерді түзу
9.Шеткі қан тамырында қандай көмірсу кездеседі:
а) глюкоза
б) гликоген
в)фруктоза
г) крахмал
д) лактоза
10. Гликогенолиздің фосфоролиз жолы бауырда мына фермент арқылы жүзеге асады:
а) лактаза, сахараза
б) фосфорилаза, глюкозо-6-фосфатаза
в) мальтаза, амилаза
г) нуклеаза, сахараза
в) гликогенсинтетаза, липаза
№ 6 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Глюкостатическая функция печени – способность печени регулировать уровень глюкозы в периферической крови Glucostatic function of liver is a capacity of liver to regulate the level of glucose in the blood Бауырдың глюкостатикалық қызметі-бауырдың қандағы глюкоза деңгейін реттеу қабілеті.
Гликогеногенез – процесс образования гликогена Glycogenolysis is a process of formation of glycogen Гликогеногенез-гликогеннің түзілу процесі.
Гликогенолиз – процесс распада гликогена Glycogenolysis is a process of cleavage of glycogen Гликогенолиз- гликогеннің ыдырау процесі.
Глюконеогенез – процесс образования глюкозы из промежуточных продуктов обмена веществ Gluconeogenesis is a process of formation of glucose from intermediaries Глюконеогенез-заттар алмасуының аралық өнімдерінен глюкозаның түзілу процесі.
Анаэробный гликолиз – процесс окисления глюкозы в анаэробный условиях до лактатаAnaerobic glycolysis is a process of glucose oxidation in anaerobic conditions to lactate Анаэробты гликолиз- глюкозаның анаэробты жағдайда лактатқа дейін тотығу процесі.
Цикл Кори – взаимосвязь анаэробного гликолиза и глюконеогенеза, направленная на поддержание нормального уровня глюкозы и лактата в крови и экономию энергии, заключенной в молекуле глюкозы Cori cycle is an integration of anaerobic glycolysis and gluconeogenesis directed on maintanence of normal level of glucose and lactate in the blood and economy of energy of glucose Кори циклі- анаэробты гликолиз бен глюконеогенездің өзара байланысы, ол қандағы глюкоза мен лактаттың қалыпты деңгейін ұстап тұруға бағытталған және глюкоза молекуласында жиналған энергияны үнемдейді.
ГЛЮТ-белки – это переносчики глюкозы через мембраны, участвуют в облегченной диффузии глюкозы GLUT-proteins are transporters of glucose through membranes, participating in facilitated diffusion of glucose ГЛЮТ-белоктар- бұл мембрана арқылы глюкозаның тасымалдаушылары, глюкозаның жеңілдетілген диффузиясына қатысады.
Гликозидазы – подкласс гидролаз, включающий в себя ферменты, участвующие в переваривании углеводов пищи Glycosidases is a subclass of hydrolases, includingenzymes, participating in digestion of food carbohydrates Гликозидазалар-гидролазалардың тобы, бұл ферменттер тағам көмірсуларының қорытылуына қатысады.
Фосфоролиз – это путь гликогенолиза, при котором молекула гликогена распадается под действием неорганического фосфата с участием фермента фосфорилазы Phosphorolysis is a pathway of glycogenolysis under action of phosphorylase and inorganic phosphate Фосфоролиз-бұл гликогенолиздің бір жолы, гликоген молекуласы бейорганикалық фосфаттың әсерінен және фосфорилаза ферменттің қатысуымен ыдырайды.
Гидролиз гликогена – это путь гликогенолиза с участием воды под действием фермента амилазы Hydrolysis of glycogen is a pathway of glycogenolysis with participating of water under action of amylase Гликогеннің гидролизі- бұл гликогенолиз жолына су мен фермент амилаза қатысады.
№ 7 Сабақ.
1. Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы.Коллоквиум.
2. Мақсаты:
1. Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттардың көрсеткіштерін интерпретациялауды және қан мен зәрдегі глюкозаның қалыпты деңгейінің бұзылыстары болатын жағдайлар бойынша ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Жағдайлық есептерді және оқу-ғылыми жағдаяттарды шешуге (интерпретациялау және ұсыныстар беру) көмірсулар алмасуын талдағанда алынған білімдерді қолдану.
Өтілген материал бойынша білімдерді көрсету.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Метаболизм, оның негізгі сатылары.
Тағам көмірсулары, жіктелуі, маңызы.
Көмірсулардың ас қорыту жолдарында қорытылуы, көмірсулардың қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
Моносахаридтердің ащы ішекте сіңірілуі.
Гликогеногенез, гликогенолиз, глюконеогенез - түсінік, осы үрдістің маңызы. Кори циклі.
Бауырдың глюкостатикалық қызметі.
Глюкозаның тіндердегі өзгерістері.
Глюкозаның тіндерде ыдырау жолдары: гликолитикалық және пентозофосфатты жолмен тотығуы.
Глюкозаның аэробты тотығуы, сатылары, энергия шығымы.
Шөрнек механизмдер, маңызы.
Глюкозаның пентозофосфатты және гликолиз жолымен тотығуының ұқсастығы мен айырмашылығы.
Көмірсулар алмасуындағы бауырдың ролі.
Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері, олар түзілетін процестер.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Жазбаша сұрау, шағын топтарда жағдайлық есептерді шешу, CBL.
Шағын топтармен жұмыс істеу.
3 топшаға бөлінеді де, «Практикум» бойынша зертханалық жұмыс жасайды. Шағын топта жұмыс істеп болғаннан кейін жұмыстарын жалпы талқыға салады, қорытындылайды.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
4.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
5.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8..Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7. Бақылау:
Метаболизм, оның негізгі сатылары.
Тағам көмірсулары, жіктелуі, маңызы.
Көмірсулардың ас қорыту жолдарында қорытылуы, көмірсулардың қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
Моносахаридтердің ащы ішекте сіңірілуі.
Гликогеногенез, гликогенолиз, глюконеогенез - түсінік, осы үрдістің маңызы. Кори циклі.
Бауырдың глюкостатикалық қызметі.
Глюкозаның тіндердегі өзгерістері.
Глюкозаның тіндерде ыдырау жолдары: гликолитикалық және пентозофосфатты жолмен тотығуы.
Глюкозаның аэробты тотығуы, сатылары, энергия шығымы.
Шөрнек механизмдер, маңызы.
Глюкозаның пентозофосфатты және гликолиз жолымен тотығуының ұқсастығы мен айырмашылығы.
Көмірсулар алмасуындағы бауырдың ролі.
Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері, олар түзілетін процестер.
№ 7 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Аэробный гликолиз – процесс гликолитического распада глюкозы в аэробных условиях (полное окисление глюкозы до СО2 и воды в аэробных условиях) Aerobic glycolysis is a process of glycolytic cleavage of glucose in aerobic conditions (full oxidation of glucose to CO2 and water in aerobic conditions) Аэробты гликолиз- глюкозаның аэробты жағдайда гликолитикалық жолмен ыдырауы (аэробты жағдайда СО2 мен суға дейін глюкозаның толық тотығуы)
Пентозофосфатный цикл окисления глюкозы – процесс окисления глюкозы через пентозофосфаты в анаэробных условиях Pentose phosphate cycle is a process of glucose oxidation through pentose phosphates in anaerobic conditions Глюкозаның пентозофосфатты циклда тотығуы- анаэробты жағдайда пентозофосфаттар арқылы глюкозаның тотығу процесі.
Челночные механизмы – процессы транспорта водородов от цитозольных НАДН2 в митохондрии (окисление цитозольных НАДН2 в аэробных условиях) Shuttle mechanisms are processes of transport of hydrogen atoms into mitochondrions from cytosolic NADH2 (oxidation of cytosolic NADH2 in aerobic condtions) Шөрнек механизмдер- митохондрияға цитозольдык НАДН2-ден сутектерді тасымалдау процесі (аэробты жағдайда цитозольдык НАДН2 тотығуы).
Малатный челночный механизм – это процесс окисления цитозольных НАДН2 и переноса водородов от цитозольных НАДН2 в составе малата Malate shuttle mechanism is a process of oxidation of cytosolic NADH2 and transport of hydrogen atoms into mitochondrions from cytosolic NADH2 by malate Малатты шөрнек механизм- бұл цитозольдык НАДН2 тотығуы процесі және малат құрамында цитозольдык НАДН2-ден сутектерді тасымалдау.
Глицерофосфатный челночный механизм – это процесс окисления цитозольных НАДН2 и переноса водородов от цитозольных НАДН2 в составе глицерофосфата Glycerophosphate shuttle mechanism is a process of oxidation of cytosolic NADH2 and transport of hydrogen atoms into mitochondrions from cytosolic NADH2 by glycerophosphate Глицерофосфатты шөрнек механизм- бұл цитозольдык НАДН2 тотығуы процесі және глицерофосфат құрамында цитозольдык НАДН2-ден сутектерді тасымалдау.
Окислительное декарбоксилирование пирувата – это процесс с участием мультиферментного пируватдегидрогеназного комплекса, приводящий к образованию ацетилКоА, восстановлению НАДН2 и выделению СО2 Oxidative phosphorylation of pyruvic acid is a process with participating of multienzymic pyruvate dehydrogenase complex resulting in formation of acetylCoA, reduced NADH2 and elimination of CO2 Пируваттың тотығудан декарбоксилденуі- бұл пируватдегидрогеназды мультиферменттік комплекс қатысатын процесс, ол ацетилКоА түзілуіне, НАДН2 тотықсыздануына және СО2 бөлінуіне әкеледі.
Конечные продукты обмена углеводов – это вещества, образуемые при полном окислении глюкозы (СО2 и вода) End products of carbohydrate metabolism are substances formed in full oxidation of glucose (CO2 and water) Көмірсулар алмасуының соңғы өнімдері-бұл глюкозаның толық тотығуында түзілетін заттар (СО2 сен су).
Особое окисление глюкозы – процесс окисления глюкозы до глюкуроновой кислоты The specific oxidation of glucose is a process of glucose oxidation to glucuronic acid Глюкозаның ерекше тотығуы- глюкозаның глюкурон қышқылына тотығу процесі.
Лактоза – дисахарид, образующийся в лактирующей молочной железе из глюкозы и галактозы Lactose is a disaccharide forming in mammary glands from glucose and galactose Лактоза- сүт түзетін сүт безінде глюкоза мен галактозадан түзілетін дисахарид.
Лактатдегидрогеназа – фермент, ускоряющий обратимую реакцию дегидрирования молочной кислоты (лактата) в анаэробных условиях Lactate dehydrogenase is an enzyme catalyzing the reversible reaction of dehydrogenation of lactate in aerobic conditions Лактатдегидрогеназа-анаэробты жағдайда сүт қышқылының (лактаттың) қайтымды дегидрлену реакциясын жылдамдататын фермент.
№8 Сабақ
1. Тақырыбы: Липидтер алмасуы. Липидтердің қорытылуы, сіңірілуі. Липидтер алмасуындағы әр түрлі тіндердің ролі. Ағзада хиломикрондар мен липопротеиндердің түзілуі мен ролі..
2. Мақсаты:
1. Ағзадағы липидтер алмасуының бұзылыстары кезінде қан мен зәрдің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
1) Липидтердің ролін және липидтердің қорытылуының молекулярлық механизмдерін, липидтердің қорытылу өнімдерінің сіңірілуін, өт қышқылдарының ролін және құрылысын, липидтер алмасуындағы әр түрлі мүшелер мен тіндердің ролін, липидтердің тасымалдау формаларын- олардың құрамы мен ролін білу.
2) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
3)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
4)Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Тағам липидтері, олардың жіктелуі мен маңызы. (ағылшын және орыс тілінде)
2. Липидтердің қорытылуына қатысатын ас қорыту сөлдерінің ферменттері.
3. Өт қышқылдары- құрылысы және ролі.
4.Ішек қуысында өтетін үрдістер.
5. Мицелла, құрамы, түзілуі және маңызы.
6. Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, бауырдың, май тінінің ролі.
7. Хиломикрондар, түзілуі, құрамы, ағзадағы өзгерістері.
8.Липопротеиндер- құрылысы, ролі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, жазбаша бақылау, бейнефильм мен шағын топтарда пікірталас, TBL , PBL.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
16.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7. Бақылау
Сұрақтар:
1.Тағам липидтері, олардың жіктелуі. ТАГ, ФЛ, ХС және КҚМҚ құрылысы мен ролі. (ағылшын немесе орыс тілінде).
2. Өт қышқылдары, түрлері, құрылысы, ролі.
3. ТАГ, ФЛ, ХЭ қорытылуы.
4. Липидтердің эмульсиялануы.
5. Липидтердің қорытылу өнімдерінің сіңірілуі.
6. Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, бауырдың, май тінінің, өкпенің ролі.
7. Липопротеиндер, хиломикрондар, мицеллалар – құрамы, түзілетін орны, ролі.
Пікірталастың сұрақтары:
-өт қышқылдарының құрылысы және олардың липидтердің қорытылуы мен сіңірілуіндегі ролі.
-липопротеиндер, түрлері, құрамы, ағзадағы өзгерістері.
Жаттығулар:
Глицерин мен үш стеарин қышқылының қалдығынан тұратын ТАГ формуласын жазыңыз.Қосылыстың атын атаңыз.Гидролиз реакциясын жазыңыз. Гидролизді қандай фермент катализдейді?
Фосфатид қышқылы, химиялық табиғаты, оның пайдаланылу жолдары
Мицелла, құрамы, маңызы
Таурохоль, гликодезоксихоль жұп өт қышқылдарын жазыңыз.
Өт қышқылдарының түзілуі және түзілетін орны
Хиломикрондар мен липопротеидтердің құрамындағы ұқсастығы мен айырмашылығы
Қандай ЛП атерогенді болады?
Жағдайлық есептер.
1. Ішек қабырғасында: моноацилглицерид, бос май қышқылдары, глицерин, өт қышқылдары бар. Осы қосылыстар қандай өзгерістерге ұшырайды?
2. Өкпеде хиломикрондардың құрамына кіретін триацилглицериндердің соңғы өнімге дейін тотығуы байқалған. Қандай қосылыстар түзілді? Бөлінген энергия қалай пайдаланылады?
3. Ағзада қандай май қышқылдары синтезделмейді және міндетті түрде тағаммен түсуі керек?
4. Мембрананың сұйық күйін қандай липидтер қамтамасыз етеді?
5. Арахидон қышқылынан қандай биологиялық белсенді заттар түзіледі?
6. Қандай биологиялық активті қосылыстың формуласы берілген?

Мына формула қандай қосылысқа тән?

8. Он екі елі ішек қуысында өт қышқылдары жоқ. Бұл қандай жағдайға әкелуі мүмкін?
9. Қандай липопротеидтер "антиатерогенді" деп аталады және холестеринді тіндерден бауырға тасымалдайды?
Қандай липопротеидтер " атерогенді" деп аталады және холестеринің тіндерге өтуін қамтамасыз етеді?
β- мен- α-липопротеидтер қатынасы 3 тен үлкен.Бұл жағдай неге әкелуі мүмкін?
Тесттер:
Адам ағзасындағы липидтер тұрады:
спирттер мен жоғарғы дәрежелі май қышқылдарынан
глицерин және бейорганикалық қышқылдарынан
жай эфирлерден
циклды спирттер мен қысқа тізбекті май қышқылдарынан
глицерин және қысқа тізбекті май қышқылдарынан
Липидтердің ағзадағы атқаратын қызметі:
катализдік
құрылымдық
Эндогенді судың көзі
Қорғаныстық
жасушадағы энергия қоры
4 дұрыс жауапты табыңыз
100 грамм май тотыққан кезде түзілетін эндогенді су мөлшері:
107 г
20г
10г

50г
Фосфолипидтерге жатады:
фосфатидилинозитолдар
кефалиндер
лецитиндер
фосфатидилсериндер
моноацилглицериндер
4 дұрыс жауапты табыңыз
Фофолипидтер күрделі эфирлер:
спирт, 2 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
спирт, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
глицерин, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
сфингозин, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты бар зат
спирт, 3 молекула БМҚ, Н3РО4 және азоты жоқ зат
ФЛ-тің липотропты әсері – ол:
бауырды майланудан қорғайды
миокардті май басудан қорғайды
липолизді күшейтеді
липидтердің гидролизін күшейтеді
ағзадан липидтердің шығуын тездетеді
Холестериннен түзіледі:
Д3 витамині
стероидты гормондар
Д2 витамині
өт қышқылдары
тиреоидты гормондар3 дұрыс жауапты табыңыз
Мембрана липидтерінің құрамындағы холестерин келесі рөл атқарады:
Нерв импульстерінің бір бағытта берілуін қамтамасыз ететін диэлектрик
Мембрана липидтерінің агрегаттық күйін реттейтін амортизатор
Мембрананың КҚМҚ-ын пероксидтік тотығудан қорғайды
бос-радикальды тотығудың пайда болуын қамтамасыз етеді
нерв импульстерінің жан-жаққа таралуынқамтамасыз етеді
дұрыс жауапты табыңыз
Адам ағзасындағы липидтердің құрамына кіретін БМҚ-дар:
Жоғары молекулалы
Төмен молекулалы
Қаныққан
Бір қос байланысы бар
КҚМҚ
4 дұрыс жауапты табыңыз
10. Көп қанықпаған май қышқылдары аталады:
Д тобының витаминдері
Ғ тобының витаминдері
Эссенциалды
Алмастырылмайтын
құнды
2 дұрыс жауапты табыңыз
№ 8 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Желчная кислота – органическая, циклическая кислота, образуемая из холестерина в печени при его окислении Bile acid is an organic, cyclic acid formed from cholesterol in the liver during oxidation of cholesterol Өт қышқылы-бауырда холестерин тотыққанда түзілетін органикалық, циклді қышқыл.
Первичные желчные кислоты – желчные кислоты, которые образуются при окислении холестерина в гепатоцитах Primary bile acids are bile acids which are formed in oxidation of cholesterol in hepatocytes Біріншілік өт қышқылдар-гепатоциттерде холестерин тотыққанда түзілетін өт қышқылдар (холь мен хенодезоксихоль қышқылдар).
Вторичные желчные кислоты – желчные кислоты, которые образуются из первичных путем отщепления ОН-группы и остатков глицина и таурина в просвете 12-перстной кишки Secondary bile acids are bile acids which are formed from primary bile acids by chipping off OH group and Glycine or taurine residues in duodenum Екіншілік өт қышқылдар—12 - елі ішекте біріншілік өт қышқылдардан гидроксил тобы және глицин мен тауриннің қалдықтары бөлініп шыққанда түзілетін өт қышқылдар (дезоксихоль мен литохоль қышқылдары).
Парные желчные кислоты – желчные кислоты, к которым присоединены остатки глицина или таурина (образуются в желчи) Coupled bile acids are bile acids with glycine or taurine residues (they are formed in the bile) Жұп өт қышқылдар-бұл өт қышқылдарға глицин немесе тауриннің қалдықтары қосылған (өтте кездеседі)
Хиломикроны – транспортные формы липидов, образующиеся в стенке тонкого кишечника и состоящие из ТАГ (80%), холестеринра (11%), фосфолипидов (7%), белков (2%) Chylomicrones are transport forms of lipids, forming in the wall of small intestine and consisting of triacylglycerols (80%), cholesterol (11%), phospholipids (7%), proteins (2%) Хиломикрондар- ащы ішек қабырғасында түзілетін липидтерді тасымалдайтын формалар, олардың құрамы: ТАГ-80%, холестерин -11 %, фосфолипидтер-7%, белоктар-2%.
Липопротеины – транспортные формы липидов, образующиеся в печени и состоящие из ТАГ, ХС, ФЛ и белка Lipoproteins are transport forms of lipids, forming in the liver and consisting of triacylglycerols, cholesterol, phospholipids and proteins Липопротеиндер- бауырда түзіліп липидтерді тасымалдайтын формалар, олар ТАГ, ХС, ФЛ мен белоктардан тұрады.
ЛПОНП – липопротеины очень низкой плотности, состоят из 50-55% ТАГ, транспортируют ТАГ из печени в другие ткани VLDL – very low density lipoproteins consist of 50-55% of triacylglycerols, transport triacylglycerols from the liver to tissues ТӨТЛП-тығыздығы өте төмен липопротеиндер, құрамында 50-55% ТАГ болады, ТАГ-ты бауырдан басқа тіндерге тасымалдайды.
ЛПНП – липопротеины низкой плотности, состоят из 50% холестерина и транспортируют холестерин из печени в другие ткани, являются атерогенными LDL – low density lipoproteins consist of 50% of cholesterol, transport cholesterol from the liver to tissues, they are atherogenic lipoproteins ТТЛП-тығыздығы төмен липопротеиндер, құрамында 50% холестерин болады, ХС-ді бауырдан басқа тіндерге тасымалдайды, атерогенді болып табылады.
ЛПВП – липопротеины высокой плотности, состоят из 50% белка и траспортируют холестерин из тканей в печень (обратный транспорт холестерина), являются антиатерогенными HDL – high density lipoproteins consist of 50% of proteins, transport cholesterol from tissues to the liver (reverse transport of cholesterol), they are antiatherogenic lipoproteins ТЖЛП-тығыздығы жоғары липопротеиндер, құрамында 50% белок болады, ХС-ді тіндерден бауырға тасымалдайды (холестериннің кері бағытта тасымалдануы), антиатерогенді болып табылады
Эмульгирование липидов – процесс дробления липидной капли с помощью поверхностно-активных веществ – эндогенных фосфолипидов, солей желчных кислот, мыл, белков и перистальтики тонкого кишечника Emulsification of lipids is a process of deminishingof lipid droplets by surface-active substances – endogenic phospholipids, salts of bile acids, soap, proteins and peristalsis of small intestine Липидтердің эмульгирленуі- ірі май тамшының ұсақ май тамшыларына майдалану процесі. Ол беткі активті заттар- фосфолипидтер, өт қышқылдарының тұздары, сабындар, белоктар және ащы ішектің жиырылуы көмегімен жүреді.
№ 9 Сабақ
1. Тақырыбы:Липидтер алмасуы. Аралық алмасу. Глицерин мен БМҚ және ацетил-КоА өзгерістері.
2. Мақсаты:
1. Ағзадағы липидтер алмасуының бұзылыстары кезінде қан мен зәрдің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Липогенез, глицерин мен бос май қышқылдарының тотығуы, липидтердің пероксидтік тотығуы және ағзаның антиоксидантты қорғаныс жүйесінің ролі, май қышқылдарының, холестериннің және кетон денелерінің биосинтезі, кетон денелерінің тотығуының молекулярлық механизмдерін білу.
Глицерин, май қышқылдар, кетон денелерінің тотығуының энергия шығымын есептеу.
Атеросклероз, дислипидемиялар, семіру, өт тас ауруы және стеатореяның молекулярлық механизмдерін білу.
4) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
5)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
6) Липидтер алмасуының бұзылыстары кезінде және олардың алдын алу үшін өмір салты мен қоректену туралы ұсыныстарды дәлелдеу.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
БМҚ мен глицеринді биосинтездік үрдістерге қолдану жолдары.
Глицериннің тотығуы, осы үрдістің энергиялық балансы.
БМҚ түрлері. Қаныққан БМҚ-ның тотығуы, энергиялық балансы.
Көп қанықпаған май қышқылдарының (КҚМҚ) пероксидтік тотығуы.
Антиоксидантты қорғаныс жүйесі: ферменттік және ферменттік емес.
АСҚ түзілу және пайдаланылу жолдары (кесте түрінде).
БМҚ биосинтезінің негізгі сатылары.
Кетон денелерінің синтезі, гиперкетонемия мен кетонурияның себептері, ашыққанда және қантты диабет кезінде олардың даму механизмдері.
Кетон денелерінің тотығуы. Ацетосірке және β-гидроксимай қышқылдарының тотығуының энергия шығымы.
Холестерин синтезі, сатылары және холестерин синтезінің реттелуі.
Холестерин мен кетон денелерінің синтезінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Холестерин алмасуы. Холестерин алмасуындағы бауырдың ролі. Холестерин алмасуындағы ТТЛП мен ТЖЛП ролі.
Липидтер алмасуының соңғы өнімдері және олардың ағзадан бөлініп шығу жолдары.
Липидтер алмасуының бұзылыстарының биохимиялық механизмдері.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша талқылау (есептер шешу түрінде шағын топтарда жұмыс), жазбаша бақылау, тест, TBL.
Шағын топта жұмыс – топ 2-3 студенттен тұратын 3 топшаға бөлінеді және әр топшаға есептеуге 1 тапсырма беріледі (есеп келтірілген). 5 минуттан соң барлық топпен жұмыс нәтижелері талқыланады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
4.Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
5.Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
1. БМҚ мен глицериннің пайдаланылу жолдары (кесте) (ағылшын немесе орыс тілінде).
2. ТАГ синтезінде фосфатидтік қышқылының ролі.
3.ФЛ синтезінде фосфатидтік қышқылының ролі.
4. Глицериннің тотығуы, осы үрдістің энергиялық балансы.
5.БМҚ β-тотығуы және энергия шығымы.
Көп қанықпаған май қышқылдарының (КҚМҚ) пероксидтік тотығуы.
Антиоксидантты қорғаныс жүйесінің негізгі компоненттері.
8.Жасушадағы АСҚ түзілу және пайдаланылу жолдары (кесте түрінде).
9. БМҚ биосинтезі.
Пальмитин қышқылының түзілуіне жұмсалған АТФ санын есептеу.
Кетон денелерінің синтезі.
Кетон денелерінің тотығуы.
Холестеролдың биосинтезі.
Липидтер алмасуының соңғы өнімдері, олар түзілетін процестер, олардың ағзада пайдаланылуы және ағзадан бөлініп шығуы.
Шағын топпен жұмыс жасауға арналған сұрақтар:
Стеарин қышқылы синтезіне қажетті НАДФН2, малонил-КоА және АТФ санын есептеңіз (кез-келген жұп санды көміртекті май қышқылын беруге болады).
Бета-гидроксимай қышқылы тотықанда түзілетін АСҚ, НАД, ФАД және АТФ санын санаңыз
Ацетосірке қышқылы тотықанда түзілетін АСҚ, НАД, ФАД және АТФ санын санаңыз.
4)Студенттерді 3 топқа бөліп, әр топқа есеп беріледі: БМҚ синтезіне қажетті НАДФН2, АТФ, малонил-КоА санын есептеу немесе кетон денелерінің тотығуында түзілетін АТФ санын санау және т.б.
Пікірталасқа арналған сұрақтар:
ФЛ мен ТАГ синтезінде фосфатидтік қышқылының ролі (ФЛ синтезінің орнына ТАГ синтезіне фосфатидтік қышқылының пайдаланылуы болатын жағдайларды анықтау). ТАГ пен ФЛ синтезі арасындағы бәсекелес ара қатынасы.
Қандай липотропты заттар ФЛ синтезі үшін қажет болады?
Қандай факторлар ЛПТ (липидтердің пероксидтік тотығуы) күшеюіне және оттектің активті формаларының шамадан тыс түзілуіне әкеледі?
Қандай заттар ЛПТ баяулатады? Қандай тағамдарда антиоксиданттар болады?
Жағдайлық есептер:
1.БМҚ тотыққанда 148 АТФ молекуласы түзілді. Тотығуға қандай БМҚ ұшырады? Дәлелдеңіз.
2.Липидтердің жалпы мөлшері 25 г/л-ге тең. Бұл не туралы куәландырады?
3.Бауырда метионин болмауынан ФЛ синтезі бұзылған. Бұл жағдай неге әкелуі мүмкін?
Тесттер
БМҚ тотыққанда 148 молекула АТФ түзіледі. Қандай БМҚ тотықты?
а) пальмитин
б) стеарин
в) олеин
г) линоль
д) арахидон
Глицериннің 1 молекуласы тотыққанда түзіледі:
а) 12 АТФв) 20 АТФд) 18 АТФ
б) 24 АТФг) 30 АТФ
ЛПТ реакцияларының активаторлары болып табылады:
а) витамин Ев) холестеринд) оттегінің активті түрлері
б)глицеринг) вода
Антиоксидантты ферменттер болып табылады:
а) липаза
б) пепсин, трипсин
в) каталаза, пероксидаза
г) цитохромдар
д) супероксидисмутаза, каталаза, глютатионпероксидаза
Глицериннің метаболизм жолдары:
а) глицериннің энергия түзе тотығуы, глюконеогенез
б) ФЛ синтезіг) ТАГ синтезі
в) ХС синтезід) БМҚ синтезі
Фосфатид қышқылы мына реакцияларға жұмсалуы мүмкін:
а) ТАГ, ФЛ синтезі
б) ХС синтезі
в) БМҚ синтезі
г) көмірсулардың синтезі
д) МАГ синтезі
Активті май қышықылы қандай заттың көмегімен митохондрияға тасымалданады:
а) диоксиацетон фосфат арқылы
б) фосфоглицерин альдегиді арқылы
в) карнитин арқылы
г) ҚСҚ
д) малатарқылы
БМҚ қатысатын реакцияларды атаңыз:
а) тотығып энергия бөледі
б) холестерин, ТАГ, простагландинсинтезі
в) тотығып энергия бөледі, ТАГ, ФЛ, холестеридтер синтезі
г) тотығып энергия бөледі, ТАГ синтезі
БМҚ-ның -тотығуының 1 айналымында тотықсызданады:
а) 1 ФПН және 1 НАДН
б) 1 ФПН және 3 НАДН
в) 2 ФПН және 2 НАДН
г) 3 ФПН
д) 3 НАДН
Пальмитин қышқылы тотыққанда қанша АТФ түзіледі?
а) 100; б) 90; в) 150; г) 130; д) 140.
№ 9 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Липогенез – это процесс синтеза липидов Lipogenesis is a process of synthesis of lipids Липогенез- бұл липидтер синтезі жүретін процесс.
Липонеогенез – это процесс образования липидов из промежуточных продуктов Liponeogenesis is a process of the formation of lipids from intermediaries Липонеогенез- бұл аралық өнімдерден липидтердің түзілу процесі.
Липолиз – это процесс распада липидов Lipolysis is a process of cleavage of lipids Липолиз- бұл липидтердің ыдырау процесі.
Бета-окисление свободных жирных кислот – это процесс окисления насыщенных жирных кислот с участием НАД и ФАД-зависимых дегидрогеназ, происходящий в митохондриях и сопровождающийся образованием АТФ Beta-oxidation of free fatty acids is a process of oxidation of saturated fatty acids with participation of NAD- and FAD-dependent dehydrogenases, occurring in mitochondrions and accomplishing by formation of ATP Бос май қышқылдарының бета-тотығуы- НАД және ФАД-тәуелді дегидрогеназалардың қатысуымен жүретін қаныққан май қышқылдарының тотығу процесі. Ол митохондрияда жүреді және бұл процесте АТФ түзіледі.
Биосинтез жирных кислот – это процесс синтеза жирных кислот в организме с участием мультиферментного комплекса – синтазы жирных кислот, происходящий в цитоплазме клеток The biosynthesis of free fatty acids is a process of synthesis of fatty acids in the body with participation of multyenzymic complex – synthase of fatty acids, occurring in cytosol of the cells Май қышқылдарының биосинтезі- жасушалардың цитоплазмасындағы май қышқылдарының синтазасы деген мультиферменттік комплекстің қатысуымен ағзада жүретін май қышқылдарының түзілу процесі.
Биосинтеза холестерина – это процесс синтеза холестерина в организме, происходящий через гидроксиметилглутарил в цитоплазме клеток The biosynthesis of cholesterol is a process of synthesis of cholesterol in the body, occurring in the cytosol through hydroxymethylglutaryl Холестериннің биосинтезі- жасушалардың цитоплазмасында гидроксиметилглутарил-КоА арқылы ағзадағы холестериннің түзілу процесі.
Биосинтез кетоновых тел – это процесс синтеза кетоновых тел в организме, происходящий через гидроксиметилглутарил в митохондриях клеток печени The biosynthesis of ketone bodies is a process of synthesis of ketone bodies in the body, occurring in the cells of liver through hydroxymethylglutaryl Кетон денелерінің синтезі- бауыр жасушаларының митохондриясында гидроксиметилглутарил-КоА арқылы ағзадағы кетон денелерінің түзілу процесі.
Конечные продукты обмена липидов – вещества, образуемые в результате метаболизма липидов: СО2, вода, малондиальдегид, насыщенные и ненасыщенные углеводороды, ацетон The end products of lipid metabolism are substances which are formed during metabolism of lipids: CO2, water, Malonedialdehyde, saturated and unsaturated hydrocarbons, acetone Липидтер алмасуының соңғы өнімдері- липидтер метаболизмнің нәтижесінде түзілетін заттар:СО2, су, малон диальдегиді, қаныққан және қанықпаған көмірсутектер, ацетон.
Модифицированные липопротеины низкой плотности – это липопротеины, которые подверглись пероксидному окислению в интиме сосудов The modificated lipoproteins of low density are lipoproteins, which have undergone the lipoperoxidation in the intima of blood vessels Модификацияланған төмен тығыздықты липопротеиндер- бұл қан тамырлар интимасында пероксидтік тотығуға ұшыраған липопротеиндер.
Липопротеины «х» - это фракция атерогенных липопротеинов, участвующих в патогенезе атеросклероза Lipoproteins “x” is a fraction of atherogenic lipoproteins, participating in pathogenesis of atherosclerosis «х» липопротеиндер- бұл атеросклероз патогенезіне қатысатын атерогендік липопротеиндер фракциясы.
№10Сабақ
1. Тақырыбы:Белоктар алмасуы. Белоктардың қорытылуы, амин қышқылдарының сіңірілуі. Тоқ ішектегі белоктардың шіруі және бауырдағы шіру өнімдерінің залалсыздануы. Асқазан сөлі: қалыпты жағдайдағы құрамы және физикалық-химиялық қасиеттері, патологиялық жағдайда ауытқуы.
2. Мақсаты:
1. Белоктар алмасуының бұзылыстары кезінде қан, зәр және асқазан сөлінің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Тағам белоктарының ролін және белоктардың қорытылу, шіру мен шіру өнімдерінің залалсыздану, амин қышқылдарының сіңірілуінің молекулярлық механизмдерін білу.
Асқазан сөлінің физикалық-химиялық қасиеттерін, құрамын және патология кезінде олардың өзгеруін білу.
Асқазан сөлінің қышқылдылығының түрлерін анықтау, есептеу және алынған нәтижелер бойынша қорытынды жасау.
4) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
5)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
6)Жай белоктар алмасуының бұзылыстары мен асқазанның аурулары кезінде және олардың алдын алу үшін өмір салты мен қоректену туралы ұсыныстарды дәлелдеу.
7) Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің химиялық құрамы.
Асқазан сөліндегі тұз қышқылының рөлі. (ағылшын немесе орыс тілінде)
Асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктері, пайда болу себептері.
Қалыпты асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері және олардың патология кезіндегі өзгерістері.
АІЖ-дағы белоктардың қорытылуы, бұл үрдістерге қатысатын ферменттер, оларға сипаттама.
Амин қышқылдарының сіңірілуі.
Белоктардың ішекте шіруі, улы шіру өнімдерінің залалсыздануы. Залалсызданудың жүретін орны мен әдістері.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, блиц-сұрау, жазбаша бақылау, шағын топтарда жұмыс, зертханалық жұмыстарды жасау, TBL , PBL.
Шағын топтармен жұмыс жасау. . Зертханалық жұмыс: «Асқазан сөлінің қышқылдығын анықтау». Студенттерді 3 топқа бөліп әр топ зертханалық жұмысты орындауы бойынша қышқылдығы жоғары, қышқылдығы төмен және қалыпты асқазан сөлі құйылған, арнайы нөмірленген шыны ыдыстарды алып, асқазан сөлініңқышқылдығын анықтайды. Студенттер зертханалық жұмысты орындамас бұрын асқазан сөлін анықтау әдістерін талдап, асқазан сөлінің қалыпты мөлшері, қышқылдығы, қышқылдық түрлері, өлшем бірлігі туралы ақпараттанып, берілген асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктерін талдау қажет. Құрамдас бөліктерге жүргізілетін сапалық реакцияларды білу.
Практикалық жұмыс барысында оқытушы жұмыстың орындалуын, дұрыс титрлеу жүргізуді қадағалап, үйге берілген тапсырманы жаттығулар мен жағдайлық есептердің шешімінің дұрыстығын тексеру қажет.
Асқазан сөлінің қышқылдығы, қышқылдықтың өлшем бірліктері, түрлері, асқазан сөлінің қышқылдықтарын есептеуді талқылау. Берілген есепте қышқылдыдылықты анықтап, студент құрамында қандай патологиялық заттар болуы мүмкін білуі тиіс және осы асқазан сөлімен қандай сапалық реакцияларды жасау қажет. Асқазан сөлінің қышқылдығын анықтайтын бұл әдіс ірі мегаполистерде іс жүзінде жүргізілмейтінін, тек ақпараттандырылатын әдіс екенін студенттерге түсіндіру қажет.
№85, 87, 83, 20(б) жұмыстар жасалады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау:
Сұрақтар:
Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің химиялық құрамы.
Асқазан сөліндегі тұз қышқылының рөлі. (ағылшын және орыс тілінде)
Қалыпты жағдайдағы және патологиялық жағдайдағы асқазан сөлінің физико-химиялық қасиеттері
Асқазан сөлінің патологиялық құрамдас бөліктері, пайда болу себептері. Оларды ашатын сапалық реакциялар.
АІЖ-дағы белоктардың қорытылуы, бұл үрдістерге қатысатын ферменттер, оларға сипаттама (осы сұрақ ағылшынша, орысша өткізіледі).
Амин қышқылдарының сіңірілуі (гамма-глутамилтранспептидазды жүйе бойынша механизмді талдау).
Белоктардың ішекте шіруі (реакцияларына мысал)
Улы шіру өнімдерінің залалсыздануы.
Тесттер:
1. Ересек адамдарда 1 кг салмаққа есептегенде белоктың тәуліктік көрсеткіші (нормасы):
1) 0,3-0,4 г.;
2) 5,0-6,0 г.;
3) 0,7-0,8 г.;
4) 9,0-10,0 г.;
5) 11,0-12,0 г.
2. Белоктардың тағаммен қажетті мөлшерде түспеуінен мынадай аурулардың пайда болуына әкеп соқтырады:
1) бауырдың май басуы;
2) фенилкетонурия;
3) квашиоркор;
4) маразм;
5) алкаптонурия.
Дұрыс 2 жауапты таңда.
3. Оң азоттық баланс:
1) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшерінен аз
2) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшерінен көп
3) белоктың құрамында тағаммен түсетін азоттың мөлшері ағзадан шығатын азоттың мөлшеріне тең
4) тағаммен түсетін белоктың мөлшерінен жасушада белоктың синтезделуі жоғары болады
5) тағаммен түсетін белоктың мөлшерінен жасушада белоктың синтезделуі төмен болады
4. Оң азоттық баланс дамиды:
1) әйелдің аяғы ауыр кезінде
2) балалық кезде
3) қартайған кезде
4) қабынуда
5) аштықта
Дұрыс 2 жауапты таңда.
5.Теріс азоттық баланс дамиды:
1) әйелдің аяғы ауыр кезінде
2) балалық кезде
3) қартайған кезде
4) ашыққанда
5)онкологиялық ауруда ісік клеткаларының ыдырау сатысында.
Дұрыс 3 жауапты таңда.
6. Қан плазмасында белоктардың қор ретінде жиналуы ....... қажет:
1) Улы заттарды залалсыздандыру үшін;
2)алмастырылмайтын амин қышқылдарының қорын толықтыру үшін;
3) гормональды тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін;
4) қан сары суындағы пигменттердің түзілуіне;
5) жедел қан кетуде қандағы онкотикалық қысымды қалпына келтіру үшін.
7. Ағзадағы белоктар алмасуының ерекшеліктері:
1) белоктар ағзада қорға жиналмайды
2) ағзада синтезделмейді
3) құнды белоктардың синтезі үшін тағаммен алмастырылмайтын амин қышқылдары түсуі қажет
4) тіршілікке қажет қызметтерді атқарады
5) белоктар үнемі жаңарып отыруы үшін ылғи тағаммен түсіп тұруы қажет.
Дұрыс 4 жауапты таңда.
8. Асқазанда белоктардың қорытылуына қатысатын ферменттер:
1) тұз қышқылы
2) пепсиноген
3) пепсин
4) сүт қышқылы
5) Каслфакторы
Дұрыс 2 жауапты таңда.
9. Протеазаның әсерінен қорғайтын секреторлы клеткалардың механизмдері:
1) Гетерополисахаридтері бар шырышты заттардың түзілуіне;
2) тек асқазанның немесе ішектің қуысындағы ферменттердің активтелуін;
3) асқазанда эпителиальды клеткалардың НСО`3^-иондарын секрециялануы;
4) зақымдалған эпителий клеткаларының жылдам регенерациялануы;
5) ферменттердің активті формаларының синтезделуі
Дұрыс 4 жауапты таңда.
10. Қалыпты жағдайдағы асқазан сөлінің құрамында бар:
1) тұз қышқылы
2) химозин
3) пепсин
4) гастриксин
5) трипсиноген
Дұрыс 4 жауапты таңда.
№ 10 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Переваривание белков пищи – процесс гидролиза молекул белка с участием пептидгидролаз желудочно-кишечного тракта The digestion of food proteins is a proicess of hydrolysis of proteins with participating of peptidehydrolases of gastrointestinal tract Тағам белоктарының қорытылуы-асқазан-ішек жолдарының пептидгидролазаларының қатысуымен белок молекуласының гидролиз процесі.
Гниение белков – это процесс биохимического преобразования циклических и диаминомонокарбоновых аминокислот с образованием кишечных и трупных ядов, происходит в просвете толстого кишечника под действием ферментов микрофлоры The rotting of proteins is a process of biochemical conversion of cyclic and diaminomonocarboxylic aminoacids with formation of intestinal toxins and ptomaines. this process occurs in the lumen of large intestine under action of enzymes of microflora Белоктардың шіруі- бұл процеске циклді және диаминомонокарбон амин қышқылдар ұшырағанда, ішектік пен өлік улары түзіледі, процесс микрофлораның ферменттерінің әсерінен тоқ ішек қуысында жүреді.
Обезвреживание продуктов гниения белков – это процесс детоксикации ядовитых продуктов гниения белков, происходящий в печени, приводящий к образованию безвредных эфиросерных и эфироглюкуроновых кислот, которые выводятся с мочой The detoxification of rotting products occurs in the liver, resulting in formation of non-toxic esterosulfuric and esteroglucuronic acids, which are eliminated by urine Белоктардың шіру өнімдерінің залалсыздануы- бұл белоктардың улы шіру өнімдерінің залалсыздану процесі, бауырда өтеді, усыз эфиркүкірт және эфирглюкурон қышқылдарының түзілуіне әкеледі, олар зәрмен шығарылады.
Животный индикан – это натриевая или калиевая соль индоксилсерной кислоты (образуется при обезвреживании индола) “Animal indicant” is potassium or sodium salt of indoxylsulfuric acid (it is formed in detoxification of indol) Жануарлар индиканы- бұл индоксилкүкірт қышқылының натрий мен калий тұздары (индол залалсыздануында түзіледі).
Кадаверин и путресцин – «трупные яды», образующийся в результате гниения белков (декарбоксилирования лизина) в толстом кишечнике Cadaverine and putrescine are ptomaines, forming during of rotting of proteins (decarboxylation of lysine) in the large intestine Кадаверин мен путресцин- тоқ ішектегі белоктардың шіруі нәтижесінде түзілетін «өлік улары» (лизин мен орнитин декарбоксилденгенде).
Крезол, фенол, индол и скатол – кишечные яды, образующиеся при гниении белков (окислении боковой цепи тирозина и триптофана) в толстом кишечнике Cresol, phenol, indol and scatol are intestinal toxins, forming during rotting of proteins (oxidation of side chain of cyclic aminoacids – tyrosine and tryptophan) in the large intestine Крезол, фенол, индол мен скатол- тоқ ішектегі белоктардың шіруі нәтижесінде түзілетін ішектік улар (тирозин мен триптофаннің бүйір тізбегі тотыққанда).
Общая кислотность желудочного сока – сумма всех кислых продуктов в 100 мл желудочного сока, в норме 40-60ТЕ The total acidity of gastric juice is a sum of all acidic products of 100 ml of gastric juice; normal value is 40-60TU Асқазан сөлінің жалпы қышқылдылығы- асқазан сөлінің 100 мл-де барлық қышқыл өнімдердің жиынтығы, қалыпты мөлшері 40-60 ТБ
Свободная кислотность желудочного сока – количество свободной соляной кислоты в 100 мл желудочного сока, в норме 20-40 ТЕ The free acidity of gastric juice is a quantity of hydrochloric acid in 100 ml of gastric juice; normal level is 20-40TU Асқазан сөлінің бос қышқылдылығы- асқазан сөлінің 100 мл-де бос тұз қышқылының мөлшері, қалыпты мөлшері 20-40 ТБ.
Связанная кислотность – количество соляной кислоты, связанной с белками пищи и др. веществами желудочного сока, в норме 8-12 ТЕ The coupled acidity of gastric juice is a quantity of coupled hydrochloric acid (with proteins etc); normal level is 8-12TU Байланысқан қышқылдылық- асқазан сөлінің 100 мл-де тағам белоктарымен және басқа заттармен байланысқан тұз қышқылының мөлшері, қалыпты мөлшері 8-12 ТБ.
Гиперхлоргидрия, гипохлогидрия, ахлоргидрия и ахилия – патологические состояния изменения кислотности желудочного сока, характеризующиеся повышением, понижением, отсутствием свободной соляной кислоты; отсутствием общей кислотности и пепсина соответственно Hyperchloirhydria, hypochlorhydria, achlorhydria and achylia are pathological statements of change of gastric acidity, characterizing by increase, decrease, absence of free hydrochloric acid; absence of total acidity and pepsin (accordingly) Гиперхлоргидрия, гипохлогидрия, ахлоргидрияжәне ахилия- бос тұз қышқылының сәйкес жоғарлауымен, төмендеуімен, болмауымен және жалпы қышқылдылық пен пепсиннің болмауымен сипатталатын асқазан сөлінің қышқылдылығының өзгеруімен байланысты патологиялық жағдайлар.
№11 Сабақ
1. Тақырыбы: Күрделі белоктар алмасуы.Гемоглобин синтезі мен ыдырауы. Өт, нәжіс, зәр пигменттерінің түзілуі. Пигменттік алмасудың бұзылуы (сарғыштану). Нуклеопротеиндер алмасуы туралы түсінік.Несеп қышқылының түзілуі. Күрделі белоктар алмасуының соңғы өнімдері, олардың бөлінуі.
2. Мақсаты:
1. Белоктар алмасуының бұзылыстары кезінде қан мен зәрдің биохимиялық сараптамаларының нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Гемоглобиннің түзілуі мен ыдырауының негізгі сатыларын, нуклеопротеиндердің қорытылуын және несеп қышқылының түзілуін білу.
Сарғыштанудың әр түрлерінің және подаграның молекулярлық механизмдері мен зертханалық көріністерін білу.
3) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
4)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
5)Күрделі белоктар алмасуының бұзылыстары және олардың алдын алу үшін өмір салты мен қоректену, зертханалық зерттеулер туралы ұсыныстарды дәлелдеу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1) Гемоглобин,құрылысы және ролі.
2) Гем синтезі туралы түсінік.
3) Гемоглобиннің ыдырауының сатылары, реакциялар реті.
4) Өт, нәжіс және зәр пигменттерінің түзілуі .
5) Сарғыштану, түрлері, пайда болу себептері.
6)Нуклеопротеидтердің алмасуы туралы түсінік. Нуклеопротеидтердің ыдырауы, несеп қышқылының түзілуі. Подагра туралы түсінік.
5.Білім берудің және оқытудың әдістері:
Ауызша талдау, жазбаша бақылау,шағын топтарда ЖИГСО әдісімен жұмыс, тест, TBL .
6. Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
3.Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
4.Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
5.Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
6.Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
7.Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
8.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7. Бақылау
Сұрақтар:
1.Гемоглобин, құрылысы, ролі.
2. Гемоглобин синтезінің негізгі сатылары(алғашқы екеуін формуламен,қалған сатыларын сөзбен)(ағылшын немесе орыс тілдерінде).
3. Гемоглобин ыдырауы(cхема түрінде) 2 студентті шақыруға болады.
4.Тікелей және тікелей емес билирубиннің құрылысы және қасиеттері. 2 студентті шақыруға болады.
5.Гипербилирубинемия туралы түсінік.Сарғыштану түрлері. Жалпы билирубин нормасы.
6.Сарғыштану түрлерінің пайда болу себептері,белгілері,механизм туралы түсінік(лабораториялық нәтижелер).
7. Нуклеопротеиндердің қорытылуы туралы түсінік.Осы процеске қатысатын ферменттер.
8. Несеп қышқылының түзілуі (формуламен).
Блиц сұрақтары:
1.Гемоглобиннің ролі.
2.Гемоглобин неден синтезделінеді?
3.Гемоглобин синтезі қайда жүреді?
4. Гемоглобин ыдырауы қайда жүреді?
5.Өт пигменттерін атаңыз.
6. Зәр, нәжіс пигменттерін атаңыз.
7. Сарғыштану, түрлері.
8.Қан плазмасындағы жалпы билирубиннің қалыпты мөлшері.
9. Билирубиннің түрлері.
10. Нуклеопротеиндер дегеніміз не?
11.Несеп қышқылы неден түзіледі?
ЖИГСО әдісі бойынша қолданылатын есептер
№1 шағын топ : Бойжеткен дерматологқа келесі шағымдармен келді: күннің көзінде көп болғаннан кейін терінің ашық аймақтарының қызаруы, ісінуі, қышуы пайда болды. Дәрігер анықтады: науқас созылмалы бронхиттың асқынуы кезінде бисептол деген дәріні (сульфаниламид бар препарат) қабылдаған. Науқастың қанында 5-аминолевулинат пен порфобилиноген анықталды, зәр қызыл түсті. Бұл науқаста пайда болған фотодерматоздың себебін түсіндіріңіз және қандай ауруға ол шалдыққан. Ол үшін:
А) науқастың қанында табылған заттар метаболиттік жолдың аралық өнімдері болып табылады, сол метаболиттік жолдың бірінші екі реакциясын жазыңы;
Б) Қайсы ферменттердің синтезін сульфаниламидтер индуцирлейді ?
В) ауру белгілерінің пайда болу молекулярлық механизмдерін түсіндіріңіз.
№2 шағын топ: Науқас аурухананың жұқпалы аурулар бөліміне келесі шағымдармен түсті: әлсіздік, дененің қызуы-38,5 градус С және сарғыштану байқалады. Қандағы тікелей мен тікелей емес билирубиннің мөлшері жоғарлаған. Зәрде тікелей билирубин бар, зәрдегі уробилин мен нәжістегі стеркобилиннің мөлшері төмендеген. Науқаста сарғыштанудың қандай түрі байқалады?
Жауап үшін келесі тапсырмаларды орындаңыз:
А) тікелей емес билирубиннің түзілу кестесін көрсетіңіз;
Б) тікелей емес билирубиннің конъюгация реакциясының кестесін жазыңыз;
В)тікелей және тікелей емес билирубиннің қасиеттерін атап беріңіз, коньюгирленбеген билирубиннің улы болу себебін түсіндіріңіз;
Г) бауырдың аурулары кезінде қандағы қандай органотроптық ферменттердің активтілігін анықтайды?
№3 шағын топ:
Үш науқаста сарғыштыну ауруы байқалады, олардың қанындағы тікелей мен тікелей емес билирубиннің мөлшерлері келесе кестеде көрсетілген:
Ауру Тікелей билирубин Тікелей емес билирубин
Норма 2 6
Патология 1 80 6
Патология 2 12 24
Патология 3 4 75
Осы науқастарда сарғыштанудың қандай түрі болады?
А) гемолитикалық сарғыштану
Б) бауырлық сарғыштану
В)механикалық сарғыштану
Р.S. Әдістің ережелері, глоссарий, жазбаша бақылаудың билеттері оқытушылар үшін таратылатын материалда берілген.
Тесттер:
1.Гемнің синтезделу сатыларын ретімен орналастыр:
а) протопорфирин IX түзілуі
б) протопорфирин IX темірдің қосылуы
в) порфобилиногеннің түзілуі
г)дельта-аминолевулин қышқылының түзілуі
Сәйкес комбинациялар:
а, б, в, г
б, в, г, а
в, г, д, а
г, а, б, в
г, в, а, б
2. Гемнің синтезі кезінде порфобилиноген түзіледі:
1. дельта-аминолевулин қышқылынан
2. дельта- аминомай қышқылынан
3. альфа-кетоадипиновой кислоты
4. бета-оксимай қышқылынан
5. пирожүзім қышқылынан
3. Гем түзіледі:
1. глициннен
2. сукцинил-КоА-дан
3. темірден
4. билирубиннен
5. биливердиннен
Дұрыс 3 жауапты таңда.
4. Гемоглобин синтезі тежеледі:
1.Алмастырылмайтын амин
қышқылдары жетіспегенде;
2.Алмастырылатын амин қышқылдары жетіспегенде;
3. гипоксияда
4. гем синтезінің бұзылғанында
5. ҚСЖ бұзылысында
5. Эритроциттерден босап шыққан гемоглобин РЭЖ жасушаларына ненің көмегімен тасымалданады:
1. альбуминмен
2.глобулинмен
3.гаптоглобинмен
4.липопротеидпен
5.фибриногенмен
6. Гемоглобин ыдырауы нәтижесінде қандай пигменттер түзіледі?
1. өт
2. нәжіс
3. зәр
4. плазма
5. тері
Дұрыс 4 жауапты таңда.
7. Гемоглобиннің ыдырауы жүреді:
1. бүйректе
2. мида
3. май тіндерінде
4. РЭЖ жасушаларында
5.гепатоциттарда
8. Темір, гемоглобиннен босап шыққаннан соң байланысады:
1. альбуминмен
2. бета-глобулинмен
3. фибриногенмен
4. гамма - глобулиндермен
5. гистондармен
9. Тікелей билирубиннің негізгі қасиеттері.
1. улы
2. улы емес
3. суда ериді
4. улы
5. суда ерімейді
Дұрыс 3 жауапты таңда.
10. Тікелей билирубин қай затпен коньюгациялану нәтижесінде түзіледі:
1. күкірт қышқылымен
2. глюкурон қышқылымен
3. фосфор қышқылымен
4. глицимен
5. глютаминмен
№ 11 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Дельта-аминолевулиновая кислота – промежуточный продукт синтеза гема, образуется при взаимодействии глицина и сукцинилКоА Delta-aminolevulinic acid is a intermediate product of heme synthesis. it is formed during interaction of glycine and succinylCoA Дельта-аминолевулин қышқылы- гем синтезінің аралық өнімі, глицин мен сукцинил-КоА әрекеттескенде түзіледі.
Порфобилиноген – циклический промежуточный продукт синтеза гема, образуется при взаимодействии двух молекул дельта-аминолевулиновой кислоты Porfobilinogen is a cyclic intermediate product of heme synthesis. it is formed in the process of interaction of two molecules delta-aminolevulinic acid Порфобилиноген- гем синтезінің циклді аралық өнімі, дельта-аминолевулин қышқылының екі молекуласы әрекеттескенде түзіледі.
Протопорфирин – продукт конденсации четырех молекул порфобилиногена Protoporphyrin is a product of condensation of 4 molecules of porfobilinogen Протопорфирин- порфобилиногеннің төрт молекуласының конденсацияланған өнімі.
Гемсинтаза – это фермент, участвующий в синтезе гема на стадии включения железа в молекулу протопорфирина Heme-synthase is an enzyme, participating in heme synthesis on the stage of incorporation of iron in protoporphyrin Гемсинтетаза- гем синтезінде протопорфирин молекуласынатемірдің еңгізілуі сатысына қатысатын фермент.
Вердоглобин – продукт распада гемоглобина, образуется под действием гемоксигеназы при окислительном расщеплении метинового мостика между первым и вторым пиррольными кольцами в молекуле гема Verdoglobin is a product of cleavage of hemoglobin, forming during the oxidative cleavage of methene bridge between first and second pyrrole rings of heme under action of heme-oxygenase Вердоглобин- гемоглобиннің ыдырау өнімі, гем молекуласының бірінші және екінші пиррол сақиналары арсындағы метин көпіршесінің гемоксигеназа әсерінен тотығып ыдырауында түзіледі.
Биливердин – продукт распада вердоглобина, при этом вердоглобин распадается на глобин, железо и биливердин Biliverdinisaproductofcleavage of verdoglobin. In this case verdoglobin is disintegrated to globin, iron and biliverdin Биливердин-вердоглобиннің ыдырау өнімі, яғни вердоглобин глобин, темір және биливердинге ыдырайды.
Непрямой билирубин – продукт восстановления биливердина Indirect bilirubin is a product of reduction of biliverdin Тікелей емес билирубин- биливердин тотықсызданғанда түзілетін өнім.
Прямой билирубин –билирубин, связанный с глюкуроновой кислотой Direct bilirubin is a product of conjugation of indirect bilirubin with glucuronic acid Тікелей билирубин—глюкурон қышқылымен байланысқан билирубин.
Уробилиноген – промежуточный продукт распада гемоглобина, образующийся в тонком кишечнике и распадающийся в печени до бесцветных моно- и дипирролов Urobilinogen is intermediate product of hemoglobin cleavage, forming in small intestine Уробилиноген- ащы ішекте түзілетін гемоглобин ыдырауының аралық өнімі, бауырда түссіз моно- және дипирролдарға ыдырайды.
Стеркобилиноген – это продукт распада гемоглобина, образующийся в толстом кишечнике, при его окислении образуется стеркобилин – пигмент мочи и кала Стеркобилиноген-тоқ ішекте түзілетін гемоглобин ыдырауының өнімі, ол тотыққанда стеркобилин деген зәр мен нәжістің пигменті түзіледі.
№ 12 Сабақ
1. Тақырыбы: Заттар алмасуының реттелуі. Гормондардың жалпы қасиеттері. Гормондардың әсер ету механизмдері.
2.Мақсаты:
1.Гормоналдық зерттеулердің нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Химиялық табиғаты мен әсер ету механизмдері бойынша гормондардың жіктелуін, гормондардың әсер ету механизмдерінің қысқа сипаттамасын білу.
2) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
3)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
4) Тақырыптың негізгі терминдерін ағылшын және екінші тілде пайдаланып кәсіби коммуникацияға түсу.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Нейроэндокриндік реттелудің схемасы.
2. Гормондар, түсінік. Гормондардың түзілетін орны.
3. Гормондардың химиялық табиғаты бойынша жіктелуі.
4. Гормондардың жалпы қасиеттері. (ағылшын және орыс тілінде)
5. Гормондардың рецепторлары, нысана жасушалары.
6. Гормондардың әсер ету механизмдері:
а) біріншілік механизм – жасуша ішілік ферменттердің активтілігінің олардың модификациялану жолымен өзгеруі: аденилатциклазды, гуанилатциклазды, Са-кальмодулинді жүйелер және инозитолтрифосфат пен диацилглицерин арқылы.
б) екіншілік механизм – белоктардың синтезделу жылдамдығының өзгеруі;
в) үшіншілік механизм – ферменттердің активтілігінің және жасуша мембраналарының өткізгіштігінің өзгеруі арқылы әсер етуі.
Білім берудің және оқытудың әдістері:
ауызша сұрау, соның ішінде жеке сұрақтарды және глоссарийді ағылшын және екінші тілде талдау;тест, жазбаша бақылау, бейнекаст пен пікірталас, TBL , гормондардың әсер ету механизмдерін талдағанда «жүзім сабағы» әдісі.
Біріншілік механизмді талдағанда «каскад» әдісі («жүзім сабағы») талданады. Барлық ақпарат ағаштәрізді схема түрінде келтіріледі
6.Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
16.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
Сұрақтар:
1. Нейроэндокриндік реттелудің схемасы.
2. Гормондар туралы түсінік. Түзілетін орны.
3. Гормондардың химиялық табиғаты бойынша жіктелуі.
4. Гормондардың жалпы қасиеттері. (ағылшын және орыс тілінде)
5. Гормондардың рецепторлары, нысана жасушалары.
6. Гормондардың әсер ету механизмдері туралы түсінік:
а) біріншілік механизм (аденилатциклазды жүйе, гуанилатциклазды жүйе және Са-кальмодулин жүйесі және инозитолтрифосфат, диацилглицерин арқылы) туралы түсінік;
б) екіншілік механизм туралы түсінік;
в) үшіншілік механизм туралы түсінік;
Тесттер
1.Гормондар химиялық табиғаты бойынша (4):
А) жай белок
В) күрделі белок
С) холестерин туындысы
D)амин қышқылдарының туындысы
Е) көмірсулардың туындысы
2.Қандай гормон құрылысы бойынша гликопротеин болып табылады (1):
А) тиреотропты гормон
В) вазопрессин
С) глюкагон
D)окситоцин
Е) инсулин
3.Гормондар өз әсерін тигізеді (1):
А) лизосомалар арқылы
В) натрий каналдары арқылы
С) АТФ-азаның көмегімен
D) рецепторлар арқылы
Е) тасымалдаушы РНҚ-ң көмегімен
4.Гормондар қанда төмендегі қосылыстармен байланысқан күйде кезедеседі (1):
А) май қышқылдарымен
В) фибриногенмен
С) липопротеидтермен
D)альбуминдермен
Е) коллагенмен
5.Гормонның активті формасы болып табылады (1):
А) белокпен байланысқан
В) липидпен байланысқан
С) гидроксилденген
D)бос
Е) гликозилденген
6.Гормондардың жасушаішілік делдалдары болып табылады (3):
А) ДАГ пенинозитолтрифосфат
В) Са2+
С) ацетил-КоА
D) убихинон
Е) циклді нуклеотидтер
7. цАМФ тәуелдіпротеинкиназатездетеді (3):
А) белоктардың гидролизін
В) мембрана белоктарының фосфорлануын
С) рибосомабелоктарының фосфорлануын
D) фосфорилаза мен липазаның активтенуін
Е) пируваттың фосфорлануын
8. Мембранамен байланысқан гуанилатциклаза кездеседі (3):
А) бүйрек каналдарының жасушаларында
В) май тінінің жасушаларында
С) қан тамырларының тегіс салалы бұлшық етінің жасушаларында
D)ішектің эпителий жасушаларында
Е) сүйек тінінің жасушаларында
№ 12 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Гормоны – это биологически активные вещества, образующиеся в эндокринных клетках, выделяются в кровь или другую межклеточную жидкость и регулируют обмен веществ в клетках-мишенях Hormones are biologically active substances forming in endocrine cells and excreting in the blood or other extracellular liquid and regulating the metabolism in the target-cells Гормондар- бұл биологиялық активті заттар, олар эндокриндік бездердің жасушаларында түзіліп, қанға немесе басқа жасушааралық сұйықтыққа бөлініп шығып, нысана-жасушаларында заттар алмасуын реттейді.
Клетки-мишени – это клетки, на которые действуют гормоны Target-cells are cells, which are bounded with hormones Нысана-жасушалар—гормондар әсер ететін жасушалар.
Рецепторы – это белки мембран или цитоплазмы (ядра), которые связываются с определенным гормоном. Рецепторы состоят из узнающего, сопрягающего и каталитического участков, по химической природе мембранные рецепторы – истинные гликопротеины Receptors are membrane proteins or proteins of cytosol or nucleus. They are bonded by certain hormone. receptors consist of recognizing, connecting and catalytic parts. Membrane receptors are true glycoproteins Рецепторлар- белгілі бір гормонмен байланысатын мембрананың немесе цитоплазманың (немесе ядрода болатын) белогы. Рецепторлар танушы, ілестіруші және катализдік аймақтардан тұрады, мембраналық рецепторлар химиялық табиғаты бойынша- нағыз гликопротеиндер.
Вторичные посредники – это сигнальные молекулы, образующиеся в результате связывания гормона со своим рецептором и передающие его сигнал внутрь клетки-мишени Secondary messengers are signal molecules, forming due to the binding of certain hormone with receptor and transmitting its signal inside the target-cell Екіншілік делдалдар—бұл сигналдық молекулалар, олар гормон өз рецепторымен байланысқанда түзіліп, оның сигналын нысана-жасушалардың ішіне тасымалдайды.
Циклические нуклеотиды – вторичные посредники действия гормонов, которые участвуют в активации протеинкиназ клетки-мишени Cyclic nucleotides are secondary messengers which take part in activation of proteinkinases of target-cells Циклды нуклеотидтер- гормондардың әсер етуінің екіншілік делдалдары, олар нысана-жасушаларындағы протеинкиназаларды активтендіреді.
Протеинкиназы – это ферменты, которые катализируют фосфорилирование внутриклеточных ферментов и белков Proteinkinases are enzymes which catalyze phosphorylation of intracellular enzymes and proteins Протеинкиназалар- бұл жасушаішілік ферменттер мен белоктардың фосфорлануын катализдейтін ферменттер.
Фосфоэстеразы циклических нуклеотидов – это ферменты, разрушающие циклические нуклеотиды Phosphoesterases of cyclic nucleotides are enzymes destroying the cyclic nucleotides Циклды нуклеотидтердің фосфоэстеразалары- циклды нуклеотидтерді ыдырататын ферменттер.
Протеинфосфатазы – это ферменты, ускоряющие дефосфорилирование фосфопротеинов Proteinphosphatases are enzymes catalyzing dephosphorylation of phosphoproteins Протеинфосфатазалар- фосфопротеиндердің фосфорсыздануын жылдамдататын ферменттер.
Фосфолипаза С – это мембранный фермент, ускоряющий расщепление фосфорноэфирной связи в молекуле фосфатидилинозитолдифосфата, при этом образуются ДАГ и ФИФ2 Phospholipase C is a membrane enzyme, catalyzing the cleavage of phosphor-ester bond in phosphatidylinositoldiphosphate, resulting in the formation of DAG and PIP2 Фосфолипаза С- бұл мембраналық фермент, ол фосфатидилинозитолдифосфат молекуласындағы фосфоэфирлық байланысты ыдыратып ДАГ пен ИТФ түзілуіне әкеледі.
ФИФ2 и ИТФ – фосфатидилинозитолдифосфат и инозитолтрифосфат – вторичные посредники действия гормонов через кальций и ДАГ-ИТФ-ФИФ2 PIP2 and ITP – phosphatidylinositioldiphosphate and inositoltriphosphate are secondary messengers of hormones acting through DAG-PIP2-ITP ФИФ2 мен ИТФ- фосфатидилинозитолдифосфат пен инозитолтрифосфат- гормондардың кальций мен ДАГ-ИТФ-ФИФ2 арқылы әсер етуінің екіншілік делдалдары.
№ 13 Сабақ
1.Тақырыбы: Заттар алмасуының реттелуі. Көмірсулар алмасуын реттейтін гормондар.
2.Мақсаты:
1.Гормоналдық зерттеулердің нәтижелерін интерпретациялауды және сәйкес ұсыныстарды беруге үйрену.
3. Оқытудың міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Инсулин мен контринсулярлы гормондардың түзілу орнын, әсер ету механизмін, физиологиялық эффектерін және секрециясының реттелуін білу.
2) Биохимияның басқа тақырыптарын және постреквизиттерді талдағанда бұл тақырыптың мәліметтері бойынша білімдерді қолдану.
3)Тақырып бойынша оқу-ғылыми жағдаяттарды шешу.
4.Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.Инсулин, түзілуі, әсер ету механизмдері, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына әсері.
2. Глюкагон, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, заттар алмасуына әсері.
3. Катехоламиндер (адреналин және норадреналин), түзілуі, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына, қан тамырларына әсері.
4. ГКС, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
5. СТГ, химиялық табиғаты, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
6. Соматомединдер.
7. Қантты диабет, қантты диабет кезінде байқалатын негізгі биохимиялық өзгерістер.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
Қантты диабет бойынша рольдік ойын, ауызша сұрау, жазбаша бақылау, кестемен жұмыс, TBL.
Ауызша сұрау барысында кесте толтырылады:
№1 кесте “Көмірсулар алмасуына әсер ететін гормондар”
Гормонның аты Түзілетін орны Химиялық табиғаты Нысана жасушалары Әсер ету механизмі Физиологиялық әсерлері Секрециясының реттелуі
Инсулин Глюкагон Катехоламиндер ГКС СТГ СоматомединС 1 кесте – Көмірсулар алмасуына әсер етуші гормондар
Гормонның аталуы Түзілетін орны Химиялықтабиғаты нысана-жасушалары Әсер ету механизмі Физиологиялық әсері ы Секрециясының
реттелуі
Инсулин Ұйқы безініңЛангергансаралшығының -жасушалары 51 АҚ тұратын жәй белок Барлық жерде, тек нерв тіні, көз жанары, эритроциттерде, ұрық көпіршіктерінде жоқ 1.мембрана өткізгіштігін арттырады.
2.цАМФ синтезін тежейді.
3.цГМФтүзілуін арттырады. 1.Анаболикалық
а) гликоген синтезі
б) белоктар мен нуклеин қышқылдарының синтезі
в) БМҚ, ТАГ синтезі
2.Гипогликемиялық.
а) мембрана өткізгіштігі
б) глюкозаның ыдырауы
в) глюкозаның липидтерге айналуы
г) гликогеннің ыдырауы 1. секрециясы:қанда глюкоза, АҚ, глюкагон, ГКС.
2.-стрессте, адреналин мен норадреналин
Глюкагон Ұйқы безінің Лангергансаралшығының -жасушалары Полипептид
(29 АҚ) Миокард, бауыр, май тіні 1-лік механизм цАМФарқылы липолиз, гликоген ыдырауы, гипергликемияны туғызады – глицериннен глюконегенез
1.СТГ әсерінен,қандағы глюкоза
Катехол-аминдер:
адреналин
норадреналин Тек бүйрек үсті безінің милы қабатында
Жүйке ұштарында және бүйрек үсті безінің милы қабатында тирозин туындылары -рецепторлар бауырда жүрек қан тамырлары, мида
-рецепторлары шеткі қан тамырлары, бауырдан басқа құрсақ қуысының мүшелерінде -рецепторлар арқылы –
1-лік механизм (цАМФ),
-рецепторлар арқылы –
1-лік механизм (цГМФ). Катаболикалық(липолиз, глико-генолиз), кардиотоникалық, гипергликемиялық, жүрек, ми қан тамырларын кеңейтеді.
Қан тамырларын тарылтады, қан қысымын
Стрессте артады;
норадреналин – ацетилхолин әсерінен артады
ГКС Бүйрек үсті безінің қыртысты қабатының шоғырлы аймағы Холестерин туындысы Бұлшық ет, бауыр, тері, лимфоидты, дәнекер, май тіндері, тимус. 2-лік механизм Бауырда – анаболикалық (гликоген, белок синтезі).
Белоктарыдырауы, АҚ-нан глюконеогенез.
Қабынуға қарсы, иммуносупрессивті, дәнекер тінінің өсуін тежейді. АКТГ реттейді
СТГ Гипофиздің алдыңғы бөлігі Жай белок
(191 АҚ) Барлық жасушалар 1-лік механизм цАМФ арқылы Анаболикалықэффект, мүшелердің өсуі және глюкагон секрециясы Гипоталамустыңсоматолибериндеріменсоматостатиндері
Сомато-
медин С
(инсулин тәрізді өсу факторы-I (ИӨФ-1))* Бауыр және басқа тіндер Белок структурасы бойынша проинсулинге ұқсас Сүйек, шеміршек және басқа тіндер Инсулинтәрізді Сүйек, шеміршектің және басқа тіндердің өсуі СТГ
Оқытушыларға арналған
*Өсу гормонының шеміршекке, сүйекке және басқада тіндерге әсері соматомедин С (инсулин тәрізді өсу факторы-ИӨФ-1) арқылы іске асады.Осы кезде амин қышқылдарының, уридиннің, тимидиннің және сульфаттардың шеміршек жасушаларына түсуі артады және белоктардың, нуклеин қышқылдарының синтезі және хондроциттердің және басқа тіндердің жасушаларының пролиферациясы артады.
Соматомедин С бауырда және басқа тіндерде өсу гормонының стимулдеуінен түзіледі. ИӨФ-1 сияқты бұлшық ет пен май тіндеріне глюкозаның түсуін стимулдейді.
ИӨФ-1-ге өсу бұзылған кезде тест жүргізеді. ИӨФ-1 деңгейін анықтау өсу гормонының түзілуін бағалау үшін негізгі маркер болып табылады.
Рөл бойынша ойын
Ойынға 4 студент қатысады (1-топ).Ойын коммуникативті дағдыны дамытуды қамтамасыз етеді: дұрыс сұрақ қоя білуді, дәрігердің науқаспен қатынасын, дұрыс анализ жасауға үйретеді.
Дәрігер
Науқас-2
Врач-биохимик
Бірінші науқаста қантты диабеттің симпомы байқалады. Науқас ол симптомдарды атап шығуы керек.
Врачдұрыс тексеру жасауы керек.
Консультант (врач-биохимик –осы зерттеулерді орындауы керек.
Соңында алынған зерттеулердің нәтижесін талдау арқылы диагноз қоюы керек.
Екінші науқаста қантсыз диабеттің симптомы байқалады. Науқас ол симптомдарды атап шығуы керек.
Врачдұрыс тексеру жасауы керек.
Консультант (врач-биохимик –осы зерттеулерді орындауы керек.
Соңында алынған зерттеулердің нәтижесін талдау арқылы диагноз қоюы керек.
Бір науқас (Серик) соңғы уақытта қатты шөлдеу, жиі зәр шығару (полиурия) байқалатыны туралы шағымданады.
Врач. Дұрыс диагноз қою үшін алдымен қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін шешті.
Екінші науқас (НД) жиі шөлдейтіні және бөлінетін зәр мөлшерінің артқаны (полиурия) туралы шағымданды.
Врач. Бұл науқасқа да қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін айтты.
Бихимик дәрігер берілген көрсеткіштерді анықтады.
Қантты диабетпен ауыратын науқаста (Серик) гипергликемия және глюкозурия анықталды, ал екінші науқастың (НД) қанында глюкоза нормада, ал эәрінде глюкоза анықталмады. Зәрдің тығыздығын анықтаған кезде, қантты диабетпен науқаста зәр тығыздығы жоғары, ал қантсыз диабетпен науқаста зәр тығыздығы төмен болды.
Сонымен бірінші науқасқа, айтылған өзгерістер инсулиннің жетіспеуіне байланысты қантты диабет деп диагноз қойылды, ал екінші науқасқа қантсыз диабет деп диагноз қойылды, ол вазопрессиннің жетіспеумен байланысты.
Бір науқас (Серик) соңғы уақытта қатты шөлдеу, жиі зәр шығару (полиурия) байқалатыны туралы шағымданады.
Врач. Дұрыс диагноз қою үшін алдымен қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін шешті.
Екінші науқас (НД) жиі шөлдейтіні және бөлінетін зәр мөлшерінің артқаны (полиурия) туралы шағымданды.
Врач. Бұл науқасқа да қанда және зәрде глюкозаны анықтау керек екенін айтты.
Бихимик дәрігер берілген көрсеткіштерді анықтады.
Қантты диабетпен ауыратын науқаста (Серик) гипергликемия және глюкозурия анықталды, ал екінші науқастың (НД) қанында глюкоза нормада, ал эәрінде глюкоза анықталмады. Зәрдің тығыздығын анықтаған кезде, қантты диабетпен науқаста зәр тығыздығы жоғары, ал қантсыз диабетпен науқаста зәр тығыздығы төмен болды.
Сонымен бірінші науқасқа, айтылған өзгерістер инсулиннің жетіспеуіне байланысты қантты диабет деп диагноз қойылды, ал екінші науқасқа қантсыз диабет деп диагноз қойылды, ол вазопрессиннің жетіспеумен байланысты..
6.Әдебиеттер:
Негізгі әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.
2. Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2012 ж.
3. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Орыс тілінде:
Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.
Северин Е,С. «Биохимия», 5-е изд., М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2009
Қосымша әдебиеттер:
Қазақ тілінде:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы
1Бөлім. Белоктар, ферменттер, энергия алмасуы, витаминдер.
2Бөлім. Заттар алмасуы және оның реттелуі.
3Бөлім. Адам ағзасындағы сұйықтықтар мен тіндер биохимиясы.– Алматы, 2009 ж.
Биохимия пәнінен студенттердің өздігінен дайындалауына арналған тест сұрақтары – Алматы, 2007
Сейтембетов Т.С. Биохимия сұрақтары мен жауаптары - Алматы, 2011
Орыс тілінде:
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.
Плешкова С.М. и др. Учебное пособие для самостоятельного изучения биохимии
Часть 1. Белки, ферменты, энергетический обмен, витамины.
Часть 2. Обмен веществ и его регуляция.
Часть 3. Биохимия жидкостей и тканей организма. – Алматы, 2009 г.
Аблаев Н.Р., Бейсембаева Ш.А. Клинически значимые биохимические показатели и их интерпретация: учеб пособие, Алматы, КазНМУ, 2007
16.Клиническая биохимия учеб.пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008
7.Бақылау
Сұрақтар:
1. Инсулин түзілуі, әсер ету механизмдері, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына әсері.
2. Глюкагон, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, заттар алмасуына әсері.
3. Катехоламиндер (адреналин және норадреналин), түзілуі, әсер ету механизмі, нысана жасушалары, белоктар,көмірсулар және липидтер алмасуына, қан тамырларына әсері.
4. ГКС, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
5. СТГ, химиялық табиғаты, әсер ету механизмі, заттар алмасуына әсері.
6. Соматомединдер.
7. Қантты диабет, қантты диабет кезінде байқалатын негізгі биохимиялық өзгерістер.
ТЕСТТЕР
1. Глюкокортикостероидтар тездетеді:
1. тироксиннің трийодтионинге айналуын
2. инсулиннің ингибирленуін
3. бауырдағы соматомединдердің синтезін
4. норадреналиннің адреналинге метилденуін
5. амин қышқылдарының декарбоксилденуін
2. Төмендегі гормондардың қайсысы қабынуға және аллергияға қарсы әсер көрсетеді:
1. катехоламиндер
2. инсулин
3. жыныс гормондары
4. глюкокортикостероидтар
5. минералокортикостероидтар
3. Гипергликемия, аминқышқылдары, БМҚ мөлшерінің артуын қай гормонның әсерімен түсіндіруге болады:
1. инсулиннің
2. кортизолдың
3. альдостеронның
4. тестостеронның
5. вазопрессиннің
4.. Адреналин синтезделеді:
1. гипофиздің алдыңғы бөлігінде
2. гипофиздің артқы бөлігінде
3. қалқанша безінде
4. бүйрек үсті безінінің милы қабатында
5. ұйқы безінің Лангерганс аралшығында
5. Норадреналин:
1. қандағы Са 2+ мөлшерін жоғарылатады
2. гипогликемия тудырады
3. қан тамыры ішілік липолизді күшейтеді
4. артериалдық қысымды арттырады
5. ас қорыту жүйесінің ферменттерін секрециялайды
6. Адреналин:
1. қандағы Са2+ мөлшерін төмендетеді
2. қандағы Са2+ мөлшерін жоғарылатады
3. гипогликемияны тудырады
4.гипергликемияны тудырады
5. катаболикалық процестерді тездетеді
2 дұрыс жауапты табыңыз
7. Адреналин әсер етеді:
1. үшінші механизм бойынша
2. екінші механизм бойынша
3. ядролық рецептор арқылы
4. аденилатциклаза арқылы
5. ц-ГМФ арқылы
8. Адреналиннің -рецепторы орналасады:
1. бауырда
2. шеткі тамырлардың тегіс бұлшық еттерінде, ішекте
3. миокардта
4. сүйек тінінде
5. ми тінінде
3 дұрыс жауапты табыңыз
9. Инсулин өзінің негізгі әсерін тигізеді:
1. анаболикалық реакцияларды жоғарылату арқылы
2. май тінінде липолизді стимулдеу арқылы
3. БМҚ бетта-тотығудан күшейту арқылы
4.жасушаларға глюкозаның тасымалдануын
5. жасушаның бөлінуін арттыру арқылы
3 дұрыс жауапты табыңыз
10. Инсулин рецепторлары болмайды:
1. бауырда
2. май тінінде және бүйректе
3. жүректе
4. нерв жасушаларында және хрусталикте
5. эритроциттерде
2 дұрыс жауапты табыңыз
11. Қантты диабет гипергликемиямен сипатталатын, келесі гормонның синтезі жеткіліксіз болуынан дамиды:
1. глюкагон 2. тиротропин 3.инсулин
4. окситоцин 5. тироксин
№ 13 тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Инсулин – гормон белковой природы, образуется в бета-клетках островков Лангерганса поджелудочной железы, вызывающий понижение уровня глюкозы в крови Insulin is a hormone of protein nature which is formed in beta-cells of pancreas and causes the decrease of glucose level in the blood Инсулин-табиғаты белок болып табылатын гормон, ұйқы безінің Лангерганс аралшықтарының бета-жасушаларында түзіліп, қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуіне әкеледі.
Контринсулярные гормоны (глюкагон, соматотропный гормон, глюкокортикоиды, катехоламины) – гормоны, повышающие уровень глюкозы в крови Contra-insular hormones (glucagon, growth hormone, glucocorticoids, catecholamines) are hormones increasing the level of glucose in blood Контринсулярлы гормондар (глюкагон, соматотроптыгормон, глюкокортикоидтар, катехоламиндер)- қандағы глюкоза деңгейін жоғарылататын гормондар.
Глюкагон – пептидный гормон альфа-клеток островков Лангерганса поджелудочной железы, повышает уровень глюкозы в крови преимущественно за счет усиления глюконеогенеза из глицерина Glucagon is a peptide hormone of alfa-cells of pancreas, increasing the level of glucose in blood due to the gluconeogenesis from glycerol Глюкагон- пептидтік гормон, ұйқы безінің Лангерганс аралшықтарының альфа-жасушаларында түзіліп, көбінесе глицериннен глюконеогенез күшеюі есебінен қандағы глюкоза деңгейінің жоғарлауына әкеледі.
Адреналин и норадреналин (катехоламины) – производные тирозина, образуются в мозговом слое надпочечников, повышают уровень глюкозы в крови за счет преимущественно гликогенолиза Adrenalin and noradrenalin (catecholamines) are tyrosine derivatives which are formed in medullar layer of adrenal glands. They increase the level of glucose in blood due to glycogenolysis Адреналинменнорадреналин (катехоламиндер)- тирозиннің туындылары, бүйрек үсті безінің милы қабатында түзіледі, көбінесе гликогенолиз есебінен қандағы глюкоза деңгейінің жоғарлауына әкеледі.
Глюкокортикоиды – стероидные гормoны пучковой зоны коры надпочечников, повышают уровень глюкозы в крови преимущественно за счет глюконеогенеза из аминокислот Glucocorticoidsaresteroidhormonesofzonefasciculataeofadrenalcortex. They increase the level of glucose of blood due to gluconeogenesis from aminoacids Глюкокортикоидтар – бүйрек үсті безінің қыртыс қабатының шоғырлы аймағының стероидтыгормoндары, көбінесе амин қышқылдарынан глюконеогенез күшеюі есебінен қандағы глюкоза деңгейінің жоғарлауына әкеледі.
Соматотропный гормон – гормон-простой белок, который образуется в передней доле гипофиза, обладает двухфазным действием на уровень глюкозы – кратковременным инсулиноподобным (первые 30 минут) и долговременным диабетогенным (стимулирует образование глюкагона) действием Growth hormone is a hormone of protein nature which is formed in adenohypophysis. This hormone possesses 2-phase effect on the level of glucose: short time action, 30min (insulin like) and long-time effect (diabetogenic or stimulates the glucagon formation) Соматотропты гормон- гормон-жай белок, гипофиздің алдыңғы бөлігінде түзіледі, глюкоза деңгейіне екі сатылы әсер етеді- қысқа уақыт инсулинтәрізді (алғашқы 30 минут) және ұзақ уақыт диабетогенді (глюкагонның түзілуін стимулдейді) әсер көрсетеді.
Соматомедины – пептиды, образующиеся под действием соматотропного гормона в печени, обладают инсулиноподобным действием Somatomedins are peptides forming in the liver under action of growth hormone. They have an insulin like action Соматомединдер—бауырда соматотропты гормонның әсерінен түзілетін пептидтер, инсулинтәрізді әсер етеді.
Сахарный диабет – хроническое эндокринное заболевание, характеризующееся повышением уровня глюкозы в крови, жаждой, полиурией и полифагией Diabetes mellitus is a chronic endocrine disease, characterizing by hyperglycemia, polyuria, polyphagia Қантты диабет—созылмалы эндокриндік ауру, қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауымен, шөлдеу, полиурия және полифагиямен сипатталады.
Инсулинзависимый сахарный диабет – сахарный диабет, связанный с недостаточностью инсулина Insulin-dependent diabetes mellitus is associated with insufficiency of insulin Инсулинтәуелді қантты диабет- инсулин жетіспеушілігімен байланысты қантты диабет.
Инсулиннезависимый сахарный диабет – сахарный диабет, связанный с нарушением рецепторов к инсулину (инсулинорезистентностью) Insulin-independent diabetes mellitus is associated with insulin-resistance Инсулингетәуелсіз қантты диабет- инсулиннің рецепторларының бұзылуымен (инсулинрезистенттілікпен) байланысты қантты диабет .
№ 14 Сабақ.
Тақырыбы: Қан биохимиясы. Қан плазмасының органикалық құрамдас бөліктері.
Мақсаты:
Типтік патологиялық процестерде зертханалық зерттеулердің жоспарын және қанның биохимиялық сараптамаларын интерпретациялауды дәлелдеуге үйрену.
Оқыту міндеттері:
Студенттер осы сабақтан кейін тиіс:
Қанның негізгі қызметтері мен құрамын, қан плазмасының химиялық құрамын және оның қан сары суынан айырмашылығын; белоктык фракцияларының және плазма мен қан сары суының басқа органикалық құрам бөліктерінің қалыпты мөлшерін, олардың патология кезінде ауытқуын білу.
Электрофорез бен басқа қанның көрсеткіштерінің мөлшерін зерттейтін биохимиялық әдістерінің принциптерін білу.
Типтік патологиялық процестерде қажетті зертханалық зерттеулерді белгілеу.
Қанның биохимиялық сараптамаларын интерпретациялау.
Өтілген материал бойынша білімдер мен тәжірибелік дағдыларды көрсету.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Қан плазмасының химиялық құрамы, оның қан сарысуынан айырмашылығы;
Қан плазмасының белоктары, маңызы, өкілдері, қасиеттері, қалыпты мөлшері және патология кезінде өзгерістері.
Гипер-, гипо-, дис- және парапротеинемия туралы түсініктер және олардың пайда болу себептері, түрлері.
Қанның қалдық азоты, қалыпты жағдайдағы мөлшері, химиялық табиғаты, оларды анықтаудың диагностикалық маңызы.
Гиперазотемияның түрлері және оның пайда болу себептері.
Қан плазмасының азотсыз органикалық құрамдас бөліктері, өкілдері, олардың химиялық табиғаты, қалыпты мөлшері, патология кезіндегі өзгеруі.
5. Білім берудің және оқытудың әдістері:
1)ауызша сұрау (бір сұрақты топқа байланысты ағылшын, қазақ немесе орыс тілдерінің бірінде талдау), блиц-сұрақ, жазбаша сұрау,шағын топта жұмыс жасау.
2) шағын топта жұмыс жасау – топ 2-3 студенттен үш шағын топқа бөлінеді және әрбір топқа жағдайлық есеп беріледі немесе квантталған мәтін және оған тесттік тапсырмалар. Әр топтың студенттіне есепті шешуге уақыт беріледі (2-3 мин), содан кейін топша ішінде талдау үшін 5 минут беріледі, кейін шағын топтың бір өкілі жалпы есептің шешуін айтады.
Сонымен қатар шағын топтың студенттеріне тақырып бойынша тест тапсырмалары беріліді. Оқытушы – бақылаушы және түзетуші (корректор) ролін атқарады.
Осы әдісті модификациялауға да болады: әр шағын топтың студентіне жағдайлық есеп беріледі. Әр топтың студентіне өзінің есебін шешуге уақыт беріледі (2-3 мин). Кейін әр студентөзінің шағын топшаның өкілдеріне өзінің есебін түсіндіру үшін тағы уақыт беріледі. Содан соң оқытушы негізгі сұрақтар бойынша әр топшадан студенті шақырып, оған сұрақ қояды, бірақ оған алдын ала берген сұрақ емес, сол топшадағы басқа студентке қойылған сұрақты қояды. Яғни, топшаішілік дисскусия уақытында әр студент, педагог ролін атқара отырып, шағын топшалардың басқа мүшелеріне өзінің сұрағын түсіндіреді.
Уақыт болған жағдайда тест тапсырмаларына берілген жауаптары қарастырылады.
6. Әдебиеттер:
Негізгі:
Абитаева С.А. «Биохимияның кейбір тараулары», Алматы, 2004ж.
Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2007 жыл, 483-487 бет.
Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. «Метаболические основы питания с курсом общей химии», Алматы, 1998 г., с. 5-35, 138-140.
Николаев А.Я. «Биологическая химия», Москва, 2004 г., с. 488-502.
Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. «Биологическая химия», Москва, 1998 г., с. 567-582.
Қосымша:
Плешкова С.М., Абитаева С.А., Булыгин К.А. «Основы частной биохимии», Алматы, 2004 г., с. 97-103.
Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 3 Бөлім. Биологиялық сұйықтықтар мен адам тіндерінің биохимиясы. - Алматы, 2009 ж., 7-29 бет.
Плешкова С.М. и соавт. «Методические указания для самостоятельной подготовки студентов к лабораторным занятиям по биохимии (вопросы, упражнения и ситуационные задачи)», Алматы, 2003 г., с. 57-58.
Аблаев Н.Р. «Биохимия в рисунках и схемах», Алматы, 2005 г, с. 270-310
7. Бақылау.
Сұрақтар:
Қан плазмасының химиялық құрамы, оның қан сарысуынан айырмашылығы, (сұрақты басқа тілде – ағылшын, қазақ немесе орыс тілінде, топтың оқу тіліне байланысты дайындалуы керек).
Қан плазмасының белоктары және олардың ролі.
Қан сарысуы белоктарының фракциялары және олардың биологиялық, диагностикалық маңызы.
Гипер-, гипо-, дис- және парапротеинемия туралы түсініктер, пайда болу себептері.
Қанның қалдық азоты, қалыпты жағдайдағы мөлшері, құрамына кіретін заттардың химиялық табиғаты, оларды анықтаудың диагностикалық маңызы.
Гиперазотемияның түрлері және даму себептері.
Қан плазмасының азотсыз органикалық құрамдас бөліктері.
Шағын топта жұмыс жасау үшін арналған жағдайлық есептер:
Зерттелетін қан сарысуында қалдық азоттың мөлшері: 100 мМоль/л. Бұл жағдай қалай аталады? Қай кезде байқалады?
Зерттелетін қан сарысуына күкіртқышқылды аммонийдің қаныққан ерітіндісі қосылған. Тұнба пайда болды. Қандай белок тұнбаға түсті?
Науқастың қанында операцияның алдында қалдық азоттың мөлшері 50 мМоль/л болды, осы науқасқа операция жасауға бола ма? Неліктен?
Қан сарысуын фракциялау кезінде төмендегі жайттар анықталды: қан сарысуындағы жалпы белоктың көрсеткіші қалыпты мөлшерде болғанымен, жеке белоктардың пайыздық құрамы (%): альбуминдер - 40, альфа-глобулиндер – 10, бета-глобулиндер – 10, гамма-глобулиндер -38. Бұл кімнің (науқастың немесе дені сау адамның) қан сарысуы? Не себепті бұлай ойлайсыз?
Жер сілкінісінен кейін науқас ауыр заттың астында ұзақ уақыт қалып қойған, бұлшық етінің жаншылуы байқалады. Бұлшық ет зақымдануы кезінде қанда қандай ферменттердің мөлшері артады?
Науқастың жүрек бұлшық етінің жедел зақымдануы (некроз - өліеттену немесе инфаркт) дамыған. Миокард инфаркты кезінде қанның құрамында қандай ферменттер мен белоктар артады?
Ұзақ уақыт бойы дене еңбегімен айналысқан студенттің бұлшық етінде, әсіресе, балтырында ауырсыну байқалды. Ұзақ уақыт және ауыр дене еңбегімен айналысқанда неліктен бұлшық ет ауырады? Біраз уақыттан соң осы ауырсыну сезімі неліктен басылады?
Қан сарысуында С-реактивті белоктың пайда болуы нені білдіреді?
Тест тапсырмалары:
1. Қан плазмасының проценттік құрамы:
1. 40-50%
2. 60-70%
3. 20-30%
4. 30-40%
5. 50-60%
2. Қанда кетон денелерінің көбеюі байқалады:
майларды көп қабылдағанда
бауыр ауруларында
гемолитикалық сарғыштануда
қантты диабетте немесе ұзақ ашыққанда
5. көмірсуларды көп қабылдағанда
3. Қан плазмасының органикалық құрамына кірмейді:
1. фосфаттар, хлоридтер, бикарбонаттар
2. альбуминдер, фибриноген, глюкоза
3. белоктар, майлар, көмірсулар, олардың зат алмасу өнімдері
4. глюкоза, ХС, ПЖҚ, фибриноген, липопротеидтер
5. БМҚ, кетон денелері, белоктар, антиденелер.
4. Қалыпты жағдайда белоктар мөлшері құрайды:
жалпы белок - 8-10 г/л, альбуминдер - 3- 5 г/л, глобулиндер - 5-6 г/л, фибриноген- 1-2 г/л
жалпы белок -60-80 г/л, альбуминдер 35-45 г/л, глобулиндер- 20-30 г/л, фибриноген -3-5 г/л,белоктар-ферменттер
жалпы белок - 1-2 г/л, альбуминдержәне глобулиндер 0,5-1,0 г/л-ден
жалпы белок-65-80 г/л, альбуминдер - 35-40 г/л, глобулиндер 25-35 г/л, фибриноген -2-4 г/л, белоктар-ферменттер, жедел фазаның белоктары
жалпы белок - 2-3 г/л, альбуминдер -1,5-2,0 г/л, глобулиндер- 0,5-1,0 г/л, белоктар-ферменттер
5. Кинин жүйесінің белоктары келесі қызметтер атқарады:
артериалды қысымды төмендетеді, бронхтарды кеңейтеді, мембрана өткізгіштігін төмендетеді
Қан тамырларын кеңейтеді, артериалды қысымды төмендетеді, бронхтарды тарылтады, мембрана өткізгіштігін жоғарлатады
Қан тамырларын тарылтады, артериалды қысымды жоғарлатады, бронхтарды кеңейтеді, мембрана өткізгіштігіне әсер етпейді
мембрана өткізгіштігін төмендетеді, бронхтарды тарылтады.
мембрана өткізгіштігін жоғарлатады, артериалды қысымды жоғарлатады, бронхтарды кеңейтеді.
6. Қанның қалдық азоты - бұл:
белоктар азоты
белок-ферменттердің азоты
креатин мен и креатининнің азоты
Белоктар алмасуының аралық өнімдері мен соңғы өнімдері
аспарагин мен глутаминнің азоты
7. Қан плазма белоктарының мөлшерінің өзгеруі аталады:
диспротеинемия
гипопротеинемия
гиперпротеинемия
полипротеинемия
парапротеинмия
8. Қан плазмасының белоктары қандай қызмет атқарады:
құрылымдық, қорғаныш, тасымалдау, тыныс алу
қанның онкотикалық қысымын қамтамасыз етеді, қан ұюына қатысады, тасымалдау рөл атқарады, қоректік, қорғаныш
тасымалдау,қорғаныш,гомеостатикалық, тіректік
құрылымдық, электротрансформациялық, тасымалдау, катализдік
гомеостатикалық, липолитикалық, қанның онкотикалық қысымын қамтамасыз етеді, жиырылғыш
9. Альбуминдер қан плазмасының глобулиндерінен немен ерекшеленеді:
альбуминдер оңзарядқа ие, молекулалық массасы глобулиндерге қарағанда жоғары, электрофорез кезінде глобулиндерден қалып қалады
альбуминдерде молекулалық массасы азырақ, үлкен"-" заряды болады , қандағы мөлшері глобулиндерге қарағанда жоғары, олар суда ериді
альбуминдер ферментативті қызмет атқарады, қан ұюына қатысады, тасымалдау және тыныс алу қызметін атқарады
альбуминдер (NH4)2SO4жартылай қаныққан ерітіндісімен тұздалады, үлкен теріс заряды болады, электрофорезде тезірек жылжиды
альбуминдер электрофорезде баяулау жылжиды, жоғары молекулалық массаға ие, қоректік және тасымалдау қызметін атқарады
10. Альфа-глобулиндер тасымалдайды:
1– күміс
2– темір
3- натрий
4– калий
5 – магний
№ 14тақырып бойынша глоссарий
Орыс тіліндегі термин Ағылшын тіліндегі термин Қазақ тіліндегі термин
Сыворотка крови в отличие от плазмы крови не содержит фибриногена The blood serum does not contain fibrinogen. It is a differences of its from blood plasma Қан плазмасынан айырмашылығы- қан сары суында фибриноген жоқ.
Гиперпротеинемия – увеличение общего белка сыворотки крови Hyperproteinemia is an increase of total protein in blood serum Гиперпротеинемия- қан сары суындағы жалпы белоктың жоғарылауы.
Гипопротеинемия – уменьшение общего белка сыворотки крови Hypoproteinemia is a decrease of total protein in blood serum Гипопротеинемия- қан сары суындағы жалпы белоктың төмендеуі.
Парапротеинемия – появление в крови необычных белков Paraproteinemia is an appears of unusual proteins in blood serum Парапротеинемия- қанда қалыпты жағдайда кездеспейтін белоктардың пайда болуы.
Диспротеинемия – нарушение соотношения белковых фракций Dysproteinemia is a change of protein fractions ratio in blood serum Диспротеинемия- белок фракцияларының арақатынасының бұзылуы.
Остаточный азот – совокупность промежуточных и конечных продуктов обмена белков Residual nitrogen is a sum of intermediate and end products of protein metabolism Қалдық азот-белоктар алмасуының аралық және соңғы өнімдерінің жиынтығы.
Продукционная азотемия – увеличение компонентов остаточного азота вследствие усиления их образования Productive nitrogenemia (azotemia) is an increase of residual nitrogen products owing to enhance of their formation Продукциондық азотемия- қалдық азоттың заттарының көбеюі, олардың түзілуі күшеюінің есебінен.
Ретенционная азотемия – увеличение компонентов остаточного азота вследствие их задержки в организме Retention nitrogenemia (azotemia) is an increase of residual nitrogen products owing to their retention in the body Ретенциондық азотемия- қалдық азоттың заттарының көбеюі, олардың ағзадан шығарылуының бұзылуы есебінен.
Безазотистые вещества плазмы крови – промежуточные и конечные продукты обмена углеводов и липидов Nitrogenless substances of blood plasma are intermediate and end products of lipids and carbohydrates metabolism Қан плазмасының азотсыз заттары- көмірсуілар және липидтер алмасулардың аралық және соңғы өнімдері.
Средние молекулы – компонент остаточного азота (пептиды), выполняющие диагностическую роль Middle molecules is a component of residual nitrogen (peptides), carrying out a diagnostic role Орташа молекулалар – диагностикалық қызмет атқаратын, қалдық азоттың құрамдас бөлігі (пептидтер).

Приложенные файлы

  • docx 23912642
    Размер файла: 310 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий