мова шпоры 26 вопросов

1Мова і соцым
Уявіць сёняшняе жыццё без мовы немагчыма. Усе гэтыя сувязі, якія існуюць паміж людзьмі, цалкам грунтуюцца на мове. Дзякуючы мове мы можам карыстацца усімі назапашанымі чалавецтвам ведамі, разам з гэтым яна з”яуляецца галоуным сродкам зносін людзей, моваю ахоплены усе сферы духоунага і матэрыяльнага жыцця грамадства. Мовагэта з”ява грамадская, якая з2яуляецца вынікам новага якаснага узроуню развіцця чалавека і сацыяльнай арганізацыі грамадства. Яна з”яуляецца спосабам захавання адзінства народа у прасторы і часе. Функцыі мовы у грамадстве: Камунікатыуная(мова- найважнейшы і унікальны сродак узаемаадносін паміж людзьмі): Рэгулятыуная (людзі наладжваюць кантакты паміж сабой); Акумулятыуная(захаванне традыцый, культуры); Пазнавальная (мова забяспечвае магчымасць думаць і пазнаваць свет): Намінатыуная, Эмацыянальная; Эстэтычная Этнічная (сімвал нацыі); Моване толькі сродак, з дапамогай якога людзі абменьваюцца інфармацыяй. Гэта люстэрка жыцця народа, яго грамадскага і культурнага развіцця. Мова адлюстроувае жыццёвы вопыт народа, асаблівасці яго мыслення і псіхікі. Мова вызначае светапогляд і менталітэт народа і нац.- культурную свядомасць. Важнейшай пырыкметай нацыі, асновай яе культуры з’яляецца нацыянальная мова. Нац.мова – сродак пісьмовых і вусных зносін паміж людзьмі пэнай нацыі. Бел.нац.мова пачала фармір-цца  першай палове 19ст, а канчатковае станаленне яе завяршылася  20-я гг.20ст. 2 формы бел.нац. мовы: дыялектная (на ей гавораць людзі пэнай мясцовасці) і літаратурная(унармаваная, апрацаваная, упарадкаваная форма нац.мовы).

2Бел. мова у сям’і індаерапейскіх мо.
У залежнасці ад паходжання і наяунасці ці адсутнасці агульных рыс усе мовы свету падзяляюцца на роднасныя і няроднасныя. Бел. мова належыць да славянскай групы індаеурапейскай моунай сям”і і усходнеславянскай падгрупы. Гэтая аднесенасць заснавана на тэрыторыі індаеурапейскай расы паводле якой амаль усе еурапейскія і многія азіяцкія народы маюць адну прарадзіму, а іх мовы узыходзяць да адзінай мовы крыніцы якую прынята называць агульнаеурапейскай ці індаеурапейскай мовай. Такая мова існавала прыкладна у 4-3тыс. годзе да н.э. Праіснавашы некалькі тысячагоддзя індаерапейская моная супольнасць распалася і на яе аснове пачалі складв-ца самастойныя мовы.
Па ступені роднасці індаеурапейская сям”я падзяляецца на 16 моуных груп: 1) Германская (нямецкая, англійская, ісланская, швецкая, дацкая) 2) Раманская(іспанская, французская, румынская, партугальская, італьянская, малдауская). 3) Славянская(руская, украінская) 4) Іранская (персідская, афганская); Грэчаская, Хецкая, Армянская, Албанская і інш.

3Славянская моная група.
З індаеурапейскагя адзінства славяне вылучыліся прыкладна на мяжы 3-2 тыс.г. да н.э. Пэуны перыяд яны жылі сумесна.. Гэты перыяд называуся агульнаславянскім, а мову праславянскай. Славяне пашыралі тэрыторыю свайго рассяленнягэта прывяло да распаду агульнаславянскага моунага адзінства і на аснове гэтага пачалі складвацца славянскія моуныя групы і асобныя мовы. Сучасныя славянскія мовы групуюцца у 3 сям”і: 1) Усходнеславянская (руская, украінск., бел. мовы) рысы адзінай усходнеславянскай мовы пачалі фарміравацца 5-6 ст. н.э., а распад усходнеславянскай мовы 13ст. н.э.; 2) Заходнеславянская (польская, чэшская, славацкая, сербалужыцкая); 3) Пауднёваславянская (балгарская, славенская харвацкая, сербская). Рысы гэтых мо пачалі фарм-цаУ 6-7 ст. Н.э. завяршылася рассяленне славян і утварыліся 3 групы славянскіх плямён. Пазней на іх аснове пачнуць складвацца асобныя народнасці.

4Бел. мова часо ВКЛ
У складзе ВКЛ у 14-16ст. канчаткова сфарміравалася бел. народнасць і яе мова. Старабеларуская мова з”яулялася асновай літаратурнай мовы ВКЛ, выкарыстоувалася у пісьмовых зносінах, на тэрыторыі усёй дзяржавы імела статус афіцыйна- дзяржаунай. На ёй ствараліся летапісы , арыгінальныя і перакладныя мастацкія творы, вучэбная, публітыстычная і юрыдычная літаратура. Асноунымі жанрамі літаратуры таго часу былі 1) Летапісы(захавалася каля 20 зборау Увараускі збор, Віленскі збор); 2) Справавая літаратура (гандлёвыя дагаворы, судовыя і пасольскія кнігі) 3)Перакладная жыційная літаратура (пераклады з грэчаскай , сербскай і інш. моу.) 4) Мастацкая і палімічная літаратура (вершы невядомых аутарау) 5) Лінгвістычная літаратура 6) Рэлігійная літаратура;
Старабеларуская мова з поспехам абслуговала се сферы грамадскага жыцця ВКЛ, што дае падставу лічыць гэты час “залатым векам” у гісторыі бел.культуры.У 1696г. Варшаускі сеём прыняу пастанову паводле якой дзелавая дакументацыя вялася толькі на польскай мове. Заняпад мовы пачауся пасля аб’яднання ВКЛ з Польшчай.


5Новая беларуская літаратурная мова.
Пасля трох падзелау Рэчы Паспалітай беларускія землі увайшлі у склад Расійскай імперыі. Пачалася палітыка русіфікацыі. У 1840г. Мікалай І выдае загад аб увядзенні рускага заканадауства і руск. мовы на тэрыторыі Беларусі. 19 ст.і да сенн.часу – перыяд новай бел.літ.мовы. Гэты п-д умона дзеліцца на некалікь этапа. 1) станаленне бел.мовы. У час заняпаду нацыі у асяродзе навукоуцау Бел. узмацоуваецца разуменне самабытнасці, самастойнасці. Адсюль бярэ пачатак беларускае нац. адраджэнне. Гэтую ісціну першымі усвядомілі у пач. 19ст. Ян Чачот, Баршчэускі, Каліноускі, Багушэвіч, Купала, Колас. Іх творчасць і з’яуляецца пачаткам новай беларускай літаратурна-пісмовай мовы. У 1906г. Выдаецца газета “Наша Доля”, пасля“Наша ніва”. 2)У 20-30я гг. 20ст. бел. мова набыла статус дзяржаунай- п-д дзяржанасці бел.мовы. Пачалася палітыка беларусізацыі. 3) У 30-90-я гг. у выніку Сталінскага рэжыму працэс беларусізацыі спыніуся. Пачауся заняпад культуры., гэта перыяд заняпаду мовы. У 1938г. Пачынаецца мэтанакіраванае выцясненне бел. мовы. 4) У 1990г. у Беларусі быу прыняты закон аб мовах – гэта п-д афіцыйнасці, дзяржанасці.Мова набыла статус дзяржаунай і праіснавала да рэферэндума 1995г. 5) 1995г. і па сенняшні дзень – п-д двухмоя.


6Паняцце білінгвізму. Аспекты бел.-руск. Білінгвізму.
Білінгвізмвалоданне і папераменнае выкарыстанне дзвюма мовамі. Калі ва жытку знаходзяцца тры і больш мо – гэта шматмое або полілінгвізм. Сучасная моная сітуацыя на Беларусі характарызуецца пераважна суіснаваннем і выкарыстаннем беларускай і рускай мо і можа быць вызначана як беларуска-рускае двухмое. Нацыянальнае беларуска-рускае двухмое прадсталена індывідуальным беларуска-рускім (калі побач з роднай беларускай двухмоны індывід выкарыстовае і рускую мову), руска-беларускім двухмоем і індывідуальным беларускім і рускім аднамоем.. Значная частка насельніцтва карыстаецца і рускай, і беларускай мовамі у розных сферах грамадскай дзейнасці. Білінгвізм даследуецца у 3 аспектах: 1) Псіхалагічнызвязаны з асаблівасцямі псіхалагічнага складу індывіда, з яго разумовымі здольнасцямі. 2) Педадагічнызакранае розныя аспекты навучання другой мове, у тым ліку і уплыу адной мовы на працэс засваення другой. 3) Сацыялінгвістычны: Разнавіднасці двухмоуя: - індывідуальнае, калі дзвюма овамі валодаюць толькі асобныя члены калектыву; -- групавое, калі двухмоунымі з’яуляюцца групы; -- поунаехарактэрна для усіх сацыяльна-культурных груп народа.; дзяржаунае, калі у адной краіне статус дзяржаунай маюць дзве мовы.


7Праблемы бел.-руск. інтэрферэнцыі. Віды інтэрферэнцыі.
У сітуацыі двухмоуя узаемадзеянне моу, якія кантактуюць, прыводзіць да інтэрферэнцыі, гэта значыць, пры мауленні на адной мове ужываюцца элементы іншай мовы. Інтэрферэнцыя прыводзіць да парушэння нормау суіснуючых моу. Блізкародны характар беларускай і рускай моу абумоулівае шматлікасць і устойлівасць інтэрферэнцыйных памылак пры мауленні на той ці іншай мове. Аднак яны не уплываюць на працэс разумення выказванняу як на бел., так і на руск. мовах. Таму праблема інтэрферэнцыі для беларуска-рускага двухмоуя стаіць як праблема культуры беларускай і рускай моу ва умовах білінгвізму. Віды інтэрферэнцыі: 1) Марфалагічная звязана з разыходжаннямі у граматычным афамленні. 2)Снтаксічныяадрозненні у будове словазлучэнняу, простых і складаных сказау. 3) Фанетычная 4)Лексічная – разыходжанне або частковае падабенства ва уласналексемным і семантычным аспектах беларускай і рускай моу. 5) Словаутваральнаянесупадзенне аднакаранёвых беларускіх і рускіх слоу. 6) Акцэнтнаяразыходжанне у націску. Поруч з бел і рус. мовамі  Бел.існуе форма змешанага малення – “трасянка”. Гэта моны прадукт, які знік шляхам механічнага змешвання  розных прапорцыях элемента рускай і беларускай моАд літаратурнай мовы трасянку адрознівае поная адсутнасць норм. Часцей за сё трасянка знікае  выніку засваення рускай мовы людзьмі, якія былі выхаваны  вясковым асяроддзі і апынуліся  горадзе  сувязі з перасяленнем, павышэннем грамадскага статуса і інш. Трасянка – гэта памова, яна анарматыная, узнікае і функцыянуе стыхійна, рэалізуецца выключна  вусным маленні, пераважае  гарадскіх сітуацыях камунікацыі.

8. Лексікалогія як раздзел мовазнаства. Адназначныя і мнагазначныя словы
Раздзел мовазнаства, у якім вывучаецца лексічны склад мовы, называецца лексікалогіяй, г.зн. слонікавы склад мовы, лексічныя значэнні сло, іх паходжанне, развіццё і жыванне. У задачу лексікалогіі ваходзіць таксама вывучэнне слова як аснонай адзінкі мовы, высвятленне сувязі значэння слова з паняццем, выдзяленне розных тыпа значэння слова. Лексікалогія даследуе шляхі развіцця і папанення слонікавага складу, вызначае сферы жывання сло.
Лексіка бел.мовы  залежнасці ад хар-ру функцыянавання дзеліцца на 2 вялікія групы: агульнажывальную і абмежаваную сферай ужытку. 1гр. – Слова – гэта фанетычна і граматычна аформленая асноная адзінка мовы, якая мае пэнае значэнне і служыць сродкам моных зносін. Да лексікі абмежаванага жытку адносяцца словы, ужыванне якіх абмежавана: 1) якой-н. мясцовасцю (дыялектная лексіка); 2) родам занятка ці інтарэса (жаргонная лексіка); 3) прафесіяй (спецыяльная лексіка).
Словы, якія маюць толькі адно значэнне, называюцца адназначнымі ці монасемантычнымі (мнагазначнымі). Адназначныя словы засёды маюць толькі прамыя значэнні. Здольнасць слова жывацца з некалькімі значэннямі называецца мнагазначнасцю, або полісеміяй (ад грэч. рolysemos – мнагазначны). Першапачаткова се словы жываюцца як адназначныя. Мнагазначнасць развіваецца пазней, паколькі моных сродка недастаткова для таго, каб кожная з’ява рэчаіснасці атрымала асобнае слова-назву.І тады па аналогіі, асацыяцыі, падабенству адбываецца перанос назвы аднаго прадмета, з’явы, прыкметы і г. д. на другі.
Вылучаюцца наступныя спосабы пераносу значэння: на аснове метафары, метаніміі і сінекдахі.
1. Метафарычныя (перанясенне) значэнні знікаюць у слове  выніку пераносу назвы аднаго прадмета ці з’явы на другі прадмет ці з’яву на аснове падабенства формы (напр., слова конь’: жывёла; шахматная фігура; гімн. снарад), колеру (белыя палотны і белыя ночы), функцыі (слова дворнік’: 1) работнік, які падтрымлівае чысціню і парадакі 2) прыстасаванне  выглядзе стрэлкі, якое служыць для ачышчэння ветравога шкла атамашыны ад снегу, вільгаці, пылу). Часам слова набывае мнагазначнасць паводле дзвюх якіх-небудзь прымет. Так, слова крыло’: крыло птушкі і крыло самалёта. Існуюць. сцёртыя (або мёртвыя, акамянелыя) метафары са страчанай вобразнасцю: ідзе дождж, сонца садзіцца, прыйшла вясна, корань слова і мн. інш. Пры частым ужыванні пераноснае значэнне становіцца прывычным, семантычная двухпланавасць яго сціскаецца. 2 Метанімічныя (перайменаванне) значэнні знікаюць у словах на аснове пераносу назва адных прадмета ці з’я на другія, калі асацыяцыі, аналогіі знікаюць па сумежнасці прадмета ці з’я рэчаіснасці. Сумежнасць можа быць такой: 1) матэрыял і вырабы з яго; 2) ёмістасць і рэчыва, якое трымліваецца  гэтай ёмістасці (купіць міску – з’есці міску баршчу, тут пасудзіна’ і колькасць стравы’); 3) працэс і вынік гэтага працэсу (праводзіць дыктант – раздаць дыктанты); 4) памяшканне, установа, прадпрыемства і людзі, якія  ім знаходзяцца, працуюць (напр., светлая адыторыя – адыторыя слухала важліва, новы завод – заводы бастуюць); 5) выкарыстанне прозвішча пісьменніка, кампазітара, мастако і г. д. для абазначэння іх твора (творы Багдановіча – перачытваю Багдановіча); 6) прадмет, уласцівасць і той, хто валодае гэтай уласцівасцю (ён ме прыгожы тэнар – выступае тэнар). Звычайна метанімія менш заважаецца, чым метафара, бо такія вытворныя значэнні перайшлі  сталыя назвы прадмета. 3. Сінекдаха ( суаднесенасць) – замена назвы цэлага назвай асобнай яго часткі або наадварот. Выдзяляюцца дзве разнавіднасці сінекдахі: 1) называнне замест цэлага часткі, якая  пэнай сітуацыі мае сэнс цэлага: У сям’і з’явіся лішні рот. Ён у іх за галаву; 2) ужыванне аднаго ліку замест другога: У маі 1945 года немец бы канчаткова разгромлены. Ем вішню і пад.
У выяленні і канкрэтызацыі значэння мнагазначнага слова галоную ролю адыгрывае кантэкст.

9. Амонімы, сінонімы, антонімы, паронімы  лексічным складзе беларускай мовы
Амонімы (ад грэч. homos – аднолькавы, onyma – імя) – словы, якія аднолькава гучаць і пішуцца, але маюць зусім розныя, не звязаныя паміж сабой значэнні. Напр.: тур (першабытны дзікі бык’ і перыяд, этап гульні, спаборніцтва’), гасцінец (шырокая, бойкая дарога, шлях’ і рэч, ласунак, які госць падносіць як падарунак’), Амонімы складаюць значны пласт лексікі (іх каля 4000).
Шляхі знікнення амоніма: 1. Амонімы, якія тварыліся  выніку гукавога супадзення этымалагічна розных беларускіх (уласнабеларускіх або агульнаславянскіх) сло. Напр.: ласка выражэнне пяшчоты’ і ласка невялікая драпежная жывёліна сямейства куніцавых’; .2. Амонімы, якія тварыліся  выніку выпадковага супадзення спрадвечна беларускіх і запазычаных сло. Напр.: бел. бор стары сасновы лес’, лац. бор хімічны элемент’, нямец. бор свярло для лячэння зубо’; бел. лава прадмет сялянскай мэблі’, іт. лава вулканічная маса’, польс. лава баявы парадак конніцы’ і інш. 3. Амонімы, якія тварыліся  выніку выпадковага супадзення запазычаных сло з розных мо. Напр.: грэч. грыф драпежная птушка’, нямец. грыф дэталь струннага музычнага інструмента’, франц. грыф штэмпельны адбітак чыйго-небудзь подпісу’ і пад. 4. Амонімы, запазычаныя з якой-небудзь адной мовы. Напр.: фр. міна выбуховы снарад’ і выраз твару’; англ. танк баявая бронемашына на гусенічным хаду’ і спецыяльны бак для заховання і транспарцірокі вадкасцей’ і інш.
Сінонімы (ад грэч. synonymos – аднайменны) – гэта словы, якія па-рознаму гучаць і пішуцца, але маюць тоеснае або блізкае значэнне (напр.: многа, шмат, багата, безліч, процьма і г. д.). Група сло, аб’яднаных сінанімічнымі адносінамі, утварае сінанімічны рад. У ім выдзяляецца аснонае, стылістычна нейтральнае слова – дамінанта. Яно выражае агульнае для сіх сло гэтага рада значэнне. !!! У залежнасці ад характару семантычна-стылістычных адносін паміж кампанентамі сінанімічнага рада вылучаюцца наступныя групы сіноніма: абсалютныя, семантычныя і стылістычныя. 1. Абсалютныя (або поныя) сінонімы не адрозніваюцца ні адценнямі значэння, ні стылістычнай афарбокай: маланка – бліскавіца, іслам – мусульманства, ацэнка – адзнака, арфаграфія – правапіс, намінатыны – назыны, кантынент – мацярык і інш. 2. Семантычныя сінонімы адрозніваюцца паміж сабой адценнямі значэння, інакш кажучы, аб’ёмам семантыкі. Так, у сінанімічнай пары страх – жах паняцце жах (моцны страх да здранцвення’) понасцю ключае  сябе се прыметы паняцця страх і разам з тым мае дадатковыя семы моцны’ і да здранцвення’. Семантычнымі сінонімамі будуць такія словы, як акцёр – артыст, ісці – крочыць, касынка – хусцінка, малады – юны, чырвоны – кумачовы – пунсовы і інш. 3. Стылістычныя сінонімы – гэта тоесныя або блізкія па значэнні словы, якія маюць розную эмацыянальна-экспрэсіную афарбоку і таму належаць да розных стыля і сфер ужывання. Прыклады радо стылістычна розных сіноніма: асілак – сілач – волат – атлет – здаравяк – здаравіла – бугай (тут асілак і сілач – стылістычна нейтральныя словы, волат і атлет – кніжныя, здаравяк і здаравіла – размоныя, бугай – размона-грубае).
Як адну з разнавіднасцей сіноніма разглядаюць эфемізмы.. Гэта словы і выразы, што служаць для замены такіх абазначэння, якія  пэных сітуацыях уяляюцца таму, хто гаворыць, занадта грубымі, рэзкімі, непрыстойнымі. Напр., замест спазняецца гавораць затрымліваецца, пад мухай замест п’яны, папрасілі замест выгналі, поны замест тосты і інш. Сваімі каранямі эфемізмы адыходзяць у далёкае мінулае.
Антонімы– словы адной часціны мовы, якія маюць палярна супрацьлеглыя значэнні: верх – ніз, белы – чорны, вясёлы – сумны, звонка – глуха, увайсці – выйсці, усход – захад, экспарт – імпарт, вясна – восень і інш. Антанімічная група складаецца толькі з двух сло. Не маюць антоніма, як правіла, уласныя назонікі і назонікі з канкрэтным значэннем, лічэбнікі і большасць займенніка.
Антонімы могуць абазначаць прасторавыя і часавыя паняцці (неба – зямля, верх – ніз, дзень – ноч, лета – зіма, подзень – понач, пачатак – заканчэнне, імгненне – вечнасць і інш.); пачуцці, эмоцыі, настрой, стан чалавека (шчаслівы – няшчасны, п’яны – цвярозы, любо – нянавісць, актынасць – пасінасць, весялосць – паныласць, смеласць – баязлівасць, удача – нядача, упэненасць – няпэненасць і інш.); стан прыроды (світанне – змярканне, мароз – спёка, усход – захад, шторм – штыль і інш.); якасць і ацэнку (трывалы – нетрывалы, моцны – слабы, якасны – няякасны, высакародны – подлы, станочы – адмоны і інш.) і г. д.
Па структуры антонімы падзяляюцца на рознакаранёвыя і аднакаранёвыя. У рознакаранёвых (лексічных) антонімах супрацьлегласць выражаецца рознымі каранямі ці асновамі: добры – злы, жыццё – смерць, догі – кароткі, вайна – мір, паміраць – нараджацца, лёгка – цяжка, аналіз – сінтэз і інш. У аднакаранёвых (граматычных) антонімах супрацьлегласць узнікае пры дапамозе антанімічных прыставак: фашызм – антыфашызм, гармонія – дысгармонія, прада – няпрада, увезці – вывезці, адчыніць – зачыніць, упісаць – выпісаць і інш.
Акрамя агульнамоных антоніма, важную ролю для выражэння кантраста адыгрываюць кантэкставыя антонімы (антонімы малення) – словы, якія  звычайнай монай сітуацыі не выражаюць супрацьлеглых значэння, але набываюць іх у індывідуальных атарскіх кантэкстах. Напр.:
Паронімы– гэта аднакаранёвыя словы, блізкія, але не тоесныя сваім гучаннем і напісаннем і розныя па значэнні. Напр.: чарнець станавіцца чорным, чарнейшым’ і чарніць рабіць што-небудзь чорным, чарнейшым’; карыслівы прагны да нажывы, карысталюбівы’ і карысны які прыносіць карысць’; адрасат той, каму адрасавана паштовае адпраленне’ і адрасант той, хто пасылае паштовае адпраленне; адпранік’; абагуліць зрабіць асабістае, уласнае калектыным, грамадскім’ і абагульніць знаходзіць агульнае  розных думках, фактах, выказваннях і на падставе гэтага рабіць вывад’; дыпламат службовая асоба, упанаважаная радам для зносін, перагавора з замежнымі дзяржавамі’ і дыпламант удзельнік конкурсу, агляду і пад., узнагароджаны дыпломам’ і інш.
Паранімічныя групы складваюцца рознымі шляхамі. Важнейшымі з іх з’яляюцца: марфалагічны спосаб словатварэння (бялець і бяліць, крыдлівы і крыдны, літарны і літаральны і інш.); змяненне семантыкі (дрэка і дрэца, вянец і вянок, стралец і стралок і інш.); запазычанне іншамоных сло (абанент і абанемент, статут і статус, эканомія і эканоміка, сталактыт і сталагміт і інш.).
У адрозненне ад амоніма, лексічнае значэнне пароніма не столькі вынікае з монага кантэксту, колькі, наадварот, служыць удакладненнем сэнсу выказвання. Ад сіноніма у сэнсавых адносінах паронімы адрозніваюцца тым, што  іх значэннях засёды ёсць прыметы, якія робяць паронімы семантычна самастойнымі, рознымі, узаеманезамяняльнымі словамі. Сінонімы як тоесныя ці вельмі блізкія па значэнні словы звычайна могуць замяняцца адзін другім. Паронімы  адным кантэксце жываюцца вельмі рэдка. Для сіноніма, наадварот, характэрна сумежнае размяшчэнне  тэксце, калі атарам ставіцца задача дасягнуць большай панаты і выразнасці апісання.
З’явы полісеміі, аманіміі, сінаніміі, антаніміі, параніміі назіраюцца не толькі  агульнамонай лексіцы, але і  тэрміналогіі.



10 Асаблівасці Лексіка-Семантычных працэса у тэрміналогіі
Мнагазначнасць і аманімія: Тэрміны набываюць новыя значэнні у працэссе пастаяннага узаемадзеяння з агульнанажыунымі словамі (міжсістэмная мнагазначнасць, унутрыгаліновая мнагазначнасць, міжнавуковая мнагазначнасць). Аманімію трэба адрозніваць ад мнагазначных слоу. Амонімы сэнсавай сувяззі не маюць, значэнні іх розныя. Сустракаецца міжнавуковая аманімія, міжмоуныя амонімы. Сінанімія: Тэрміны-сінонімыгэта найменні, якія адрозніваюцца паміж сабой адценнямі значэння або аб’ёмам семантыкі. Групы сінонімау: Абсалютныясінонімы не адрозніваюцца ні адценнямі, ні стылістычнай афарбоукай Семантычныяадрозніваюцца аб’ёмам семантыкі. Стылістычныя блізкія па значэнню словы, якія маюць эмацыянальна-экспрэсіуную афарбоуку. Антанімія: Для антанімічных пар і радоу характэрны узаемадапауняльнасць, узаемазалежнасць кампанентау. Антонімамі можна назваць словы, якія супрацьпастауляюцца па значэнню.


11. Паходжанне лексікі бел.мовы
Вылучаюцца 2 пласты лексікі паводле паходжання: Спрадвечная і запазычаная. Спрадвечная складаецца з 4 пластоу слоу: 1) Індаеурапейскія словы 3-1 тыс. да н.э; 2) Агульнаславянскія 2тыс. да н.э. 1тыс. н.э.; 3) Агульнаусходнеславянскія словы 8-13 ст.; 4) Уласнабеларускія 14-17 ст. Менавіта уласнабеларускія словы складаюць нацыянальную спецыфіку лексічнай сістэмы нашай мовы. Да запазычанфх адносяцца словы іншамоунага паходжання, якія у выніку семантычнага і ыанетыка-марфалагічнага асваення зрабіліся лексічнымі адзінкамі бел. мовы. Выдзяляюцца 2 групы запазычаных слоу: Са славянскіх моу і з неславянскіх. Са славянскіх моу: Стараславянізмы(раб), з рускай мовы(ссылка), з украінскай(боршч), з польскай(скарб), з чэшскай (блакіт). З неславянскіх: балтызмы(коуш), цюркізмы (арда), англіцызм(бокс), італізм(опера), з кітайскай (чай), з іспанскай(румба), германізмв(лагер) і інш. Пранікненне іншамоуных слоуз’ява заканамерная для любой мовы. Гэта вынік палітычных, гандлёвых, эканамічных і культурных сувязей, цесных моуных кантактау народау свету.


12 Лексіка паводле сферы выкарыстання
Лексіка сучаснай бел. Мовы падзяляецца на 2 групы: Агульнаужывальную і абмежаванага ужывання. Агульнаужывальная з’яуляецца асновай слоунікавага складу бел. мовы. Лексіка абмежаванага ужывання падзяляецца на дыялектную, жаргонную, спецыяльную. Дыялектную лексіку складаюць словы, ужыванне якіх абмежавана пэунай тэрыторыяй, гэта словы мясцовых гаворак. Дыялектыгэта самыя старажытныя моуныя адзінствы, нават больш старыя, чым сама бел. мова. На Беларусі выдзяляюць наступныя дыялекты: пауночна-усходні, пауднёва-заходні, сярэднебеларускі, заходнепалескі. Жаргонная лексікагэта гутарковая мова пэунай групы людзей, аб’яднаных агульнасцю звычак, заняткау, сацыяльнага становішча. Жарганізм не уваходзяць у лексіка-семантычную сістэму літаратурнай мовы, але могуць выкарыстоувацца у мастацкіх і публітыстычных творах для характарыстыкі персанажау. Спецыяльнай лексікай карыстаюцца прадстаунікі пэунай галіны навукі, прафесіі ці роду заняткау. Асноунымі разрадамі спецыяльный лексікі з’яуляюцца тэрміны, нуменклатурныя назвы і прафесіяналізмы.

13 Лексіка актынага і пасінага запасу
Актыуную лексіку складаюць самыя ужывальныя словы значэнне якіх усім носьбітам мовы. Пераважна гэта стылістычна нейтральныя словы найбольш шырокага ужывання, звязаныя з жыццём чалавека наогул. Найбольш часта сустракаюцца словы, якія абазначаюць асоб, назвы асоб па прафесіі, назвы жылля. Да пасіунай лексікі адносяцца словы, якія рэдка ужываюцца у працэсе моуных зносін людзей і маюць адценне устарэласці або навізны. Яе можна падзяліць на 2 разрады: устарэлыя словы і неалагізмы. Устарэлыя падзяляюцца на гістарызмыустарэлыя словы, якія з’яуляюцца назвамі тых паняццяу і прадметау, што зніклі у рэчаіснасці. Архаізмыустарэлыя назвы прадметау і з’яу, якія існуюць і у наш час, але існуюць і у наш час.; Неалагізмыгэта словы, якія з’явіліся у мове як назвы новых прадметау ці з’яу рэчаіснасці і не страцілі адцення навізны. Паколькі неалагізмы абазначаюць важныя для грамадства паняцці, прадметы, яны хутка страчваюць адценне навізны і становяцца прафесіянальнымі словамі.




14. Лексікаграфія. Тыпы слоніка
Лексікаграфія  – раздзел мовазнаства, у якім вывучаюцца тыпы слоніка паводле іх структуры і прызначэння. У задачу лексікаграфіі ваходзіць таксама вывучэнне будовы слонікавых артыкула, распрацока памет і прыёма тлумачэння значэння слова.
Пачатак развіцця беларускай лексікаграфіі звязваюць з дзейнасцю першадрукара і асветніка Ф. Скарыны. Менавіта ён на палях сваіх кніг зрабі пераклад каля 200 незразумелых царконаславянскіх сло на старабеларускую мову Пачынанне Скарыны было працягнута яго паслядонікамі. Усе слонікі падзяляюцца на энцыклапедычныя і лінгвістычныя.
Энцыклапедычныя слонікі – гэта даведнікі, у якіх у сціслай форме выкладзены навуковыя веды. Энцыклапедычныя слонікі тлумачаць не словы, а паняцці, апісваюць прадметы, з’явы, падзеі, расказваюць пра гістарычных асоб, дзеяча навукі, культуры і г. д. Загаловачнае слова  энцыклапедычных слоніках не мае граматычнай і стылістычнай характарыстыкі, у ім толькі пазначана месца націску; указваецца паходжанне запазычаных тэрміна. Ілюстрацыямі  слоніках гэтага тыпу служаць малюнкі, табліцы, дыяграмы, рэпрадукцыі, карты, схемы, фотаздымкі. Энцыклапедычныя слонікі бываюць агульныя і галіновыя. Агульныя энцыклапедычныя слонікі даюць сістэматызаваныя звесткі з розных галін веда. Прыклады такіх слоніка: «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя» (БелСЭ) у 12-ці тамах (1969 – 1975), «Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя» (КЭ БССР) у 5-ці тамах (1978 – 1981), «Беларуская энцыклапедыя  18 т.» (1996 – 2004). Галіновыя слонікі падаюць звесткі з якой-небудзь адной галіны навукі, культуры, вытворчасці і пад. Напр., «Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі»  5-ці тамах (1984 – 1987), «Энцыклапедыя прыроды Беларусі»  5-ці тамах (1983 – 1986), «Энцыклапедыя гісторыі Беларусі»  6-ці тамах (1993 – 2003) і інш.
Лінгвістычныя слонікі апісваюць словы мовы, тлумачаць іх значэнне, паходжанне і пад. Яны бываюць аднамоныя, двухмоныя і шматмоныя. Двухмонымі і шматмонымі з’яляюцца перакладныя слонікі. Напр., «Руска-беларускі слонік» у 2-х тамах пад рэдакцыяй К. Крапівы (1982 г.), «Беларуска-рускі слонік» у 2-х тамах (1988 г.), «Белорусско-русский словарь» (1975 г.) і «Русско-белорусский словарь» (1976) Грабчыкава, прызначаныя для сярэдняй школы, «Украінска-беларускі слонік» В. П. Лемцюговай (1980), «Падручны польска-беларускі слонік» пад рэдакцыяй А. Абрэмбскай-Яблонскай і М. Бірылы (1962), «Англійска-беларуска-рускі слонік» пад рэдакцыяй Т. М. Сушы і А. К. Шчукі (2004) і інш.
Найважнейшае значэнне для вывучэння слонікавага складу мовы маюць тлумачальныя слонікі. Прыкладамі такіх слоніка з’яляюцца «Тлумачальны слонік беларускай мовы»  5-ці тамах (1977 – 1984), «Тлумачальны слонік беларускай мовы» А. Я. Баханькова, І. М. Гайдукевіча, П. П. Шубы (1979) для сярэдняй школы, «Тлумачальны слонік беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй М. Р. Судніка (1996).
Разнавіднасцю тлумачальных слоніка з’яляюцца дыялектныя (абласныя) слонікі, у якіх адлюстроваецца і тлумачыцца лексіка адной гаворкі або групы гаворак: «Дыялектны слонік» Ф. М. Янкоскага (вып. 1, 1959; вып. 2, 1960; вып. 3, 1970), «Дыялектны слонік: З гаворак Зэльвеншчыны» П. У. Сцяцко (1970), «Тураскі слонік» А. А. Крывіцкага, Г. А. Цыхуна, І. Я. Яшкіна і інш. у 5-ці тамах (1982 – 1987) і г. д.
У фразеалагічных слоніках сабраны стойлівыя словазлучэнні (фразеалагізмы), растлумачана іх значэнне, прыведзены ілюстрацыі: «Слонік беларускай народнай фразеалогіі» Г. Ф. Юрчанкі (1972), «Фразеалагічны слонік для сярэдняй школы» Н. В. Гарош, І. Я. Лепешава, Ф. М. Янкоскага (1973), «Этымалагічны слонік фразеалагізма» І. Я. Лепешава, у якім разглядаецца паходжанне фразеалагізма беларускай мовы (1981), «Фразеалагічны слонік беларускай мовы. У 2 т.» І. Я. Лепешава (1993) і інш.
Вялікае значэнне  засваенні правільнага напісання сло маюць арфаграфічныя слонікі: «Арфаграфічны слонік для сярэдняй школы» М. П. Лобана, М. Р. Судніка (1982), «Арфаграфічны слонік» для пачатковай школы (1982), «Слонік беларускай мовы. Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне» пад рэдакцыяй М. В. Бірылы (1987), «Кароткі слонік беларускай мовы: Правапіс. Вымаленне. Націск. Словазмяненне. Словажыванне» Арашонкавай Г. У., Лемцюговай В. П. (1994) і інш.
Даволі шматлікімі з’яляюцца тэрміналагічныя слонікі. У іх тлумачацца тэрміны з розных галін навукі, тэхнікі і г. д.: «Слонік лінгвістычных тэрміна» (1990), «Слонік акцёра і рэжысёра» (1995), «Кароткі тлумачальны слонік паліталагічных тэрміна» (1997), «Кароткі эканамічны слонік» (1993), «Кароткі беларускі слонік музычных тэрміна» (1992), «Тэрміналагічны слонік па вышэйшай матэматыцы для ВНУ» (1993), «Слонік фізічных і астранамічных тэрміна» (1979), «Руска-беларускі слонік па машынабудаванні» (1998), «Лаціна-руска-беларускі батанічны слонік» (1967), «Руска-беларускі слонік біялагічных тэрміна» (1992), «Руска-беларускі агранамічны слонік» (1994), «Расейска-беларускі хімічны слонік» (1993), «Русско-белорусский словарь спортивной терминологии» (1993), «Краткий русско-белорусский словарь терминов по спортивным играм» (1996), «Русско-белорусский медицинский словарь» (1993), «Расейска-беларускі вайсковы слонік» (1997), «Руска-беларускі фізічны слонік» (1999) і інш.
Да лінгвістычных таксама адносяцца гістарычныя слонікі (адлюстроваюць лексіку мінулых эпох, час узнікнення і шляхі развіцця сло), этымалагічныя (паходжанне сло, змены іх значэння), слонікі сіноніма, амоніма, антоніма, пароніма, іншамоных сло, слонікі мовы пісьменніка, тапанімічныя слонікі (адлюстраваны геаграфічныя назвы), антрапанімічныя (фіксуюцца ласныя імёны), марфемныя слонікі (вызначаецца марфемная будов слова) і многія іншыя. Безумона, гэта далёка не поны пералік існуючых на сённяшні дзень слоніка у беларускай мове.
Трэба заважыць, што будова слонікавага артыкула (загаловачнае слова разам са звесткамі пра яго) вызначаецца тыпам слоніка. Так, поны слонікавы артыкул тлумачальнага слоніка ключае наступныя элементы: загаловачнае слова; граматычную характарыстыку; стылістычную характарыстыку; сэнсавую характарыстыку; ілюстрацыйны матэрыял; тэрміналагічныя і фразеалагічныя спалучэнні; этымалагічную даведку.
Размяшчаюцца загаловачныя словы  слоніку  алфавітным або алфавітна-гнездавым парадку. Пры алфавітна-гнездавой падачы сло вытворныя ад агульнага кораня і блізкія значэннем словы аб’ядноваюцца  гняздзе (прыкладам можа служыць «Русско-белорусский словарь», 1982). Ілюстрацыямі  большасці слоніка з’яляюцца прыклады жывання сло у сказах, што бяруцца з літаратурных крыніц.

15 Асноныя спосабы тэрмінатворчасці
Спосабы тэрмінаутварэння
Тэрмінаутварэнне падзяляецца на 2 разнавіднасці: афікснае словаутварэнне, бязафікснае словаутварэнне(складанне асноу). Пры афіксацыі тэрмінау да утваральнай асновы далучаецца дэрывацыйны афікс. Пры суфіксацыі асабліва прадукцыйныя наступныя суфіксы тэрмінау назоунікау: 1) НН, ЕНН са значэннем апрадмечанага деяння; 2) –АСЦЬ- з адцягненным значэннем; 3) ЛЬНІК- са значэннем актыунай часткі абсталявання.; 4) ЕНТ, АР, ІСТ у найменнях асоб.; Да бязафіксных утварэнняу адносяцца тэрміны, якія утвараюцца шляхам складання без выкарыстання афіксау. Складанне аб’ядноувае у адну лексічную адзінку дзве або больш асноу (асноваскладанне), (словаскладанне). Пры асноваскладанні першым звязаным кампанентам часта выступаюць усечаныя асновы грэчаскіх назоунікау і прыметнікау і лацінскія тэрмінаэлементы. Пры словаскладанні тэрміны падзяляюцца на раздзельнааформленыя і цэласнааформленыя. Пры сінтаксічным спосабе утварэнне новых тэрмінау адбываецца шляхам спалучэння слоу у шматкампанентныя словазлучэнні

16 Асаблівасці развіцця беларускай навуковай тэрміналогіі
У сувязі с развіццём навукі аб мове цікавасць да гэтай галіны мовазнауства пастаянна узрастае, што знайшло адлюстраванне у даследаваннях Вінакура, Земскай і інш. Непасрэдна словаутварэннем тэрміналагічных адзінак займаліся Даніленка, Галавін і інш. Утварэнне новых лексічных адзінак у мове адбываецца паводле пэуных правіл словаутварэння і на узор адпаведных словаутваральных марфалагічных асаблівасцей мадэлей. Словаутваральная норма- утварэнне слоу і іх ужыванне у строгай адпаведнасці з правіламі словаутварэння, што існуюць у беларускай літаратурнай мове.
Навуковыя тэрміны у большасці сваёй утвараюцца на аснове існуючых слоу і каранёу агульналітаратурнай лексікі. Найбольш прадукцыйным спосабам утварэння тэрмінау з’яуляецца марфалагічны.
Значнае пашырэнне у прэфіксальным утварэнні тэрмінау дакладных навук, эканомікі знаходзяць іншамоуныя прыстаукі.Асобы пласт складае запазычаная лексіка.


17. Сістэма стыляу бел. літаратурнай мовы. Асаблівасці размонага, публітыстычнага і мастацкага стыля.
Пад стылям прынята разумець грамадска усвядомленую і функцыянальна абумоуленую сукупнасць прыёмау ужывання, спалучэння сродкау мауленчых зносін у сферы той ці іншай агульнанароднай мовы. Стылі могуць часткова змешвацца і пранікаць адзін у другі. У індывідуальным ужыванні межы стыляу могуць яшчэ больш рэзка змяшчацца, і адзін стыль можа для дасягнення той ці іншай мэты ужывацца у функцыі другога. Традыцыйна выдзяляюцца 5 стыляу: Гутарковы стыль функцыянуе пераважна у вусным мауленні. Яго задачаабмен думкамі, інфармацыяй у сяброускіх зносінах. Публітыстычны стыль выкарыстоуваецца у грамадскім жыцці краіны, у палітыцы. Гэта стыль газет, радыё, часопісау. Афіцыйна-справавы стыль функцыянуе у афіцыйных зносінах, дыпламатычнай сферы. Мастацкі стыль абслугоувае духоуную сферу жыцця грамадства. Праз апавяданні, раманы аповесці,казкі. Навуковы стыль абслугоувае сферу навукі, тэхнікі. Гэта стыль навуковых прац, манаграфій, падручнікау
Асаблівасці размоунага, публітыстычнага і мастацкага стыляу. Гутарковы стыль функцыянуе пераважна у вусным мауленні. Асноуная яго задачаабмен думкамі, інфармацыяй у сяброускіх сямейных зносінах. Гутарковый стыль вызначаецца сваёй эмацыянальнасцю, адсутначцю строгай лагічнасці у выказваннях. Для яго характэрны прастамоуныя словы, фразеалагізмы. Мастацкі стыль абслугоувае духоуную сферу жыцця грамадства. Праз апавяданні, раманы, вершы ён аказвае эстэтычнае уздзеянне на духоуны свет чалавека. Для яго характэрны мастацкая вобразнасць, ацэначнасць. У ім выкарыстоуваюцца мастацкія эпітэты, параунанні. Публітыстычны стыль выкарыстоуваецца у грамадскім жыцці краіны. Гэта стыль газет, радыё, часопісау, падручнікау. Асноуная задачаінфармацыйнае уздзеянне на людзей. Ён характарызуецца натуральнасцю, даходлівасцю. Яму характэрны рытарычныя пытанні, ацэначная лексіка, пабуджальныя і клічныя сказы.


18 Навуковы стыль і яго функцыянальна-камунікатыуныя характарыстыкі. Сіс-ма моуных сродкау навуковага стылю.
У межах навуковага стылю выдзяляецца некалькі падстыляу: уласна навуковы, навукова-папулярны, навукова-вучэбны, навукова-тэхнічны, навукова-палемічны. Уласна навуковаму падстылю уласцівы акадэмізм і сухасць. Навуковы стыльхарактарызуецца своеасаблівай экспрэсіунасцю. Перш за усё экспрэсіунасць навуковага маулення у яго доказнасці. У навукова-вучэбным падстылі даволі часта сустракаецца зварот да чытача у форме дзеясловау будучага часу абвеснага ладу. Моуныя сродкі: Імкненне дасягнуць дакладнасці навуковага выкладу абумоулівае выкарыстанне уласна тэрмінау і номенау. Тэрмінгэта слова або тэрміналагічное словазлучэнне, якое уваходзіць у тэрміналагічную лексіку пэунай галіны навукі, культуры, абазначае спецыяльнае паняцце і мае дакладнае лагічнае азначэнне. Выдзяляюць і формульныя абазначэнні, скарачэнні, схемы.

19 Марфалагісныя асаблівасці навуковага стылю.
Наяунасць абстрактных паняццяу і катэгорый у тэрміналогіі абумоулівае шырокае выкарыстанне назаунікау з абстрактным значэннем з суфіксамі нн, енн, анн. Для навуковага выкладу характэрны назвы родавых, абагульняючых паняццяу, а таксама словазлучэнняу абагульняючага значэння.Адметнай рысай навуковага стылю з’яуляецца частае “нанізванне” роднага склону назоунікау. Прыметнікі у навуковых тэкстах уваходзяцьу асноуным у тэрміналагічных словазлучэнняу і выконваюць інфармацыйна-класіфікацыйную функцыю. Класіфікацыйная роля прыметнікау абумоулівае той факт, что у тэкстах дакладных навук якасныя прыметнікі даволі часта маюць ступеней параунання і форм суб’ектыунай ацэнкі. Характэрны субстантываваныя прыметнікі і дзеепрыметнікі у форме адзіночнага і множнага ліку. Дзеепрыметнікі сустракаюцца пераважна у складзе тэрміналагічных словазлучэнняу. Шырокае выкарыстанне дзеясловау у форме будучага часу абвеснага ладу.


20. Сінтаксічныя асаблівасці нав. стылю
Ужыванне у навуковым тэксце многіх сінтаксічных канструкцый мае сваю спецыфіку. З трох тыпау сказау па мэце выказвання перавагу атрымліваюць апавядальныя сказы. Асноуная іх задачапаведаміць аб чым-небудзь, інфармаваць чытача у сцвярджальнай або адмоунай форме. Апавядальныя сказы часам бываюць клічныя “звярніце увагу!”. Пытальныя сказы часта ужываюцца у канструкцыі “пытанне-- адказ”. Пабуджальныя сказы служаць не загадам ці просьбай, а запрашэннем да сумесных дзеянняу. Для навуковага выкладу характэрны сказы, ускладненыя аднароднымі і адасобленымі членамі сказа. Ужыванне пабочных і устауных канструкцый паказвае на сувязь і парадак думак, спосаб іх афармлення, крыніцу паведамлення. Для большай доказнасці сваіх разважанняу аутар часта карыстаецца параунальна-залежнымі зваротамі. Устауныя канструкцыі могуць быць заувагамі, тлумачэннямі. У навуковых тэкстах часцей выкарыстоуваюцца складаназалежныя сказы.


21 Навуковы тэкст: структура і моуная арганізацыя.
Тэкстгэта мауленчае камунікацыйнае утварэнне, функцыянальна скіраванае на рэалізацыю пазамоуных задач. Звязанасць тэксту выяуляецца праз знешнія структурныя паказальнікі, выкарыстанне пабочных канструкцый, займеннікау, лексічных пауторау. Цэласнасць тэксту дасягаецца тэматычным і мадальным адзінствам. Структурны тып тэксту (з ланцужковай сувяззю, з паралельнай сувяззю). Спосабы выкладу навуковай інфармацыі: Апавяданнегэта тып тэксту, у якім дынамічна апісваецца фрагмент рэчаіснасці на працягу пэунага часу з магчымым перамяшчэнням у прасторы. Апісаннегэта разнавіднасць апавядання, якая уяуляе сабой рознабаковую і сістэматычную характарыстыку аб’екта маулення у статычным аспекце. Пад разважаннем разумеюць тып тэксту, у якім разгледжваюцца пытанні, праблемы грунтуюцца да лагічнасці. Спосаб выкладу разважанне сустракаецца пры доказе пэуных навуковых палажэнняу, праверцы гіпотэз.


22 Сістэма жанрау навуковай літаратуры.
Навуковая літаратура дзеліцца на 3 тыпы: 1) Навукова-тэхнічная (артыкул,падручнікі, патэнты);2)Прававая і палітычная літаратура (пастановы, указы);3) Дакументальная літаратура кірауніцтва (загады, справавыя паперы). Асноуным працэсам аналітыка-сінтэтычнай перапрацоукі навуковага матэрыялу з’яуляецца яго кампрэсія. 2 шляхі кампрэсіі: Змяншэнне інфармацыі, якая заключаецца у тэксце. Захаванне інфармацыі у адносна поуным аб’ёме. Працэс кампрэсіі навуковага тэкстугэта працэс складання тэксту у рэферат і анатацыю. Рэфератпаведамленне зместу навуковай працы, артыкула, кнігі, заснаваны на крытычныі аглядзе кніг і падзей. Рэфераты дзеляцца на інфарматыуныя (змяшчаюць у сабе асноуную інфармацыю рэферэнтуемай працы), індыкатыуныя (рэферат-рэзюмэ). Анатацыягэта кароткая характарыстыка арыгінала, якая перадае змест у выглядзе пераказа асноуных пытанняу, а часам дае і крытычную ацэнку. Паміж рэфератам і анатацыяй існуюць адрозненні: У рэфераце інфармацыя выкладаецца з пазіцый аутара арыгінала, у анатацыіфармуліроукамі рэферэнта.








23. Гісторыя фарміравання і функцыянальна-камунікатыныя характарыстыкі афіцыйна-справавога стылю
З гісторыі фарміравання афіцыйна-справавога стылю
Афіцыйна-справавы стыль вылучыся раней за іншыя стылі дзякуючы таму, што абслугова важнейшыя сферы дзяржанага жыцця: знешнія адносіны, замацаванне прыватнай уласнасці і гандаль. Неабходнасць пісьмовага замацавання дагаваро, закона, афармлення спадчыны пачала фарміраваць асобую «мову», якая, зведашы мноства змен, заховае свае асноныя адметныя рысы.
Беларуская мова была дзяржанай у ВКЛ на працягу некалькіх стагоддзя. На ёй створана багатая літаратура розных стыля і жанра. Сапраднага росту дасягнула таксама беларускае справаводства і заканадаства. У афіцыйных дакументах ВКЛ замацавалася тэрміналогія, устойлівыя юрыдычныя формулы, характэрныя для справавой мовы сходнеславянскага перыяду (грамота, миръ, правда, посолъ, договоръ чинити, а се я, а при том были сведци). Узніклі і новыя мона-стылёвыя сродкі, галоным чынам на аснове жывой гаворкі народа: доводъ, забойца, держава, врядникъ, пригонъ, пригонные люди, властностъ, громада, податокъ, звычай, позывный листъ, помста, позыченье і інш. Беларуская мова папанялася тэрмінамі з польскай, лацінскай і іншых мо: рада, скарга, дэкрэт, канстытуцыя, мандат, апеляцыя, аркуш, акт, рахунак і інш.
Канец ХVІІ–ХІХ стст. былі неспрыяльныя для беларускай мовы наогул і справаводства  прыватнасці: яно было выцеснена спярша польскім, потым – рускім. Таму калі на пачатку ХХ ст. пастала задача адраджэння беларускай мовы, то асноная апора была на жывую гаворку народа і на зналенне занядбаных літаратурна-пісьмовых традыцый. Значны клад у развіццё грамадска-палітычнай і афіцыйна-справавой лексікі зрабілі дзельнікі палітычных руха, культурна-асветніцкіх, дабрачынных і іншых аб’яднання і суполак.
У 20-ыя гады разгарнулася інтэнсіная распрацока і парадкаванне беларускай нацыянальнай тэрміналогіі. Тэрміналагічная камісія Інстытута беларускае культуры падрыхтавала і выдала 24 галіновыя выпускі. Тэрміналогія права падаецца  Х выпуску, грамадазнаства – у ХІ. Наколькі грунтона рыхтаваліся тэрміны, паказвае невялічкая даведка-прадмова, змешчаная  зборніку «Беларуская навуковая тэрміналогія. Выпуск 10». (Мн., 1926): «Апрацаванне тэрміналогіі права навукова-тэрміналагічная камісія даручыла  верасні 1921 года члену камісіі Міколу Гуткоскаму; апрацаваны ім праект тэрміналогіі бы першы раз разгледжаны і прыняты  Тэрміналагічнай камісіі гуманітарнае секцыі Інстытута беларускае культуры  ліпені 1924 года  складзе Якуба Коласа, Янкі Купалы, Язэпа Лёсіка, Сцяпана Некрашэвіча. Уладзіслава Чаржынскага і Міколы Гуткоскага».
Пасля рэарганізацыі Інстытута беларускае культуры тэрміналогія права была другі раз перагледжана  камісіі. У час перагляду былі зроблены некаторыя папракі. Разам з тым камісія імкнулася, каб тэрміналогія адпавядала жывой мове народа і была зразумелая сім куткам Беларусі.
Пасля рэдакцыйнага перагляду тэрміналогіі  правапісна-тэрміналагічнай камісіі Інстытута беларускае культуры тэрміналогія яшчэ раз была перагледжана асобнай секцыяй, дапонена новымі тэрмінамі, і гэтыя дапаненні, а таксама спрэчныя пытанні былі канчаткова згоднены з правапісна-тэрміналагічнай камісіяй.
Пераважная большасць тэрміна права і грамадазнаства замацавалася  монай практыцы. У прыватнасці, вытрымалі выпрабаванне часам словы, звароты, ужытыя  назвах дзяржаных устано, органа улады. Напрыклад: выканачы камітэт, дзяржанае выдавецтва, замежныя справы, сацыяльнае выхаванне і інш.
У 20-ыя гады выйшлі з друку кнігі, спецыяльна прысвечаныя справаводству. «Падручнік справаводства сельскіх і местачковых савета. Выпуск першы» (Мн., 1926), складзены на аснове падручніка справаводства, «шырока жыванага  РСФСР». Аналагічна рыхтавася «Падручнік справаводства раённых выканачых камітэта. Выпуск першы». У гэтыя кнігі вайшлі агульнае справаводства, адміністрацыйнае, паштовае справаводства, узоры трафарэта, штампа і інш., паказаны парадак вядзення агульнага справаводства па адзінай сістэме, парадак «выдання дазвалення, пасведчання і справак».
Такім чынам, узоры папер, дакумента, распрацаваныя  рускім справаводстве, пераносіліся на беларускую глебу. Нацыянальная спецыфіка канцылярскіх папер выялялася галоным чынам у іх лексічным напаненні, у марфалогіі і сінтаксісе афіцыйных запіса, тэкста. Апрача агульных тэрміна справаводства, справавод ужываюцца шматлікія больш прыватныя словы і выразы: уступныя і выходныя паперы, адрасаваць на станову або на службовую асобу па яе пасадзе, мы, ніжэйпадпісаныя, давераная асоба, хадайніцтва, выдаткі, абвестка, загад і інш.
Замацовалася беларуская тэрміналогія і  кнізе Сяргея Серады «Дзелавод. Узоры афіцыяльных папер, слонік тэхнічна-кацылярскіх выраза і іншыя патрэбныя  дзелаводстве веды» (Мн., 1926). Вось некалькі прыклада: даручэнне на атрыманне грошай, пасведчанне асабовае, заява, запіс аб нараджэнні і інш.
Такім чынам, афіцыйна-справавы стыль – адзін са стыля, які пача развівацца яшчэ  перыяд ВКЛ, а асновы сучаснай справаводчай тэрміналогіі пачалі вызначацца  20-ыя гады ХХ ст.
Афіцыйна-справавы стыль і яго функцыянальна-камунікатыныя характарыстыкі
Мова дзяржаных акта, пастано, закона, статута, міжнародных пагаднення, дакументацыя стано, арганізацый, а таксама асабістых зая, дакладных, даверанасцей і г.д. мае агульныя рысы, якія абумолены функцыянаваннем у адміністрацыйна-прававой дзейнасці. Тэксты, рэалізаваныя  сферы гэтай камунікатынай дзейнасці, адносяцца да афіцыйна-справавога стылю [7]. Моныя асаблівасці гэтага стылю знаходзяцца  прамой залежнасці ад жанру і зместу дзелавога дакумента, абумолены яго задачамі і патрабаваннямі – выразіць волю заканадаца, прадпісаць паводзіны, давесці што-небудзь да ведама каго-небудзь.
У складзе афіцыйна-справавога стылю даследчыкі выдзяляюць наступныя падстылі: 1) уласна заканадачы (закон, указ, грамадзянскія і крымінальныя акты, статуты); 2) дыпламатычны (нота, мемарандум, камюніке, пагадненне, канвенцыя); 3) адміністрацыйна-канцылярскі (акт, распараджэнне, загад, дзелавыя паперы, заява, характарыстыка, атабіяграфія, даверанасць, распіска).
У навуковай літаратуры прынята падраздзяляць жанры дзелавой мовы на вусныя і пісьмовыя. Афіцыйна-справавы стыль рэалізуецца пераважна  пісьмовай форме. Гэта віды дакументацыі, не арыентаваныя на вусную форму выкладу, напрыклад, указ, загад, пастанова, інтрукцыя, справавыя пісьмы, кодэксы і г.д. Для вуснага формы справавых зносін характэрны такія жанры справавой мовы, як дзелавая размова: кадравая, праблемная, арганізацыйная, творчая, прыём наведвальніка і іншыя яе разнавіднасці (перагаворы, прэзентацыі, справавая тэлефонная размова, прэсканферэнцыя, сход акцыянера і г.д.). Спецыфічным жанрам вусных справавых зносін можна лічыць справавую спрэчку, дыскусію, палеміку, дэбаты, інструктаж, выступленне на судовым працэсе і г.д. Некаторыя з іх хоць і абапіраюцца на раней падрыхтаваны (часткова ці понасцю) пісьмовы тэкст, аднак маюць прыкметныя адрозненні: атары імкнуцца пазбягаць спецыфічных кніжных зварота афіцыйна-справавога стылю і выкарыстоваюць элементы жывога размонага стылю, таму што сухая канцылярская мова цяжкая для вуснага спрыняцця (У.В.Анічэнка).
Для афіцыйна-справавога стылю характэрны дзве функцыі: інфармацыйная (паведамленне) і пабуджальная (уздзеянне). Так, даведка заключае  сабе інфармацыю, загад – наказ (што трэба зрабіць), а пратакол – адначасова і інфармацыю (Слухалі...) і загад (Пастанавілі). Паспяховасць выканання гэтых функцый залежыць ад наступных якасцей:
доказнасць праяляецца перш за сё  наянасці дакладных, бясспрэчных факта, лічбавых паказчыка, у выкарыстанні стандартных фармулёвак, пазбаленых двухсэнсонасці, паралельных сінтаксічных канструкцый, якія аблягчаюць успрыняцце тэксту; аб’ектынасць і нейтральнасць выкладу факта (паколькі звязаны з прававымі нормамі жыцця грамадства);
інфармацыйнасць і  той жа час кароткасць, якія падмацоваюцца наянасцю дадатковых неабходных звестак, што ідуць, напрыклад, як дадатак да афіцыйнага пісьма; лагічнасць, яснасць, адсутнасць двухсэнсонасці, пераканачасць, эканомія моных сродка; адсутнасць эмоцый, наянасць своеасаблівага этыкету, які мае надзвычай важнае значэнне для афіцыйнай карэспандэнцыі, якая з’яляецца асноным сродкам сувязі прадпрыемства, установы і г.д. з навакольным светам. Напрыклад, клічнік пасля звароту падкрэслівае значнасць і афіцыйнасць пісьма: Паважаныя калегі! Выкарыстанне пабочных канструкцый са значэннем эмоцый пазбаляе выклад катэгарычнасці. Паран.: Мы вымушаны Вам адказаць. – На жаль, мы вымушаны Вам адказаць.
У адпаведнасці з этыкетам замест займенніка я выкарыстоваюцца пасіныя канструкцыі: Я выкана – мною выканана. Рэдка жываецца займеннік ён. Паран.: Да нас прыеха прафесар Івано. Прафесар зараз прачытае нам лекцыю.... Займеннік вы засёды выкарыстоваецца са значэннем пашаны, павышанай увагі: Як Вам ужо вядома, мы вельмі зацікалены  Вашай прадукцыі.
Стандартнае размяшчэнне матэрыялу, нярэдкая абавязковасць формы. Адметнай рысай стылю з'яляецца высокая ступень стандартызацыі, якая закранае як форму дакумента, так і моныя сродкі. У афіцыйна-справавым стылі шырока выкарыстоваюцца так званыя канцылярскія штампы. Штамп – моны зварот, які шматразова патараецца, шаблонны, трафарэтны, зацяганы выраз з цьмянай экспрэсінасцю: дагаворныя бакі, узяць на кантроль і г.д.
Такім чынам, захаванне пералічаных якасцей – адзін з важнейшых элемента правільнага стварэння афіцыйнага дакумента.


24 Паняцце дакумента. Апісанне і зоры дакумента.
Дакументамі называюцца адпаведным чынам складзеныя, падпісаныя і засведчаныя справавыя паперы, якімі афармляюцца розныя гаспадарчыя аперацыі, прававыя адносіны і дзеянні юрыдычных асоб і грамадзян. Усе дакументы можна аб’яднаць у чатыры групы: 1) Асабістыя дакументы (заява, распіска, аутабіяграфія). Заяву пішаць калі афіцыйна звяртаюцца да службовай асобы, ва установу. У гэтым дакуменце звычайна просяць прыняць на вучобу, працу. Пісаць трэба дакладна і проста. На заяве павінны быць дата і подпіс.(Прыклад.) Распіскадакумент, які сцвярджае, што ва установе атрыманы рэчы, дакументы, грошы. 2) Распарадчыя дакументы (загад, пастанова, указ). Усе яны носяць заканадаучы характар. 3) Адміністрацыйна-арганізацыйныя дакументы(план, кантракт, дагавор). Гэты дакумент не мае строгай формы. 4) Інфармацыйна- даведачныя дакументы (аб’ява, даведка, дакладная).

25 Моныя асаблівасці афіцыйна -справавога стылю
Для афіцыйна-справавога стылю характэрны 2 функцыі: інфрмацыйная (паведамленне) і пабуджальная (уздзеянне). Паспяховасць выкарыстання гэтых функцый залежыць ад наступных якасцей: 1) Доказнасць праяуляецца у дакладных фактах, лічбах; 2)Аб’ектыунасць і нейтральнасць выкладу фактау; 3)Інфармацыйнасць і у той жа час кароткасць, якія падмацоуваюцца наяунасцю дадатковых неабходных звёстак, што ідуць, напрыклад, як дадатак да афіцыйнага пісьма; 4) Лагічнасць, якаснасць, адсутнасць двухсэнсоунасці
пераканаучасць, эканомія моуных сродкау;5) Адсутнасць эмоцый, наяунасць своеасаблівага этыкету, які мае надзвычай важнае значэнне для афіцыйнай карэспандэнцыі; 6) Стандартнае размяшчэнне матэрыялу, нярэдкая абавязковасць формы. Адменнай рысай стылю з’яуляецца высокая ступень стандартызацыі, якая закранае як форму дакумента, так і моуныя сродкі. Словы ужываюцца толькі у прамым значэнні.


26 Культура маулення. Камунікатыуныя якасці маулення.
Культура маулення прадугледжвае усебаковае, поунае веданне рэальнай сістэмы мовы у яе гістарычным развіцці, валоданне формамі і стылямі сучаснай літаратурнай мовы у адпаведнасці з мэтамі і задачамі зносін. Тэрмін “культура маулення” мае 2 значэнні: 1) сістэма камунікатыуных якасцей маулення; 2) вучэнне пра сістэму камунікатыуных якасцей маулення.
Задача камунікацыі заключаецца у тым, каб у свядомасці слухача узнікла такая ж інфармацыя, якую перадае той, хто гаворыць. Паміж інфармацыяй перададзенай і інфармацыяй, якая узнікла у свядомасці слухача ці чытача, усталёуваецца большае ці меншае падабенства. І чым яно больш, тым лепш ажыцяуляюцца камунікатыуныя задачы, тым большыя дасягненні нават пры элементарным камунікатыуным акце: аутартэкстадрасат. Пры атсутнасці любога з названых кампанентау элементарнага акта не адбудзецца. У паляпшэнні камунікатыунай чкасці маулення актыуную ролю выконваюць камунікатыуныя якасці мауленняправільнасць, лагічнасць, дакладнасць.







15

Приложенные файлы

  • doc 23843115
    Размер файла: 140 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий