Oficyna 2010 — Zbrodnia ludobójstwa

Autor: Dominika K. Dró¿d¿ Tytu³: Zbrodnia ludobójstwa w miêdzynarodowym prawie karnym. Wykaz skrótów Akty prawne EDZ - Elementy Definicji Zbrodni KNZ - Karta Narodów Zjednoczonych Konwencja w sprawie ludobójstwa - Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9 grudnia 1948 r. Konwencje genewskie z 1949 r. - Konwencje o: polepszaniu losu rannych i chorych w armiach w polu bêd¹cych (I); polepszaniu losu rannych i chorych i rozbitków si³ zbrojnych na morzu (II); traktowaniu jeñców wojennych (III); ochronie osób cywilnych podczas wojny (IV) z dnia 12 sierpnia 1949 r. MPPOiP - Miêdzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. Porozumienie londyñskie - Porozumienie pomiêdzy Rz¹dem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Pó³nocnej, Rz¹dem Stanów Zjednoczonych Ameryki, Rz¹dem Tymczasowym Republiki Francuskiej i Rz¹dem Zwi¹zku Socjalistycznych Republik Radzieckich w przedmiocie œcigania i karania g³ównych przestêpców Osi Europejskiej I Protokó³ Dodatkowy - I Protokó³ Dodatkowy z 1977 r. do Konwencji Genewskich z 1949 r. dotycz¹cy ochrony ofiar konfliktów o charakterze miêdzynarodowym II Protokó³ Dodatkowy - II Protokó³ Dodatkowy z 1977 r. do Konwencji Genewskich z 1949 r. dotycz¹cy ochrony ofiar niemiêdzynarodowych konfliktów zbrojnych StMSK - Statut Miêdzynarodowego S¹du Karnego StMTK - Rzymski Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego przyjêty 17 lipca 1998 r. na Konferencji Dyplomatycznej Pe³nomocników Rz¹dów w sprawie Powo³ania Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego StMTKJ - Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii StMTKR - Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla Rwandy StMTW - Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego Organizacje miêdzynarodowe i inne instytucje JSMP - Judicial Studies Monitoring Programme MTK - Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny (ang. ICC - International Criminal Court) MTKJ, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla by³ej Jugos³awii - Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla os¹dzania sprawców powa¿nych naruszeñ prawa humanitarnego na terytorium by³ej Jugos³awii od 1991 r. MTKR, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla Rwandy - Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla os¹dzenia osób odpowiedzialnych za ludobójstwo i inne powa¿ne naruszenia miêdzynarodowego prawa humanitarnego pope³nione na terytorium Rwandy oraz obywateli Rwandy odpowiedzialnych za ludobójstwo i inne powa¿ne takie naruszenia pope³nione na terytorium pañstw s¹siaduj¹cych miêdzy 1 stycznia a 31 grudnia 1994 r. MTS - Miêdzynarodowy Trybuna³ Sprawiedliwoœci MTW - Miêdzynarodowy Trybuna³ Wojskowy MTWDW - Miêdzynarodowy Trybuna³ Wojskowy dla Dalekiego Wschodu OBWE - Organizacja Bezpieczeñstwa i Wspó³pracy w Europie ONZ - Organizacja Narodów Zjednoczonych RB NZ - Rada Bezpieczeñstwa Narodów Zjednoczonych RPF - Rwandyjski Front Patriotyczny RTLM - Radio-Television Libre des Milles Collines STSM - Sta³y Trybuna³ Sprawiedliwoœci Miêdzynarodowej UNAMET - Pomocnicza Misja Narodów Zjednoczonych na Timorze Wschodnim (United Nations Assistance Mission in East Timor) UNAMIR - Pomocnicza Misja Narodów Zjednoczonych w Rwandzie (United Nations Assistance Mission for Rwanda) UNMIK - Misja Tymczasowej Administracji Narodów Zjednoczonych w Kosowie (United Nations Interim Administration Mission in Kosovo) UNMISET - Misja Wsparcia Narodów Zjednoczonych dla Timoru Wschodniego (United Nations Mission of Support in East Timor) UNTAET - Misja Tymczasowej Administracji Narodów Zjednoczonych na Timorze Wschodnim (United Nations Transitional Administration in East Timor) ZO NZ - Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych (ang. GA - General Assembly) Periodyki PiP - Pañstwo i Prawo Prok. i Pr. - Prokuratura i Prawo RPEiS - Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Spr. Miêdzynar. - Sprawy Miêdzynarodowe Inne b.a. - brak autora b.m.w. - brak miejsca wydania b.r.w. - brak roku wydania Wstêp Tematyka zbrodni ludobójstwa nie by³a przedmiotem opracowania monograficznego od czasów opublikowania ksi¹¿ki Jerzego Sawickiego Ludobójstwo. Od pojêcia do Konwencji. 1933-1948 (Kraków 1949). Okres, jaki up³yn¹³ od ukazania siê monografii wspomnianego Autora, zaowocowa³ szeregiem dokumentów, koncepcji doktrynalnych, orzecznictwa na temat rozumienia znaczenia terminu "zbrodnia ludobójstwa" oraz zapobiegania tej zbrodni i karania za ni¹. Rozwój miêdzynarodowego prawa karnego, prawa miêdzynarodowego publicznego, praw cz³owieka i prawa humanitarnego w ci¹gu ostatnich kilkunastu lat w znacz¹cy sposób oddzia³ywa³ zatem na obszar badawczy zbrodni ludobójstwa. Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa zdefiniowa³a ludobójstwo jako zbrodniê w obliczu prawa miêdzynarodowego, jednak enigmatyczna definicja tej zbrodni sta³a siê impulsem, by podejmowaæ wysi³ki w celu wyjaœnienia znaczenia terminów niejednoznacznych. Wiele definicji pojêcia ludobójstwa dostarczaj¹ te¿ nauki spo³eczne. W statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych, w wyniku procesu dyferencjacji przestêpstw o charakterze miêdzynarodowym, zbrodnia ludobójstwa sta³a siê samodzielnym typem zbrodni, nie zaœ postaci¹ zbrodni przeciwko ludzkoœci 1. Orzecznictwo równie¿ wypracowa³o nowe sposoby rozumienia zbrodni ludobójstwa. Orzeczenia Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci i miêdzynarodowych trybuna³ów karnych rozwinê³y rozumienie znaczenia wyra¿enia "zapobieganie zbrodni ludobójstwa". Zarysowa³ siê tak¿e zwi¹zek miêdzy terminem "zbrodnia ludobójstwa" a rozwijaj¹c¹ siê doktryn¹ "odpowiedzialnoœci za ochronê" ( responsibility to protect). Celem niniejszego opracowania jest ustalenie znaczenia terminu "ludobójstwo", jak równie¿ dokonanie przegl¹du aktów prawa miêdzynarodowego i polskiego prawa karnego pod k¹tem sposobów zapobiegania tej zbrodni. Do tego celu pos³u¿ono siê metod¹ historyczn¹, próbuj¹c ustaliæ, czy zachodz¹ zwi¹zki merytoryczne pomiêdzy aktami normatywnymi, metod¹ porównawcz¹ przy ustalaniu zakresu znaczeniowego tej zbrodni w aktach normatywnych odnosz¹cych siê do przedmiotu rozprawy oraz metod¹ dogmatyczn¹ przy analizie znamion zbrodni ludobójstwa. Przedstawione rozwa¿ania opieraæ siê bêd¹ na stanowisku doktryny, Komisji Prawa Miêdzynarodowego i Zgromadzenia Ogólnego ONZ, orzecznictwa miêdzynarodowych trybuna³ów karnych oraz na miêdzynarodowych aktach prawa i polskiego kodeksu karnego. Rozdzia³ 1 niniejszego opracowania poœwiêcony jest tematyce powstania pojêcia ludobójstwa przy wykorzystaniu metody historycznej. Integraln¹ czêœci¹ tego rozdzia³u jest analiza myœli Rafa³a Lemkina - twórcy pojêcia ludobójstwa. Rozdzia³ 2 zawiera omówienie najwa¿niejszych aktów prawa miêdzynarodowego publicznego odnosz¹cych siê do zbrodni ludobójstwa. W rozdziale 3 zwrócono uwagê na elementy zbrodni ludobójstwa w œwietle dokumentów, koncepcji doktryny oraz orzecznictwa miêdzynarodowych trybuna³ów karnych. Rozdzia³ 4 przedstawia formy pope³nienia ludobójstwa i formy udzia³u w tej zbrodni. Rozdzia³ 5 odnosi siê do okolicznoœci wy³¹czaj¹cych bezprawnoœæ lub winê. Rozdzia³ 6 dotyczy problematyki zapobiegania ludobójstwu. Przedmiotem rozwa¿añ uczyniono zatem: 1) definicje ludobójstwa zawarte w piœmiennictwie przedmiotu; 2) przepisy prawa miêdzynarodowego zakazuj¹ce zbrodni ludobójstwa; 3) metody zapobiegania zbrodni w teorii i praktyce. Monografia ma charakter interdyscyplinarny, jednak w niezbêdnym jedynie zakresie poruszono problematykê zwi¹zan¹ z prawem miêdzynarodowym publicznym 2, w tym z prawami cz³owieka 3 i prawem humanitarnym 4, jak równie¿ z kryminalistyk¹ 5 i z socjologi¹ w perspektywie zbrodni ludobójstwa 6, jako ¿e ta szczególna materia zosta³a ju¿ poddana odrêbnym opracowaniom. Uznano tak¿e za zbêdne zamieszczenie w pracy (w formie aneksu) tekstów aktów prawnych dotycz¹cych problematyki ludobójstwa ze wzglêdu na ich powszechn¹ dostêpnoœæ w oficjalnych publikatorach i stosownych opracowaniach 7. Rozdzia³ 1 Geneza pojêcia ludobójstwa 1.1. Uwagi ogólne Czyny skierowane przeciwko ¿yciu i zdrowiu pope³niane na szerok¹ skalê oraz niszczenie dóbr materialnych i dziedzictwa kulturowego maj¹ miejsce od bardzo dawna. Wœród nich mo¿na wymieniæ zbrodnie wyodrêbnione ze wzglêdu na przedmiot bezpoœrednich dzia³añ, jakim mog¹ byæ przyk³adowo grupy ludzi wyró¿nione ze wzglêdu na wyznanie, rasowoœæ, etnicznoœæ czy narodowoœæ. 1.2. Proces tworzenia zakazu zbrodni ludobójstwa do lat 40. ubieg³ego wieku Pierwszymi z grup, które sta³y siê przedmiotem szczególnego zainteresowania przywódców europejskich, by³y grupy wyznaniowe. Ochrona mniejszoœci religijnych siêga wieku XV, jako ¿e pierwszym aktem prawnym, w którym zosta³a ona przewidziana, jest traktat augsburski. Wœród aktów prawnych maj¹cych znaczenie dla ukszta³towania siê w przysz³oœci pojêcia ludobójstwa W.A. Schabas wymieni³ westfalskie postanowienia pokojowe 1 z 1648 r., które zadecydowa³y o ograniczeniu zasady cuius regio eius religio; wolnoœæ wyznania zosta³a rozszerzona tak¿e na kalwinów 2. Ochrona frankofoñskiej mniejszoœci rzymskokatolickiej zosta³a przewidziana w postanowieniach Traktatu Pokoju i PrzyjaŸni pomiêdzy Francj¹ a Wielk¹ Brytani¹ podpisanego w Utrechcie 11 kwietnia 1713 r.; Traktat pokojowy pomiêdzy Rosj¹ a Turcj¹ z 1829 r. przewidywa³ ochronê chrzeœcijan 3. Konwencje polsko-rosyjskie z lat 1767 i 1775 gwarantowa³y prawa dysydentów, traktat wiedeñski z 1815 r. stanowi³ zaœ o wolnoœci wyznawania wiary 4. W 1815 r. Rosja, Austria i Prusy utworzy³y Œwiête Przymierze. Jego celem by³a ochrona istniej¹cego porz¹dku, "walka z ruchami niepodleg³oœciowymi i rewolucyjnymi oraz wszelkimi przejawami liberalizmu" 5. Wzglêdy polityczne zadecydowa³y zatem, i¿ nie zajêto siê problematyk¹ grup innych ni¿ wyznaniowe. Na prze³omie XIX i XX w. powsta³a potrzeba okreœlenia zasad prowadzenia wojen, a ponadto pojawi³a siê kwestia zasadnoœci wojny jako sposobu rozwi¹zywania konfliktów miêdzynarodowych. Problematyka ta pozostawa³a w zwi¹zku z kszta³towaniem siê œwiadomoœci spo³ecznoœci miêdzynarodowej w zakresie dostrzegania wagi takich zagadnieñ, jak utrzymanie pokoju czy postêpowanie z jeñcami i ludnoœci¹ cywiln¹ w czasie wojny. Debata nad powy¿sz¹ problematyk¹ doprowadzi³a do przyjêcia konwencji haskich 6 oraz - kilkanaœcie lat póŸniej - genewskich 7. Konwencyjne prawo wojenne nie dotyczy³o zasad ochrony jakiejkolwiek wyodrêbnionej w sposób szczególny grupy ludzi. Ochrona obejmowa³a ¿o³nierzy, w niektórych wypadkach partyzantów lub ludnoœæ cywiln¹. Zespó³ tych norm prawnych by³ natomiast krokiem w kierunku ustanowienia zasad kszta³tuj¹cych nowy porz¹dek na œwiecie. Ponadto przyjête w tamtym okresie konwencje dotyczy³y jedynie konfliktów zbrojnych o charakterze miêdzynarodowym. Wiek XX to czas, w którym mia³y miejsce zarówno dwie wojny œwiatowe, jak i szereg innych konfliktów zbrojnych o charakterze miêdzynarodowym i niemiêdzynarodowym. Da³o to asumpt do podjêcia rozwa¿añ nad odpowiedzialnoœci¹ karn¹ pañstw oraz jednostek. Poza zakresem zainteresowania pozostawa³y nadal konflikty niemiêdzynarodowe 8, a z punktu widzenia prawa miêdzynarodowego do nich w³aœnie nale¿a³oby zaliczyæ wydarzenia w Turcji z lat 1915-1916 9. Pope³nione przez Turków czyny przeciwko Ormianom 10 by³y bezpoœrednim powodem przyjêcia przez rz¹dy Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji dnia 24 maja 1915 r. wspólnej deklaracji. Trzej ministrowie pañstw Ententy - E. Grey, T. Delcasse i S. Sazonow - wystosowali notê informuj¹c¹ w³adze tureckie o zamiarze os¹dzenia przedstawicieli w³adz tego pañstwa odpowiedzialnych za dzia³ania wymierzone w Ormian. Rosjanie proponowali, by zbrodnie przeciwko Ormianom, które przypisywano Turkom, okreœliæ mianem "zbrodni przeciw chrzeœcijañstwu i cywilizacji" 11. Sprzeciw francuskiego ministra przes¹dzi³ ostatecznie o tym, ¿e powy¿szy termin zast¹piony zosta³ pojêciem zbrodni przeciwko ludzkoœci i cywilizacji 12. Na koniecznoœæ os¹dzenia sprawców przestêpstw pope³nionych przeciwko Ormianom 13 zwrócono uwagê w podpisanym dnia 10 sierpnia 1920 r. Traktacie z S èvres 14. Na mocy tego aktu prawnego Turcja przyznawa ³a aliantom prawo do s¹dzenia przed s¹dami wojskowymi sprawców przestêpstw przeciwko Ormianom, niezale¿nie od postêpowañ i skazañ orzeczonych przez s¹dy tureckie (art. 226 tego¿ Traktatu) i zobowi¹za³a siê do dostarczenia 15 "wszystkich osób oskar¿onych o pope³nienie czynów naruszaj¹cych prawa i zasady wojny" 16. Traktat z S èvres nie zosta ³ przez Turcjê ratyfikowany 17. Wszed³ natomiast w ¿ycie traktat pokojowy z dnia 24 lipca 1923 r. podpisany w Lozannie 18, do którego do³¹czona zosta³a klauzula amnestyjna. Stanowi³a ona o amnestii za przestêpstwa przeciwko Ormianom pope³nione pomiêdzy 1 sierpnia 1914 r. a 20 listopada 1922 r. Amnestia wprowadzona w 1923 r. dotyczy³a przestêpstw pope³nionych przeciwko Ormianom w latach 1918-1923, niezale¿nie od tego, czy sprawcy tych przestêpstw zostali os¹dzeni przez s¹dy powszechne, czy wojenne 19. Na paryskiej konferencji pokojowej w 1919 r. po raz pierwszy zdecydowano siê przyj¹æ zasadê odpowiedzialnoœci sprawców winnych pope³nienia zbrodni wojennych przed trybuna³em miêdzynarodowym. W zwi¹zku z potrzeb¹ os¹dzenia zbrodniarzy wojennych powo³any zosta³ na Wstêpnej Konferencji Pokojowej 25 stycznia 1919 r. Komitet do spraw odpowiedzialnoœci (tzw. Komitet Piêtnastu). Efektem jego dzia³añ by³o miêdzy innymi utworzenie listy 32 przestêpstw wojennych. Wœród nich wymienione zosta³y: morderstwa, zabijanie na szerok¹ skalê i systematyczny terror, ( murder, mass killing, and systematic terror), w tym odrêbnie wyszczególnione zosta³o zabijanie zak³adników, torturowanie osób cywilnych, deportacje, grabie¿e, praca przymusowa, u¿ywanie gazów truj¹cych, bombardowanie otwartych miast i szpitali, zatapianie okrêtów szpitalnych 20. G³ównym zadaniem Komitetu by³o jednak stworzenie projektu poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej przestêpców wojennych. Cz³onkowie Komitetu jednomyœlnie uznali prawo pañstw walcz¹cych do os¹dzenia sprawców przestêpstw wojennych przed s¹dami krajowymi. Zaproponowali jednoczeœnie utworzenie s¹du miêdzynarodowego (Wysokiego Trybuna³u), by os¹dziæ sprawców, których czyny, jak równie¿ ich skutki, dotknê³y terytoriów wiêcej ni¿ jednego pañstwa. Wysoki Trybuna³ sk³adaæ siê mia³ z trzech sêdziów, a Komisja Prokuratorska mia³a zajmowaæ siê wyborem spraw oraz przygotowaniem, jak i wniesieniem aktu oskar¿enia. Jej piêcioosobowy sk³ad powo³ywany mia³ byæ przez g³ówne mocarstwa 21. Wysoki Trybuna³ mia³ stosowaæ "zasady prawa narodów wynikaj¹ce ze zwyczajów narodów cywilizowanych, praw ludzkoœci i z dyktatu publicznego sumienia" 22. Kwestie dotycz¹ce odpowiedzialnoœci zbrodniarzy wojennych zosta³y ostatecznie uregulowane w czterech artyku³ach czêœci VII Traktatu Wersalskiego 23. Przepis art. 227 tego traktatu stwierdza, i¿: "Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone stawiaj¹ w stan publicznego oskar¿enia Wilhelma II Hohenzollerna, by³ego cesarza Niemiec 24, o najwy¿sz¹ obrazê moralnoœci miêdzynarodowej i œwiêtej powagi traktatów" 25. Jak podkreœli³ M. P³achta, chocia¿ sformu³owania te nie nale¿¹ do stricte prawniczych, "to zawieraj¹ trzy podstawowe kategorie zbrodni wprowadzonych przez "prawo norymberskie". Pierwszy cz³on, "obraza moralnoœci" - mieœci w sobie zbrodnie przeciw ludzkoœci i zbrodnie wojenne, a drugi, "obraza [...] traktatów" - zbrodnie przeciw pokojowi" 26. Próba utworzenia trybuna³u sk³adaj¹cego siê z piêciu sêdziów, przed którym mia³ zostaæ os¹dzony by³y cesarz, nie powiod³a siê. Holendrzy odmówili ekstradycji Wilhelma II. Postanowienia Traktatu Wersalskiego stanowi¹, i¿ os¹dzenie innych przestêpców niemieckich z okresu I wojny œwiatowej nale¿eæ bêdzie b¹dŸ do trybuna³ów niemieckich b¹dŸ trybuna³ów pañstw sprzymierzonych i stowarzyszonych. Odnoœnie do kar organy s¹dowe stosowa³yby ustawy w³asne 27. Jednak¿e - je¿eli do odpowiedzialnoœci karnej nale¿a³oby poci¹gn¹æ sprawców zbrodni wobec obywateli szeregu pañstw - organem kompetentnym by³by w takiej sytuacji trybuna³ miêdzynarodowy sk³adaj¹cy siê z przedstawicieli pañstw zainteresowanych 28. Zapisy Traktatu nie sta³y na przeszkodzie w os¹dzeniu sprawców przed s¹dami krajowymi. W³adze niemieckie domaga³y siê przyjêcia w³aœnie takiego rozwi¹zania dotycz¹cego zw³aszcza sprawców ni¿szego szczebla. Przyjê³y tak¿e ustawê stanowi¹c¹ o wy³¹cznej kompetencji s¹dów niemieckich odnoœnie do os¹dzania sprawców zbrodni wojennych. Ustawa ta w sposób niebudz¹cy w¹tpliwoœci pozostawa³a w sprzecznoœci z postanowieniami Traktatu Wersalskiego. W obliczu trudnoœci zwi¹zanych z ekstradycj¹ sprawców z terytorium Niemiec ostatecznie wyra¿ono równie¿ zgodê na przeprowadzenie przez s¹dy niemieckie postêpowañ z zakresu tzw. listy 900 29. Postanowienia w sprawie os¹dzenia osób odpowiedzialnych za zbrodnie pope³nione w trakcie I wojny œwiatowej o treœci zbli¿onej do przepisów Traktatu Wersalskiego zawiera³y tak¿e traktaty zawarte z Austri¹, Bu³gari¹ i Wêgrami. Z uwagi jednak na niepowodzenia zwi¹zane z poci¹gniêciem do odpowiedzialnoœci karnej sprawców zbrodni wojennych posiadaj¹cych obywatelstwo niemieckie, nie podjêto ju¿ próby wprowadzenia ich w ¿ycie w innych krajach 30. W okresie pomiêdzy I a II wojn¹ œwiatow¹ okreœleniem zasad odpowiedzialnoœci za zbrodnie miêdzynarodowe zajmowali siê przede wszystkim przedstawiciele doktryny 31. Okres miêdzywojenny to przede wszystkim czas akademickich rozwa¿añ poœwiêcony miêdzy innymi pracy w ramach stowarzyszeñ (m.in. Miêdzynarodowe Stowarzyszenie Prawa Karnego, International Law Association (ang. IAPL, fr. AIDP), Miêdzynarodowe Biuro Unifikacji Prawa Karnego, Association Internationale de Droit Pénal, Unia Miêdzyparlamentarna (ang. IU, fr. UI)). Jej efektem by³o wiele projektów dotycz¹cych przyk³adowo miêdzynarodowych s¹dów 32 czy te¿ walki z terroryzmem 33. ¯aden z nich nie wszed³ jednak w ¿ycie 34. Sporz¹dzane przez te gremia projekty miêdzynarodowych kodeksów karnych koncentrowa³y siê na próbach zdefiniowania zbrodni wojny agresywnej i zasad odpowiedzialnoœci za tê zbrodniê przed miêdzynarodowym trybuna³em, z tym ¿e w wiêkszoœci projektów obci¹¿ano odpowiedzialnoœci¹ miêdzynarodow¹ jedynie pañstwa 35. Z myœl¹ o mniejszoœciach religijnych jeszcze przed I wojn¹ œwiatow¹ przyjêty zosta³ w 1878 r. traktat berliñski 36. Na mocy traktatu z 1878 r. Turcja mia³a wraz z obszarami od niej oderwanymi (Bu³gari¹, Czarnogór¹, Rumuni¹ i Serbi¹) respektowaæ prawa niemuzu³mañskich mniejszoœci religijnych. Zobowi¹zano Turcjê i wymienione wy¿ej terytoria do "zapewnienia swobodnego wykonywania praktyk religijnych i nieczynienia ¿adnej dyskryminacji w stosunku do tych grup ludnoœciowych, które ró¿ni³y siê od wiêkszoœci religi¹" 37. W ramach Ligi Narodów utworzono system ochrony mniejszoœci narodowych. Elementami odró¿niaj¹cymi chronion¹ na mocy tych traktatów ludnoœæ prócz narodowoœci by³y rasa lub jêzyk 38. Pañstwom odrodzonym narzucono traktaty odnosz¹ce siê do ochrony mniejszoœci narodowych. W latach 1919-1920 umowy tego typu podpisano z Jugos³awi¹, Grecj¹ i Czechos³owacj¹. W 1920 r. dosz³o do podpisania takiego traktatu z Polsk¹. Postanowienia podobnej treœci do³¹czone zosta³y tak¿e do traktatów pokojowych podpisanych z Austri¹, Bu³gari¹ i Wêgrami. Zobowi¹zania nowo utworzonych pañstw mia³y jednak charakter jednostronny, jako ¿e nie towarzyszy³y im ¿adne zobowi¹zania ze strony pañstw zachodnich. Na przyk³ad tzw. traktat mniejszoœciowy z dnia 28 czerwca 1919 r. 39 stwarza³ nierównoprawn¹ sytuacjê, jako ¿e Niemcy nie gwarantowa³y takich samych praw mniejszoœci polskiej, jakie przys³ugiwa³y cz³onkom mniejszoœci niemieckiej zamieszka³ym w Polsce 40. Pañstwa sprzymierzone i stowarzyszone, jak równie¿ Liga Narodów stawa³y siê na mocy tych traktatów opiekunami czêœci obywateli okreœlonego pañstwa, co - jak skonstatowa³ W. Góralczyk - stanowi³o podstawê do ingerencji w sprawy wewnêtrzne pañstwa, nad którym "roztoczono tak¹ opiekê" 41. Dlatego te¿ w latach 40. XX w. zaczêto postrzegaæ system ochrony praw mniejszoœci stworzony pod auspicjami Ligi Narodów jako "zagro¿enie dla pokoju" 42. Wybuch II wojny œwiatowej przekreœli³ ostatecznie mo¿liwoœæ utworzenia Miêdzynarodowego S¹du Karnego i zahamowa³ rozwój systemu miêdzynarodowego prawa karnego. 1.3. Stworzenie przez Rafa³a Lemkina pojêcia ludobójstwa Równolegle do prac zwi¹zanych z tworzeniem projektów statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych (co wi¹za³o siê z zaakceptowaniem przez spo³ecznoœæ miêdzynarodow¹ zasady odpowiedzialnoœci karnej jednostek), jak i próbami wprowadzenia ich w ¿ycie, trwa³y prace nad rozbudowaniem katalogu zbrodni miêdzynarodowych. W 1933 r. w raporcie V Miêdzynarodowej Konferencji Biura Unifikacji Prawa Krajowego R. Lemkin 43 zaproponowa³ w³¹czenie do katalogu zbrodni miêdzynarodowych barbarzyñstwa i wandalizmu 44. Barbarzyñstwo postrzegane by³o przez R. Lemkina jako uciskaj¹ce i destrukcyjne czyny ( oppressive and destructive acts) przeciwko cz³onkom spo³ecznoœci ( collectivity) rasowych, wyznaniowych lub spo³ecznych 45. Zbrodnia ta "mia³a polegaæ na eksterminacji grup rasowych, religijnych i spo³ecznych" 46. Wandalizmem R. Lemkin okreœla³ niszczenie "dóbr kulturalnych i artystycznych wartoœci wymienionych wy¿ej grup" 47. Prawnik ten uwa¿a³, ¿e ochron¹ powinien byæ objêty biologiczny i kulturowy byt grupy. Zbrodnia wandalizmu zosta³a zatem przez niego zdefiniowana jako z³oœliwe niszczenie dzie³ sztuki i kultury reprezentuj¹cych wytwór geniuszu takich grup 48. Dziedzictwo kulturowe nale¿y zaœ do ludzkoœci, st¹d ta ostatnia ma interes w tym, by je chroniæ 49. Propozycja R. Lemkina dotycz¹ca implementacji do krajowych porz¹dków prawnych trzydziestu siedmiu pañstw 50 zbrodni barbarzyñstwa i wandalizmu zosta³a odrzucona przez uczestników konferencji 51. Informacje z tamtego okresu wskazuj¹ na towarzysz¹ce R. Lemkinowi poczucie niedosytu, a mo¿e wrêcz ¿al zwi¹zany z niedocenieniem przez spo³ecznoœæ miêdzynarodow¹ znaczenia obu tych zbrodni 52. Koncepcje zbrodni barbarzyñstwa i wandalizmu pomog³y póŸniej R. Lemkinowi w stworzeniu nowego terminu - ludobójstwa 53. Bezpoœredni¹ inspiracj¹ do utworzenia terminu ludobójstwa by³o dla R. Lemkina tak¿e przemówienie wyg³oszone w 1941 r. przez premiera brytyjskiego W. Churchilla w dwa miesi¹ce po ataku Niemiec na Zwi¹zek Socjalistycznych Republik Radzieckich: "The aggressor [...] retaliates by the most frightful cruelties. As his Armies advance, whole districts are being exterminated. Scores of thousands - literally scores of thousands - of executions in cold blood are being perpetrated by the German Police-troops upon the Russian patriots who defend their native soil. Since the Mongol invasions of Europe in the Sixteenth Century, there has never been methodical, merciless butchery on such a scale, or approaching such a scale. And this is but the beginning. Famine and pestilence have yet to follow in the bloody ruts of Hitler’s tanks. We are in the presence of a crime without a name" 54. Bezimienna zbrodnia z przemówienia W. Churchilla nie by³a ludobójstwem w znaczeniu nadanym mu przez R. Lemkina 55, niemniej jednak autor utrzymywa³ póŸniej, ¿e stworzenie terminu "ludobójstwo" ( genocide) by³o po czêœci odpowiedzi¹ na zas³yszan¹ w radiu przemowê wspomnianego premiera brytyjskiego 56. R. Lemkin po raz pierwszy u¿y³ terminu "ludobójstwo" w 1944 r., w monografii Axis Rule in Occupied Europe: Law of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress 57. Neologizm genocide powsta³ z po³¹czenia dwóch s³ów - greckiego genos (rasa, naród) oraz ³aciñskiego cide, caedere, b¹dŸ occidere (zabijaæ), wzorem ju¿ istniej¹cych terminów takich jak: homicide, infanticide, patricide, tyrranicide 58. Nowe koncepcje wymagaj¹ nowej terminologii, jak podkreœla³ R. Lemkin 59. Wed³ug autora pojêcie "ludobójstwo" mia³o oznaczaæ zniszczenie narodu lub grupy etnicznej 60. R. Lemkin okreœli³ tak¿e stworzone przez siebie pojêcie jako "skoordynowany plan ró¿nych dzia³añ maj¹cych na celu zniszczenie grup jako takich" 61. Podkreœli³ przy tym, ¿e nowe s³owo zosta³o przez niego wprowadzone, by okreœliæ star¹ praktykê z uwzglêdnieniem jej nowoczesnego rozwoju 62. D.M. Segesser i M. Gessler zwrócili jednak uwagê na brak konsekwencji u R. Lemkina, jako ¿e ich zdaniem nie stworzy³ on nowego terminu, jak zapowiada³ w pierwszym zdaniu pierwszego podrozdzia³u rozdzia³u IX Axis Rule in Occupied Europe: Law of Occupation, Analysis of Government, Proposal for Redress zatytu³owanego Genocide - A New Term and New Conception for Destruction of Nations, lecz nada³ nowe okreœlenie "starej praktyce" 63. Ponadto autorzy ci uwa¿ali, ¿e R. Lemkin nie zamierza³ wprowadzaæ nowej kategorii przestêpstwa, lecz obj¹æ nazw¹ "ludobójstwo" przestêpstwa wymieniane przez niego przy opisywaniu technik ludobójstwa 64. Nowatorstwo R. Lemkina polega³o jednak na stworzeniu kategorii przestêpstw pope³nianych przeciwko ca³ej grupie (tu: narodowi lub grupie etnicznej) jako ca³oœci, a nie jedynie przeciwko poszczególnym jednostkom. W Axis Rule in Occupied Europe... terminy "naród" i "grupa etniczna" nie zosta³y zdefiniowane 65. Autor odniós³ siê do pojêcia narodu, podkreœlaj¹c jedynie, ¿e aby ludobójstwo zosta³o pope³nione, nie jest konieczne natychmiastowe ( immediate) zniszczenie ca³ego narodu - dzieje siê tak wszak¿e, gdy dochodzi do zabójstw cz³onków narodu na szerok¹ skalê 66. Lemkin twierdzi³, ¿e s³owem oddaj¹cym w swej istocie tê sam¹ treœæ co genocide jest ethnocide, powsta³e z po³¹czenia greckiego ethnos - naród z ³aciñskim cide - zabijaæ 67. Pojêcie grupy etnicznej równie¿ nie zosta³o okreœlone przez R. Lemkina, jednak jego znaczenie wydaje siê byæ zbli¿one do terminu "grupa narodowa", skoro autor zdefiniowa³ termin ethnos wy³¹cznie jako naród. Lemkin wskaza³, i¿ w niektórych sytuacjach ochrona pojedynczych jednostek nie jest wystarczaj¹ca, co jego zdaniem wynika z potrzeby ochrony wartoœci zwi¹zanych z zapewnieniem to¿samoœci, bytu, bezpieczeñstwa, kultury, praw ca³ej grupy osób, nie zaœ jedynie poszczególnych jednostek. Dlatego te¿, prezentuj¹c znaczenie utworzonego przez siebie pojêcia genocide, podkreœli³, i¿ ludobójstwo "[...] zmierza raczej do oznaczenia skoordynowanego planu ró¿norodnych dzia³añ skierowanych na zniszczenie istotnych fundamentów ¿ycia grup narodowych w celu unicestwienia samych tych grup. Celem takiego planu by³by rozk³ad instytucji politycznych i spo³ecznych, kultury, jêzyka, uczuæ narodowych, religii i egzystencji gospodarczej grup narodowych, jak równie¿ zniszczenie bezpieczeñstwa osobistego, wolnoœci, zdrowia, godnoœci a nawet ¿ycia jednostek nale¿¹cych do takich grup. Ludobójstwo jest wymierzone przeciwko grupie narodowej jako jednostce ( entity), zaœ dzia³ania z tym zwi¹zane "wymierzone s¹ nie przeciwko jednostkom jako takim, lecz jako cz³onkom grupy narodowej" 68. Nale¿a³oby zatem przyj¹æ, ¿e wed³ug koncepcji R. Lemkina ludobójstwo skierowane by³o przeciwko narodowi i grupom narodowym. Autor uzna³ przy tym, i¿ ludobójstwo sk³ada siê z dwóch faz. Pierwsza polega na zniszczeniu narodowych wzorców przeœladowanej grupy; kolejna to narzucenie w³asnych wzorców narodowych przez przeœladowcê. Wzorce te mog¹ byæ wpajane ludnoœci, której zezwolono pozostaæ na zamieszkiwanym przez ni¹ terytorium, mo¿e te¿ jednak dojœæ do przymusowego wyludnienia obszaru i powtórnej jego kolonizacji przez przeœladowców 69. Lemkin wyró¿ni³ wiele "technik ludobójstwa na ró¿nych polach" 70, zw³aszcza takie, które wymierzone by³y przeciwko ¯ydom. Opisywa³ techniki ludobójstwa stosowane przez Niemców w trakcie II wojny œwiatowej. Dokona³ te¿ podzia³u na ludobójstwo fizyczne, biologiczne, ekonomiczne, spo³eczne, polityczne, wyznaniowe, moralne oraz kulturowe. Uzna³, ¿e ludobójstwo fizyczne 71 polega na rasowej dyskryminacji w ¿ywieniu 72, stworzeniu cz³onkom wymienionych przez niego grup takich warunków ¿ycia, które uniemo¿liwi³yby im zachowanie zdrowia, b¹dŸ te¿ na zabijaniu na szerok¹ skalê ( mass killing) 73. Ludobójstwo fizyczne przejawia siê tak¿e w zagro¿eniu zdrowia poprzez pozbawianie grup narodowych dostêpu do œrodków potrzebnych dla zachowania zdrowia i ¿ycia 74. Ludobójstwo biologiczne prowadzi do obni¿enia poziomu liczby urodzin w danej grupie. Przyk³adem, jaki podaje R. Lemkin, jest rozdzielanie kobiet od mê¿czyzn oraz zakaz zawierania ma³¿eñstw miêdzy cz³onkami tej samej grupy 75. Z kolei celem ludobójstwa wyznaniowego jest wyeliminowanie przywódców religijnych 76, a moralnego - moralne os³abienie grupy na przyk³ad poprzez zachêcanie do spo¿ywania alkoholu 77. Ludobójstwo polityczne nie jest, zdaniem R. Lemkina, ludobójstwem skierowanym przeciwko grupom politycznym, a ludobójstwem zwi¹zanym z dzia³aniami podejmowanymi, by zniszczyæ samorz¹dnoœæ grup i zdezorganizowaæ system polityczny 78. Ludobójstwo spo³eczne skierowane jest przeciwko spo³ecznej strukturze grup, uderzaj¹c na przyk³ad w inteligencjê 79. Ludobójstwo kulturowe polega na adresowanym do grup zakazie u¿ywania w³asnego jêzyka i kultywowania w³asnych tradycji 80. Ludobójstwo ekonomiczne polega na niszczeniu ekonomicznych podstaw bytu danej grupy, na przyk³ad przez zaw³aszczenie w³asnoœci grupy albo wykluczenie jej cz³onków z ¿ycia ekonomicznego 81. Lemkin zaproponowa³ tak¿e inn¹ typologiê 82 ludobójstwa. Historycznie najstarszym by³o, w Staro¿ytnoœci i Œredniowieczu, ludobójstwo pope³niane z zamiarem unicestwienia ca³ych grup (zniszczenie fizyczne). Drugi typ ludobójstwa jest charakterystyczny dla ery nowo¿ytnej, kiedy dzia³ania sprawców ukierunkowane by³y na zniszczenie kultury, jednak¿e nie by³y one zwi¹zane z podejmowaniem prób unicestwienia fizycznego ludzi bêd¹cych jej noœnikami (zniszczenie duchowe). Trzeci rodzaj ludobójstwa, w okresie nazistowskim (lata 30. ubieg³ego wieku), ³¹czy³ w sobie obie poprzednie formy - fizycznego i duchowego niszczenia cz³onków grup. Ludobójstwo mia³o byæ w za³o¿eniu autora "antytez¹ doktryny Rousseau-Portalis, zgodnie z któr¹ wojna skierowana jest przeciwko suwerenom lub armiom, a nie przeciwko poddanym czy osobom cywilnym" 83. Podejœcie R. Lemkina odchodzi³o zatem od ówczesnego tradycyjnego rozumienia zbrodni wojennych 84 jako zbrodni pope³nianych przeciwko armiom lub w³adcom, nie zaœ narodom. Zdaniem M. Levene’a, konceptualizacja ludobójstwa przez R. Lemkina zmierza³a w kierunku uznania, ¿e jest to fenomen, który ma nie tyle miejsce w kontekœcie wojny, lecz sam w sobie jest form¹ dzia³añ wojennych ( a form of warfare). Ludobójstwo stanowi³oby zatem "specyficzny zespó³ dzia³añ wojennych", a nie zbrodniê towarzysz¹c¹ dzia³aniom zbrojnym. Wed³ug Levene’a interpretacja wojny jako skierowanej przeciwko narodom/ludnoœci pozwoli³a Lemkinowi na uznanie za zbrodnie wojenne takich zbrodni, które dotychczas nie by³y za nie uznawane (gdy¿ by³y skierowane przeciwko ludnoœci, a nie pañstwu) 85. Levene wskazywa³, i¿ na gruncie lektury Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress mo¿na wyci¹gn¹æ wniosek, ¿e R. Lemkin umiejscowi³ ludobójstwo w obrêbie wojny "w ogóle" ( genocide as an aspect of more general war) 86. Niemniej jednak nale¿a³oby zwróciæ uwagê, i¿ R. Lemkin uwa¿a³, ¿e ludobójstwo mo¿e zostaæ pope³nione równie¿ w czasie pokoju 87. Lemkinowskie ludobójstwo mo¿na by odnieœæ do nak³adania na grupy okreœlonych zakazów (np. zawierania ma³¿eñstw w obrêbie danej grupy) czy zaw³aszczania w³asnoœci (ludobójstwo ekonomiczne). Zachowanie suwerena nie wymaga wówczas równoczesnego podejmowania dzia³añ wojennych. Ze strony suwerenów oznaczaæ natomiast bêdzie chêæ zniszczenia grupy tak¿e w czasie pokoju 88. Wewnêtrzne antagonizmy i niepokoje, którym towarzyszy ludobójstwo, prowadz¹ jednak w konsekwencji, zdaniem R. Lemkina, do konfliktu zbrojnego 89. Twórca terminu "ludobójstwo" œwiadom by³ funkcjonowania w nauce innego pojêcia opisuj¹cego podobny do ludobójstwa czyn. W doktrynie pos³ugiwano siê bowiem pojêciem "wynarodowienia" ( denationalization). By³ to termin okreœlaj¹cy przestêpstwo zaliczane od 1919 r. do kategorii zbrodni wojennych 90; wê¿szy zakres tego terminu mia³by odpowiadaæ swym znaczeniem, jak stwierdzi³ W. A. Schabas, zbrodni ludobójstwa 91. Lemkin uwa¿a³, ¿e termin "wynarodowienie" nie oddaje w pe³ni treœci terminu "ludobójstwo" i wymienia³ trzy tego powody: nie dostrzega³ zwi¹zku treœciowego wynarodowienia z biologicznym wyniszczeniem narodu; uwa¿a³, ¿e nie ma powi¹zania zniszczenia wzorców narodowych z narzuceniem wzorców narodowych agresora; zwróci³ uwagê na to, ¿e - zdaniem niektórych autorów - wynarodowienie oznacza jedynie pozbawienie obywatelstwa 92. Lemkin zwróci³ jednak uwagê na podobieñstwo obu tych czynów (ludobójstwa i wynarodowienia). Twierdzi³, ¿e ostatni z uprzednio wymienionych terminów u¿ywany by³ dla okreœlenia genocide-like crimes 93. Autor nie poda³ powodu wprowadzenia pojêcia ludobójstwa 94. D.M. Segesser i M. Gessler byli zdania, i¿ R. Lemkin "zdecydowa³ siê wprowadziæ to pojêcie, poniewa¿ by³ on œwiadomym tego, i¿ trudno jest siê domagaæ zapobiegania i karania takiego przestêpstwa, jeœli jest ono po prostu jednym z przestêpstw, okreœlanych jako rozmyœlne u¿ycie narzêdzi mog¹cych spowodowaæ zagro¿enie publiczne - której to kategoryzacji u¿yto ju¿ podczas debaty prowadzonej w ramach Miêdzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Karnego oraz podczas Miêdzynarodowej Konferencji Biura Unifikacji Prawa Karnego" 95. Powy¿sze rozmowy nie przynios³y jednak zamierzonego skutku. Lemkin stara³ siê zatem po raz kolejny doprowadziæ do zwrócenia uwagi na potrzebê ukarania sprawców ludobójstwa (desygnatu ówczesnej "starej praktyki" 96) przy uwzglêdnieniu zasady represji wszechœwiatowej 97 oraz zapobiegania ludobójstwu w przysz³oœci, zarówno podczas wojny, jak i w czasie pokoju 98. Autor pragn¹³ bowiem, by ludobójstwo sta³o siê jednym z delicta iuris gentium. Na podstawie przeprowadzonego rozumowania a simile uzna³, ¿e ludobójstwo powinno byæ traktowane tak samo jak handel dzieæmi, piractwo czy niewolnictwo 99. Dlatego te¿ nalega³, by w przypadku tej zbrodni stosowana by³a jurysdykcja uniwersalna 100. Sformu³owa³ tak¿e postulat, by s¹dy poszczególnych krajów poci¹ga³y do odpowiedzialnoœci karnej sprawców ludobójstwa; domaga³ siê utworzenia biura ( agency), którego zasad funkcjonowania bli¿ej nie sprecyzowa³, a którego celem by³oby podejmowanie dzia³añ zapobiegaj¹cych ludobójstwu. Lemkin nie wspomnia³ przy tym o potrzebie utworzenia miêdzynarodowego trybuna³u karnego, który móg³by os¹dzaæ sprawców ludobójstwa 101. Autor dysponowa³ dokumentami zwi¹zanymi z okupacyjnym prawem niemieckim. Te informacje analizowane by³y przez niego pod k¹tem ustalenia wzoru polityki tzw. "Nowego Porz¹dku Hitlera". Da³y one asumpt do sformu³owania tezy, ¿e tocz¹ca siê wojna prowadzona jest nie przeciwko innym pañstwom, a ludziom 102. Mo¿na równie¿ za³o¿yæ, ¿e celem napisania Axis Rule in Occupied Europe by³o przedstawienie materia³ów wskazuj¹cych na pope³nione w trakcie II wojny œwiatowej zbrodnie 103. Podkreœla siê, ¿e zebrane przez R. Lemkina dokumenty mog³y stanowiæ dowody w procesach przeciwko przestêpcom Osi Europejskiej, dla ka¿dego pañstwa zniszczonego przez kraje Osi Europejskiej 104. Lemkin nie odniós³ siê do tematyki zwi¹zanej z odpowiedzialnoœci¹ karn¹ osób winnych pope³nienia ludobójstwa, jako ¿e uwa¿a³, ¿e nie uda mu siê przedstawiæ tego zagadnienia w wyczerpuj¹cy sposób 105. Do 1945 r. w ogóle nie uczestniczy³ w rozmowach tego dotycz¹cych 106. Kiedy pod koniec wojny zastanawiano siê, jak post¹piæ z g³ównymi przestêpcami niemieckimi, rozwa¿ano, czy ukaraæ winnych bez s¹du (stanowisko Wielkiej Brytanii), czy te¿ na drodze procesu s¹dowego 107. Autor przy³¹czy³ siê do debaty, kiedy decyzja o tym, ¿e odbêdzie siê proces "przestêpców wojennych pañstw Osi Europejskiej" (por. art. I Porozumienia Londyñskiego oraz art. VI StMTW), by³a ju¿ niemal¿e podjêta 108. W kwietniu 1945 r. ostatecznie przes¹dzono, ¿e zostan¹ przeprowadzone procesy g³ównych przestêpców pañstw Osi Europejskiej. Lemkin stara³ siê zatem rozpropagowaæ wiedzê na temat ludobójstwa, mia³ bowiem nadziejê, ¿e ludobójstwo zostanie do³¹czone do zbrodni, za pope³nienie których przestêpcy pañstw Osi Europejskiej zostan¹ poci¹gniêci do odpowiedzialnoœci karnej. W³¹czenie siê do grupy osób rozstrzygaj¹cych o tym, za jakie zbrodnie zostan¹ poci¹gniêci do odpowiedzialnoœci karnej g³ówni przestêpcy Osi Europejskiej, stwarza³o mu szansê na przekonanie debatuj¹cych o potrzebie zamieszczenia wœród takich zbrodni tak¿e ludobójstwa. W kwietniu 1945 r. opublikowano artyku³ R. Lemkina Genocide as a Modern Crime 109. Zamiarem artyku³u by³o upowszechnienie informacji na temat koncepcji ludobójstwa jako "nowoczesnej zbrodni". Publikacja przedstawia³a wiêc filozofiê ludobójstwa, techniki ludobójstwa, miêdzynarodowe uwarunkowania jego pope³nienia oraz elementy ludobójstwa. Autor przedstawi³ znaczenie terminu nazwanej przez siebie zbrodni ludobójstwa, wskazuj¹c jej znamiona oraz sposób karania przestêpców: zamiarem sprawcy jest zniszczenie lub zdegradowanie ca³ej grupy narodowej, religijnej lub rasowej (podobnie jak w swojej ksi¹¿ce Axis Rules in Occupied Europe, Laws and Occupation Analysis of Government, Proposals for Redress, R. Lemkin nie zdefiniowa³ znaczenia terminów okreœlaj¹cych te grupy ani nie wyjaœni³, dlaczego dokona³ takiego w³aœnie ich doboru 110); zamach ( attack) stanowi powa¿ne zagro¿enie dla ¿ycia, wolnoœci, zdrowia, ekonomicznej egzystencji lub dla wszystkich tych elementów jednoczeœnie (autor podkreœla³, ¿e ludobójstwo niekoniecznie oznacza zabijanie na szerok¹ skalê - mass murder); sprawcami mog¹ byæ reprezentanci pañstwa lub zorganizowanych grup spo³ecznych i politycznych; odpowiedzialnoœæ zostanie przypisana zarówno tym, którzy wydawali rozkazy, jak i tym, którzy je wype³niali; sprawca nie mo¿e powo³ywaæ siê na okolicznoœæ wy³¹czaj¹c¹ odpowiedzialnoœæ karn¹, je¿eli dzia³a³ zgodnie z prawem swojego pañstwa, poniewa¿ czyny ludobójstwa nie zwalniaj¹ go od odpowiedzialnoœci w prawie miêdzynarodowym; poniewa¿ skutki ludobójstwa maj¹ miêdzynarodowe implikacje, st¹d represje karne winny mieæ charakter umiêdzynarodowiony; przestêpca poniesie odpowiedzialnoœæ karn¹ nie tylko w kraju, w którym pope³ni³ ludobójstwo, ale tak¿e w pañstwie, w którym zostanie zatrzymany; pañstwo, w którym sprawca zosta³ zatrzymany, mo¿e os¹dziæ go samo albo go ekstradowaæ; jako ¿e nie mo¿na ufaæ pañstwu, które prowadzi ludobójcz¹ politykê, w sprawie dotycz¹cej os¹dzania w³asnych przestêpców, powinni oni zostaæ os¹dzeni przez miêdzynarodowy trybuna³; do s¹dzenia osób oskar¿onych o ludobójstwo powinna zostaæ utworzona specjalna izba w ramach Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci; zbrodnia ludobójstwa powinna byæ inkorporowana na mocy miêdzynarodowego traktatu do kodeksów karnych wszystkich pañstw 111. Lemkin przekona³ Amerykanów o potrzebie poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej organizacji przestêpczych i do³¹czy³ do przedstawicieli amerykañskiej prokuratury zajmuj¹cych siê sprawami zwi¹zanymi z Miêdzynarodowym Trybuna³em Wojskowym. Lemkin zosta³ tak¿e doradc¹ R.H. Jacksona, mianowanego na szefa wspomnianych przedstawicieli amerykañskiej prokuratury w sierpniu 1945 r. 112 Wiosn¹ 1946 r. ukaza³ siê kolejny artyku³ autorstwa R. Lemkina w piœmie The American Scholar. W artykule tym autor przekonywa³ o potrzebie wprowadzenia do prawa zbrodni ludobójstwa i przyjêcia Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Ponownie wymieni³ grupy narodowe, religijne i rasowe jako przedmiot dzia³ania sprawców ludobójstwa. Stwierdzi³, i¿ "Genocide is the crime of destroying national, racial or religious groups" 113. Do³¹czenie do katalogu grup, przeciwko którym mo¿e byæ pope³nione ludobójstwo, grupy religijnej wydaje siê byæ zwi¹zane ze œwiadomoœci¹ autora odnosz¹c¹ siê do uprzednich wojen w historii œwiata, tocz¹cych siê w celu zniszczenia grup religijnych, a przyk³adowo podanych przez niego w tej publikacji 114. Autor zwróci³ te¿ uwagê, i¿ zamachy na wymienione wy¿ej grupy s¹ naruszeniem prawa do istnienia i rozwoju w ramach miêdzynarodowej spo³ecznoœci jako jej wolnych cz³onków; postrzega³ ludobójstwo jako nie tylko zbrodniê przeciwko zasadom wojny, lecz równie¿ zbrodniê przeciwko ludzkoœci. W 1946 r. R. Lemkin w artykule Le génocide po raz kolejny potwierdzi³, i¿: "Ludobójstwo nie oznacza bynajmniej bezpoœredniego zniszczenia pewnego narodu. Oznacza raczej plan rozmaitych dzia³añ, skierowanych na zniszczenie istotnych podstaw ¿ycia grup narodowych w celu ich zniszczenia. Do tego celu sprawca zmierza przez rozbicie instytucji politycznych i spo³ecznych, kultury, jêzyka, uczuæ narodowych, religijnych, mo¿liwoœci bytu ekonomicznego grup narodowych oraz przez pozbawienie bezpieczeñstwa osobistego, wolnoœci, zdrowia, czci, a nawet ¿ycia jednostek, które nale¿¹ do tych grup. Ludobójstwo jest skierowane przeciwko grupom, jako ca³oœci" 115. Zdaniem R. Lemkina, wa¿nym czynnikiem dla stosunkowo szybkiego przyjêcia terminu ludobójstwa w prawie miêdzynarodowym by³o zrozumienie i wsparcie dla tej idei zw³aszcza ze strony Stanów Zjednoczonych 116. Autor dostrzega³ wa¿k¹ rolê USA w polityce œwiatowej, dlatego te¿ w³aœnie z tym pañstwem zwi¹za³ swoje ¿ycie. Podejmowane przez niego dzia³ania nie przynios³y jednak spodziewanych rezultatów. Z pragmatycznego punktu widzenia dla osób piastuj¹cych wysokie stanowiska w tym kraju istotniejszym by³o os¹dzenie sprawców zbrodni pope³nionych w trakcie II wojny œwiatowej. Cel taki móg³ zostaæ osi¹gniêty równie¿ i bez wprowadzania nowego terminu "ludobójstwo" 117. 1.4. Podsumowanie 1. Próby os¹dzenia sprawców zbrodni wojennych pope³nionych przeciwko Ormianom czy w trakcie I wojny œwiatowej nie zakoñczy³y siê sukcesem 118. Bezkarnoœæ sprawców bêd¹ca wynikiem objêcia ich amnesti¹ sk³oni³a Hitlera do podjêcia dzia³añ eksterminacyjnych w przeœwiadczeniu, ¿e sprawcy nigdy nie zostan¹ poci¹gniêci do odpowiedzialnoœci karnej. Retorycznie zadane przez niego pytanie: "Kto mówi dziœ o zniszczeniu Ormian?" 119, by³o dobitnym przyk³adem bezkarnego podejœcia nazistów do wyrz¹dzanych zbrodni 120. 2. Na potrzebê ochrony grup ludzi zwrócono uwagê w XV w. Jednak dopiero w XX w. Rafa³ Lemkin zaprezentowa³ koncepcje zbrodni barbarzyñstwa i zbrodni wandalizmu, skierowanych przeciwko grupom rasowym, religijnym i spo³ecznym. Autor zwróci³ te¿ uwagê na koniecznoœæ ochrony dziedzictwa kulturowego, czemu da³ wyraz, przedstawiaj¹c koncepcjê wandalizmu. Kolejnym etapem by³o wypracowanie przez niego pojêcia ludobójstwa, a nastêpnie projektu wprowadzenia zbrodni ludobójstwa do porz¹dku prawnego. 3. Zabiegi Lemkina zwi¹zane z ujêciem zbrodni ludobójstwa w StMTW nie zakoñczy³y siê sukcesem. Po zakoñczeniu dzia³alnoœci przez Miêdzynarodowy Trybuna³ Wojskowy Lemkin wci¹¿ optowa³ za tym, by rozpocz¹æ prace nad wielostronn¹ konwencj¹, która wprowadza³aby do prawa miêdzynarodowego zbrodniê ludobójstwa i obligowa³a pañstwa-strony tej konwencji do implementowania do swych porz¹dków prawnych postanowieñ odnosz¹cych siê do zapobiegania jej i karania za ni¹ 121. Gdy Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 2, poz. 9) zosta³a podpisana, Lemkin do koñca swego ¿ycia zabiega³ o ratyfikacjê tej konwencji przez poszczególne pañstwa, w tym zw³aszcza przez Stany Zjednoczone 122. Lemkin zmar³ w 1959 r., a Stany Zjednoczone ratyfikowa³y Konwencjê w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa za czasów prezydentury R. Reagana w 1986 r. 123 Rozdzia³ 2 Wybrane miêdzynarodowe akty prawne odnosz¹ce siê do zbrodni ludobójstwa 2.1. Uwagi ogólne Ukaranie sprawców ludobójstwa wi¹za³o siê z koniecznoœci¹ wprowadzenia stosownych regulacji prawnych. Poni¿ej przedstawione zostan¹ prace spo³ecznoœci miêdzynarodowej podejmowane w celu zdefiniowania zbrodni ludobójstwa w aktach prawa miêdzynarodowego, w których wprowadzono obowi¹zek zapobiegania dzia³aniom ludobójców oraz okreœlono zasady ich karania. Przedmiotem niniejszego rozdzia³u bêd¹ wybrane miêdzynarodowe akty prawne zwi¹zane ze zbrodni¹ ludobójstwa bêd¹ce efektem wspomnianych wy¿ej dzia³añ. 2.2. Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego Podpisane dnia 8 sierpnia 1945 r. Porozumienie miêdzynarodowe w przedmiocie œcigania i karania g³ównych przestêpców wojennych Osi Europejskiej (tzw. porozumienie londyñskie, Dz. U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367 i 368) 1 deklarowa³o w art. I utworzenie Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego dla os¹dzenia zbrodniarzy wojennych 2. Za³¹cznikiem do porozumienia londyñskiego by³ Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego 3. Statut ten okreœla zarówno g³ówne zasady odpowiedzialnoœci karnej, procedurê, jak i ustrój Trybuna³u. Na mocy zarz¹dzenia 4 Naczelnego Dowódcy Mocarstw Sprzymierzonych na Dalekim Wschodzie - gen. Douglasa MacArthura z dnia 19 stycznia 1946 r. utworzony zosta³ tak¿e Miêdzynarodowy Trybuna³ Wojskowy do spraw Dalekiego Wschodu. Do jurysdykcji przedmiotowej Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego w Norymberdze nale¿a³y trzy zbrodnie: przeciwko pokojowi, wojenne i przeciwko ludzkoœci (art. VI StMTW). W sierpniu 1945 r. podjêto w sprawie definicji zbrodni przeciwko ludzkoœci kompromisow¹ decyzjê i uznano, i¿ "zbrodnie przeciwko ludzkoœci obejmuj¹ przeœladowania z przyczyn politycznych, rasowych i religijnych w wykonaniu zbrodni wojny agresyjnej lub w zwi¹zku z ni¹, bez wzglêdu na to, czy by³o to zgodne, czy te¿ sta³o w sprzecznoœci z prawem kraju, w którym zbrodni dokonano" 5. Ostatecznie zamieszczona w StMTW definicja zbrodni przeciwko ludzkoœci zosta³a rozszerzona o morderstwo, eksterminacjê, niewolnicze podporz¹dkowanie, wywiezienie i inne nieludzkie czyny. Na mocy art. VI lit. c StMTW: "zbrodnie przeciw ludzkoœci, mianowicie: morderstwa, wytêpianie, obracanie ludzi w niewolników, deportacja i inne czyny nieludzkie, których dopuszczono siê przeciwko jakiejkolwiek ludnoœci cywilnej przed wojn¹ lub podczas niej, albo przeœladowania ze wzglêdów politycznych, rasowych lub religijnych przy pope³nianiu jakiejkolwiek zbrodni wchodz¹cej w zakres kompetencji Trybuna³u lub w zwi¹zku z ni¹, niezale¿nie od tego czy by³o to zgodne, czy tez sta³o w sprzecznoœci z prawem kraju, w którym zbrodni dokonano". W StMTW nie ma zatem ¿adnej wzmianki na temat ludobójstwa. Sprecyzowano w nim natomiast pojêcie zbrodni przeciwko ludzkoœci, z której, jak siê twierdzi 6, wywodzi siê zbrodnia ludobójstwa. Próby zamieszczenia ludobójstwa wœród zbrodni, za które os¹dzeni mieli zostaæ przestêpcy Osi Europejskiej, zakoñczy³y siê niepowodzeniem. Delegacja brytyjska odrzuci³a ten zamys³ z uwagi na brak definicji ludobójstwa w s³owniku jêzyka angielskiego 7. Mimo to Lemkin kontynuowa³ swe dzia³ania propaguj¹ce koniecznoœæ ukarania sprawców za pope³nienie zbrodni ludobójstwa. Tadeusz Cyprian i Jerzy Sawicki uznali, i¿ do "istoty przestêpstwa przeciw ludzkoœci nale¿y specjalne nastawienie woli sprawcy. Powstanie ono wtedy, gdy sprawca dokonuje czynu przeciwko osobom ze wzglêdu na ich przynale¿noœæ do pewnej grupy narodowej, rasowej, lub ze wzglêdu na ich przekonania polityczne. Przestêpstwa przeciwko ludzkoœci ró¿niæ siê wiêc bêd¹ od przestêpstw pospolitych, uregulowanych wy³¹cznie prawem wewnêtrznym pañstwowym, nie dzia³aniem, które czêsto bêdzie identyczne (np. zabójstwo), ale specyficznym zamiarem (sprawca chce np. zabiæ ofiarê ze wzglêdu na jej przynale¿noœæ do okreœlonej grupy religijnej, rasowej itp.)" 8. Zamiar pope³nienia tej zbrodni skierowanej przeciwko grupom religijnym, rasowym i politycznym ³¹czy zatem zbrodniê przeciwko ludzkoœci z ludobójstwem. Powy¿sza interpretacja zbrodni przeciwko ludzkoœci wskazuje na zbli¿ony charakter obu zbrodni - zbrodni przeciwko ludzkoœci i wówczas jeszcze niezdefiniowanej zbrodni ludobójstwa i pozwala uzasadniæ postawion¹ wy¿ej tezê o tym, ¿e ludobójstwo wywodzi siê ze zbrodni przeciwko ludzkoœci 9. Sêdziowie MTW nie chcieli podj¹æ siê zadania zdefiniowania ludobójstwa 10. Przypuszczenie to potwierdza siê w œwietle opinii przedstawiciela Francji uczestnicz¹cego w rozmowach na temat kodyfikacji zasad norymberskich - uprzednio jednego z sêdziów Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego. Zgodnie z jego wypowiedzi¹ z 5 czerwca 1947 r.: "Ludobójstwo by³o nowym i œmia³ym pojêciem, dlatego Trybuna³ w Norymberdze wstrzyma³ siê nawet od przyjêcia ludobójstwa jako zbrodni uznanej przez prawo miêdzynarodowe" 11. W trakcie I sesji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych podjêto decyzjê w sprawie uroczystego potwierdzenia zasad prawnych przyjêtych w Statucie i wyroku Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego. W tym celu dnia 11 grudnia 1946 r. przyjêta zosta³a rezolucja 95(I). Fakt ukarania zbrodniarzy wojennych oraz zasady i tryb, w jakim to nast¹pi³o, zosta³y formalnie zaakceptowane przez spo³ecznoœæ miêdzynarodow¹ 12. Rezolucji 95(I) nale¿y przypisaæ jeszcze jedno znaczenie. Potwierdzono w niej, i¿ zasady prawne zawarte w wyroku MTW stanowi¹ czêœæ powszechnie obowi¹zuj¹cego prawa miêdzynarodowego 13. Zasady przyjête w procesie norymberskim sta³y siê zasadami nie tylko dla potrzeb jednego procesu, lecz tak¿e Ÿród³em obowi¹zuj¹cego miêdzynarodowego prawa karnego 14. Jak orzek³ w 1996 r. Miêdzynarodowy Trybuna³ Sprawiedliwoœci, "rezolucje Zgromadzenia Ogólnego, pomimo i¿ nie s¹ wi¹¿¹ce, mog¹ mieæ czasami wartoœæ normatywn¹. Mog¹, w pewnych okolicznoœciach, dostarczaæ dowodów wa¿nych dla ustalenia istnienia zasady lub powstania opinio iuris. By ustaliæ, czy jest to prawd¹ w przypadku danej rezolucji Zgromadzenia Ogólnego, potrzebne jest spojrzenie na jej treœæ i warunki jej przyjêcia; konieczne jest równie¿ sprawdzenie, czy istnieje opinio iuris co do jego wartoœci normatywnej; b¹dŸ te¿ szereg rezolucji mo¿e wskazywaæ na stopniowy rozwój opinio iuris wymaganej do powstania nowej zasady" 15. Sformu³owanie zasad norymberskich nast¹piæ mia³o w trakcie prac powo³anej w 1947 r. Komisji Prawa Miêdzynarodowego. Prace te zaowocowa³y w roku 1950 og³oszeniem przez wspomnian¹ Komisjê katalogu zasad norymberskich 16. Zosta³y one sformu³owane w nastêpuj¹cy sposób: ten, kto dopuszcza siê zbrodni przeciwko prawu miêdzynarodowemu, ponosiæ ma odpowiedzialnoœæ karn¹; brak w prawie krajowym regulacji, które kryminalizowa³yby zbrodnie miêdzynarodowe, nie stanowi okolicznoœci zwalniaj¹cej od poniesienia odpowiedzialnoœci karnej przez osobê, która tak¹ zbrodniê pope³ni³a; nie zwalnia od odpowiedzialnoœci miêdzynarodowej i nie zmniejsza wymiaru kary okolicznoœæ dzia³ania przez osobê jako g³owa pañstwa lub funkcjonariusz publiczny, je¿eli osoba ta pope³ni³a zbrodniê miêdzynarodow¹; je¿eli osoba dzia³a³a na rozkaz rz¹du lub prze³o¿onego, to nie zwalnia jej to od odpowiedzialnoœci w prawie miêdzynarodowym, lecz okolicznoœæ ta mo¿e mieæ swe odzwierciedlenie w ³agodniejszym wymiarze kary, jeœli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwoœci; ka¿dy oskar¿ony o pope³nienie zbrodni miêdzynarodowej ma prawo do rzetelnego oraz bezstronnego procesu; zbrodniami miêdzynarodowymi s¹ zdefiniowane w StMTW: zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne; zbrodni¹ miêdzynarodow¹ jest równie¿ uczestnictwo w ka¿dej z wymienionych w punkcie poprzednim zbrodni 17. 2.3. Rezolucja 96(I) w sprawie zbrodni ludobójstwa W trakcie obrad pierwszej sesji Zgromadzenia Ogólnego NZ w 1946 r. Indie, Kuba i Panama wyst¹pi³y z wnioskiem o przyjêcie rezolucji definiuj¹cej ludobójstwo jako zbrodniê miêdzynarodow¹ 18 i z³o¿y³y projekt rezolucji w sprawie zbrodni ludobójstwa 19. Projekt ten wymienia³ cztery grupy ludzi, które mia³yby podlegaæ ochronie na mocy tej rezolucji. By³y nimi: grupa narodowa, rasowa, etniczna i wyznaniowa 20. Projekt rezolucji odnosi³ siê do trzech zagadnieñ: "uznania ludobójstwa za zbrodniê prawa narodów; zapewnienia miêdzynarodowej wspó³pracy w zakresie zapobiegania i karania winnych ludobójstwa; zalecenia rz¹dom poszczególnych pañstw, by wprowadzi³y ten typ zbrodni w ramy wewnêtrznego ustawodawstwa krajowego podobnie do innych zbrodni iuris gentium, jak piractwo, handel dzieæmi i kobietami, narkotykami itp." 21. Poparcie dla projektu wyrazi³ równie¿ rz¹d polski. Delegat Polski M. Lachs przedstawi³ swoje stanowisko w nastêpuj¹cych s³owach: "[...] specyficzn¹ cech¹ zbrodni ludobójstwa nie jest liczba ofiar. Ludobójstwo mo¿e byæ pope³nione w najrozmaitszy sposób, zarówno przez dzia³anie jak i zaniechanie". Manfred Lachs, odnosz¹c siê do iloœci grup, które mia³yby byæ chronione, wymieni³: "grupy narodowe, rasowe, etniczne i religijne". Opowiedzia³ siê tak¿e za karalnoœci¹ "pewnych czynów przygotowawczych do zbrodni ludobójstwa oraz pod¿egania do tej zbrodni, a nadto równie¿ za karalnoœci¹ propagandy nienawiœci" 22. W trakcie debaty podczas Sesji ZO NZ zwrócono uwagê na potrzebê podjêcia prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa, co zaowocowa³o z³o¿eniem projektu takiej konwencji przez Arabiê Saudyjsk¹ 23. Przedstawiciel Kuby - E. Dihigo, który prezentowa³ tekst projektu rezolucji, zauwa¿y³, ¿e MTW nie dopuœci³ do skazania za niektóre czyny nosz¹ce znamiona ludobójstwa, poniewa¿ pope³niono je przed wybuchem II wojny œwiatowej. Jak podkreœla³ E. Dihigo, powodem z³o¿enia projektu rezolucji by³a obawa, ¿e z uwagi na zasadê nullum crimen sine lege pozostan¹ one nieukarane 24. Podobne stanowisko zajê³a Wielka Brytania, stwierdzaj¹c, i¿ "w przysz³oœci nale¿y zapobiec takiemu stanowi rzeczy, by sprawcy podobnych zbrodni, jak w okresie ostatniej wojny, mogli siê zas³aniaæ zasad¹ nullum crimen sine lege" 25. Zwi¹zek Socjalistycznych Republik Radzieckich zaproponowa³ w trakcie prac nad projektem tej rezolucji wniesienie do Rady Spo³eczno-Gospodarczej zapytania, co do mo¿liwoœci rozpoczêcia prac nad przygotowaniem tekstu konwencji odnosz¹cej siê do walki z dyskryminacj¹ rasow¹. Zamys³ ZSRR sta³ siê formaln¹ poprawk¹ do przedmiotowego projektu rezolucji: "Po¿¹dane jest, by Rada Spo³eczno-Gospodarcza przestudiowa³a pytanie dotycz¹ce pracy przygotowawczej nad konwencj¹ w sprawie zbrodni przeciwko którejkolwiek z ras" 26. Potrzeba powziêcia prac nad tekstem konwencji w sprawie ludobójstwa okaza³a siê byæ bezsporna. Kontrowersje wzbudzi³a natomiast natura odpowiedzialnoœci karnej za ludobójstwo. W¹tpliwoœci wywo³ywa³a odpowiedŸ na pytanie, kto ponosi odpowiedzialnoœæ karn¹ za pope³nienie ludobójstwa: jednostka czy pañstwo 27. Wielka Brytania pragnê³a wprowadziæ do § 3 pierwotnego tekstu rezolucji zmianê nastêpuj¹cej treœci: "Deklaruj¹c, ¿e ludobójstwo jest zbrodni¹ miêdzynarodow¹, za pope³nienie której indywidualn¹ odpowiedzialnoœæ ponosz¹ bezpoœredni wykonawcy, wspó³sprawcy, jak i pañstwa" 28. Francja podnios³a, ¿e przepisy francuskiego prawa karnego nie przewiduj¹ odpowiedzialnoœci pañstwa. Zaproponowa³a zreszt¹ w § 3 projektu rezolucji nastêpuj¹c¹ zmianê: "[...] niezale¿nie od tego czy s¹ osobami prywatnymi czy odpowiedzialnymi funkcjonariuszami pañstwowymi, powinni zostaæ ukarani" 29. Dyskusja na temat odpowiedzialnoœci osób fizycznych czy te¿ pañstw odsuniêta zosta³a do czasu prac nad konwencj¹ do spraw ludobójstwa. Treœæ podjêtej jednog³oœnie rezolucji Zgromadzenia Ogólnego nr 96(I) z dnia 11 grudnia 1946 r. 30 brzmi nastêpuj¹co: "Zwa¿ywszy, ¿e ludobójstwo stanowi zaprzeczenie prawa do istnienia ca³ych grup ludzkich, tak jak zabójstwo stanowi zaprzeczenie prawa do ¿ycia poszczególnych jednostek; zwa¿ywszy, i¿ takie zaprzeczenie prawa do istnienia gwa³ci sumienie ludzkoœci i powoduje utratê dla ludzkoœci wartoœci kulturowych i innych, które powy¿sze grupy reprezentuj¹, a nadto jest sprzeczne z prawem moralnym, z duchem i celami Narodów Zjednoczonych; zwa¿ywszy, i¿ dokonano wielu wypadków zbrodni ludobójstwa, w zwi¹zku z czym szereg rasowych, religijnych, politycznych i innych grup zosta³o w ca³oœci lub w czêœci zniszczonych; zwa¿ywszy, i¿ ukaranie zbrodni ludobójstwa jest spraw¹ o znaczeniu miêdzynarodowym, Ogólne Zgromadzenie Narodów Zjednoczonych stwierdza, i¿ ludobójstwo stanowi zbrodniê w rozumieniu prawa miêdzynarodowego, któr¹ œwiat cywilizowany potêpia i której sprawcy, oraz bior¹cy w niej udzia³ podlegaj¹ karze bez wzglêdu na to, czy s¹ oni osobami prywatnymi, czy urzêdnikami publicznymi lub mê¿ami stanu i bez wzglêdu na to, czy zbrodnia ta zosta³a dokonana z przyczyn religijnych, rasowych, politycznych, czy innych 31; zachêca Pañstwa-Strony do wprowadzania w ¿ycie niezbêdnego ustawodawstwa, by zapobiegaæ tej zbrodni i karaæ za ni¹; zaleca, by zorganizowaæ miêdzy Pañstwami miêdzynarodow¹ wspó³pracê w celu u³atwienia szybkiego zapobiegania zbrodni ludobójstwa i karania za ni¹, i w tym celu zaleca Radzie Spo³eczno-Gospodarczej powziêcie koniecznych kroków w celu przygotowania projektu konwencji w sprawie zbrodni ludobójstwa, by zosta³ on przed³o¿ony nastêpnej zwyk³ej sesji Zgromadzenia Ogólnego" 32. Preambu³a rezolucji ZO z 1946 r. okreœli³a zatem ludobójstwo jako miêdzynarodow¹ zbrodniê przeciwko ludzkoœci, stanowi¹c tak¿e, i¿ ludobójstwo istnia³o ju¿ w prawie miêdzynarodowym 33. Dlatego te¿ uwa¿a siê, ¿e zbrodnia ludobójstwa, choæ nieskodyfikowana, istnia³a ju¿ w œwiadomoœci spo³ecznoœci miêdzynarodowej 34. Na mocy tej rezolucji ludobójstwo jest zbrodni¹, która mo¿e zostaæ pope³niona zarówno w stanie wojny, jak i pokoju. Nie podtrzymano zatem podzia³u na zbrodnie pope³niane wy³¹cznie w trakcie wojny albo pokoju, jaki zosta³ zarysowany w StMTW. Podmiotem tej zbrodni mo¿e byæ zarówno osoba prywatna, jak i funkcjonariusz publiczny. W trakcie prac nad tekstem rezolucji zmieniono pierwotny zapis odnosz¹cy siê do jurysdykcji uniwersalnej, zawê¿aj¹c go do miêdzynarodowej wspó³pracy pomiêdzy pañstwami. Ludobójstwo sta³o siê, zgodnie z t¹ rezolucj¹, zbrodni¹ miêdzynarodow¹ 35. Wiele elementów ludobójstwa przewidzianych w rezolucji zamieszczonych zosta³o 2 lata póŸniej w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. W odró¿nieniu od konwencji w sprawie ludobójstwa, rezolucja ta stanowi o grupach rasowych, religijnych, politycznych i innych. Zmiany w porównaniu z pierwsz¹ wersj¹ rezolucji wprowadzone zosta³y przez podkomitet Szóstego Komitetu; przyczyny wprowadzenia do rezolucji nowych grup nie zosta³y przez ten podkomitet udokumentowane 36. William A. Schabas zwróci³ jednak uwagê na zbie¿noœæ zachodz¹c¹ pomiêdzy sformu³owaniami zawartymi w rezolucji: "[...] szereg rasowych, religijnych, politycznych i innych grup zosta³o w ca³oœci lub w czêœci zniszczonych [...]" 37oraz "[...] bez wzglêdu na to, czy zbrodnia ta zosta³a dokonana z przyczyn religijnych, rasowych, politycznych, czy innych" 38 a sformu³owaniem u¿ytym w art. VI lit. c Karty MTW "przeœladowania ze wzglêdów politycznych, rasowych i religijnych [...]". Dlatego te¿ autor ten stwierdzi³, ¿e przy tworzeniu rezolucji ZO 96(I) wzorowano siê na art. VI lit. c StMTW 39. Amerykañski Trybuna³ Wojskowy odwo³ywa³ siê do rezolucji ZO 96(I) cztery razy. Wypowiedzia³ siê na jej temat w nastêpuj¹cych s³owach: "Zgromadzenie Ogólne nie jest miêdzynarodow¹ legislatur¹, ale najbardziej autorytatywnym organem, jaki istnieje, by kszta³towaæ opiniê œwiatow¹. Jego uznanie ludobójstwa za zbrodniê miêdzynarodow¹ jest przekonuj¹cym dowodem tego faktu. Przyjmujemy i akceptujemy p³yn¹cego z niego wnioski. Nie dostrzegamy niesprawiedliwoœci wobec osób os¹dzanych za tê zbrodniê. S¹ oni oskar¿ani, poniewa¿ wiedzieli, ¿e czyny te by³y z³e i podlega³y karze w chwili ich pope³nienia" 40. Uwagi poczynione odnoœnie do charakteru prawnego i natury rezolucji Zgromadzenia Ogólnego 95(I) wydaj¹ siê byæ to¿same w przypadku rezolucji ZO 96(I). 2.4. Konwencja z 9 grudnia 1948 r. w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa 2.4.1. Prace przygotowawcze do konwencji w sprawie ludobójstwa Jedn¹ z umów miêdzynarodowych, dla powstania której bodŸcem sta³y siê zasady norymberskie oraz rezolucja ZO 96(I), jest Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa 41. Podrozdzia³ ten przedstawi prace przygotowawcze nad wspomnian¹ konwencj¹. Na pocz¹tku 1947 r. rezolucja 96(I) przekazana zosta³a Radzie Spo³eczno-Gospodarczej przez Sekretarza Generalnego. Jak ju¿ wspomniano, rezolucja zaleca³a Radzie przygotowanie projektu konwencji w sprawie zbrodni ludobójstwa. Projekt mia³ zostaæ przedstawiony jesieni¹ 1947 r. na kolejnej sesji Zgromadzenia Ogólnego. Prace nad konwencj¹ przybra³y formê sesji Zgromadzenia Ogólnego NZ. Sprawa zbrodni ludobójstwa zosta³a uwzglêdniona na mocy uchwa³y ZO NZ w porz¹dku obrad Rady Gospodarczej i Spo³ecznej, które mia³y siê odbyæ 15 marca 1947 r. W nocie skierowanej do Rady Sekretarz Generalny proponowa³ wybór jednego z trzech organów, który przygotowa³by projekt konwencji o ludobójstwie. Móg³ byæ on sporz¹dzony b¹dŸ przez Komisjê Praw Cz³owieka, b¹dŸ przez inny Komitet, w sk³ad którego wchodziliby wybrani cz³onkowie Rady Gospodarczej i Spo³ecznej. Sam Sekretariat Generalny deklarowa³ swój udzia³ w przygotowaniu schematu projektu konwencji 42. Rada Gospodarcza i Spo³eczna dnia 28 marca 1947 r. wyda³a nastêpuj¹c¹ rezolucjê: "Zgodnie z uchwa³¹ Ogólnego Zgromadzenia z dnia 11 grudnia 1946 r. nr 96(I) Rada Gospodarcza i Spo³eczna poleca Sekretarzowi Generalnemu, by: po przeprowadzeniu przy pomocy ekspertów koniecznych studiów z dziedziny prawa miêdzynarodowego i karnego, które by mia³y na celu zredagowanie projektu konwencji, stosownie do rezolucji Ogólnego Zgromadzenia i; po zasiêgniêciu opinii Komitetu Rozwoju Prawa Miêdzynarodowego i jego Kodyfikacji oraz w miarê mo¿noœci tak¿e opinii Komisji Praw Cz³owieka, wreszcie po uzyskaniu uwag wszystkich cz³onków - przed³o¿y³ Radzie Gospodarczej i Spo³ecznej na najbli¿szej Sesji projekt konwencji o zbrodni ludobójstwa" 43. Sekretarz Generalny wezwa³ Sekcjê Praw Cz³owieka, by ta opracowa³a projekt konwencji maj¹cej na celu zapobieganie zbrodni ludobójstwa i karanie za ni¹. Projekt zosta³ przedyskutowany przez trzech prawników: prof. H. Donnedieu de Vabres, V. Pella oraz R. Lemkina 44. Sekretarz Generalny podkreœla³, ¿e definicja ludobójstwa ma byæ "œcis³a" 45; ponadto mia³a ona oddzieliæ zbrodniê ludobójstwa od innych, by u³atwiæ jej ratyfikowanie przez wiele pañstw 46. Projekt konwencji w sprawie ludobójstwa stanowi³ podstawê do dyskusji nad wszelkimi kwestiami zwi¹zanymi z zapobieganiem i karaniem tej zbrodni ustalonymi ju¿ w rezolucji 96(I) 47. Chciano, by przepisy zosta³y opracowane kazuistycznie 48. W dokumentach wyjaœniaj¹cych stanowisko Sekretariatu stwierdzono, ¿e w przedmiocie wyboru "chronionych grup" wzorowano siê na rezolucji ZO 96(I). W projekcie Sekretariatu zast¹piono uwzglêdnione w rezolucji 96(I) ZO "inne grupy" grupami - narodow¹ i jêzykow¹ 49. Zbrodnia ludobójstwa mia³a byæ pope³niana z zamiarem zniszczenia grupy rasowej, narodowej, jêzykowej, religijnej i politycznej 50. Znamiê bezpoœredniego dzia³ania wchodz¹ce w zakres znamienia strony przedmiotowej wyra¿a siê w wy¿ej wymienionych grupach. Projekt Sekretariatu rozpoczyna³ siê od preambu³y definiuj¹cej ludobójstwo jako intencjonalne zniszczenie grupy istot ludzkich oraz zbrodniê przeciwko prawu narodów 51. Do znamion zbrodni ludobójstwa zaliczono zamiar zniszczenia grupy, a nie zmiany jej charakteru. St¹d te¿, zdaniem J. Sawickiego, polityka asymilacji nie prowadzi³aby do realizacji elementów podmiotowych ludobójstwa, skoro nie prowadzi³a do zniszczenia grupy. Przesiedlenia grup równie¿ nie zosta³yby uznane za stronê przedmiotow¹ ludobójstwa, je¿eli nie by³yby podejmowane z zamiarem zniszczenia tych grup 52. Nale¿a³o zatem sprecyzowaæ stronê przedmiotow¹ tej zbrodni. Projekt konwencji w sprawie ludobójstwa sporz¹dzony przez Sekretariat dzieli³ ludobójstwo na trzy kategorie. Pierwsza z nich - ludobójstwo fizyczne, mia³o polegaæ na spowodowaniu œmierci cz³onków grupy b¹dŸ na naruszeniu ich nietykalnoœci cielesnej lub zdrowia poprzez: zbiorowe mordy lub indywidualne egzekucje; stworzenie dla cz³onków grupy takich warunków ¿ycia, które doprowadz¹ ich do nieuchronnej œmierci w braku odpowiednich mieszkañ, odzie¿y, po¿ywienia, higieny i opieki lekarskiej lub na skutek pracy czy nadmiernych wysi³ków fizycznych musz¹ zgin¹æ; okaleczenia lub doœwiadczenia biologiczne dokonywane nie w charakterze zabiegu leczniczego; pozbawienie przez konfiskatê, rabunek, zakaz pracy, uniemo¿liwienie zamieszkania i zaopatrzenia, wszelkich œrodków egzystencji dostêpnych innym mieszkañcom na tym obszarze 53. Projekt Sekretariatu definiowa³ tak¿e ludobójstwo biologiczne polegaj¹ce na ograniczaniu urodzin przez: sterylizacjê jednostek lub przymusowe spêdzanie p³odu; rozdzielanie jednostek wedle p³ci; stawianie przeszkód prawnych w zawieraniu ma³¿eñstw 54. Trzecia kategoria - ludobójstwo kulturowe, mia³o polegaæ na niszczeniu charakterystycznych cech chronionej grupy przez: przymusowe odbieranie dzieci celem oddania ich innej grupie ludzkiej; przymusowe i systematyczne wywo¿enie reprezentantów kultury danej grupy; zakaz u¿ywania mowy ojczystej tak¿e w stosunkach prywatnych; systematyczne niszczenie ksi¹¿ek drukowanych w ojczystym jêzyku lub dzie³ religijnych albo zakaz nowych publikacji; systematyczne niszczenie historycznych pomników lub budynków kultu religijnego; niszczenie lub zaprzepaszczanie dokumentów albo przedmiotów maj¹cych wartoœæ historyczn¹ b¹dŸ religijn¹ oraz przedmiotów kultu religijnego. Ludobójstwo kulturowe budzi³o od samego pocz¹tku w¹tpliwoœci, jako ¿e nie niszczy³o jednostek wchodz¹cych w sk³ad grupy, w któr¹ wymierzone by³y dzia³ania 55. Artyku³ 11 projektu konwencji w sprawie ludobójstwa sporz¹dzonego przez Sekretariat traktowa³ na równi ze sprawstwem pod¿eganie i pomocnictwo do ludobójstwa. Karalne by³o równie¿ usi³owanie. Jako czyny karalne wymienione zosta³y tak¿e czynnoœci przygotowawcze. Zaliczono do nich: prowadzenie studiów i badañ w celu ulepszenia technicznych metod ludobójstwa; zak³adanie urz¹dzeñ, wyrabianie, uzyskiwanie, przechowywanie lub dostarczanie œrodków albo materia³ów ze œwiadomoœci¹, i¿ s¹ przeznaczone dla zbrodni ludobójstwa; wydawanie instrukcji lub rozkazów, rozdzielanie funkcji skierowanych do pope³nienia zbrodni ludobójstwa. W projekcie konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa nie przewidziano, by ludobójstwo mia³o byæ pope³niane z jak¹œ szczególn¹ motywacj¹ 56. Jak t³umaczy³ H. Giraud, udowodnienie motywu nie bêdzie konieczne, poniewa¿ w "minucie, w której powziêto zamiar zniszczenia grupy ludzkiej, ludobójstwo zosta³o pope³nione" 57. Z treœci projektu konwencji w sprawie ludobójstwa sporz¹dzonego przez Sekretariat wynika³o, ¿e podmiotem ludobójstwa mo¿e byæ osoba prywatna, jak i urzêdowa. Dzia³anie na rozkaz, jak i nakaz dzia³ania zgodnie z obowi¹zuj¹cym prawem nie zwalnia³o od odpowiedzialnoœci 58. Zgodnie z projektem, karalne mia³y byæ zrzeszenia i porozumienia, które mia³yby prowadziæ do pope³nienia zbrodni ludobójstwa. Podobnie czynem karalnym w œwietle postanowieñ projektu konwencji by³o prowadzenie publicznej akcji propagandowej, która z uwagi na swój systematyczny i pe³en nienawiœci charakter mog³a doprowadziæ do pope³nienia zbrodni ludobójstwa. Komitet Spo³eczny nie wypowiedzia³ siê na temat projektu konwencji w sprawie ludobójstwa, co uzasadnia³ brakiem czasu na jej przeanalizowanie. Na pi¹tej sesji Rady Gopodarczej i Spo³ecznej (19 lipca - 16 sierpnia 1947 r.) dysponowa³a ona jedynie wspomnianym projektem 59. Pomimo przes³ania go do rz¹dów poszczególnych pañstw, nie otrzyma³a na jego temat ani jednej opinii. W konsekwencji "Rada nie rozpatrzy³a projektu konwencji w sprawie ludobójstwa" 60 i skierowa³a do Sekretarza Generalnego proœbê o przekazanie ONZ projektu konwencji w sprawie ludobójstwa 61. Sekretariat Generalny spe³ni³ polecenie Rady Ekonomiczno-Spo³ecznej 6 paŸdziernika 1947 r., w trakcie II sesji Zgromadzenia Ogólnego. Przekaza³ jej opracowany przez Sekretariat projekt konwencji w sprawie zbrodni ludobójstwa. ZO niezw³ocznie skierowa³o projekt do Szóstego Komitetu Prawnego, do³¹czaj¹c te¿ oœwiadczenia rz¹dów i organizacji pozarz¹dowych 62. Rok 1947 nie sprzyja³ jednak podjêciu decyzji w sprawie konwencji. Kilka delegacji wyra¿a³o zniecierpliwienie przed³u¿aj¹cymi siê debatami nad projektem konwencji w sprawie ludobójstwa 63. Francja, wspierana przez Stany Zjednoczone 64, uwa¿a³a, ¿e ZO powinno podj¹æ dzia³ania, nie czekaj¹c na oœwiadczenia wszystkich pañstw 65. Przedstawiciel Wielkiej Brytanii sir H. Shawcross próbowa³ natomiast zatrzymaæ dalsze prace nad konwencj¹, wskazuj¹c, ¿e ludobójstwo zosta³o ju¿ uznane za zbrodniê miêdzynarodow¹, co jego zdaniem wynika³o z wyroku MTW 66. St¹d te¿ "obowi¹zuj¹cy obecnie stan prawa karze ludobójstwo bez potrzeby specjalnej konwencji" 67, a prace nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa by³y zatem nieuzasadnione 68. W trakcie prac wspomnianego Komitetu przedstawione zosta³y trzy propozycje - autorstwa Zjednoczonego Królestwa, Wenezueli oraz ZSRR: 1) zaproponowano, ¿e nale¿a³oby skierowaæ projekt Sekretariatu do Komisji Prawa Miêdzynarodowego, w celu sprawdzenia zasadnoœci podejmowania dalszych prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa (propozycja Zjednoczonego Królestwa); 2) po drugie, chciano odes³aæ projekt z powrotem do Rady Gospodarczej i Spo³ecznej i kontynuowaæ dalsze prace przy udziale Komisji Rozwoju Prawa Miêdzynarodowego i jego Kodyfikacji jako organu tymczasowego (propozycja Wenezueli); 3) zgodnie z trzeci¹ propozycj¹, nale¿a³o zleciæ Radzie Gospodarczej i Spo³ecznej przedstawienie projektu konwencji w sprawie ludobójstwa w czasie III Sesji Zgromadzeniu Ogólnemu NZ dopiero po z³o¿eniu oœwiadczeñ przez zainteresowane rz¹dy (propozycja ZSRR) 69. Nie by³o zatem zgody ani co do s³usznoœci prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa, ani - w przypadku uznania ich zasadnoœci - co do organu, który mia³by te prace podj¹æ. Dlatego te¿ powo³ano Podkomisjê Szóstego Komitetu w celu wyjaœnienia powy¿szych dwóch kwestii. Brano pod uwagê: Radê Gospodarcz¹ i Spo³eczn¹, Komisjê Prawa Miêdzynarodowego, Tymczasow¹ Komisjê Prawn¹ do chwili wyboru Komisji Prawa Miêdzynarodowego, Komisjê Praw Cz³owieka. Ostatecznie uznano, ¿e prace nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa powinny byæ kontynuowane, a organem, który bêdzie je prowadzi³, zostanie Rada Gospodarcza i Spo³eczna, która, jak zak³adano, mog³a korzystaæ z pomocy innych organów, zw³aszcza organów Narodów Zjednoczonych 70. Jednak, pomimo ¿e w Podkomisji opowiedziano siê za potrzeb¹ odrêbnej konwencji, to jej uchwa³y zosta³y obalone podczas obrad Szóstego Komitetu. Szósty Komitet przychyli³ siê bowiem do wniosku delegata Wielkiej Brytanii, by zbadaæ najpierw zasadnoœæ prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa. Przygotowany przez Szósty Komitet projekt rezolucji stanowi³ zatem, i¿: "zleca siê Radzie Spo³eczno-Gospodarczej, by zbada³a, czy zawarcie konwencji w sprawie ludobójstwa jest rzecz¹ po¿¹dan¹ i potrzebn¹. W razie zaœ udzielenia pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, by rozwa¿y³a, czy ma to nast¹piæ w drodze odrêbnej konwencji, czy te¿ w ramach konwencji, która obejmie zasady miêdzynarodowego prawa, ustalone w Statucie i w Wyroku Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego w Norymberdze" 71. Uchwa³a Szóstego Komitetu zosta³a jednak odrzucona przez ZO NZ. Przyjêto natomiast wspomniane wy¿ej zalecenie Podkomisji. Oznacza³o to, ¿e ponownie uznano za konieczne zawarcie odrêbnej konwencji w sprawie ludobójstwa. Dnia 23 listopada 1947 r. ZO NZ wyda³a rezolucjê nr 180(II). Potwierdzono w niej treœæ rezolucji 96(I) oraz wezwano Radê Gospodarcz¹ i Spo³eczn¹ do kontynuowania prac nad projektem i przedstawienia go na kolejnej sesji ZO NZ 72. Na mocy tej rezolucji Rada Gospodarcza i Spo³eczna zosta³a zobowi¹zana do przed³o¿enia sprawozdania i projektu konwencji w tej sprawie w czasie trzeciej zwyczajnej sesji Ogólnego Zgromadzenia. Rada nie zosta³a przy tym zobowi¹zana do czekania na uwagi wszystkich jej cz³onków przed rozpoczêciem prac 73. Rada Gospodarcza i Spo³eczna, zwi¹zana postanowieniami rezolucji nr 180(II), podjê³a prace nad konwencj¹ w lutym 1948 r., powierzaj¹c przygotowanie projektu Komitetowi Spo³ecznemu 74. Nale¿y przy tym wspomnieæ, ¿e znaczenie i zasadnoœæ prac nad konwencj¹ by³y nadal kwestionowane przez Zjednoczone Królestwo oraz Wenezuelê - jednak w obliczu treœci rezolucji ZO 180(II) potrzeby opracowania konwencji o ludobójstwie nie mo¿na ju¿ by³o podwa¿yæ. Zastanawiano siê nad przekazaniem prac nastêpuj¹cym organom: 1) Komisji Praw Cz³owieka, 2) Sekretarzowi Generalnemu, 3) Specjalnej Komisji ds. ludobójstwa. Spraw¹ ponownie zajê³a siê Rada Gospodarcza i Spo³eczna, przyjmuj¹c 3 marca 1948 r. przygotowany przez Komitet Spo³eczny projekt rezolucji o ludobójstwie 75. Na mocy rezolucji Rady Gospodarczej i Spo³ecznej nr 117(VI) Komitet Spo³eczny utworzy³ Specjaln¹ Komisjê ds. ludobójstwa, zaœ Rada zwróci³a siê z proœb¹ do Sekretarza Generalnego o umo¿liwienie Komisji sprawnego wykonywania jej zadañ. Specjalna Komisja ds. ludobójstwa (dalej: Specjalna Komisja) sk³ada³a siê z nastêpuj¹cych cz³onków Rady Gospodarczej i Spo³ecznej: Chin, Francji, Libanu, Polski, Stanów Zjednoczonych Ameryki Pó³nocnej, ZSRR i Wenezueli. Komisja mia³a zaj¹æ siê przygotowaniem projektu konwencji w sprawie ludobójstwa na podstawie rezolucji 96(I) ZO, projekt konwencji Sekretarza Generalnego, uwagi rz¹dów oraz o projekty konwencji ich autorstwa 76. Prace Specjalnej Komisji trwa³y od 5 kwietnia do 10 maja 1948 r. i opiera³y siê pocz¹tkowo na projekcie konwencji Sekretarza Generalnego. Nie wzorowa³y siê natomiast na dostêpnych schematach projektów konwencji zwi¹zanych z problematyk¹ ludobójstwa 77; otatecznie uznano za stosowne wzi¹æ pod uwagê ostatnie artyku³y projektu Sekretarza Generalnego oraz projekt chiñski 78. Projekt chiñski nie odnosi³ siê do ludobójstwa jako do zbrodni przeciwko ludzkoœci, lecz w preambule stanowi³, ¿e jest to zbrodnia prawa miêdzynarodowego, "któr¹ potêpia œwiat cywilizowany, a strony tej konwencji postanawiaj¹ zbrodni tej zapobiegaæ i œcigaæ j¹ w sposób" wskazany w tym projekcie. Ludobójstwo, zgodnie z art. I tego projektu, mia³o oznaczaæ "jeden z czynów, skierowanych przeciwko narodowej, rasowej, religijnej lub politycznej grupie, w celu jej fizycznego zniszczenia lub przeszkodzenia normalnemu rozwojowi tej¿e w sposób ni¿ej podany: 1) ca³kowite lub czêœciowe zniszczenie fizycznego istnienia takiej grupy; 2) stworzenie dla takiej grupy warunków lub zastosowanie do niej zarz¹dzeñ, które powoduj¹ ca³kowite lub czêœciowe zniszczenie fizycznego istnienia grupy; 3) zniszczenie kulturalnych instytucji i osi¹gniêæ lub zd³awienie jêzyka takiej grupy" 79. Projekt ten dzieli³ ludobójstwo na ludobójstwo kulturowe, fizyczne i biologiczne oraz stanowi³ o jurysdykcji uniwersalnej i potrzebie utworzenia miêdzynarodowego trybuna³u 80. Pañstwa kolonialne oraz Stany Zjednoczone Ameryki Pó³nocnej podkreœla³y znaczenie ludobójstwa fizycznego. "Oburzenie œwiata wywo³a³o bowiem bezwzglêdne fizyczne niszczenie cz³onków chronionych grup, a nie niweczenie grupy przez przymusow¹ zmianê jej charakteru (np. gwa³towne wynarodowienie lub narzucenie nowej religii nie spowodowa³o takiego wstrz¹su sumienia œwiata jak fizyczna eksterminacja)" 81. Nie jest te¿ proste ustalenie granicy pomiêdzy samoistnym procesem asymilacji grupy bêd¹cej pod wp³ywem innej grupy, a wch³anianiem takiej grupy wbrew jej woli przy pomocy œrodków przymusu 82. Nie da siê równie¿ ustaliæ stopnia uzale¿nienia grup od siebie oraz przeanalizowaæ stopnia powi¹zañ, które mieœci³yby siê w granicach prawa. Mo¿na bowiem zwróciæ uwagê, i¿ ludobójstwo kulturowe "niwecz¹c [...] charakter grupy, jako ca³oœci, nie musi jednoczeœnie niszczyæ jednostek wchodz¹cych w jej sk³ad. Odrêbna chroniona grupa traci wprawdzie swój odrêbny byt na skutek kulturalnego ludobójstwa, lecz wszyscy cz³onkowie wyniszczonej grupy mog¹ - aczkolwiek przymusowo - ¿yæ nadal w sk³adzie innej grupy" 83. Podobnie te¿ art. 2 projektu chiñskiego stanowi³, i¿ "Przy formu³owaniu w konwencji definicji zbrodni ludobójstwa nale¿y to pojêcie oprzeæ na zasadzie, ¿e przede wszystkim oznacza ono fizyczne zniszczenie grup ludnoœci z przyczyn rasowych, narodowych lub religijnych. Pojêcie fizycznego wyniszczenia winno obj¹æ swym zakresem nie tylko wypadki bezpoœredniego zabójstwa poszczególnych grup ludnoœci z przyczyn wy¿ej podanych, lecz tak¿e rozmyœlne stwarzanie dla tych grup takich warunków ¿ycia, które skierowane s¹ na wyniszczenie tych grup" 84. Wymienione wy¿ej pañstwa sprzeciwia³y siê jednak zamieszczeniu w konwencji ludobójstwa kulturowego 85. Uwa¿a³y one, ¿e zagadnieniami dotycz¹cymi ochrony mieszkañców kolonii powinna siê zaj¹æ Komisja Praw Cz³owieka w ramach prac nad przepisami prawnymi dotycz¹cymi ochrony mniejszoœci 86. Kraje bloku sowieckiego, jak równie¿ pañstwa arabskie opowiedzia³y siê z kolei za zamieszczeniem w konwencji ludobójstwa kulturowego 87. Ostateczny projekt Specjalnej Komisji ds. ludobójstwa sk³ada³ siê z 19 przepisów i zosta³ przyjêty 30 kwietnia 1948 r. Za projektem opowiedzia³y siê Chiny, Francja, Liban, Stany Zjednoczone i Wenezuela, przeciw zag³osowa³ Zwi¹zek Radziecki, a Polska 88 wstrzyma³a siê od g³osu. Projekt zosta³ przekazany Radzie Ekonomicznej i Spo³ecznej 19 lipca 1948 r. W projekcie Specjalnej Komisji wyró¿niono, podobnie jak we wspomnianym projekcie chiñskim, ludobójstwo fizyczne, biologiczne i kulturowe. Zgodnie z art. 3 projektu konwencji Specjalnej Komisji "ludobójstwo oznacza ka¿dy z ni¿ej wymienionych czynów, dokonanych z zamiarem zniszczenia narodowej, rasowej, religijnej lub politycznej grupy z powodu narodowego lub rasowego pochodzenia, religijnych pogl¹dów lub politycznych opinii jej cz³onków [...]" 89. W przypadku ludobójstwa fizycznego i biologicznego, czyn ludobójczy mia³ polegaæ na: 1) zabójstwie cz³onków grupy; 2) naruszeniu fizycznej ca³oœci cz³onków grupy; 3) stworzeniu dla cz³onków grupy takich warunków ¿ycia lub stosowanie wobec nich takich œrodków, które maj¹ na celu spowodowanie ich œmierci; 4) stosowaniu œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w ³onie grupy 90. Wyliczenie tych czynów stanowi³o katalog zamkniêty. W przepisie tym sprecyzowano równie¿ motywacjê, z jak¹ pope³niane by³o ludobójstwo w rozumieniu tego projektu konwencji. Natomiast ludobójstwo kulturowe oznacza³o "ka¿dy czyn dokonany z zamiarem zniszczenia jêzyka, religii lub kultury grupy narodowej, rasowej lub religijnej z powodu narodowego lub rasowego pochodzenia albo religijnych przekonañ jej cz³onków [...]" 91. W przypadku ludobójstwa kulturowego zdefiniowanego w art. 3 projektu konwencji Specjalnej Komisji, czynami zabronionymi zgodnie z art. 4 mog³y zatem byæ: 1) zakaz u¿ywania jêzyka grupy w stosunkach codziennych lub w szko³ach albo drukowania i rozpowszechniania publikacji w jêzyku grupy; 2) niszczenie bibliotek, muzeów, szkó³, historycznych pomników, miejsc modlitwy lub innych kulturalnych instytucji albo urz¹dzeñ grupy lub uniemo¿liwianie korzystania z nich. U¿yte w art. 3 projektu konwencji przygotowanego przez Specjaln¹ Komisjê sformu³owanie wyraŸnie zezwala³o na rozbudowanie listy czynów stanowi¹cych ludobójstwo kulturowe, w odró¿nieniu od kazuistycznie wyliczonych w art. 2 czynów ludobójstwa fizycznego. Do chronionych grup zaliczone zosta³y: grupa narodowa, etniczna, wyznaniowa, rasowa, polityczna 92. Nie zosta³y natomiast wymienione grupy jêzykowe, zamieszczone w projekcie Sekretariatu. Sawicki zwróci³ uwagê na to, ¿e na termin "grupa" sk³adaj¹ siê dwa elementy - "element ludzki" (cz³onkowie grupy) i "element duchowy", do której to kategorii autor zaliczy³ jêzyk, wyznanie i kulturê 93. Zniszczenie grupy w przypadku art. 2 i 3 mia³o oznaczaæ zniszczenie jednego z tych elementów - ludzkiego w przypadku ludobójstwa fizycznego i biologicznego albo duchowego w przypadku ludobójstwa kulturowego. Jak zauwa¿y³ J. Sawicki, mog³oby siê wydawaæ, ¿e dojdzie do sformu³owania odrêbnych definicji zamiaru pope³nienia ludobójstwa biologicznego i fizycznego i zamiaru pope³nienia ludobójstwa kulturowego 94. W przypadku ludobójstwa fizycznego projekt konwencji stanowi³ bowiem o zniszczeniu grupy, a w przypadku ludobójstwa kulturowego - o zniszczeniu jêzyka, religii lub kultury grupy. W obu przypadkach chodzi³o jednak o zniszczenie chronionej grupy "b¹dŸ przez zniweczenie jej komponentu ludzkiego, b¹dŸ przez zniweczenie jej spoistoœci duchowej" 95. Czyn okreœlony w art. 2 (1) móg³ zostaæ zatem pope³niony tylko w przypadku, gdy sprawcy zosta³by przypisany specjalny zamiar zniszczenia grupy 96. Dlatego te¿ J. Sawicki uwa¿a³, ¿e "przesiedlenie wielkich mas ludnoœci z dotychczasowego miejsca zamieszkania na inne, o ile to przesiedlenie nie ma na celu zniszczenia tych grup, nie bêdzie zbrodni¹ ludobójstwa; nawet, je¿eli przy tej sposobnoœci ulegn¹ zniszczeniu np. pewne elementy kulturalne, wymienione w art. 3" 97. Powody zniszczenia jednej z grup wymienionych w projekcie zosta³y precyzyjnie okreœlone w art. 2 i 3. W odró¿nieniu od wczeœniejszego projektu Sekretariatu, który stanowi³, i¿ zbrodnia ludobójstwa pope³niana jest z zamiarem skierowanym na zniszczenie czêœci lub ca³ej chronionej grupy, zgodnie z art. 2 projektu konwencji Specjalnej Komisji zamiar mia³ dotyczyæ ca³ej chronionej grupy. Dodatkow¹ ró¿nic¹ by³o zamieszczenie w projekcie Specjalnej Komisji motywacji, z jak¹ pope³niane jest ludobójstwo fizyczne, biologiczne i kulturowe poprzez u¿ycie sformu³owania "z powodu narodowego lub rasowego pochodzenia, religijnych pogl¹dów lub politycznych opinii jej cz³onków" 98. Gdyby projekt ten zosta³ przyjêty, sêdzia, rozpatruj¹c sprawê odnoœnie do ludobójstwa, powinien by³ wykazaæ, ¿e sprawca chcia³ zniszczyæ grupê z przyczyn narodowych, rasowych, religijnych lub politycznych. Motywacyjnym pod³o¿em by³a, jak okreœli³ J. Sawicki 99, nienawiœæ religijna, rasowa, narodowa, polityczna. Bez tego elementu czyn sprawcy nie by³by ludobójstwem 100. Zgodnie z tym projektem, ludobójstwo mo¿e byæ pope³nione przez ka¿dego, kto dopuszcza siê ludobójstwa, lub któregokolwiek z wymienionych powy¿ej czynów, "bez wzglêdu czy jest g³ow¹ pañstwa, funkcjonariuszem publicznym, czy osob¹ prywatn¹" 101. W trakcie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa prowadzonych przez Specjaln¹ Komisjê zwolennikiem zamieszczenia w definicji ludobójstwa okreœlenia, ¿e "bêd¹ to czyny [...] pope³nione z udzia³em rz¹du", by³y zw³aszcza Stany Zjednoczone Ameryki Pó³nocnej 102. Podobnie delegat Francji uwa¿a³, ¿e nie ma ludobójstwa, tam "gdzie odpada uczestnictwo rz¹du" 103, podczas gdy stanowisko rz¹du polskiego wyklucza³o zaliczenie ludobójstwa do kategorii przestêpstw indywidualnych 104. Delegat polski twierdzi³ bowiem, ¿e w przeciwnym razie zmienione zosta³yby "zasadnicze intencje, z jakimi przyst¹piono do opracowania projektu konwencji". Równie¿ delegat francuski przychyli³ siê ostatecznie do stanowiska rz¹du polskiego w tej sprawie 105. Na mocy art. 6 projektu, pañstwa-strony zobowi¹zywa³y siê do przedsiêwziêcia niezbêdnych œrodków, by implementowaæ do swych porz¹dków prawnych postanowienia konwencji. Czyny, o których stanowi³ projekt konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa opracowany przez Specjaln¹ Komisjê, mia³y byæ œcigane przez w³aœciwy trybuna³ krajowy, na terytorium którego czyn zosta³ pope³niony, b¹dŸ trybuna³ miêdzynarodowy (art. 7 projektu konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa opracowany przez Komisjê Specjaln¹). Prace nad tekstem konwencji w sprawie ludobójstwa by³y kontynuowane w trakcie III sesji ZO NZ, która rozpoczê³a siê 21 wrzeœnia 1948 r. Spotkania odbywa³y siê w Palais de Chailot w Pary¿u. Porz¹dek obrad obejmowa³ dwa dokumenty - miêdzynarodow¹ deklaracjê praw cz³owieka oraz konwencjê w sprawie ludobójstwa. Nad deklaracj¹ debatowano przez kilka tygodni i ostatecznie przyjêto j¹ 10 grudnia 1948 r. jako Powszechn¹ Deklaracjê Praw Cz³owieka. Na pocz¹tku III sesji ZO raport Rady Gospodarczej i Spo³ecznej odnosz¹cy siê do projektu konwencji w sprawie ludobójstwa wraz z materia³ami przygotowanymi przez Specjaln¹ Komisjê zosta³ przekazany Szóstemu Komitetowi. W trakcie debaty nad wspomnianym projektem zarysowa³y siê trzy stanowiska. Niektóre pañstwa (np. Francja) przychylne by³y koncepcji zasady narodowoœci podmiotowej, a zatem karania tylko w³asnych obywateli niezale¿nie od miejsca pope³nienia czynu. Delegaci innych pañstw (np. Wielkiej Brytanii czy ZSRR) sk³aniali siê ku zasadzie terytorialnoœci, wreszcie delegaci Polski i Libanu popierali koncepcjê zasady represji uniwersalnej 106. Pod koniec sierpnia 1948 r. delegaci Egiptu, Francji, Grecji, Wenezueli i Filipin zaproponowali, by konwencja zosta³a przekazana do powstaj¹cej Komisji Prawa Miêdzynarodowego 107. Twierdzili oni, ¿e jest to organ najbardziej kompetentny do przygotowania dokumentów prawnych. William A. Schabas uwa¿a³, ¿e posuniêcie takie mia³oby na celu zahamowanie z taktycznego punktu widzenia prac nad konwencj¹ 108. Niektóre delegacje (np. Belgii) wola³y, by deklaracjê w sprawie ludobójstwa przyjê³o Zgromadzenie Ogólne 109. Sir H. Shawcross - delegat Zjednoczonego Królestwa - twierdzi³ zaœ, i¿ ludobójstwo fizyczne wi¹za³o siê œciœle z morderstwem ju¿ skodyfikowanym w porz¹dkach prawnych pañstw pracuj¹cych nad projektem konwencji 110. William A. Schabas podkreœli³, ¿e trudnoœci zosta³y przezwyciê¿one g³ównie dziêki postawie Stanów Zjednoczonych 111. Przewodnicz¹cy Szóstego Komitetu - delegat USA wyda³ bowiem oœwiadczenie, i¿ Komitet nie przeka¿e projektu konwencji Komisji Prawa Miêdzynarodowego oraz ¿e zakoñczy prace nad tekstem konwencji, by zatwierdziæ j¹ podczas obrad III sesji ZO 112. Nie tylko Stany Zjednoczone Ameryki Pó³nocnej nie chcia³y przekazania projektu do wspomnianej Komisji. ZSRR równie¿ oponowa³ przeciwko przekazaniu projektu pod rozwagê Komisji Prawa Miêdzynarodowego. Po odrzuceniu propozycji Po³udniowej Afryki wspieranej przez Zjednoczone Królestwo, by jednak przekazaæ projekt Komisji Prawa Miêdzynarodowego, Komitet przyst¹pi³ do pracy zwi¹zanej z przeanalizowaniem poszczególnych artyku³ów. Debatowa³ on nad projektem Specjalnej Komisji od 28 wrzeœnia, a prace swe ostatecznie zakoñczy³ 2 grudnia 1948 r. 113 Po przeprowadzeniu szczegó³owych rozwa¿añ na temat ka¿dego z artyku³ów projektu Komitet przydzieli³ poprawiony tekst komitetowi przygotowawczemu ( drafting commitee ), w sk³ad którego wchodzili przedstawiciele Australii, Belgii, Brazylii, Chin, Czechos³owacji, Egiptu, Francji, Iranu, Polski, Zwi¹zku Radzieckiego, Zjednoczonego Królestwa, Stanów Zjednoczonych i Urugwaju. Projekt sporz¹dzony przez komitet przygotowawczy zosta³ nastêpnie zwrócony Szóstemu Komitetowi 114. 2.4.2. Treœæ przepisów Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa przyjêta zosta³a 9 grudnia 1948 r., a zatem dzieñ przed przyjêciem Powszechnej Deklaracji Praw Cz³owieka. Towarzyszy³y jej dwie rezolucje; pierwsza z nich dotyczy³a powo³ania Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego, druga odwo³ywa³a siê do stosowania przedmiotowej konwencji na terytoriach zale¿nych 115. Przepisy Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa adresowane s¹ z jednej strony bezpoœrednio do pañstw-stron konwencji, z drugiej zaœ formu³uj¹ zakazy skierowane do jednostek. Ludobójstwo mo¿na by zatem postrzegaæ jako z³amanie postanowieñ traktatu b¹dŸ jako zbrodniê w œwietle miêdzynarodowego prawa karnego 116. Przyk³adowo rz¹d Dominikany potraktowa³ przepisy konwencji w sprawie ludobójstwa jako akt prawny z zakresu prawa karnego, podnosz¹c, ¿e definicja ludobójstwa powinna byæ "tak wyczerpuj¹ca jak to jest mo¿liwe", poniewa¿ przepisy prawa karnego nie mog¹ byæ interpretowane rozszerzaj¹co 117. Stanowisko Dominikany wydawa³o siê byæ jednak odosobnione i nie podjêto nad nim szerszej debaty 118. Projektodawcy konwencji przes¹dzili bowiem, i¿ wspomniane zakazy nak³adane na jednostki musz¹ byæ implementowane do krajowych porz¹dków prawnych przez pañstwa, które ratyfikowa³y konwencjê. Sformu³owana przez projektodawców konwencji definicja ludobójstwa adresowana jest zatem do jednostek jedynie poœrednio. Bezpoœrednim adresatem przepisów konwencji s¹ pañstwa-strony tej konwencji 119. W niektórych przypadkach art. II konwencji w sprawie ludobójstwa mo¿e byæ stosowany w prawie krajowym bezpoœrednio 120. W takich sytuacjach interpretacja terminów u¿ytych w konwencji, a niezdefiniowanych w ¿adnym z aktów prawa miêdzynarodowego, zale¿y od uznania sêdziów orzekaj¹cych w sprawach o ludobójstwo. Podnosi siê równie¿, ¿e skazanie za pope³nienie zbrodni ludobójstwa jest mo¿liwe nawet, gdy pañstwo nie wprowadzi³o kary przed pope³nieniem przez oskar¿onego os¹dzanego czynu 121. Artyku³ VI konwencji w sprawie ludobójstwa przewidzia³ mo¿liwoœæ wydawania orzeczeñ w sprawach o ludobójstwo - przez miêdzynarodowy trybuna³ karny, "którego kompetencja bêdzie obejmowa³a te Umawiaj¹ce siê Strony, które kompetencjê tê przyjm¹". Jego powo³anie równie¿ uzale¿nione by³o od decyzji pañstw. Brak funkcjonowania takiego trybuna³u nie zwalnia³ jednak pañstw od obowi¹zku zapobiegania tej zbrodni i karania sprawców. W trakcie prac nad ostatecznym tekstem konwencji pojawi³y siê rozbie¿noœci dotycz¹ce kolejnoœci prac nad preambu³¹ oraz poszczególnymi artyku³ami. ZSRR nalega³, by rozpocz¹æ rozwa¿ania od preambu³y. Inne delegacje wola³y jednak, by dyskusja na ten temat zosta³a od³o¿ona na koniec rozwa¿añ nad ostatecznym tekstem. Postanowiono wiêc rozpocz¹æ prace od art. 1 projektu konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa opracowanego przez Specjaln¹ Komisjê 122. Przepis art. I konwencji w sprawie ludobójstwa stanowi, i¿ ludobójstwo jest zbrodni¹ w obliczu prawa miêdzynarodowego; pojêcie to nie zosta³o stworzone na potrzeby projektu konwencji, lecz istnia³o ju¿ wczeœniej 123. W trakcie prac Szóstego Komitetu rozwa¿ano równie¿, czy ludobójstwo jest zbrodni¹ odrêbn¹ od zbrodni przeciwko ludzkoœci 124. Ówczeœnie jednak zbrodnia przeciwko ludzkoœci mog³a byæ pope³niana jedynie w trakcie konfliktu zbrojnego, a projekt francuski stanowi¹cy o "zbrodni przeciwko ludzkoœci znanej jako zbrodnia ludobójstwa" zosta³ odrzucony 125. Sukcesem prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa by³o zatem ustalenie w art. I tej konwencji, i¿ zbrodnia ludobójstwa mo¿e zostaæ pope³niona zarówno w czasie pokoju, jak i podczas wojny. Wydaje siê to wykluczaæ potraktowanie ludobójstwa jako zbrodni nale¿¹cej wy³¹cznie do prawa humanitarnego 126. Ten sam artyku³ nak³ada na pañstwa-strony konwencji obowi¹zek zapobiegania zbrodni ludobójstwa i karania za ni¹. Do problematyki zwi¹zanej z zapobieganiem zbrodni ludobójstwa odwo³uje siê równie¿ art. VIII konwencji, który stanowi, ¿e pañstwa-strony mog¹ zwróciæ siê "do w³aœciwych organów Narodów Zjednoczonych o przedsiêwziêcie przewidzianych w Karcie Narodów Zjednoczonych œrodków, które uznaj¹ za odpowiednie dla zapobie¿enia i st³umienia aktów ludobójstwa lub innych czynów wymienionych w artykule III". Artyku³ II konwencji wprowadza pojêcie ludobójstwa jako zamiaru zniszczenia w ca³oœci lub czêœci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich. Konwencja nie zawiera jednak definicji prawnej samego terminu "zamiar". Jak twierdzi³ J. Quigley, podczas debaty dotycz¹cej treœci konwencji w sprawie ludobójstwa delegaci pañstw nie rozwa¿ali iloœciowych rozmiarów, które mo¿na by odnieœæ do wyra¿enia "w czêœci". Termin ten mia³ jedynie podkreœlaæ, i¿ nie jest wymagane przez przepisy konwencji zniszczenie ca³ej grupy okreœlonej przy pomocy przymiotników "narodowa, rasowa, etniczna, religijna" 127. W konwencji w sprawie ludobójstwa zamieszczono tak¿e okreœlenie group as such ("grupa, jako taka"), które równie¿ nie zosta³o zdefiniowane: by zrozumieæ jego znaczenie, jak wskaza³ W.A. Schabas, nale¿y siê odwo³aæ do prac nad t¹ konwencj¹ 128. W trakcie obrad Szóstego Komitetu Wielka Brytania opowiedzia³a siê za usuniêciem elementu motywacji pope³nienia ludobójstwa z definicji ludobójstwa 129. Jak podnosi³ G. Fitzmaurice, "koncepcja zamiaru zosta³a ju¿ sformu³owana na pocz¹tku tego artyku³u. Mamy do czynienia z ludobójstwem, je¿eli tylko istnia³ zamiar zniszczenia grupy, niezale¿nie od motywacji, na jak¹ mo¿e powo³aæ siê sprawca, Zwrot [odnosz¹cy siê do motywacji pope³nienia ludobójstwa] nie by³ jedynie bezu¿yteczny, by³ tak¿e niebezpieczny, poniewa¿ jego zawê¿aj¹cy charakter umo¿liwia³by tym, którzy pope³nili zbrodniê ludobójstwa, formu³owanie twierdzeñ, ¿e nie pope³nili oni ludobójstwa "z powodów wymienionych w konwencji"" 130. Wenezuela popiera³a poprawkê brytyjsk¹, zmierzaj¹c¹ do usuniêcia z definicji ludobójstwa wzmianek o motywacji, poszukiwa³a jednak rozwi¹zania kompromisowego. William A. Schabas przytoczy³ wypowiedŸ M. Pérez-Peroza (przedstawiciela Wenezueli), w której delegat tego kraju wyjaœnia³, w jaki sposób zdaniem Wenezueli powinna byæ interpretowana poprawka tego pañstwa. "Celem poprawki mia³o byæ zapewnienie wiêkszej dyskrecjonalnoœci sêdziom powo³anym do orzekania w sprawach o ludobójstwo. [...] Przyjêcie poprawki wenezuelskiej mia³oby umo¿liwiæ sêdziom wziêcie pod uwagê innych motywacji ni¿ te, które zosta³y wymienione w sporz¹dzonym ad hoc projekcie Specjalnej Komisji" 131. W poprawce wenezuelskiej zaproponowano tak¿e wprowadzenie do konwencji w sprawie ludobójstwa terminu "jako taka". Wyra¿enie "grupa jako taka" mia³o odpowiadaæ pañstwom, które opowiada³y siê za utrzymaniem motywacji w tekœcie konwencji. Motywacja mia³a byæ zamieszczona, w opinii Wenezueli, w³aœnie w sformu³owaniu "jako taka". "Obawiaj¹c siê, ¿e w³¹czenie motywacji do Konwencji mog³oby doprowadziæ do niejednoznacznego rozumienia i stosowania Konwencji, Stany Zjednoczone wypowiedzia³y siê za przyjêciem poprawki Wenezueli" 132. Zdaniem ZSSR, sformu³owanie to mia³oby oznaczaæ, i¿ w sprawach o ludobójstwo cz³onkowie grup chronionych mieliby byæ eksterminowani jedynie z powodu przynale¿noœci do takiej grupy 133, co zawêzi³oby rozumienie znaczenia zbrodni ludobójstwa 134. Z kolei J. Spiropoulos stwierdzi³, i¿ "przyjêcie poprawki wenezuelskiej mog³oby oznaczaæ, ¿e zdecydowano o w³¹czeniu motywów do definicji, ale bez ich wyliczania" 135. W pierwszej kolejnoœci g³osowano nad poprawk¹ Wielkiej Brytanii. Zosta³a ona odrzucona du¿¹ iloœci¹ g³osów. Kiedy przewodnicz¹cy Szóstego Komitetu podj¹³ decyzjê o g³osowaniu nad przyjêciem poprawki wenezuelskiej, zwróci³ uwagê, i¿ o jej przyjêciu zadecyduje ka¿dy rz¹d przy ratyfikacji i stosowaniu konwencji w sprawie ludobójstwa 136. Stany Zjednoczone Ameryki Pó³nocnej wyrazi³y w¹tpliwoœci co do ³¹czenia przedstawionej przez Wenezuelê interpretacji z zaakceptowan¹ przez pañstwa treœci¹ projektu konwencji w sprawie ludobójstwa. Skonstatowa³y, i¿ Komisja powinna by³a podkreœliæ, ¿e "niekoniecznie akceptuje wyk³adniê zaproponowan¹ przez autora poprawki" 137. Jej przewodnicz¹cy powiedzia³, ¿e takie w³aœnie by³y intencje wspomnianej Komisji 138. Urugwaj zaproponowa³, a przewodnicz¹cy wyrazi³ zgodê, by utworzyæ grupê robocz¹, która by wyjaœni³a, jakie konsekwencje wi¹¿¹ siê z przyjêciem wenezuelskiej poprawki. Komitet odrzuci³ jednak urugwajski wniosek 139. Próbuj¹c odpowiedzieæ na pytanie, czy Komitet przyj¹³, czy odrzuci³ wniosek, W.A. Schabas przytoczy³ uwagê N. Robinsona, zgodnie z któr¹ stanowisko Komitetu nie by³o zdecydowane 140. Nicodeme Ruhashyankiko uzna³ wagê zagadnienia motywacji przy ludobójstwie, jednak nie zaj¹³ w tej sprawie ¿adnego stanowiska 141. Komisja Ekspertów ds. zbrodni wojennych w by³ej Jugos³awii stwierdzi³a, ¿e motywacja nie jest elementem ludobójstwa, poniewa¿ nie jest ona konstytutywnym elementem ludobójstwa w wiêkszoœci ustawodawstw na œwiecie 142. Mo¿na by te¿ stwierdziæ, ¿e motywacje towarzysz¹ce zamiarowi zniszczenia jednej z chronionych grup nie zosta³y zamieszczone w przepisach konwencji w sprawie ludobójstwa 143. W ostatecznej wersji konwencji w sprawie ludobójstwa wymieniono w art. II uznano za ludobójstwo nastêpuj¹ce postaci tej zbrodni: zabójstwo cz³onków grupy; spowodowanie powa¿nego uszkodzeniu cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia, obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; przymusowe przekazywanie dzieci cz³onków grupy do innej grupy. W trakcie prac Komitetu Specjalnego powsta³y rozbie¿noœci zwi¹zane ze znaczeniem angielskiego killing i francuskiego meurtre. Ten ostatni termin ³¹czy siê bowiem œciœle z pope³nieniem czynu z premedytacj¹, podczas gdy do znamion tego pierwszego premedytacja nale¿eæ nie musi. Przedstawiciel USA, bêd¹cy jednoczeœnie przewodnicz¹cym Specjalnej Komisji, zwróci³ jednak¿e uwagê, ¿e czyn polegaj¹cy na zabijaniu cz³onków grupy nale¿y do strony przedmiotowej ludobójstwa, podczas gdy zamiar do strony podmiotowej. Dyskusja na temat tego, który z terminów trafniej obejmuje cel za³o¿ony przez projektodawców, by³aby zatem bezzasadna 144. Wstêpna wersja czynu wymienionego w punkcie (b) art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, przygotowana podczas prac Specjalnej Komisji, to "os³abianie fizycznej integralnoœci cz³onków grupy". W trakcie prac Szóstego Komitetu dodano termin "powa¿ny" i uwzglêdniono "rozstrój zdrowia" 145. Projektodawcy konwencji w sprawie ludobójstwa nie mieli w¹tpliwoœci, ¿e czyn polegaj¹cy na rozmyœlnym stworzeniu dla cz³onków grupy warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego bêdzie stanowi³ jeden z czynów wchodz¹cych w zakres strony przedmiotowej zbrodni ludobójstwa. Przyk³adem takich dzia³añ obliczonych na spowodowanie ciê¿kich warunków ¿ycia by³y dla projektodawców ¿ydowskie getta. Pomimo kilku dyskusji na temat potrzeby zamieszczenia przymiotnika "rozmyœlne", Szósty Komitet zaakceptowa³ jednak bez zbyt wielu debat takie sformu³owanie tego czynu 146. Zarówno podczas obrad Specjalnej Komisji, jak i Szóstego Komitetu czyn polegaj¹cy na stosowaniu œrodków maj¹cych na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy zosta³ w³¹czony do definicji bez prowadzenia dodatkowych debat 147. Na temat przymusowego przekazywania dzieci grupy do innej grupy wypowiada³a siê w trakcie prac nad projektem konwencji Grecja. Pañstwo to uwa¿a³o, ¿e do³¹czenie takiego czynu jest konieczne, by uczyniæ listê czynów wyczerpuj¹c¹. Sformu³owanie "dzieci grupy do innej grupy" dodane zosta³o, by wy³¹czyæ geograficzne transfery dzieci z jednego pañstwa do innego 148. Artyku³ III Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa stanowi: "Nastêpuj¹ce czyny podlegaj¹ karze: a) ludobójstwo, b) zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa, c) bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do pope³nienia ludobójstwa, d) usi³owanie pope³nienia ludobójstwa, e) wspó³dzia³anie w ludobójstwie". Artyku³ III konwencji w sprawie ludobójstwa wskazuje zatem, ¿e karalne jest nie tylko samo dokonanie zbrodni ludobójstwa. Postanowienie to zosta³o przyjête jednomyœlnie, choæ w trakcie obrad Szóstego Komitetu zg³aszane by³y wnioski maj¹ce na celu jego zmianê 149. Termin "zmowa" jest rzadko u¿ywany w konwencjach odnosz¹cych siê do miêdzynarodowego prawa karnego. U¿ycie tego terminu w konwencji w sprawie ludobójstwa nale¿y powi¹zaæ ze zmow¹ w celu pope³nienia przestêpstw przeciwko pokojowi, jak o tym stanowi art. VI lit. a StMTW 150. Najbardziej kontrowersyjny podczas obrad Szóstego Komitetu paragraf przepisu projektu konwencji w sprawie ludobójstwa odnosi³ siê do bezpoœredniego i publicznego pod¿egania. Niektórzy delegaci, powo³uj¹c siê na zasadê wolnoœci s³owa, wychodzili z za³o¿enia, ¿e paragraf ten powinien zostaæ usuniêty 151. ZSRR sta³ natomiast na stanowisku, i¿ nale¿y rozszerzyæ znaczenie pod¿egania na wszelkie formy propagandy. Delegat radziecki z³o¿y³ wniosek, zgodnie z którym: "Wszelkie formy publicznej propagandy za poœrednictwem prasy, radia i kina, których celem jest wzbudzenie rasowej, narodowej lub religijnej niechêci lub nienawiœci, lub które zmierzaj¹ do spowodowania zbrodni ludobójstwa - s¹ karalne". Wniosek ten zosta³ jednak odrzucony 152. Nale¿a³oby jednak wzi¹æ pod uwagê, i¿ w trakcie debaty nad przepisem wskazuj¹cym czyny stanowi¹ce ludobójstwo tekst projektu konwencji przewidywa³ wœród grup chronionych tak¿e grupê polityczn¹, który to termin zosta³ ostatecznie wykluczony. Niemniej jednak, zdaniem W.A. Schabasa, obecnoœæ w tekœcie projektu terminu "grupy polityczne" w trakcie obrad nad wnioskiem ZSSR musia³o mieæ wp³yw na podejœcie delegatów do propozycji poprawki stanowi¹cej o rozumieniu pod¿egania jako wszelkich form propagandy 153. Delegat USA g³osowa³ przeciwko przyjêciu powy¿szego wniosku i "powo³a³ siê na zasadê wolnoœci s³owa, która mo¿e byæ ograniczona wedle judykatury amerykañskiej do I poprawki Konstytucji Stanów Zjednoczonych, tylko w wypadku clear and present danger (doktryna jawnego i bezpoœredniego niebezpieczeñstwa). [...] Zdaniem Sêdziego Holmesa [twórcy doktryny jawnego i bezpoœredniego niebezpieczeñstwa - dop. D.D.] gaœnie prawo do wolnoœci s³owa wówczas, gdy "u¿yte s³owa s¹ tego rodzaju, i¿ stwarzaj¹ - oceniaj¹c rzecz wedle obiektywnych mierników - jawne i bezpoœrednie niebezpieczeñstwo, tj. mog¹ sprowadziæ takie ujemne skutki, których Kongres ma prawo zabroniæ"" 154. Jerzy Sawicki uwa¿a³ jednak, ¿e nawet w ramach doktryny "jawnego i bezpoœredniego niebezpieczeñstwa" mo¿liwy by³by zakaz propagandy nienawiœci rasowej bez naruszania Konstytucji, czego potwierdzeniem jest wskazana przez autora sprawa Frohwerk contra USA z roku 1919 r. 155 W œwietle powy¿szych wywodów nale¿y po³¹czyæ czyn bezpoœredniego i publicznego pod¿egania z karalnoœci¹ bezpoœredniego i publicznego nawo³ywania do pope³nienia tej zbrodni 156. Termin "bezpoœrednie prywatne pod¿eganie" zamieszczony w projekcie konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa opracowanym przez Specjaln¹ Komisjê 157 zosta³ wy³¹czony z tekstu projektu Komitetu Szóstego 158. Uwagi zosta³y zg³oszone przez ZSRR tak¿e do czynu usi³owania. W porównaniu do rozumienia tego terminu przez pozosta³ych cz³onków Szóstego Komitetu pañstwo to d¹¿y³o bowiem do rozszerzenia znaczenia tego terminu o czyny przygotowawcze. Wniosek ZSSR zosta³ ponownie odrzucony 159. Przygotowanie do ludobójstwa okaza³o siê byæ stadium pope³nienia zbrodni budz¹cym wiele kontrowersji w trakcie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa 160. Karalnoœæ przygotowania zosta³a pierwotnie przewidziana w projekcie konwencji sporz¹dzonym przez Sekretariat 161. Karze podlega³o, zgodnie z tym projektem, prowadzenie publicznej akcji propagandowej. W toku prac nad konwencj¹ ostatecznie jednak ustalono, ¿e przygotowanie nie jest karalne 162. Definicja usi³owania nie zosta³a bli¿ej sprecyzowana, jednak¿e jej umieszczenie w art. III konwencji w sprawie ludobójstwa daje asumpt do objêcia sankcj¹ czynów polegaj¹cych na usi³owaniu ludobójstwa. Wczeœniejsze traktaty (w tym tak¿e StMTW w Norymberdze czy StMTW w Tokio), jak zwraca na to uwagê R.S. Clark, pozostawia³y mo¿liwoœæ kryminalizacji usi³owania prawu krajowemu na podstawie w³asnej doktryny prawa karnego. Wreszcie, wspó³dzia³anie (dzia³anie dwóch lub wiêcej osób w porozumieniu, którego treœci¹ jest wspólne pope³nienie czynu zabronionego) odnosi siê do osób, które wykonuj¹ ludobójstwo lub pomagaj¹ w jego pope³nieniu 163. Konwencja w sprawie ludobójstwa nie stanowi o wiêkszej lub mniejszej powadze ka¿dego z wyodrêbnionych w art. III czynów. Ustanowienie dla ka¿dego z czynów wymienionych w art. III konwencji w sprawie ludobójstwa ró¿nych sankcji karnych jest zwi¹zane z zabiegami implementacyjnymi ze strony pañstw, które do niej przyst¹pi³y. Postanowienia konwencji w sprawie ludobójstwa nie daj¹ wytycznych co do zakresu i wysokoœci kar, które zostan¹ przewidziane za pope³nienie omawianej zbrodni. Przepis art. V konwencji w sprawie ludobójstwa zobowi¹zuje jednak strony konwencji do "wydania, zgodnie z ich konstytucjami, przepisów prawnych koniecznych dla wykonywania postanowieñ niniejszej Konwencji, a w szczególnoœci dla skutecznego karania winnych ludobójstwa lub innych czynów, wymienionych w Artykule III". Kolejny przepis wyznacza zasadê irrelewantnoœci pe³nionych funkcji publicznych. Oznacza to zatem, ¿e odpowiedzialnoœæ karn¹ poniesie ka¿dy, komu udowodni siê pope³nienie czynu wymienionego w art. III, bez wzglêdu na to, czy osoba ta jest konstytucyjnie odpowiedzialnym cz³onkiem rz¹du, funkcjonariuszem publicznym, czy te¿ osob¹ prywatn¹ 164. Stosownie do artyku³u VI konwencji osoby oskar¿one o ludobójstwo maj¹ byæ os¹dzone przez w³aœciwy trybuna³ pañstwa, na obszarze którego czyn zosta³ dokonany albo przez miêdzynarodowy trybuna³ karny. W œwietle postanowienia art. VI konwencji pierwszeñstwo w os¹dzaniu sprawców zbrodni ludobójstwa nale¿eæ bêdzie do pañstwa, na terytorium którego j¹ pope³niono 165. Dlatego te¿ wydaje siê, ¿e inne pañstwa s¹ zobowi¹zane do przychylenia siê do wniosku o ekstradycjê oskar¿onego o pope³nienie ludobójstwa, gdy wniosek ten wystosowany zosta³ przez pañstwo, które na mocy art. VI konwencji w sprawie ludobójstwa posiada priorytet odnoœnie do os¹dzenia osoby oskar¿onej o pope³nienie zbrodni ludobójstwa, czyli to pañstwo, na którego obszarze pope³nione zosta³o ludobójstwo 166. Nie mo¿na uznaæ, ¿e pope³nione ludobójstwo jest przestêpstwem politycznym, i uczyniæ z tego podstawy do sformu³owania odmownej odpowiedzi na wniosek o ekstradycjê (art. VII konwencji w sprawie ludobójstwa). W art. IX konwencji w sprawie ludobójstwa zamieszczona zosta³a klauzula o rozstrzyganiu sporów. Zgodnie z ni¹ spory "dotycz¹ce wyk³adni, stosowania lub wykonania niniejszej Konwencji, jak równie¿ spory, dotycz¹ce odpowiedzialnoœci pañstwa za ludobójstwo lub inne czyny wymienione w artykule III, bêd¹ oddawane do Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci na ¿¹danie którejkolwiek Strony w sporze". Problematyka podpisania, ratyfikacji lub przyst¹pienia do konwencji w sprawie ludobójstwa, a tak¿e odst¹pienia od niej oraz jej rewizji zosta³a uregulowana w przepisach art. XI-XVIII konwencji 167. W konwencji w sprawie ludobójstwa zosta³y uregulowane ponadto: kwestia daty, jak¹ nosiæ bêdzie konwencja (jest to data 10 grudnia 1948 r.) oraz daty, z jak¹ umowa wejdzie w ¿ycie (art. XIII). Zamieszczone s¹ równie¿ informacje na temat jêzyków, w jakich umowa zosta³a sformu³owana (chodzi o jêzyk chiñski, angielski, francuski, rosyjski i hiszpañski; teksty umów sporz¹dzonych w tych jêzykach maj¹ jednakow¹ moc obowi¹zuj¹c¹, o czym stanowi art. X). Przepis art. XIX odnosi siê do formalnych kwestii zwi¹zanych z zarejestrowaniem konwencji w sprawie ludobójstwa przez Sekretarza Generalnego Narodów Zjednoczonych. Po uzgodnieniu ostatecznej treœci ka¿dego z artyku³ów Szósty Komitet powróci³ do zagadnieñ zwi¹zanych z treœci¹ preambu³y konwencji w sprawie ludobójstwa 168. Preambu³a sk³ada siê z trzech paragrafów. W pierwszym odwo³ano siê do rezolucji 96(I), stwierdzaj¹c, i¿ "ludobójstwo jest zbrodni¹ w obliczu prawa miêdzynarodowego, sprzeczn¹ z duchem i celami Narodów Zjednoczonych i potêpion¹ przez œwiat cywilizowany". W paragrafie drugim podkreœlono, i¿ "we wszystkich okresach historycznych ludobójstwo wyrz¹dzi³o ludzkoœci wielkie straty". Delegaci nie zg³osili zastrze¿eñ co do tego historycznego pod³o¿a ludobójstwa i stwierdzenia, i¿ ludobójstwo istnia³o du¿o wczeœniej przed dat¹ przyjêcia rezolucji Zgromadzenia Ogólnego nr 96(I) 169. Zwi¹zek Radziecki uwa¿a³ za wa¿ne do³¹czenie informacji na temat wspó³czesnej w tamtym okresie historii i wydarzeñ 170, jednak nie wyra¿ono zgody na powi¹zanie ludobójstwa z faszystowsko-nazistowskimi ideologiami 171. 2.5. Konwencja z 26 listopada 1968 r. o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci Podrozdzia³ ten dotyczyæ bêdzie Konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci jedynie w czêœci. Odniesie siê bowiem do preambu³y tego aktu prawnego i jego artyku³u I i II. W preambule Konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci stwierdzono, i¿ "¿aden z aktów odnosz¹cych siê do œcigania i karania zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkoœci nie zawiera postanowieñ dotycz¹cych terminu przedawnienia" (§ 3). Zagadnienie przedawnienia zbrodni nie zosta³o uprzednio poruszone w ¿adnej z "uroczystych deklaracji lub konwencji" (§ 3). Zagadnienie odnosz¹ce siê do przedawnienia zbrodni objêtych jurysdykcj¹ przedmiotow¹ Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego w Norymberdze nie znalaz³o uregulowania w jego Statucie. W preambule konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkoœci podkreœlono, i¿ "stosowanie do zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci zasad prawa wewnêtrznego odnosz¹cych siê do terminu przedawnienia zwyk³ych zbrodni jest przedmiotem powa¿nego zaniepokojenia œwiatowej opinii publicznej, poniewa¿ uniemo¿liwia to œciganie i karanie osób odpowiedzialnych za te zbrodnie" (§ 6) oraz uznano "za konieczne i uzasadnione w obecnym czasie potwierdzenie w prawie miêdzynarodowym, poprzez niniejsz¹ konwencjê, zasady nieprzedawniania siê zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci i zapewnienie jej powszechnego stosowania" (§ 7). Dlatego te¿ twierdzi siê, ¿e przedmiotowa konwencja "potwierdza jedynie zasadê istniej¹c¹ ju¿ uprzednio w prawie miêdzynarodowym" 172. Oznacza to zatem, ¿e zasada retroakcji w tym wypadku obowi¹zuje, a zawarta w konwencji norma "obowi¹zuje powszechnie". Jej postanowienia maj¹ zaœ jedynie charakter deklaratoryjny 173. Zbrodnia ludobójstwa w rozumieniu nadanym jej przez Konwencjê w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa zosta³a zamieszczona w art. I lit. b, w tym samym punkcie, co zbrodnia przeciwko ludzkoœci. Zbrodnia ludobójstwa wywodzi siê, jak podkreœlaj¹ przedstawiciele doktryny 174, ze zbrodni przeciwko ludzkoœci. Zbrodniê ludobójstwa mo¿na potraktowaæ jako kwalifikowan¹ formê zbrodni przeciwko ludzkoœci, poniewa¿ musi byæ pope³niona z zamiarem zniszczenia grupy 175. Z drugiej strony, wskazuje siê, ¿e zbrodnia przeciwko ludzkoœci mo¿e byæ powa¿n¹ form¹ zbrodni ludobójstwa ( an aggravated form of genocide) ze wzglêdu na rozmiary wyrz¹dzonej szkody 176. Zbrodnia przeciwko ludzkoœci wymaga pope³nienia systematycznych i podjêtych na szerok¹ skalê czynów przestêpnych. Rozmiary szkody w przypadku ludobójstwa mog¹ zaœ dotyczyæ jedynie nieliczebnej czêœci grupy, pod warunkiem, ¿e udowodniony zostanie zamiar zniszczenia grupy przez sprawców 177. Oznacza to, ¿e teoretycznie ze wzglêdu na wzajemne nieuzupe³nianie siê elementów tych zbrodni, sprawca móg³by zostaæ skazany za pope³nienie obu wymienionych zbrodni 178. Dlatego te¿ wspó³czeœnie uwa¿a siê, i¿ ludobójstwo stanowi odrêbn¹ zbrodniê 179. Pañstwa zwyciêskiej koalicji z czasów II wojny œwiatowej (z wy³¹czeniem Zwi¹zku Radzieckiego, a co za tym idzie - pañstw ówczesnego bloku socjalistycznego) wywodzi³y zasadê retroaktywnoœci z rozwa¿añ natury ogólnej 180 zaczerpniêtych z wyroku Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego w Norymberdze 181. Zgodnie z wyrokiem MTW zasada retroaktywnoœci "nie ogranicza suwerennych uprawnieñ danego pañstwa", lecz stanowi zasadê wymiaru sprawiedliwoœci ( principle of justice). Oskar¿eni powinni byli wiedzieæ, ¿e pope³nione przez nich czyny agresji naruszaj¹ istniej¹ce zasady prawa miêdzynarodowego. Bior¹c pod uwagê tezê wyroku MTW stanowi¹c¹, i¿ "sumienie œwiata by³oby du¿o bardziej ura¿one, gdyby sprawcy takich czynów nie zostali ukarani, ni¿ w wypadku, gdy ponios¹ karê" 182, niekonsekwencj¹ by³oby uczynienie bezkarnymi sprawców ludobójstwa. Dlatego te¿ w œwietle tego stanowiska MTW niesprawiedliwym jest, zdaniem B. Saula, pozostawienie bez kary jakiegokolwiek rzekomego wspó³dzia³aj¹cego w ludobójstwie, któremu mo¿na postawiæ zarzut winy - tzn. je¿eli oskar¿ony mia³ œwiadomoœæ pope³niania zbrodni ludobójstwa b¹dŸ je¿eli mo¿na mu przypisaæ posiadanie takowej œwiadomoœci 183. Artyku³ I konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkoœci stanowi bowiem, i¿: "Nie ulegaj¹ przedawnieniu nastêpuj¹ce zbrodnie, bez wzglêdu na datê ich pope³nienia: [...] b) [...] zbrodnia ludobójstwa zdefiniowana w konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r., nawet je¿eli czyny takie nie stanowi¹ naruszenia prawa wewnêtrznego kraju, w którym zosta³y pope³nione" 184. Komisja Prawa Miêdzynarodowego tak¿e stwierdzi³a, i¿ "nie jest konieczne, by sprawca zna³ wczeœniej dok³adn¹ karê tak d³ugo, jak pope³nione czyny stanowi¹ zbrodniê o ogromnym ciê¿arze, wi¹¿¹c¹ siê z surow¹ kar¹" 185. Wymiar kary za pope³nienie zbrodni ludobójstwa pozostawiony zosta³ do rozwagi pañstwom-stronom w trakcie implementowania przez nie zbrodni ludobójstwa do swych porz¹dków prawnych. John Quigley wskaza³, ¿e element ten nie musi byæ uprzednio sprecyzowany, by móc skazaæ osobê na mocy miêdzynarodowego prawa karnego 186. Autor stwierdzi³, ¿e nie mo¿na traktowaæ jako dzia³ania niezgodnego z prawem miêdzynarodowym skazania za ludobójstwo, nawet gdy ludobójstwo nie zosta³o implementowane do porz¹dku krajowego, a w konsekwencji nie sprecyzowano kary za pope³nienie tej zbrodni przed jej pope³nieniem 187. Zdaniem Quigleya, wystarczy zatem, ¿e ludobójstwo by³o ju¿ zdefiniowane w prawie miêdzynarodowym w czasie jego pope³nienia; nieistotnym jest natomiast brak kary w prawie krajowym 188. Artyku³ II konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci stanowi, i¿ "[...] postanowienia niniejszej konwencji maj¹ zastosowanie do przedstawicieli w³adz pañstwowych oraz do osób prywatnych". Specyfika postanowieñ tej konwencji, czyli ich deklaratoryjnoœæ i retroaktywnoœæ, okaza³y siê byæ g³ównymi powodami, z uwagi na które konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkoœci nie spotka³a siê w jej obecnym kszta³cie z aprobat¹ ze strony pañstw zachodnich, które z tego powodu jej nie ratyfikowa³y 189. Nie ma to jednak znaczenia z punktu widzenia obowi¹zywania prawa miêdzynarodowego, skoro norma wyra¿ona w konwencji ma charakter powszechny. 2.6. Projekt kodeksu przestêpstw przeciwko pokojowi i bezpieczeñstwu ludzkoœci Zanim zostan¹ przywo³ane przepisy statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych definiuj¹ce ludobójstwo, warto wspomnieæ o projekcie kodeksu przestêpstw przeciwko pokojowi i bezpieczeñstwu ludzkoœci ( Draft Code of Offences Against the Peace and Security of Mankind , dalej w skrócie - kodeks przestêpstw), który, jak postanowiono, mia³ byæ opracowany przed podjêciem prac nad utworzeniem miêdzynarodowego trybuna³u karnego 190. Zak³adano, i¿ wraz z jego przyjêciem ostatecznie zostan¹ zatwierdzone zasady norymberskie 191. O przygotowanie projektu kodeksu miêdzynarodowego prawa karnego ( an international criminal code), jak formalnie okreœlano wspomniany wy¿ej kodeks przestêpstw 192, wyst¹pi³o do Komisji Prawa Miêdzynarodowego Zgromadzenie Ogólne NZ ju¿ w 1947 r. 193 Pierwszy projekt tego¿ kodeksu przestêpstw przygotowany zosta³ jeszcze w latach 50. XX wieku przez Specjalnego Sprawozdawcê J. Spiropoulosa. W 1954 r. projekt z poprawkami zosta³ przedstawiony powtórnie, jednak prace zosta³y zawieszone jeszcze w tym samym roku z uwagi na niesprecyzowanie znamion zbrodni agresji 194. Impulsem do wznowienia prac nad projektem kodeksu przestêpstw przeciwko pokojowi i bezpieczeñstwu ludzkoœci sta³o siê przyjêcie 14 grudnia 1974 r. przez ZO NZ definicji agresji 195. Po raz kolejny powrócono do idei skodyfikowania zasad miêdzynarodowego prawa karnego w 1982 r. Prace wznowione zosta³y przez specjalnego sprawozdawcê D. Thiama. Kolejny wstêpny ( provisional) projekt kodeksu przyjêty zosta³ w roku 1991. Ostatnia wersja projektu kodeksu przestêpstw przeciwko pokojowi i bezpieczeñstwu ludzkoœci powsta³a w 1996 r. 196 Przyjêta w tym projekcie definicja ludobójstwa by³a niemal¿e identyczna z definicj¹ przyjêt¹ w konwencji w sprawie ludobójstwa 197; niemal¿e, bo jak zauwa¿y³ W.A. Schabas - definicje ró¿ni¹ siê jednym sformu³owaniem. Zamiast konwencyjnego genocide means, w kodeksie u¿yto sformu³owania a crime of genocide means. Zdaniem wspomnianego autora mog³oby to sugerowaæ istnienie innych rodzajów ludobójstwa 198. Sformu³owane przez Komisjê Prawa Miêdzynarodowego tezy mog¹ stanowiæ pomocnicze Ÿród³o prawa w rozumieniu art. 38 StMTS 199. Odegra³y one tak¿e niepoœledni¹ rolê przy okazji opracowywania definicji zbrodni na potrzeby StMTK 200. Statuty trybuna³ów MTKJ, MTKR i MTK odwo³uj¹ siê do przepisów konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa 201. Tylko ta definicja jest niemal¿e identyczna z postanowieniami tej konwencji i nigdy nie wzbudza³a w¹tpliwoœci w trakcie prac nad statutami. Niemniej jednak nie bez znaczenia pozostawa³y tak¿e projektowane przepisy kodeksu przestêpstw. Rola i znaczenie postanowieñ projektu kodeksu przestêpstw opisane zosta³y w sprawie Furundžija przy okazji dokonywania ustaleñ znaczenia terminu "u³atwianie i nak³anianie". Trybuna³ dokona³ nastêpuj¹cej konstatacji: "Przydatnymi dla tych celów dwoma miêdzynarodowymi instrumentami prawnymi s¹ projekt kodeksu zbrodni przestêpstw przeciwko pokojowi i bezpieczeñstwu ludzkoœci oraz statut rzymski. ¯aden z tych instrumentów nie posiada mocy wi¹¿¹cej. Projekt kodeksu zosta³ przyjêty w 1996 r. przez Komisjê Prawa Miêdzynarodowego Narodów Zjednoczonych, cia³a sk³adaj¹cego siê z wybitnych specjalistów z zakresu prawa miêdzynarodowego, w tym z rz¹dowych doradców prawnych, wybranych przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych. Projekt Kodeksu zosta³ wziêty pod uwagê przez Zgromadzenie Ogólne: w swej rezolucji 51/160 z dnia 30 stycznia 1997 r. wyrazi³o swe uznanie dla ukoñczenia projektu kodeksu i miêdzy innymi zwróci³o uwagê pañstw uczestnicz¹cych w Komitecie przygotowawczym ds. powo³ania Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego na znaczenie projektu kodeksu dla ich prac. W œwietle powy¿szego Izba Orzekaj¹ca uwa¿a, ¿e projekt kodeksu jest miarodajnym instrumentem miêdzynarodowym, który, w zale¿noœci od poszczególnych kwestii bêd¹cych przedmiotem dyskusji ( at issue), mo¿e (i) stanowiæ dowód istnienia prawa zwyczajowego, lub (ii) rzucaæ œwiat³o na zasady prawa zwyczajowego, które zawieraj¹ b¹dŸ niepewne treœci b¹dŸ dopiero powstaj¹, b¹dŸ co najmniej (iii) byæ wyrazem pogl¹dów prawnych wybitnie wykwalifikowanych publicystów reprezentuj¹cych g³ówne systemy prawne na œwiecie" 202. W orzeczeniu w sprawie Vasiljeviæ z 2002 r. MTKJ sformu³owa³ odnoœnie do projektów kodeksów regu³ê ostro¿noœci ( a note of caution) 203: "Wa¿ne jest, by podkreœliæ, ¿e gdy chodzi o Ÿród³a prawa miêdzynarodowego, projekty kodeksów opracowywane przez Komisjê Prawa Miêdzynarodowego stanowi¹ jedynie narzêdzie pomocnicze dla okreœlania zasad prawa. Mog¹ odzwierciedlaæ stanowiska prawne w wiêkszoœci podzielane przez spo³ecznoœæ miêdzynarodow¹ oraz mog¹ wskazywaæ w sposób kompetentny zasady prawa miêdzynarodowego, ale nie tworz¹ praktyki pañstw istotnej dla powstania normy miêdzynarodowego prawa zwyczajowego" 204. Powo³anie Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego przes¹dzi³o o zarzuceniu prac nad kodeksem 205. 2.7. Akty prawne dotycz¹ce miêdzynarodowych trybuna³ów karnych Pañstwa, w których pope³niono ludobójstwo, zazwyczaj nie maj¹ niezale¿nego wymiaru sprawiedliwoœci 206. Dlatego te¿ powo³ano miêdzynarodowe trybuna³y karne 207. Wyodrêbnienie tego podrozdzia³u zwi¹zane jest z odmiennym charakterem przepisów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych opartych na systemie zamkniêtym, a nie otwartym, jak w przypadku Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Zbrodnia ludobójstwa zosta³a zdefiniowana dopiero w 1948 r., st¹d jej brak w StMTW. Statuty trybuna³ów MTKJ, MTKR i MTK wprowadzaj¹ do swych przepisów definicjê zbrodni ludobójstwa na podstawie art. II oraz III konwencji w sprawie ludobójstwa (art. 4 StMTKJ, art. 2 StMTKR, art. 6 StMTK). Zbrodnia ludobójstwa nale¿y tak¿e do zakresu przedmiotowego trzech trybuna³ów karnych z elementem miêdzynarodowym. Zbrodnia ludobójstwa zosta³a zefiniowana w regulacji UNTAET 2000/15 stworzonej na potrzeby Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych ds. powa¿nych przestêpstw na Timorze Wschodnim; w aktach prawnych stanowi¹cych o jurysdykcji przedmiotowej Nadzwyczajnych Izb w Kambod¿y (ustawa o ustanowieniu Nadzwyczajnych Izb wraz z porozumieniem w sprawie utworzenia Nadzwyczajnych Izb); w kodeksie karnym dla Kosowa wydanym przez UNMIK oraz kodeksie karnym dla Boœni i Hercegowiny. 2.7.1. Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii oraz Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla Rwandy Jak podkreœlono w raporcie Sekretarza Generalnego, celem MTKJ i MTKR jest stosowanie istniej¹cego prawa, nie zaœ wprowadzanie nowych standardów czy rozwijanie zasad miêdzynarodowego prawa humanitarnego 208. Przepisy definiuj¹ce zbrodniê ludobójstwa w statutach MTKJ i MTKR sk³adaj¹ siê z trzech paragrafów. Ró¿nice pomiêdzy art. 4 StMTKJ i art. 2 StMTKR a art. II i III konwencji w sprawie ludobójstwa sprowadzaj¹ siê do wprowadzenia pierwszego ustêpu do artyku³ów statutów wymienionych wy¿ej Trybuna³ów. Dodano bowiem sformu³owanie: "Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla by³ej Jugos³awii [odpowiednio: dla Rwandy] w³adny jest oskar¿aæ i os¹dzaæ osoby, które pope³ni³y zbrodniê ludobójstwa zdefiniowan¹ w ustêpie 2 tego artyku³u lub pope³ni³y jeden z innych czynów wymienionych w ustêpie trzecim tego artyku³u" 209. Do ustêpu drugiego art. 4 StMTKJ oraz do ustêpu drugiego art. 2 StMTKR przeniesiono treœæ art. II konwencji w sprawie ludobójstwa z pominiêciem s³ów "w tej konwencji". Zgodnie z art. 4 (2) StMTKJ albo zgodnie z art. 2 (2) StMTKR, ludobójstwem jest jeden z nastêpuj¹cych czynów, podjêty w zamiarze zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, jako takich: zabójstwo cz³onków grupy; spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; rozmyœlne stworzenie dla grupy warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; przymusowe przekazywanie dzieci grupy do innej grupy. Przepisami odpowiadaj¹cymi treœci¹ art. III konwencji w sprawie ludobójstwa s¹ ustêp 3 art. 4 StMTKJ oraz odpowiednio ustêp 3 art. 2 StMTKR. Zgodnie z ustêpem 3 art. 4 StMTKJ oraz odpowiednio ustêpem 3 art. 2 StMTKR czynami, które podlegaj¹ karze s¹: ludobójstwo; zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa, bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do pope³nienia ludobójstwa, usi³owanie pope³nienia ludobójstwa; wspó³dzia³anie w ludobójstwie ( complicity in genocide) 210. Formy, w jakich pope³nione mog¹ zostaæ przestêpstwa objête zakresem przedmiotowym MTKJ albo MTKR, to formy pope³nienia przestêpstwa ( forms of liability) 211. Zasada indywidualnej odpowiedzialnoœci karnej zosta³a sformu³owana w art. 7 (1) StMTKJ i art. 6 (1) StMTKR. Zgodnie z ni¹: "Osoba, która planowa³a, pod¿ega³a, rozkaza³a, pope³ni³a lub w inny sposób pomaga³a i wspó³dzia³a³a przy planowaniu, przygotowaniu lub pope³nieniu zbrodni wymienionych w art. 2 do 5 [StMTKJ, odpowiednio art. 2 do 4 StMTKR], jest osobiœcie odpowiedzialna za te zbrodnie". Odpowiedzialnoœæ karn¹ ponosiæ mo¿e osoba, która œwiadomie uczestniczy³a w pope³nieniu przestêpstwa, a jej udzia³ bezpoœrednio i istotnie by³ zwi¹zany z pope³nieniem przestêpstwa przez wspieranie jego faktycznego pope³nienia przed, w trakcie i po jego dokonaniu 212. Œwiadomoœæ i zamiar pope³nienia czynu przez sprawcê s¹ koniecznymi warunkami poniesienia odpowiedzialnoœci karnej 213, pomimo ¿e przepisy statutów MTKJ albo MTKR wprost o tym nie stanowi¹. O odpowiedzialnoœci karnej prze³o¿onych za czyny swoich podw³adnych stanowi¹ art. 7 (1) StMTKJ i art. 6 (1) StMTKR. Odpowiedzialny przed trybuna³em jest zatem zwierzchnik, który wiedzia³ lub móg³ siê dowiedzieæ, ¿e jego podw³adny pope³ni³ jedn¹ ze zbrodni objêtych jurysdykcj¹ Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii (lub odpowiednio dla Rwandy), a on sam nie podj¹³ ¿adnych kroków, by temu zapobiec lub ukaraæ sprawcê. Czyny wyliczone w art. 4 (3) StMTKJ albo w art. 2 (3) StMTKR stanowi¹ formy udzia³u w ludobójstwie ( forms of participation in genocide). 2.7.2. Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego Prace zwi¹zane z utworzeniem MTK zostan¹ omówione bardziej szczegó³owo, podobnie jak w przypadku prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa, ze wzglêdu na charakter trybuna³u, o powo³aniu którego stanowi³ art. VI konwencji w sprawie ludobójstwa. W trakcie prac Komitetu Przygotowawczego oraz obrad Konferencji Rzymskiej debatowano o zakresie jurysdykcji przedmiotowej, a równoczeœnie zastanawiano siê nad charakterem jurysdykcji trybuna³u. Obie te kwestie okaza³y siê byæ œciœle od siebie uzale¿nione. Podczas tworzenia projektu statutu, Komisja Prawa Miêdzynarodowego uzna³a, i¿ ludobójstwo stanowi jedyn¹ zbrodniê objêt¹ jurysdykcj¹ dziedziczn¹ ( inherent jurisdiction ) 214. Wyznacza³o to miejsce ludobójstwa wœród pozosta³ych zbrodni objêtych jurysdykcj¹ trybuna³u. Pozycja zbrodni ludobójstwa zwi¹zana by³a, zdaniem Komisji, nie tylko ze szczególn¹ wag¹ przypisywan¹ tej zbrodni, lecz równie¿ z zapisem o powo³aniu miêdzynarodowego trybuna³u w³aœciwego do os¹dzania sprawców tej w³aœnie zbrodni zamieszczonym, jak wy¿ej wspomniano, w art. VI konwencji w sprawie ludobójstwa 215. W trakcie prac nad StMTK nigdy nie by³o zastrze¿eñ co do koniecznoœci zamieszczenia w StMTK zbrodni ludobójstwa 216. Nie budzi³ bowiem w¹tpliwoœci fakt, ¿e "poœród zbrodni okreœlanych mianem "zbrodni nad zbrodniami" ludobójstwo jest zbrodni¹ najciê¿sz¹" 217, jak wypowiedzia³ siê na jej temat Sprawozdawca Komisji Praw Cz³owieka J. Crawford. Delegacja niemiecka sk³ania³a siê do przyjêcia zasady jurysdykcji uniwersalnej 218, ale zasad¹ t¹ musia³yby byæ objête wszystkie przestêpstwa objête jurysdykcj¹ MTK 219. Jej uwzglêdnienie niepomiernie wzmocni³oby pozycjê Trybuna³u 220. Jednak¿e zasada komplementarnoœci utraci³aby wtedy swój sens; wystarczy³oby wniesienie sprawy/stanu faktycznego ( situation) do Trybuna³u, aby ten, po zbadaniu, czy nadaje siê ona do rozpatrzenia, móg³ przeprowadziæ postêpowanie i wydaæ orzeczenie. Bior¹c jednak pod uwagê fakt, ¿e wci¹¿ jeszcze nie uzgodniono zakresu jurysdykcji przedmiotowej, wiele pañstw wyra¿a³o w¹tpliwoœci, czy zasada jurysdykcji uniwersalnej mo¿e byæ uznana za zasadê prawa zwyczajowego w stosunku do wszystkich zbrodni objêtych jurysdykcj¹ MTK 221. Z kolei delegacja Wielkiej Brytanii proponowa³a przyjêcie jurysdykcji automatycznej 222, polegaj¹cej na zaakceptowaniu przez pañstwa-strony statutu jurysdykcji MTK przez sam fakt przyst¹pienia do traktatu. W trakcie negocjacji wiêkszoœæ pañstw przychyla³a siê do objêcia jurysdykcj¹ automatyczn¹ ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkoœci, zbrodni wojennych i zbrodni agresji, a jedynie kilka pañstw (np. Stany Zjednoczone) chcia³o, by jurysdykcja automatyczna dotyczy³a tylko zbrodni ludobójstwa 223. Przygotowany przez Komisjê Prawa Miêdzynarodowego projekt zosta³ przes³any ZO NZ w 1994 r., które powo³a³o Komitet Przygotowawczy. W swym koñcowym projekcie Komitet Przygotowawczy rozwa¿a³ rozszerzenie katalogu "grup chronionych" o grupy polityczne i spo³eczne 224. Kilka delegacji wyra¿a³o tak¿e swój niepokój odnoœnie do wymagañ stawianych stronie podmiotowej ludobójstwa; ogólne rozwi¹zania wy³onione zosta³y z dyskusji 225. Zakres jurysdykcji przedmiotowej uzgodniono dopiero w ostatniej fazie negocjacji na Konferencji Rzymskiej. We wstêpnej fazie konferencji przestêpstwa poddane debacie podzielono na trzy kategorie. Pierwsza sk³ada³a siê z przestêpstw, których w³¹czenie do statutu nie budzi³o w¹tpliwoœci, tj. zbrodni ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkoœci i zbrodni wojennych (czyli tzw. core crimes). Uwa¿ano, ¿e takie rozwi¹zanie zdobêdzie szerok¹ akceptacjê i podniesie autorytet s¹du. Do drugiej kategorii zaliczono zbrodniê agresji. Trzeci¹ kategoriê stanowi³y przestêpstwa konwencyjne ( treaty crimes): przestêpstwo aktu terrorystycznego, przestêpstwo nielegalnego handlu narkotykami i substancjami psychotropowymi, przestêpstwa przeciwko personelowi ONZ i personelowi towarzysz¹cemu 226. Uregulowanie zbrodni ludobójstwa w StMTK nie oznacza³o jednak literalnego przeniesienia przepisów definiuj¹cych j¹ zgodnie z konwencyjnym ujêciem. W rezultacie powtórzony zosta³ "jedynie" art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. Kwesti¹ sporn¹ by³ jednak sposób w³¹czenia do statutu art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. Podczas gdy niektóre delegacje postulowa³y w³¹czenie do statutu form przestêpnego udzia³u w ludobójstwie lub "pomocniczych/podrzêdnych przestêpstw" ( ancilliary crimes), inne potraktowa³y wspomniane czyny wymienione w art. III konwencji w sprawie ludobójstwa jako formy udzia³u w zbrodni ( forms of criminal participation), które powinny stanowiæ czêœæ ogólnych zasad maj¹cych zastosowanie do wszystkich zbrodni nale¿¹cych do zakresu przedmiotowego MTK 227. Inne pañstwa proponowa³y rozci¹gniêcie rozwi¹zañ przyjêtych odnoœnie do zbrodni ludobójstwa równie¿ na pozosta³e zbrodnie objête zakresem przedmiotowym MTK 228. Budzi³o to wœród czêœci uczestników prac nad statutem w¹tpliwoœci co do ostatecznego kszta³tu zasad dzia³ania MTK. Utrzymuj¹ce siê obawy znalaz³y swój wyraz w sformu³owaniu przepisu dotycz¹cego pod¿egania do ludobójstwa 229. Ostatecznie StMTK nie wymienia w sposób, w jaki czyni to art. III konwencji w sprawie ludobójstwa, czynów, które podlegaj¹ karze (czyli ludobójstwa, zmowy w celu pope³nienia ludobójstwa, usi³owania pope³nienia ludobójstwa, wspó³dzia³ania w ludobójstwie, pod¿egania do ludobójstwa). W rozdziale odnosz¹cym siê do ogólnych zasad odpowiedzialnoœci karnej przyœwiecaj¹cych dzia³alnoœci MTK wymienione zosta³o bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do ludobójstwa. Inne formy pope³nienia czynu wymienione w art. 25 StMTK odnosz¹ siê do wszystkich zbrodni wymienionych w art. 6 StMTK. Mo¿na zatem uznaæ, i¿ spe³niony zosta³ postulat grupy delegatów sprzeciwiaj¹cych siê w³¹czeniu art. III konwencji w sprawie ludobójstwa do statutu. Przyczyn takiego stanu rzeczy A. Cassese upatrywa³ w 230: 1) braku akceptacji ze strony uczestników Konferencji Rzymskiej dla przeniesienia do StMTK treœci art. III konwencji w sprawie ludobójstwa, w którym - jak siê wydaje - projektodawcy StMTK dostrzegli nie formy udzia³u w ludobójstwie, lecz formy odpowiedzialnoœci karnej; 2) obecnoœci uregulowañ dotycz¹cych form pope³niania zbrodni objêtych jurysdykcj¹ przedmiotow¹ MTK w innych przepisach statutu tego Trybuna³u zamieszczonych w rozdziale stanowi¹cym o ogólnych zasadach prawa karnego (por. art. 25 StMTK). Zamieszczenie przepisu art. III konwencji w sprawie ludobójstwa stanowi¹cego zgodnie z interpretacj¹ A. Cassese o formach pope³nienia zbrodni ludobójstwa w ich konwencyjnym kszta³cie spowodowa³oby dysonans pomiêdzy rozwi¹zaniami odnosz¹cymi siê do odpowiedzialnoœci karnej, co do których uzyskano przecie¿ ju¿ wstêpne porozumienie ze strony pañstw uczestnicz¹cych w konferencji. Podczas Konferencji Rzymskiej Grupa Robocza ds. Zasad Ogólnych zgodzi³a siê, by nie w³¹czaæ art. III konwencji w sprawie ludobójstwa do definicji ludobójstwa, z tym jednak zastrze¿eniem, ¿e przepis art. III tej konwencji zostanie odzwierciedlony w art. 25 StMTK stanowi¹cego o zasadach indywidualnej odpowiedzialnoœci karnej 231. Przyjête w StMTK, uregulowanie odnosz¹ce siê do zbrodni ludobójstwa nie pokrywa siê jednak do koñca z rozwi¹zaniami konwencyjnymi 232, a co za tym idzie, z prawem zwyczajowym, którego postanowienia konwencji w sprawie ludobójstwa s¹ czêœci¹ 233. W StMTK zamieszczone zosta³o w art. 25 bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do pope³nienia zbrodni ludobójstwa. Ró¿ni siê ono jednak znaczeniowo od bezpoœredniego i publicznego pod¿egania wymienionego jako jeden z czynów karalnych w konwencji w sprawie ludobójstwa. Czyn karalny wymieniony we wspomnianej konwencji móg³by zostaæ pope³niony nawet, gdy nikt nie jest pod¿egany, jak stwierdzono w orzeczeniu w sprawie Akayesu 234. Bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie z art. 25 StMTK dotyczy osoby, która "w odniesieniu do zbrodni ludobójstwa, bezpoœrednio i publicznie pod¿ega do pope³nienia ludobójstwa" 235. Zdaniem W.A. Schabasa, w powy¿szym sformu³owaniu unaoczni³y siê obawy tych z pañstw, które bez dwukrotnego powtórzenia, ¿e bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie nale¿y odnieœæ jedynie do zbrodni ludobójstwa, nie by³yby przekonane o tym, czy nie dojdzie do rozci¹gniêcia w drodze rozumowania per analogiam tej formy udzia³u w czynie równie¿ na inne zbrodnie objête zakresem przedmiotowym MTK 236. W przepisach StMTK nie przewidziano bowiem zmowy do ludobójstwa 237. Statut nie stanowi o zmowie jako o formie udzia³u w ludobójstwie. W odniesieniu do zmowy artyku³ 25 ust. 3 lit d StMTK przewiduje "pope³nienie albo usi³owanie pope³nienia takiej zbrodni przez grupê osób dzia³aj¹cych we wspólnym celu". William A. Schabas zwróci³ uwagê, i¿ zmowa mo¿e zostaæ pope³niona na mocy przepisów statutu tylko wtedy, gdy zbrodnia ludobójstwa, traktowana w tej sytuacji jako zbrodnia towarzysz¹ca ( underlying crime ), tak¿e zosta³a pope³niona albo usi³owano j¹ pope³niæ. Takie rozumienie terminu "zmowa" pozostaje zatem w sprzecznoœci z art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. W œwietle postanowieñ tej konwencji zmowa podlega bowiem odpowiedzialnoœci karnej jako samodzielny czyn, niekoniecznie zwi¹zany z dokonaniem ludobójstwa, które na mocy tego samego artyku³u konwencji stanowi kolejny czyn odrêbny. Statut nie przek³ada zatem znaczenia zmowy w rozumieniu nadanym jej przez konwencjê na stosowne w nim postanowienia. Ta niekonsekwencja w pojmowaniu terminu "zmowa" na gruncie konwencji w sprawie ludobójstwa oraz w znaczeniu nadanym jej przez StMTK nie by³a jednak nigdy tematem obrad 238. Lyal S. Sunga zaproponowa³ w³¹czenie do StMTK zmowy do ludobójstwa explicite w jej konwencyjnym rozumieniu 239. Pierwszym sposobem na w³¹czenie do Statutu MTK terminu "zmowa do ludobójstwa" by³oby odwo³anie siê do art. 21 StMTK precyzuj¹cego zakres prawa stosowanego przez ten Trybuna³. Przepis ten, prócz StMTK, EDZ oraz Regu³ Procesowych i Dowodowych MTK, wymienia tak¿e mo¿liwoœæ zastosowania przez ten s¹d, tam gdzie jest to zasadne, odpowiednich traktatów oraz norm i regu³ prawa miêdzynarodowego (art. 21 StMTK). Otwiera³oby to przed MTK, wed³ug wspomnianego autora, mo¿liwoœæ zaliczenia tego znamienia ludobójstwa do StMTK. Nie mo¿na mieæ zastrze¿eñ do drugiego z rozwi¹zañ pozwalaj¹cego na zamieszczenie w Statucie MTK wyra¿enia "zmowa do ludobójstwa", na które zwróci³ uwagê L.S. Sunga 240. Mia³oby ono polegaæ na uruchomieniu i przeprowadzeniu procesu nowelizacji StMTK, który móg³by zostaæ dokonany, jak stanowi art. 121 StMTK, w trakcie prac zgromadzenia pañstw-stron statutu (art. 121 StMTK). Wprowadzenie do niego poprawki, która dotyczy³aby wprowadzenia do Statutu MTK terminu "zmowa do ludobójstwa", by³oby mo¿liwe na analogicznych zasadach, na jakich dokonano w³¹czenia do treœci statutu innej formy pope³nienia ludobójstwa - wspomnianego ju¿ bezpoœredniego i publicznego pod¿egania do tej zbrodni (art. 25 StMTK). Sformu³owanie przepisu w sposób jednoznacznie wskazuj¹cy, ¿e mia³by on zastosowanie jedynie w wypadku, gdy pope³niona zosta³a zmowa do jednej tylko ze zbrodni objêtych zakresem przedmiotowym, tzn. zbrodni ludobójstwa, nie nios³oby ze sob¹ dysharmonii w uprzednio przyjêtych zasadach odpowiedzialnoœci karnej przed MTK. Zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa mo¿e byæ zamieszczona w Elementach Definicji Zbrodni w drodze dokonania w nich zmian. Mo¿liwoœæ tak¹ przewiduje przepis art. 9 ust. 2 StMTK 241. Zastanawiano siê równie¿ nad wprowadzeniem poprawek do postanowieñ konwencji na potrzeby StMTK w zakresie, w jakim art. II konwencji w sprawie ludobójstwa precyzowa³ grupy, na które skierowane by³yby dzia³ania ludobójcze 242. Podczas obrad Konferencji Przedstawicieli Pañstw Kuba ponownie z³o¿y³a wniosek o w³¹czenie do statutu grup politycznych i spo³ecznych. Irlandia odpiera³a argumenty Kuby wskazuj¹c, i¿ "moglibyœmy ulepszaæ konwencjê, gdybyœmy pracowali nad jej nowym projektem", pozostaj¹c jednoczeœnie przy stanowisku, ¿e lepiej jest utrzymaæ ju¿ przyjête rozwi¹zania 243. Kolejnym argumentem za niew³¹czaniem nowych grup do definicji ludobójstwa by³o przeœwiadczenie wielu delegatów o tym, ¿e dzia³ania ludobójcze najczêœciej podejmowane s¹ przeciwko grupom narodowym, rasowym, wyznaniowym i rasowym 244. Ostatecznie artyku³owi 6 StMTK, definiuj¹cemu ludobójstwo nadano nastêpuj¹ce brzmienie: "Dla celów niniejszego statutu "ludobójstwo" oznacza którykolwiek z czynów, dokonany z zamiarem zniszczenia w ca³oœci lub czêœci grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, jako takich: a) zabójstwo cz³onków grupy; b) spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; c) rozmyœlne stworzenie dla grupy warunków ¿ycia, obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; d) stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; e) przymusowe przekazywanie dzieci cz³onków grupy do innej grupy". W t³umaczeniu StMTK na jêzyk polski b³êdnie przet³umaczono sformu³owanie as such na "takich jak". Podobnie jak w t³umaczeniu Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, termin as such powinien zostaæ przet³umaczony na "jako taka". Jak podkreœli³ M. P³achta, to b³êdne t³umaczenie art. 6 StMTK w polskiej wersji opublikowanej w Dzienniku Ustaw wprowadza do polskiego oficjalnego t³umaczenia Statutu MTK "powa¿ny b³¹d merytoryczny" 245. Zmienia ono bowiem znaczenie definicji ludobójstwa. "Wynika³oby z niej, ¿e punkty a)-e) zawieraj¹ jedynie katalog przyk³adowych postaci ludobójstwa" 246. B³êdnie przet³umaczony termin as such we wspomnianej wersji opublikowanej w Dzienniku Ustaw nie powinien odnosiæ siê do postaci ludobójstwa, a do wymienionych w tym przepisie grup. Trafniejszym jest przet³umaczenie as such na termin "jako taka". Sformu³owanie to bêdzie, zdaniem M. P³achty, wskazywaæ na cechê wyró¿niaj¹c¹ dan¹ grupê od innych 247. MTK mo¿e skazaæ sprawcê za pope³nienie ludobójstwa na podstawie art. 6 StMTK w zwi¹zku z przepisami stanowi¹cymi o zasadach dzia³ania MTK (np. art. 25, 28, 30 StMTK). Elementy Definicji Zbrodni Elementy Definicji Zbrodni zosta³y przyjête przez MTK 9 wrzeœnia 2002 r. (dokument - ICC-ASP/1/3(part II-B)). Artyku³ 9 ust. 1 zdanie 1 StMTK przewiduje, ¿e: "Elementy Definicji Zbrodni stanowi¹ pomoc dla Trybuna³u w interpretacji i stosowaniu artyku³ów 6, 7 i 8 StMTK". Elementy Definicji Zbrodni 248 maj¹ zatem s³u¿yæ pomoc¹ przede wszystkim sêdziom stosuj¹cym przepisy StMTK. Nale¿y tak¿e wzi¹æ pod uwagê rolê Trybuna³u, który mo¿e korzystaæ w stosownych rozmiarach z uprawnieñ dyskrecjonalnych 249. Sêdziowie MTK maj¹ stosowaæ przepisy EDZ, je¿eli nie oka¿¹ siê one niezgodne z przepisami StMTK. Nale¿y zatem wysnuæ wniosek, ¿e sêdziowie nie s¹ zwi¹zani przepisami EDZ 250, a w przypadku niezgodnoœci przepisów statutu i postanowieñ EDZ przepisy StMTK powinny byæ stosowane w pierwszej kolejnoœci 251 William A. Schabas zwróci³ równie¿ uwagê na rolê, jak¹ mog¹ odgrywaæ EDZ w stosowaniu przepisów miêdzynarodowego prawa karnego przez miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc 252. Autor ten argumentowa³, i¿ je¿eli przepisy StMTK stanowi¹ przekonuj¹ce upowa¿nienie do stosowania prawa karnego miêdzynarodowego, nie ma powodu, by podobnej roli nie odgrywa³y EDZ 253. W za³o¿eniu projektodawców EDZ nie mia³y prowadziæ do zmiany postanowieñ StMTK. Akt ten mia³ raczej "uspokoiæ" te pañstwa, które wyra¿a³y w¹tpliwoœci co do tego, czy niektóre zbrodnie nie bêd¹ interpretowane przez sêdziów MTK rozszerzaj¹co (art. 6 EDZ). Ka¿dy z elementów tego aktu prawnego odnosz¹cych siê do zbrodni ludobójstwa dotyczy kolejno: elementu strony przedmiotowej (czyn sprawcy), elementu przedmiotu bezpoœredniego dzie³ania (cz³onek(-owie) konkretnej grupy chronionej), elementu zniszczenia konkretnej grupy chronionej w ca³oœci lub czêœci oraz elementu pope³nienia czynu w kontekœcie wyraŸnego wzoru postêpowania skierowanego przeciwko konkretnej, chronionej grupie lub bêd¹cego czynem, który sam móg³ spowodowaæ zniszczenie. Do³¹czenie do postanowieñ EDZ sformu³owania "w kontekœcie" sk³ania niektórych przedstawicieli nauki prawa do stwierdzenia, ¿e EDZ, jako niezgodne ze StMTK, nie musz¹ byæ przez sêdziów MTK stosowane 254. Sformu³owanie "w kontekœcie" nie jest bowiem elementem definicji zbrodni miêdzynarodowych objêtych jurysdykcj¹ MTK 255. Definicja terminu "w kontekœcie" w EDZ stanowi, i¿ "termin "w kontekœcie" obejmuje pocz¹tkowe czyny w wy³aniaj¹cym siê wzorze postêpowania" 256. Zgodnie z art. 6 EDZ, istotnym elementem konstytutywnym ka¿dej z postaci zbrodni ludobójstwa jest to, ¿e "czyn przestêpny musi [...] mieæ miejsce w kontekœcie wyraŸnego wzoru podobnego postêpowania, skierowanego przeciwko grupie osób, lub czyn taki sam mo¿e staæ siê przyczyn¹ wyniszczenia grupy" 257. W³¹czenie do postanowieñ tego aktu prawnego takiego sformu³owania œwiadczy o potraktowaniu planu lub polityki jako elementu zbrodni ludobójstwa 258. MTK móg³by siê odnieœæ do orzeczeñ wydanych przez Izby Apelacyjne miêdzynarodowych trybuna³ów karnych, w których brano pod uwagê mo¿liwoœæ pope³nienia ludobójstwa przez jednego sprawcê 259. W takim przypadku Trybuna³ móg³by uznaæ, ¿e element "kontekstu" jest niezgodny ze StMTK. Z drugiej jednak strony, sêdziowie MTK mog¹ stwierdziæ, ¿e ograniczaj¹ siê do os¹dzania jedynie do najpowa¿niejszych zbrodni (por. art. 1 StMTK), co zgodne jest z art. 1 StMTK. Nale¿a³oby zatem przyj¹æ, ¿e Komisja Przygotowawcza odnios³a siê jedynie do czêœci przypadków zbrodni ludobójstwa 260. Nawet jeœli MTK postanowi uwzglêdniæ wymagania co do kontekstu i uznaæ, ¿e przepisy EDZ s¹ wa¿ne, mog¹ siê pojawiæ trudnoœci w ich zastosowaniu w praktyce 261. John B. Quigley uwa¿a³, ¿e Trybuna³, rozpatruj¹c sprawê, musia³by rozwa¿yæ, czy sprawca jest œwiadomy kontekstu. Oznacza³oby to, ¿e s¹d wprowadza nowy, nieprzewidziany przez StMTK element zbrodni ludobójstwa. Jak twierdzi³ ten autor, jest to sprzeczne z zasad¹ nieos¹dzania sprawców za czyny niezdefiniowane uprzednio 262, a zatem z zasad¹ nullum crimen sine lege. G. Werle, Fr. Jessberge, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper stwierdzili natomiast, ¿e sformu³owanie "w kontekœcie" nie odnosi siê do zbrodni ludobójstwa 263. Ludobójstwo nie wymaga, by pojedynczy czyn zosta³ pope³niony w szerszym kontekœcie przestêpczoœci na zorganizowan¹ skalê. Sprawca musi pope³niæ czyn w celu zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci, jak stanowi art. 6 StMTK. Autorzy uznali zatem, i¿ wymaganie zwi¹zane z koniecznoœci¹ wykazania, ¿e czyn "mia³ miejsce w kontekœcie wyraŸnego wzoru podobnego postêpowania", nie oznacza dodania nowego elementu podmiotowego do zbrodni ludobójstwa. Sprawca nie musi byæ bowiem œwiadomy, ¿e jego czyn mia³ miejsce w kontekœcie wyraŸnego wzoru podobnego postêpowania 264. Wymagania wynikaj¹ce z EDZ zwi¹zane s¹ bowiem z potrzeb¹ wykazania, i¿ czyn zosta³ pope³niony w kontekœcie wyraŸnego wzoru podobnych czynów. Czyn ten ma nawi¹zywaæ do innych podobnych czynów pope³nianych w ramach ludobójstwa, nie ma jednak koniecznoœci, by zosta³y one pope³nione w tym samym miejscu i czasie, co czyn, który nale¿y do strony przedmiotowej konkretnego ludobójstwa. Je¿eli zaœ ludobójstwo jest pope³niane lub gdy zachodzi prawdopodobieñstwo powtórnego pope³nienia tej zbrodni, rz¹d powinien stosowaæ prawo zakazuj¹ce ludobójstwa, podejmuj¹c dzia³ania zmierzaj¹ce do wstrzymania pope³niania przestêpnych czynów. Osoba posiadaj¹ca wiedzê na temat planów pope³nienia ludobójstwa powinna powiadomiæ w³adze i mówiæ o tym innym, by odpowiednie kroki w celu zapobie¿enia pope³nieniu ludobójstwa zosta³y podjête. Osoba posiadaj¹ca tak¹ wiedzê powinna równie¿ przekazaæ takie informacje potencjalnym ofiarom, jak równie¿ pomagaæ pokrzywdzonym. W wypadku wstêpnych czynów podejmowanych w ramach ustalonych wzorów ludobójstwa szybka akcja jest niezbêdna, by uratowaæ zagro¿one grupy przed wiêkszym zniszczeniem 265. Zdaniem M. P³achty, jednym z czynów przestêpnych, o którym stanowi art. 6 EDZ, mog³yby byæ przestêpstwa z uprzedzenia 266, które pope³niane s¹ na przyk³ad w ramach propagandy szerz¹cej dyskryminacjê wœród innych. Przestêpstwem takim by³yby tak¿e przeœladowania. Te jednak, jak wspomniano, nie zosta³y wymienione w katalogu czynów zamieszczonych wprost w którymœ z przypisów EDZ. Wspomniane czyny podane zosta³y jako przyk³ady; przypisy EDZ explicite stanowi¹, ¿e katalog ten nie zosta³ ograniczony jedynie do nich 267. Podobnie jak w art. 6 StMTK wyró¿nionych zosta³o piêæ postaci ludobójstwa. Pierwsza z nich odnosi siê do zabijania ( killing) cz³onków grupy. Zwrócono zatem uwagê, i¿ tocz¹ca siê w trakcie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa i podejmowana w orzeczeniach MTKR dyskusja na temat ró¿nicy pomiêdzy killing a meurtre sta³a siê tym samym nieaktualna 268. Jak jednak stanowi przypis nr 1 EDZ, "termin "zabi³" jest stosowany wymiennie z terminem "spowodowa³ œmieræ"". Druga postaæ, ludobójstwa polegaj¹ca na spowodowaniu powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy, obejmuje przyk³ady czynów uprzednio wymienionych tak¿e w sprawie Akayesu 269. Z katalogu tych czynów wy³¹czone zosta³y jedynie "przeœladowania". Zgodnie z przypisem nr 2, postêpowanie odnosz¹ce siê do ludobójstwa w drugiej z wymienionych w StMTK oraz w EDZ postaci "mo¿e obejmowaæ, choæ siê do nich nie ogranicza, czyny w postaci tortur, gwa³tu, przemocy seksualnej lub niehumanitarnego albo poni¿aj¹cego traktowania". Znamiê strony przedmiotowej trzeciej postaci ludobójstwa polega na stworzeniu przez sprawcê jednej osobie lub wiêkszej liczbie osób warunków ¿ycia obliczonych na fizyczne zniszczenie grupy w ca³oœci lub w czêœci (art. 6 (c) (1) i (4) EDZ). Przypis nr 4 EDZ stanowi zatem, ¿e "termin "warunki ¿ycia" mo¿e obejmowaæ, choæ siê do tego nie ogranicza, œwiadome pozbawienie œrodków niezbêdnych dla ¿ycia, takich jak jedzenie lub opieka medyczna albo metodyczne pozbawianie domów". Zestawienie to oparte zosta³o na orzeczeniu MTKR w sprawie Akayesu 270. Wydaje siê, i¿ ten przyk³adowy wybór czynów wskazuje, ¿e projektodawcy EDZ nie przychylili siê do tezy sformu³owanej przez sêdziów orzekaj¹cych w sprawie Kayishema i Ruzindana . Zgodnie z ni¹ czyny nieprowadz¹ce bezpoœrednio do œmierci jednostki, takie jak na przyk³ad zgwa³cenia, mog¹ zostaæ uznane za zachowania siê z art. 2 (c) StMTKR 271. Zgwa³cenie nie zosta³o jednak zamieszczone w powy¿szym katalogu w EDZ 272. Czwarta postaæ ludobójstwa odnosi siê do stosowania œrodków maj¹cych na celu wstrzymanie urodzin. Zastosowanie przez sprawcê takich œrodków wobec jednej lub wiêkszej liczby osób nale¿¹cych do konkretnej grupy chronionej wype³ni znamiê strony przedmiotowej ludobójstwa w takiej w³aœnie postaci. W przypadku ludobójstwa w postaci przymusowego przekazywania dzieci innej grupie, do jego znamion nale¿y przymusowe przekazanie przez sprawcê jednej osoby lub wiêkszej liczby osób (por. art. 6 (e) (1) EDZ). Kolejne znamiê tej postaci zbrodni okreœlone zosta³o w art. 6 (e) (5) EDZ i precyzuje wiek osoby, która zosta³a przymusowo przekazana. Przepis ten stanowi, ¿e osoba ta (b¹dŸ osoby) nie ukoñczy³a(-y) osiemnastego roku ¿ycia. Sformu³owanie terminu "przymusowo" ( forcibly) zdefiniowane zosta³o na podstawie wspomnianego orzeczenia MTKR w sprawie Akayesu 273. Termin ten "nie ogranicza siê jedynie do u¿ycia si³y fizycznej, ale mo¿e obejmowaæ tak¿e groŸbê u¿ycia si³y lub przymusu, tak¹ jak ta która spowodowana jest jest obaw¹ przemocy, przymusu, uwiêzienia, nacisku psychologicznego lub nadu¿ycia w³adzy wobec takiej osoby lub osób, lub wobec innej osoby, albo wykorzystaniem przymusowego po³o¿enia"(art. 6 (e), przyp. 5 EDZ). Postaci ludobójstwa, o których stanowi EDZ, posiadaj¹ kilka znamion wspólnych. Ludobójstwo mo¿e byæ bowiem w ka¿dej jego postaci pope³nione przez sprawcê przeciwko jednej lub wiêcej osób. Jeszcze przed powstaniem ostatecznej treœci EDZ, w doktrynie pojawi³y siê w¹tpliwoœci, co do liczby pokrzywdzonych zbrodni¹ ludobójstwa 274. Nale¿a³oby zatem przypomnieæ, ¿e zagadnieniem do dnia dzisiejszego nierozstrzygniêtym wydaje siê byæ kwestia liczebnoœci grupy objêtej ochron¹ przez przepisy StMTK. W skrajnym przypadku rozwa¿ania te prowadz¹ do pytania, czy istniej¹ grupy jednoosobowe. EDZ wydaje siê rozwi¹zywaæ na potrzeby StMTK dylemat tzw. ostatniego Mohikanina. Zagadnienie to zwi¹zane jest z odpowiedzi¹ na pytanie, czy gdy na œwiecie pozostaje przy ¿yciu jedynie jeden cz³onek grupy, to zniszczenie tej osoby mo¿e zostaæ uznane za zbrodniê ludobójstwa. Mo¿na by mianowicie przedstawiæ tezê, ¿e grupa sk³ada siê z co najmniej dwóch osób 275 (w przypadku nauki polskiej socjologii - trzech osób 276). Pomimo ¿e A. Cassese wskazywa³, i¿ ludobójstwo mo¿e byæ podjête w celu zniszczenia grupy nielicz¹cej wielu cz³onków, to podkreœla³, i¿ pope³nienie tej zbrodni jedynie przeciwko jednej osobie nie stanowi ludobójstwa 277. ¯yj¹cy "ostatni Mohikanin" przestaje byæ czêœci¹ grupy, jako ¿e ta zosta³a ju¿ zniszczona. Sprawcy mo¿e zostaæ zatem postawiony zarzut dokonania zbrodni przeciwko ludzkoœci, lecz nie ludobójstwa, przy zrealizowaniu przez sprawcê pozosta³ych znamion rzeczonej zbrodni. Literalne brzmienie przepisów EDZ sugeruje, i¿ wystarcza pope³nienie przez sprawcê ludobójstwa przeciwko jedynie jednej osobie, je¿eli tylko jest ona czêœci¹ grupy narodowej, etnicznej, rasowej b¹dŸ religijnej, jako takiej. Najistotniejszym dla przeprowadzanych rozwa¿añ znamieniem zbrodni ludobójstwa jest w takim wypadku przynale¿noœæ jednostki do jednej z grup chronionych przez przepisy Statutu MTK. Elementem konstytutywnym ka¿dej postaci zbrodni ludobójstwa jest przynale¿noœæ osób pokrzywdzonych do konkretnej grupy. Nie bêdzie to zatem grupa okreœlana abstrakcyjnie, a konkretna grupa, któr¹ s¹d mo¿e i powinien wskazaæ. Istotny jest tak¿e rodzaj grupy, jako ¿e mo¿e byæ to jedynie grupa narodowa, etniczna, rasowa, religijna, jako taka. Równie¿ w tym dokumencie nie wskazano cech charakterystycznych "chronionych grup", a zarazem wskazuj¹cych, jakiej nale¿y dokonaæ ich wyk³adni. Odnieœæ siê nale¿y do rozwa¿añ zamieszczonych w rozdziale I, uzupe³nionych o informacje na temat "chronionych grup" w œwietle doktryny i orzecznictwa funkcjonuj¹cych trybuna³ów w rozdziale kolejnym. Wprowadzenie zmian do EDZ jest przedsiêwziêciem prostszym od zmiany StMTK. O mo¿liwoœci wprowadzenia do EDZ zmowy na mocy art. 9 ust. 2 StMTK wspomniano w punkcie poprzednim. 2.7.3. Statuty trybuna³ów karnych z elementem miêdzynarodowym Wœród miêdzynarodowych trybuna³ów karnych nale¿a³oby tak¿e wyró¿niæ trybuna³y karne z elementem miêdzynarodowym 278. Wydawanie orzeczeñ przez trybuna³y karne z elementem miêdzynarodowym jest rozwi¹zaniem poœrednim pomiêdzy rozstrzyganiem spraw przez s¹dy krajowe a ich rozpatrywaniem przez miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc czy MTK o charakterze sta³ym 279. Jest to kolejny etap upañstwawiania miêdzynarodowego wymiaru sprawiedliwoœci, który to proces opisa³a C. Stahn w odniesieniu do przebiegu tworzenia trybuna³ów karnych z elementem miêdzynarodowym 280. Utworzone na prze³omie XX i XXI w. trybuna³y karne z elementem miêdzynarodowym ( internationalised courts) 281 maj¹ (mia³y) os¹dziæ osoby fizyczne ponosz¹ce najwiêksz¹ odpowiedzialnoœæ za zbrodnie pope³nione w trakcie konfliktów zbrojnych w Sierra Leone 282 albo na Timorze Wschodnim 283. Mianem trybuna³ów karnych z elementem miêdzynarodowym przyjê³o siê tak¿e okreœlaæ trybuna³y z elementem miêdzynarodowym w Kosowie, Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny oraz Nadzwyczajne Izby w Kambod¿y 284. 2.7.3.1. Ustawa o Nadzwyczajnych Izbach w Kambod¿y Kambod¿a sta³a siê stron¹ konwencji w sprawie ludobójstwa w 1951 r. 285 Nie zg³osi³a ¿adnych zastrze¿eñ do tej konwencji. Czerwoni Khmerzy 286 nie odst¹pili od jej stosowania, gdy objêli w³adzê 287. Dzia³ania zmierzaj¹ce do ukarania sprawców najbardziej spektakularnych kampuczañskich zbrodni 288 podjête zosta³y w latach 90. XX w. 289 W roku 1989 rz¹d kambod¿añski zaproponowa³ w³asn¹ definicjê ludobójstwa, znacznie rozszerzaj¹c¹ znaczenie terminu "ludobójstwo" zamieszczonego w konwencji w sprawie ludobójstwa. Do znamion bezpoœredniego dzia³ania zbrodni ludobójstwa zaliczono by tak¿e grupy wyró¿nione wed³ug statusu maj¹tkowego, poziomu wykszta³cenia, uwarunkowañ spo³ecznych, bior¹c pod uwagê "system albo re¿im polityczny, spo³eczne klasy lub kategorie" 290. Prawnicy prowadz¹cy z ramienia ONZ negocjacje w sprawie utworzenia s¹du ds. kampuczañskich zbrodni nie zgodzili siê jednak na zamieszczenie w statucie tego s¹du postanowieñ powy¿szej treœci 291. W³¹czenie nowych elementów do konwencyjnej definicji ludobójstwa nie stoi na przeszkodzie w jej prawid³owej implementacji do krajowego porz¹dku prawnego 292. Jednak poci¹gniêcie do odpowiedzialnoœci karnej sprawców zbrodni pope³nionych w latach 70. na podstawie prawa uchwalonego w latach 90. XX w., wprowadzaj¹cego nowe elementy, by³oby sprzeczne z zasadami lex retro non agit oraz nullum crmen sine lege. Z drugiej jednak strony mo¿na by przywo³aæ tezê wyroku MTW, zgodnie z któr¹ "sumienie œwiata by³oby du¿o bardziej ura¿one, gdyby sprawcy takich czynów nie zostali ukarani, ni¿ w wypadku, gdy ponios¹ karê" 293, a st¹d twierdziæ, ¿e niekonsekwencj¹ by³oby uczynienie bezkarnymi sprawców ludobójstwa. Definicja ludobójstwa zosta³a ostatecznie zamieszczona w ustawie o utworzeniu Nadzwyczajnych Izb 294. Izby podjê³y realizacjê swych zadañ w lipcu 2006 r. 295; dzia³aj¹ w oparciu o ustawê o ustanowieniu Nadzwyczajnych Izb 296 oraz podpisane 13 marca 2003 r. porozumienie miêdzy rz¹dem kambod¿añskim a ONZ 297. Treœæ art. 4 ustawy o ustanowieniu Nadzwyczajnych Izb pokrywa siê z brzmieniem art. II i III konwencji w sprawie ludobójstwa. Zgodnie z regulacjami przyjêtymi w tych aktach prawnych ludobójstwem jest jeden z nastêpuj¹cych czynów, podjêty w zamiarze zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci grup narodowych 298, etnicznych 299, rasowych 300 lub religijnych 301: zabójstwo cz³onków grupy; spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; przymusowe przekazywanie dzieci cz³onków grupy do innej grupy. W dalszej czêœci art. 4 ustawy o ustanowieniu Nadzwyczajnych Izb wymienia czyny, które podlegaj¹ karze. S¹ to: ludobójstwo, zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa, bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do pope³nienia ludobójstwa, usi³owanie pope³nienia ludobójstwa, wspó³dzia³anie w ludobójstwie. Pierwowzorem dla tej regulacji by³ art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. William A. Schabas uwa¿a³, ¿e w Kampuczy nie zosta³o pope³nione ludobójstwo, a zabijanie na szerok¹ skalê 302. Inne stanowisko przyjête zosta³o w ustawodawstwie Stanów Zjednoczonych: "Przeœladowania kambod¿añskiej ludnoœci pod rz¹dami Czerwonych Khmerów, gdy wiêkszoœæ mieszkañców Kampuczy poddana by³a ¿yciu w azjatyckim Auschwitz, tworzy³y jeden z najbardziej przejrzystych przyk³adów ludobójstwa w dwudziestym wieku" 303. Grupa Ekspertów 304 wysz³a natomiast z za³o¿enia, ¿e to "czy zosta³o pope³nione w Kampuczy ludobójstwo w odniesieniu do czêœci grupy narodowej przek³ada siê na szereg kwestii interpretacyjnych, dotycz¹cych zw³aszcza zamiaru pope³nienia ludobójstwa [przez przywódców Czerwonych Khmerów] w odniesieniu do ofiar niebêd¹cych cz³onkami grup mniejszoœciowych" 305. Oznacza to, ¿e decyzja o postawieniu zarzutu pope³nienia zbrodni ludobójstwa nale¿y do kambod¿añskiego s¹du; do niego te¿ bêdzie nale¿a³a interpretacja postanowieñ ustawy 306. Ponadto nale¿y tak¿e rozwa¿yæ, czy zbrodnia ludobójstwa mo¿e zostaæ pope³niona przeciwko wiêcej ni¿ jednej grupie. Ludobójcze czyny mog¹ byæ przyk³adowo wymierzone przeciwko grupie narodowej, rasowej i wyznaniowej. Ochrona zapewniana przez konwencjê w sprawie ludobójstwa mo¿e byæ tak¿e potrzebna w tym samym czasie kilku grupom narodowoœciowym. Trybuna³y powinny poci¹gn¹æ do odpowiedzialnoœci sprawców ludobójstw, os¹dzaj¹c ka¿dego z nich za pope³nion¹ zbrodniê. 2.7.3.2. Ustawy o trybuna³ach karnych z elementem miêdzynarodowym w Kosowie Trybuna³y karne z elementem miêdzynarodowym zosta³y powo³ane do ¿ycia równie¿ w Kosowie 307. Nale¿y zwróciæ przy tym uwagê, ¿e s¹dy w Kosowie nie maj¹ wy³¹cznej jurysdykcji ( exclusive jurisdiction) w sprawach o zbrodnie miêdzynarodowe 308. Pierwszeñstwo w rozstrzyganiu spraw ma Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla by³ej Jugos³awii (por. art. 9 (2) StMTKJ). Kwestia odpowiedzialnoœci karnej za ludobójstwo i zbrodnie wojenne uregulowana zosta³a w art. 141, 142, 143 i 145 jugos³owiañskiego kodeksu karnego 309. Trzy przepisy jugos³owiañskiego kodeksu karnego stanowi¹ o zbrodniach wojennych wymierzonych w ludnoœæ cywiln¹ 310. Artyku³ 142 reguluje przestêpstwo przeciwko ludnoœci cywilnej, a art. 143 przestêpstwo przeciwko rannym i chorym 311. Artyku³ 145 jugos³owiañskiego kodeksu karnego sankcjonuje przestêpstwo przygotowania i pod¿egania do ludobójstwa i zbrodni wojennych 312. Dla ca³oœci rozwa¿añ istotnym staje siê odniesienie do regulacji definiuj¹cych zbrodnie przeciwko ludzkoœci, zbrodnie wojenne oraz ludobójstwo w tymczasowym kodeksie karnym dla Kosowa z dnia 6 lipca 2003 r. 313 Brzmienie tych przepisów pokrywa siê z brzmieniem norm StMTK, co wydaje siê byæ kolejnym krokiem w kierunku ujednolicenia definicji tych zbrodni w krajowych porz¹dkach prawnych. Zdaniem A. McDonald, definicje zbrodni miêdzynarodowych zamieszczone w StMTK powinny byæ traktowane obecnie jako international gold standard 314. Trudno jest siê nie zgodziæ, ¿e do ustalenia takiego w³aœnie stanu prawnego d¹¿y spo³ecznoœæ miêdzynarodowa. Ferrando Mantovani uzna³, i¿ pañstwa-strony StMTK powinny wprowadziæ do swych porz¹dków prawnych zbrodnie objête zakresem przedmiotowym Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego. Jest to obowi¹zek wyprzedzaj¹cy nawet obowi¹zek natury ogólnej, polegaj¹cy na wspó³pracy z Trybuna³em 315. 2.7.3.3. Ustawy o Trybunale dla Boœni i Hercegowiny Trybuna³ z elementem miêdzynarodowym dla Boœni i Hercegowiny zosta³ promulgowany w listopadzie 2001 r. na mocy decyzji rz¹du i wysokiego przedstawiciela W. Petritscha, a powo³any przez Parlament dla Boœni i Hercegowiny 3 lipca 2002 r. Siedzib¹ Trybuna³u jest Sarajewo. Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny ma wspieraæ MTKJ, jako ¿e ten ostatni nie zd¹¿y ju¿ os¹dziæ wszystkich sprawców, którzy pope³nili zbrodnie objête jurysdykcj¹ przedmiotow¹ Miêdzynarodowego Trybuna³u dla by³ej Jugos³awii. Ju¿ w 2001 r. prokurator MTKJ - C. del Ponte podkreœla³a, ¿e sposobem na "roz³adowanie" MTKJ mo¿e byæ utworzenie kolejnego trybuna³u z elementem miêdzynarodowym na terenie Boœni i Hercegowiny, bo z tego w³aœnie pañstwa pochodzi najwiêcej spraw 316. Odci¹¿enie Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii wydaje siê byæ wskazane. Ponadto Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny mo¿e prowadziæ tak¿e postêpowania karne przeciwko oskar¿onym, którym zarzuty nie zosta³y postawione przez MTKJ. Trybuna³ wyrokuje na podstawie kodeksu karnego dla Boœni i Hercegowiny i kodeksu postêpowania karnego obowi¹zuj¹cego w tym kraju. Sk³ada siê on z trzech sekcji ( departments ): Karnej, Administracyjnej i Apelacyjnej. Sekcja Karna sk³ada siê z Izby ds. Zbrodni Wojennych, z Izby ds. Przestêpczoœci Zorganizowanej i Gospodarczej oraz Korupcji, a tak¿e Izby ds. Przestêpstw Pospolitych 317. Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny orzeka na podstawie kodeku karnego dla Boœni i Hercegowiny, którego przepis stanowi¹cy o zbrodni ludobójstwa pokrywa siê z art. II Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Do znamion strony podmiotowej we wspomnianym kodeksie karnym nale¿y cel, który sprawca chce osi¹gn¹æ, jako ¿e przepis stanowi: "Ktokolwiek w celu zniszczenia, w ca³oœci lub czêœci, grupy [...]" (art. 171 kodeksu karnego dla Boœni i Hercegowiny). Ustawodawca tego kraju odniós³ siê te¿ inaczej, ni¿ uczyniono to w konwencji w sprawie ludobójstwa, do form odpowiedzialnoœci karnej, przes¹dzaj¹c w tym samym przepisie, i¿ zbrodnia ludobójstwa mo¿e dotyczyæ tego, kto "wydaje rozkaz pope³nienia lub pope³nia [...]" zbrodniê ludobójstwa 318. 2.7.3.4. Ustawy o Specjalnych Sk³adach S¹dz¹cych do spraw Powa¿nych Przestêpstw na Timorze Wschodnim W 2000 r. utworzone zosta³y na Timorze Wschodnim Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce ds. Powa¿nych Przestêpstw 319. Do zakresu przedmiotowego tego trybuna³u karnego z elementem miêdzynarodowym zaliczono tak¿e ludobójstwo. Artyku³ 4 ustawy UNTAET 2000/15, definiuj¹cy na jej potrzeby zbrodniê ludobójstwa, jest - jeœli chodzi o znamiê strony przedmiotowej - powtórzeniem przepisów Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa 320. Zgodnie z art. 2 (4) ustawy: "Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce posiadaj¹ jurysdykcjê odnoœnie do powa¿nych przestêpstw pope³nionych na Timorze Wschodnim przed 25 paŸdziernika 1999 r. tylko wtedy, gdy prawo, na podstawie którego wymierza siê odpowiedzialnoœæ karn¹ za powa¿ne przestêpstwo, zgodne jest z art. 3 (1) ustawy UNTAET 1999/1 albo jak¹kolwiek inn¹ ustaw¹ UNTAET". Jurysdykcja czasowa nie zosta³a zatem sprecyzowana poprzez wyznaczenie ram czasowych konfliktu 321. Oznacza to, ¿e dzia³alnoœæ Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych nie musi byæ ograniczana do os¹dzania powa¿nych przestêpstw pope³nionych na Timorze Wschodnim w 1999 r. Stworzono zatem mo¿liwoœæ oskar¿enia i os¹dzenia sprawców zbrodni, w tym sprawców ludobójstwa, dokonanych równie¿ przed 1999 r. Artyku³ 3 (1) ustawy UNTAET 1999/1 stanowi, i¿ prawo Timoru Wschodniego powinno pozostawaæ w zgodzie z miêdzynarodowymi standardami praw cz³owieka. W konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkoœci mowa jest o zbrodni ludobójstwa jako jednej ze zbrodni nieulegaj¹cej przedawnieniu, "nawet je¿eli takie czyny nie stanowi¹ naruszenia prawa wewnêtrznego kraju, w którym zosta³y one pope³nione" 322. Ponadto zgodnie z art. I zdanie pierwsze Konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci zbrodnia ludobójstwa nie ulega przedawnieniu bez wzglêdu na datê jej pope³nienia. Zamieszczenie przepisu w³¹czaj¹cego do jurysdykcji tego s¹du zbrodniê ludobójstwa wydawa³o siê nie budziæ w¹tpliwoœci w przekonaniu przede wszystkim mieszkañców Timoru Wschodniego. Wielu nie godzi³o siê bowiem na bezkarnoœæ sprawców przestêpstw pope³nionych na tym terytorium w latach 70. ubieg³ego wieku 323. Zbrodnia ludobójstwa zosta³a zdefiniowana w art. 4 ustawy UNTAET 2000/15, który stanowi, i¿ ludobójstwem jest którykolwiek z nastêpuj¹cych czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w ca³oœci lub czêœci grup narodowych 324, etnicznych, rasowych lub wyznaniowych 325, jako takich: zabójstwo cz³onków grupy; spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; przymusowe przekazywanie dzieci grupy do innej grupy. Treœæ art. 4 ustawy UNTAET 2000/15 odpowiada brzmieniu art. II Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Jednak podobnie jak w przypadku StMTK, w ustawie UNTAET 2000/15 nie zamieszczono przepisu, który odpowiada³by treœci¹ art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. Niemniej jednak odpowiednikiem art. 28 StMTK jest art. 14 ustawy UNTAET 2000/15, dlatego te¿ kwestie zwi¹zane z zasadami odpowiedzialnoœci karnej mo¿na odnieœæ odpowiednio tak¿e do Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych ds. Powa¿nych Przestêpstw. Zamieszczenie tej zbrodni w przepisach ustawy UNTAET 2000/15 bywa krytykowane. Wysuwany jest argument, ¿e ze wzglêdu na skalê pope³nianych naruszeñ prawa, przepisy odnosz¹ce siê do ludobójstwa nie powinny byæ w tym przypadku stosowane 326. Nigdzie jednak nie okreœlono rozmiarów ludobójstwa jako jednego z elementów tej zbrodni, dlatego te¿ wydaje siê, i¿ powy¿szy argument nie powinien zostaæ wziêty pod uwagê. Zwraca siê tak¿e uwagê, i¿ niezale¿nie od uznania siê przez mieszkañców Timoru Wschodniego za grupê narodow¹, rasow¹, wyznaniow¹ czy etniczn¹, trudno potraktowaæ jako ludobójstwo zbrodniê pope³nion¹ z zamiarem zniszczenia tych grup w ca³oœci lub czêœci przez cz³onków tych¿e grup 327. W zamieszkach brali bowiem udzia³ po stronie si³ porz¹dkowych mieszkañcy Timoru Wschodniego 328. Wype³nienie znamion zbrodni ludobójstwa, zdaniem niektórych autorów, budzi w takim przypadku w¹tpliwoœci 329. W¹tpliwoœci budziæ mo¿e zdefiniowanie strony podmiotowej zbrodni ludobójstwa 330. Postawiæ mo¿na bowiem pytanie, jak nale¿y siê odnieœæ do postanowieñ okreœlaj¹cych wymagania co do zamiaru sprawców powa¿nych przestêpstw objêtych jurysdykcj¹ Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych ds. Powa¿nych Przestêpstw. Przepisy wspomnianej Rezolucji stanowi¹, ¿e czyny objête jurysdykcj¹ tych Izb maj¹ byæ pope³niane z zamiarem i wiedz¹ ( with intent and knowledge) (art. 18.1 Regulacji 2000/15). "Na u¿ytek niniejszego artyku³u, osoba ma "zamiar" w przypadku, kiedy: (a) w stosunku do czynu, dana osoba chce dokonaæ czynu; (b) w stosunku do skutku, dana osoba chce spowodowaæ ten skutek lub jest œwiadoma, ¿e skutek taki nast¹pi w normalnym toku rzeczy" (art. 18.2 (a) i (b) Regulacji 2000/15). "Na u¿ytek niniejszego artyku³u, "wiedza" oznacza œwiadomoœæ, ¿e istniej¹ pewne okolicznoœci lub ¿e pewien skutek nast¹pi w normalnym nastêpstwie zdarzeñ" (art. 18.3 Regulacji 2000/15). Ben Saul twierdzi³, i¿ w ¿adnym z przepisów ustawy UNTAET 2000/15 nie przewiduje siê, i¿ udowodnienie ludobójstwa nak³adaæ bêdzie na s¹d obowi¹zek wykazania zamiaru specjalnego, jak wymagaj¹ tego przepisy konwencji w sprawie ludobójstwa. Autor oczekiwa³, ¿e jego dylematy zostan¹ wyjaœnione w trakcie prac Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych ds. Powa¿nych Przestêpstw 331, niemniej jednak Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce nie rozstrzygnê³y ani jednej sprawy, która mia³aby dotyczyæ przestêpstwa zdefiniowanego w artykule 4 Regulacji 2000/15. Bior¹c jednak pod uwagê rozwa¿ania zamieszczone w rozdziale 1 niniejszego opracowania, nale¿a³oby skonstatowaæ, ¿e przepisy art. 18 ustawy UNTAET 2000/15 odnosz¹ siê do zamiaru pope³nienia czynów z art. 4 tej ustawy, natomiast o zamiarze zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci jako o kolejnym elemencie podmiotowym tego przestêpstwa stanowi art. 4 ustawy UNTAET 2000/15. Zamieszczenie w ustawie UNTAET przepisu bêd¹cego odpowiednikiem art. 33 StMTK nie zmieni³o zatem znaczenia strony podmiotowej zbrodni ludobójstwa nadanego przez konwencjê w sprawie ludobójstwa. Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce ds. Powa¿nych Przestêpstw zakoñczy³y jednak funkcjonowanie w swym dotychczasowym mieszanym - narodowo-miêdzynarodowym sk³adzie 332. Podniesione w¹tpliwoœci pozostan¹ bez odpowiedzi. 2.8. Akty prawne zwi¹zane ze zbrodni¹ ludobójstwa w prawie Unii Europejskiej Unia Europejska za priorytetowe zagadnienia uzna³a walkê z bezkarnoœci¹ sprawców ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkoœci i zbrodni wojennych, jak równie¿ zapobieganie tym zbrodniom 333. Tak sformu³owane postulaty stanowi¹ istotne elementy Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa (II filaru Unii Europejskiej) 334. By uczyniæ im zadoœæ, UE wyda³a wspólne stanowisko przyjête 11 czerwca 2001 r. 335, którego treœæ zosta³a znowelizowana dwukrotnie 336. Nale¿a³oby powi¹zaæ z nim kolejny dokument - Action Plan to follow-up on the Common Position on the International Criminal Court 337 przyjêty w lutym 2004 r., który stanowi o konkretnych œrodkach podejmowanych, aby osi¹gn¹æ przestrzeganie Statutu Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego, niezale¿noœæ i efektywne funkcjonowanie MTK 338. Natura zbrodni objêtych jurysdykcj¹ MTK wymaga miêdzynarodowej wspó³pracy i wzajemnej pomocy, d¹¿y siê bowiem do skutecznego zapobiegania tym zbrodniom i karania za nie. Dlatego te¿ organy Unii Europejskiej wyda³y szereg aktów prawnych. Przyk³adowo celem decyzji ramowej z 13 czerwca 2002 r. o sieci punktów kontaktowych dotycz¹cych osób odpowiedzialnych za ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne 339 jest wyznaczanie punktów kontrolnych dla wymiany informacji dotycz¹cych œcigania ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkoœci i zbrodni wojennych, zawiadomienie o tym pozosta³ych pañstw cz³onkowskich. Tak te¿ 13 czerwca 2002 r. Rada utworzy³a dzia³aj¹cy obecnie, europejski punkt kontrolny dotycz¹cy osób odpowiedzialnych za zbrodnie, których dotyczy³a powy¿sza decyzja ramowa 340. Podpisana tego samego dnia w ramach III filaru Unii Europejskiej decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania 341, dotyczy tak¿e wspomnianych powy¿ej zbrodni miêdzynarodowych 342. Punkty kontaktowe powo³ane na mocy tej decyzji maj¹ zapewniæ na ¿¹danie, zgodnie z w³aœciw¹ umow¹ miêdzy pañstwami cz³onkowskimi i w³aœciwym prawem krajowym, wszelkie dostêpne informacje, które mog¹ mieæ znaczenie dla œledztwa w sprawie o zbrodniê ludobójstwa, zbrodniê przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne lub u³atwiæ wspó³pracê z w³aœciwymi w³adzami krajowymi. Jak stanowi kolejna decyzja Rady z 8 maja 2003 r. w sprawie wykrywania i karania ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkoœci i zbrodni wojennych, punkty kontaktowe zbieraj¹ siê w regularnych odstêpach czasu w celu wymiany informacji na temat doœwiadczeñ, praktyki i metod 343. Za³o¿eniem tej decyzji jest zwiêkszenie wspó³pracy miêdzy krajowymi jednostkami, celem zmaksymalizowania zdolnoœci organów œcigania w ró¿nych pañstwach cz³onkowskich, "aby wspó³pracowa³y skutecznie w dziedzinie œcigania i karania osób, które dopuœci³y siê lub bra³y udzia³ w pope³nieniu zbrodni ludobójstwa, zbrodni przeciw ludzkoœci lub zbrodni wojennych okreœlonych w art. 6, 7 i 8 Statutu Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego z 17 lipca 1998 r." 344 W art. 4 zwrócono tak¿e uwagê na potrzebê tworzenia wyspecjalizowanych jednostek szczególnie uprawnionych do prowadzenia dochodzeñ w sprawach odnosz¹cych siê do zbrodni przeciwko ludzkoœci i zbrodni wojennych. Jednostki te powinny byæ te¿ uprawnione, gdy to w³aœciwe, do karania sprawców takich zbrodni 345. W decyzji ramowej przyjêtej 24 lutego 2005 r. w sprawie stosowania zasady wzajemnego uznawania kar o charakterze pieniê¿nym 346 uwzglêdniono tak¿e ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne 347. Unia Europejska zwróci³a te¿ uwagê na tematykê miêdzynarodowej wspó³pracy z Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym, czemu da³o wyraz podpisane 28 kwietnia 2006 r. porozumienie pomiêdzy Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym a Uni¹ Europejsk¹ o wspó³pracy i pomocy 348. W preambule tego aktu prawnego zaznaczono, i¿ przy jego stosowaniu trzeba te¿ zwróciæ uwagê na wspomniane wspólne stanowisko z 16 czerwca 2003 r., by móc siê odnieœæ do zapobiegania zbrodniom objêtym jurysdykcj¹ MTK. Dnia 10 kwietnia 2006 r. przyjêta zosta³a decyzja Rady w sprawie finalizacji porozumienia pomiêdzy Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym a Uni¹ Europejsk¹ o wspó³pracy i pomocy 349. Tworz¹c powy¿sze decyzje i œrodki prawne, Unia Europejska wykaza³a zatem determinacjê po³¹czon¹ z chêci¹ poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej sprawców zbrodni ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkoœci i zbrodni wojennych. 2.9. Podsumowanie 1. Sprawcy ludobójstwa do czasu utworzenia Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego mogli czuæ siê bezkarnie, jako ¿e przynajmniej w swoich krajach z regu³y nie musieli siê obawiaæ poci¹gniêcia ich do odpowiedzialnoœci karnej 350. Tymczasem to bezkarnoœæ jest uznawana przez organy miêdzynarodowe za g³ówny powód pope³niania kolejnych zbrodni miêdzynarodowych 351. 2. Sêdziowie MTW mogli siê odwo³aæ do przepisów kryminalizuj¹cych zbrodniê przeciwko ludzkoœci, w tym do elementu tej zbrodni polegaj¹cego na przeœladowaniu czy eksterminacji z powodów politycznych, rasowych lub religijnych. W akcie oskar¿enia MTW termin "ludobójstwo" traktowany by³ jako opis zachowañ oskar¿onych, którym postawiono zarzuty o zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkoœci przed MTW w Norymberdze. Ludobójstwo mog³o zatem pos³u¿yæ, by lepiej opisaæ czyn, który mia³ zostaæ os¹dzony przez MTW. 3. W 1946 r. przyjêto rezolucjê 96(I), w której stanowi siê, i¿ zbrodnia ludobójstwa jest "zaprzeczeniem prawa do istnienia ca³ych grup ludzkich, podobnie jak zabójstwo stanowi zaprzeczenie prawa do ¿ycia poszczególnych jednostek; takie zaprzeczenie prawa do istnienia wstrz¹sa do g³êbi sumieniem ludzkoœci, powoduje olbrzymie straty dla ludzkoœci, pozbawionej dorobku wartoœci kulturowych i innych, które grupy te reprezentuj¹, a nadto jest sprzeczne z prawem moralnym, z duchem i celami Narodów Zjednoczonych". Wk³ad koncepcji R. Lemkina odnaleŸæ zaœ mo¿na przede wszystkim w sformu³owaniu, zgodnie z którym ludobójstwo prowadzi do "olbrzymich strat dla ludzkoœci, pozbawionej wartoœci kulturowych i innych". Definiuj¹c ludobójstwo jako zaprzeczenie prawa do ¿ycia, podkreœlono, i¿ akty ludobójstwa maj¹ miejsce od bardzo dawna, oraz zwrócono uwagê na koniecznoœæ ochrony wymienionych w rezolucji grup ludzi. W istniej¹cych dokumentach brakuje informacji na temat rozumienia terminu "inna grupa". Sprawc¹ tak zdefiniowanej zbrodni ludobójstwa mo¿e byæ ka¿dy. William A. Schabas zwróci³ zaœ uwagê na zbie¿noœæ zachodz¹c¹ pomiêdzy rezolucj¹ 96(I) a art. VI lit. c StMTW. 4. Pierwsze projekty konwencji w sprawie ludobójstwa opracowane przez Sekretariat Generalny oraz przez Komisjê Specjaln¹ opiera³y siê na koncepcji zbrodni ludobójstwa zaproponowanej przez R. Lemkina. Dotyczy³y one miêdzy innymi ludobójstwa kulturowego w rozumieniu R. Lemkina, jednak znaczenie powy¿szego terminu by³o jeszcze bardziej rozbudowane ni¿ w pracach R. Lemkina. Termin "ludobójstwo kulturowe" zosta³ wyeliminowany z tekstu projektu wspomnianej konwencji w trakcie prac Szóstego Komitetu. Na mocy Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa pañstwa zosta³y zobowi¹zane do zapobiegania zbrodni ludobójstwa i karania za ni¹. Przewidziano, ¿e ludobójstwo mo¿e zostaæ pope³nione w trakcie wojny, jak i podczas pokoju. Zdefiniowanych zosta³o piêæ postaci tej zbrodni (zabójstwo cz³onków grupy; spowodowanie powa¿nego uszkodzeniu cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; przymusowe przekazywanie dzieci cz³onków grupy do innej grupy), które mog¹ zostaæ dokonane z zamiarem zniszczenia grupy narodowej, rasowej, etnicznej lub wyznaniowej, jako takiej. Ludobójstwo jest zatem pope³niane z zamiarem szczególnym. Wymienione zosta³y tak¿e czyny, które na mocy tej konwencji powinny byæ zagro¿one kar¹ (ludobójstwo, wspó³dzia³anie, zmowa, usi³owanie). We wspomnianym akcie prawnym przes¹dzono tak¿e, ¿e do grup chronionych zaliczone zostan¹: grupa narodowa, etniczna, wyznaniowa i etniczna. Zdefiniowano równie¿ podmiot zbrodni ludobójstwa, nie ograniczaj¹c go jedynie do funkcjonariuszy pañstwowych, jak w przypadku koncepcji ludobójstwa R. Lemkina. Ludobójstwo mo¿e zatem pope³niæ ka¿dy cz³owiek. Zgodnie z konwencj¹ o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkoœci, zbrodnia ludobójstwa nie ulega przedawnieniu. Wskutek tego stworzono mo¿liwoœci poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej za zbrodniê ludobójstwa za czyn pope³niony tak¿e przed przyjêciem i wejœciem w ¿ycie konwencji w sprawie ludobójstwa. 5. Przyjête w statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych definicje ludobójstwa pokrywaj¹ siê z treœci¹ art. II Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Z uwagi na ró¿norodnoœæ systemów prawnych na œwiecie kontrowersje budzi³o zw³aszcza zamieszczenie przepisu odpowiadaj¹cego treœci¹ art. III konwencji w sprawie ludobójstwa, którego ostatecznie zabrak³o w Ustawie UNTAET 2000/15 oraz w StMTK. 6. W statucie Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego podkreœlono, i¿ os¹dzani przez ten Trybuna³ bêd¹ sprawcy najpowa¿niejszych zbrodni wagi miêdzynarodowej. Ponadto w sprawach karnych Trybuna³ ten ma charakter komplementarny w stosunku do krajowych wymiarów sprawiedliwoœci. Nie obejmuje on zatem sw¹ jurysdykcj¹ wszystkich zbrodni ludobójstwa, nawet gdyby wzi¹æ pod rozwagê wszystkie te, które zosta³yby pope³nione po wejœciu w ¿ycie Statutu Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego (art. 24 StMTK). 7. Przepisy EDZ, które maj¹ s³u¿yæ pomoc¹ przy stosowaniu i interpretowania art. 6, 7 i 8 StMTK, nie bêd¹ stosowane, gdy oka¿¹ siê sprzeczne z przepisami tego statutu. 8. Unia Europejska dostrzeg³a potrzebê karania sprawców zbrodni ludobójstwa objêtych jurysdykcj¹ przedmiotow¹ MTK i zapobiegania tym zbrodniom, wydaj¹c w tym celu szereg dokumentów. Podejmuj¹c takie dzia³ania, UE okazuje swe wsparcie dla walki z bezkarnoœci¹ sprawców. Rozdzia³ 3 Ludobójstwo w naukach spo³ecznych 3.1. Uwagi ogólne Ludobójstwo jest nie tylko zbrodni¹ o charakterze normatywnym, lecz tak¿e zjawiskiem spo³ecznym, stanowi¹cym przedmiot zainteresowania przedstawicieli nauk spo³ecznych. W niniejszym rozdziale zaprezentowane zostan¹ koncepcje ludobójstwa stworzone przez przedstawicieli nauk spo³ecznych po II wojnie œwiatowej, co da³o im mo¿liwoœæ odniesienia siê zarówno do prac R. Lemkina, jak i przepisów konwencji w sprawie ludobójstwa. 3.2. Rozwa¿ania przedstawicieli nauk spo³ecznych na temat pierwszego ludobójstwa Interesuj¹ce sta³y siê rozwa¿ania na temat wyznaczenia przybli¿onych ram czasowych pope³nienia pierwszego ludobójstwa. Steven T. Katz uwa¿a³, ¿e ludobójstwo nale¿y ³¹czyæ jedynie z eksterminacj¹ narodu ¿ydowskiego w trakcie II wojny œwiatowej 1. Yehuda Bauer sta³ na stanowisku, ¿e o zbrodni tej mówiæ mo¿na dopiero od po³owy XVIII wieku 2. Jean-Paul Sartre stwierdzi³, i¿ ludobójstwo jest tak wiekowe jak ludzkoœæ 3. Z kolei W.D. Rubinstein podkreœli³, ¿e jest bardzo prawdopodobne, i¿ ludobójstwo oraz zabójstwa na szerok¹ skalê ( mass murder) pope³niane by³y czêœciej w spo³eczeñstwach przedpiœmiennych ni¿ w zaawansowanych kulturowo 4. Autor ten nie wskaza³ jednak, czy jego rozwa¿ania dotycz¹ ka¿dej z przedpiœmiennych spo³ecznoœci ludzkich ¿yj¹cych w którejkolwiek epoce historycznej. Frank R. Chalk i K. Jonassohn zwrócili zaœ uwagê, ¿e nie ma historycznych dowodów na dokonywanie czynów ludobójstwa w czasach, gdy wœród ludzi dominowa³y spo³ecznoœci ³owiecko-zbierackie 5. Ludobójstwo, zdaniem tych autorów, pojawi³o siê w pocz¹tkach neolitu - kiedy to nast¹pi³ podzia³ na grupy, których ¿ycie by³o zwi¹zane z wêdrówk¹ albo wy³¹cznie z rolnictwem 6. Napiêcia, jakie narasta³y pomiêdzy zbiorowoœciami ludzkimi oko³o 4 tysiêcy lat temu zwi¹zane by³y z brakiem przestrzeni do ekspansji, st¹d pojawi³a siê koniecznoœæ obrony swych terytoriów, plonów i byd³a 7. Dlatego te¿ racjê przyznaæ nale¿y E.D. Weitzowi, który uwa¿a³, i¿ ludobójstwo pojawi³o siê w czasach historii zapisanej, udokumentowanej 8. To ona dostarcza informacji na temat pope³nionych przestêpstw okreœlanych wspó³czeœnie jako ludobójstwa 9. Utrwalone dokumenty w znaczeniu przedmiotów pokrytych pismem w celu utrwalenia myœli 10 stanowiæ mog¹ œrodki dowodowe w sprawach o zbrodnie ludobójstwa 11. Wy¿ej wymienieni przedstawiciele nauk spo³ecznych rozwa¿ali zatem, kiedy zosta³o pope³nione po raz pierwszy ludobójstwo, a znaczenie pojêcia ludobójstwa nie by³o dla nich priorytetowe. Odpowiedzi na pytanie, kiedy po raz pierwszy zosta³o pope³nione ludobójstwo, nie udziela równie¿ Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, ograniczaj¹c siê do zwrócenia uwagi w art. 2 na fakt, "¿e we wszystkich okresach historycznych ludobójstwo wyrz¹dzi³o ludzkoœci ogromne straty". Postawienie zarzutu zbrodni ludobójstwa prowadzi do rozbie¿noœci pomiêdzy przedstawicielami nauk spo³ecznych 12, st¹d istotne staje siê dookreœlenie pojêcia ludobójstwa. 3.3. Znaczenie pojêcia ludobójstwa w naukach spo³ecznych Znaczenie pojêcia ludobójstwa sta³o siê przedmiotem rozwa¿añ szeregu przedstawicieli nauk spo³ecznych, którzy zostali wymienieni w chronologicznym porz¹dku do 1990 r. przez F.R. Chalka i K. Jonassohna w publikacji The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies 13. Pierwsz¹ przedstawicielk¹ nauk spo³ecznych, która uwzglêdni³a w swych pracach pojêcie ludobójstwa, by³a - jak stwierdzili F.R. Chalk i K. Jonassohn - J.S. Bernard. Autorka ta wprowadzi³a termin "ludobójstwo" niejako na marginesie rozwa¿añ zwi¹zanych z procesami wzajemnych oddzia³ywañ ludzkich. Rywalizacja oraz konflikty rasowe i etniczne sta³y siê zatem Ÿród³em spostrze¿eñ odnosz¹cych siê do ludobójstwa. W ostatnim rozdziale swej pracy autorka stwierdzi³a, ¿e "rywalizacja, konflikt, organizacja, dezorganizacja, kontrola" s¹ procesami zachodz¹cymi zarówno na poziomie lokalnym, jak i miêdzynarodowym. Jessie Shirley Bernard skoñczy³a swe wywody konkluzj¹, ¿e ludobójstwo staje siê ostatecznym sposobem rozwi¹zania konfliktu spo³ecznego 14. W latach 70. ubieg³ego wieku H. Savon zwróci³ uwagê, i¿ termin "ludobójstwo" zwi¹zany jest z jêzykiem prawa i etyki. Typologia ludobójstwa zaproponowana przez H. Savona opiera siê na zestawieniu znamion strony przedmiotowej ludobójstwa odnosz¹cych siê do ówczesnych stanów faktycznych. Z tego powodu autor ten rozró¿ni³ wœród kategorii ludobójstwa: zastêpowanie, spustoszenie, zniszczenie, usuniêcie. Wydaje siê zatem, ¿e skoncentrowa³ siê przede wszystkim na ludobójstwie okreœlanym przez R. Lemkina jako fizyczne. Cel ludobójstwa okreœlony zosta³ podobnie jak w przepisach konwencji w sprawie ludobójstwa i polegaæ ma na zniszczeniu grupy jako takiej. H. Savon wyrazi³ swój sceptycyzm odnoœnie do u¿ytecznoœci konwencyjnej definicji ludobójstwa jako narzêdzia dla socjologa. Autor uwa¿a³, ¿e powinny zostaæ wywiedzione ogólne zasady prawa, które odnosi³yby siê do doœwiadczeñ zebranych na podstawie historycznie udokumentowanych przypadków zniszczenia grup, a o których wspomniano jedynie w preambule konwencji w sprawie ludobójstwa 15. Projektodawcy konwencji w sprawie ludobójstwa natomiast oparli siê w drodze wyk³adni per analogiam na najbardziej wspó³czesnych im przypadkach ludobójstwa 16. Niemniej jednak nale¿y zwróciæ uwagê na to, ¿e specyfika zbrodni ludobójstwa w wiekach poprzednich opiera³a siê na innych realiach, tak jak i prace R. Lemkina odwo³ywa³y siê do okreœlonych wydarzeñ maj¹cych miejsce przed II wojn¹ œwiatow¹ oraz w jej trakcie. Z biegiem czasu iloœæ czynników wp³ywaj¹cych na podjêcie przez sprawców decyzji o pope³nieniu ludobójstwa wydawa³a siê zmieniaæ i zwiêkszaæ 17, z czego zdawano sobie sprawê w trakcie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa 18. W trakcie debaty nad postanowieniami konwencji w sprawie ludobójstwa zauwa¿ono, i¿ " "o ile w przesz³oœci ludobójstwo pope³niane by³o z powodów rasowych b¹dŸ religijnych, to jest rzecz¹ oczywist¹, ¿e w przysz³oœci zbrodnia ta bêdzie pope³niana przewa¿nie z powodów politycznych". [...] W erze ideologii ludzi zabija siê z powodów ideologicznych" 19. W œwietle tych ustaleñ, powy¿sze rozwa¿ania H. Savona nie wydaj¹ siê byæ uzasadnione. W roku 1975 do katalogu definicji ludobójstwa do³¹czy³a kolejna - autorstwa V.N. Dadriana. Autor ten zdefiniowa³ ludobójstwo jako "udany zamach dominuj¹cej grupy, posiadaj¹cej formalny autorytet i/lub uprzywilejowany dostêp do wszystkich Ÿróde³ w³adzy, podjêty, by zredukowaæ przez zniewolenie lub przemoc ze skutkiem œmiertelnym liczebnoœæ grupy mniejszoœciowej, której ostateczna zag³ada jest postrzegana jako wskazana i u¿yteczna, a której s³aboœæ i bezbronnoœæ jest g³ównym czynnikiem sk³aniaj¹cym do decyzji o pope³nieniu ludobójstwa" 20. Vahakn N. Dadrian podkreœli³ w swej definicji stopieñ i ró¿nicê pomiêdzy si³¹ grupy-sprawcy a grupy-ofiary. Wyró¿ni³ w zwi¹zku z tym piêæ kategorii ludobójstwa: 1) ludobójstwo kulturowe, którego celem jest asymilacja grupy-ofiary ze sprawc¹; 2) ludobójstwo ukryte, którego czyny powoduj¹ niezamierzone konsekwencje (jak na przyk³ad zaraza bêd¹ca konsekwencj¹ prowadzonych dzia³añ zbrojnych); 3) ludobójstwo retrybutywne, polegaj¹ce na ukaraniu czêœci grupy mniejszoœciowej, która sprowokowa³a ( challenge) grupê dominuj¹c¹; 4) ludobójstwo utylitarne, zwi¹zane z zabijaniem na szerok¹ skalê, by uzyskaæ kontrolê nad zasobami ekonomicznymi; 5) ludobójstwo optymalne, które charakteryzuje siê rzezi¹ grup ( slaughter of a group), by osi¹gn¹æ ich zanik ( obliteration) 21. S³aboœci¹ typologii zaproponowanej przez V.N. Dadriana jest zamieszczenie obok siebie ludobójstwa umyœlnego i nieumyœlnego 22. Równie¿ w³¹czenie do typologii ludobójstwa utylitarnego wskazuje na odmienny od zaproponowanego w konwencji w sprawie ludobójstwa charakter przestêpstwa zdefiniowanego przez V.N. Dadriana. We wspomnianym przez niego typie ludobójstwa intencj¹ nie jest zniszczenie grupy w ca³oœci lub w czêœci, lecz uzyskanie kontroli nad zasobami ekonomicznymi. Motywacja towarzysz¹ca dzia³aniom sprawców nie wydaje siê byæ przy ludobójstwie istotna. Vahakn N. Dadrian nie wspomnia³ o szczególnym przedmiocie bezpoœredniego dzia³ania, jakim w za³o¿eniu R. Lemkina mia³y byæ grupy. Mo¿na jedynie przypuszczaæ, ¿e jest to domyœlne za³o¿enie, które odnieœæ nale¿a³oby do ka¿dej z wymienionych kategorii. W przeciwnym razie V.N. Dadrian zaprzecza³by za³o¿eniu przyœwiecaj¹cemu jego typologii - podkreœleniu stopnia i ró¿nicy pomiêdzy si³¹ grupy-sprawcy a grupy-ofiary. Kolejny przedstawiciel nauk spo³ecznych - I.L. Horowitz - postrzega³ ludobójstwo jako "podstawow¹ politykê prowadzon¹ [przez pañstwo], by zapewniæ poparcie ogó³u obywateli i ich zgodnoœæ [z jego ideologi¹] 23". Autor ten zaproponowa³ wprowadzenie do przepisów konwencji w sprawie ludobójstwa poprawki, która mia³aby stanowiæ, i¿ ludobójstwo jest "strukturalnym i systematycznym niszczeniem niewinnych ludzi przez biurokratyczny aparat pañstwa" 24. Nastêpowa³oby w ten sposób zawê¿enie potencjalnych podmiotów ludobójstwa do funkcjonariuszy publicznych. Frank R. Chalk i Kurt Jonassohn podkreœlali wk³ad I.L. Horowitza do nauk spo³ecznych, poprzez zwrócenie przez niego uwagi na rolê pañstwa w procesach ludobójczych 25. Irving Louis Horovitz opar³ swe rozwa¿ania na dokonanej przez siebie typologii spo³eczeñstw. Zaprezentowane w jego pracy Taking Lives: Genocide and State Power 26 zestawienie odwo³ywa³o siê do wspó³czesnych mu przypadków. Horowitz wyró¿ni³ osiem kategorii spo³eczeñstw - szereguj¹c je od permisywnego do typowo "ludobójczego" 27. Poœrodku umieœci³ spo³eczeñstwa liberalne. Typologiê sw¹ opiera na stosowanym przez pañstwo poziomie represji. Zdaniem I.L. Horowitza koniecznym warunkiem tworz¹cym okolicznoœci sprzyjaj¹ce w przysz³oœci pope³nieniu ludobójstwa jest istnienie spo³eczeñstwa totalitarnego. Niemniej jednak autor wskazuje w kolejnym opracowaniu 28, ¿e nie jest to warunek wystarczaj¹cy do pope³nienia ludobójstwa. Wed³ug niego, pomimo ¿e totalitarna ideologia mo¿e uczyniæ z rasy, religii, czy wreszcie klasy grzech nie do wykorzenienia ( ineradicable sin ), decyzja o pope³nieniu ludobójstwa jest zale¿na od kultury narodu. St¹d te¿ autor ten przejawia wolê odnalezienia w pañstwach totalitarnych wspólnych elementów narodowych kultur, które doprowadzi³y do ludobójstwa 29. Jak stwierdzili F.R. Chalk i K. Jonassohn, od czasów R. Lemkina najwiêcej uwagi zagadnieniom zwi¹zanym z ludobójstwem poœwiêci³ w XX w. L. Kuper 30. Pocz¹tkowo autor ten by³ krytykiem rozwi¹zañ zamieszczonych w konwencji w sprawie ludobójstwa, w tym zw³aszcza tych, które by³y wynikiem politycznych kompromisów. Leo Kuper 31 uwa¿a³, ¿e konwencja w sprawie ludobójstwa nie wyró¿nia typów ludobójstwa, a jedynie œrodki, za pomoc¹ których ludobójstwo jest pope³niane 32. Uwa¿a³ ponadto, ¿e niezamieszczenie w konwencji w sprawie ludobójstwa grupy politycznej skutkuje niemo¿noœci¹ uznania za ludobójstwo wielu wspó³czesnych zbrodni pope³nianych wewn¹trz pañstwa 33. Autor ten stworzy³ dwie typologie ludobójstwa, za ich podstawê przyjmuj¹c motywacjê towarzysz¹c¹ sprawcom tej zbrodni przy jej pope³nieniu. Pierwsza z nich, opracowana na pocz¹tku lat 80. ubieg³ego wieku, dzieli³a ludobójstwo na: 1) ludobójstwo wskazuj¹ce na ró¿nice rasowe, wyznaniowe, etniczne; 2) ludobójstwo, które polega na zamiarze sterroryzowania ludzi walcz¹cych przeciwko kolonialnej w³adzy; 3) ludobójstwo pope³nione, by wprowadziæ polityczn¹ ideologiê 34. Kilka lat póŸniej L. Kuper rozbudowa³ podzia³ ludobójstwa na: 1) ludobójstwo przeciwko ludnoœci rodzimej ( indigenous people); 2) ludobójstwo przeciwko wrogim grupom (L. Kuper zaliczy³ do tej kategorii holokaust); 3) ludobójstwo pope³nione w zwi¹zku z dekolonizacj¹; 4) ludobójstwo zwi¹zane z procesem walki grup etnicznych, rasowych, wyznaniowych o w³adzê b¹dŸ secesji 35. Kuper uwa¿a³ za ludobójstwo tak¿e ataki z u¿yciem broni nuklearnej na Hiroszimê i Nagasaki, chiñsk¹ okupacjê Tybetu, inwazjê indonezyjsk¹ na Timor Wschodni i amerykañsk¹ wojnê w Wietnamie. Nie uwzglêdni³ ich jednak w swej typologii. Ostatecznie jednak L. Kuper niechêtnie zaaprobowa³ postanowienie art. II konwencji w sprawie ludobójstwa z uwagi na jego powszechn¹ miêdzynarodow¹ akceptacjê. By³ œwiadomy wagi wzajemnych interesów pañstw i wi¹¿¹cych siê z nimi przeszkodód w implementowaniu przez pañstwa konwencji w sprawie ludobójstwa 36. Niepokoi³a go jednak czêstotliwoœæ ludobójczych dzia³añ we wspó³czesnym œwiecie, dlatego te¿ dostrzega³ potrzebê utworzenia nowej miêdzynarodowej grupy nacisku, instytucji prawnych oraz umów miêdzynarodowych, których celem jest u³atwienie podejmowania œrodków zmierzaj¹cych do zapobie¿enia dokonaniu ludobójstwa 37. Bior¹c pod uwagê chronologiê wydarzeñ, wskazaæ nale¿y na definicjê zaproponowan¹ na pocz¹tku lat 80. ubieg³ego wieku przez H. Fein 38. W jej rozumieniu termin "ludobójstwo" oznacza "wyrachowane morderstwo czêœci lub ca³ej grupy pozostaj¹cej poza uniwersum stosunków zobowi¹zaniowych sprawcy pope³nione przez rz¹d, elity, sztab wojskowy, albo t³um reprezentuj¹cy sprawcê w odpowiedzi na kryzys, którego ofiara jest domniemanym powodem, b¹dŸ na mo¿liwoœæ, w realizacji której ofiara jest postrzegana jako przeszkoda". Proponuj¹c tê definicjê, H. Fein sta³a na stanowisku, ¿e zachodzi potrzeba zast¹pienia konwencyjnej definicji koncepcj¹ analitycznie bardziej rygorystyczn¹. Znaczenie terminu "wyrachowane morderstwo" nie obejmuje swoim zakresem ethnocide i ukrytego ludobójstwa w rozumieniu Dadriana ( latent genocide). Powo³ana autorka twierdzi³a, ¿e zaproponowana definicja jest spójna z konwencj¹ w sprawie ludobójstwa, pomimo i¿ jest zawê¿ona do "wyrachowanego morderstwa". Podkreœla³a, ¿e jej definicja jest zbli¿ona do konwencyjnej, bo z zakresu obu wy³¹czone zosta³y grupy polityczne jako potencjalne ofiary. Z drugiej jednak strony, dokonuj¹c prognozy przysz³ych wydarzeñ i zak³adaj¹c, ¿e dokonywane bêd¹ wtedy rzezie ideologiczne ( ideological slaughters), autorka dostrzeg³a niemo¿noœæ zignorowania grup politycznych. Helen Fein wyodrêbni³a cztery typy ludobójstwa: 1) ludobójstwo ewolucyjne ( developmental genocide), w którym sprawca niszczy ofiarê umyœlnie lub nieumyœlnie w wyniku kolonizacji albo ekonomicznej eksploatacji zasobów; 2) ludobójstwo despotyczne ( despotic genocide), w trakcie którego celem sprawcy jest oczyszczenie swojego obszaru z wszelkiej opozycji (aktualnej, potencjalnej albo wymyœlonej), by móc sprawowaæ w³adzê; 3) ludobójstwo retrybutywne ( retributive genocide), w którym sprawca odpowiada na przeciwstawienie siê jego strukturze dominacji, kiedy ludzie, narody, grupy etniczne, zbiorowoœci religijne, zamkniête s¹ w etnicznie stratyfikowanym porz¹dku w spo³eczeñstwie pluralistycznym; 4) ludobójstwo ideologiczne ( ideological genocide), którego przyczynami s¹ "hegemoniczne mity, które sytuuj¹ ofiarê poza usankcjonowanym i uznanym [przez sprawcê] universum stosunków zobowi¹zaniowych oraz mity oparte na religii, wy³¹czaj¹ce ofiary z usankcjonowanego universum odkupienia" 39. G³ównym przedmiotem badawczym kolejnego przedstawiciela doktryny nauk spo³ecznych Y. Bauera jest holokaust ¯ydów. Najbardziej zbli¿on¹ do niego zbrodni¹ jest wed³ug tego autora napaœæ Turków na Ormian w roku 1915 40. Yehuda Bauer wyró¿ni³ dwie zbrodnie: ludobójstwo i holokaust. Ta druga to jego zdaniem zaplanowane fizyczne zniszczenie, z powodów ideologicznych lub pseudo-religijnych, cz³onków grup narodowych, etnicznych czy rasowych 41. Ludobójstwo natomiast powinno siê odnosiæ do zaplanowanego zniszczenia grup rasowych, narodowych i etnicznych jako takich, poprzez: 1) wybiórcze zabójstwa na szerok¹ skalê elit lub czêœci populacji; 2) eliminacjê narodowej (rasowej, etnicznej) kultury i religijnego ¿ycia z zamiarem "wynarodowienia"; 3) zniewolenie, podjête z tym samym zamiarem; 4) zniszczenie narodowego (rasowego, etnicznego) ¿ycia, podjête z tym samym zamiarem; 5) biologiczne zdziesi¹tkowanie poprzez uprowadzanie dzieci albo uniemo¿liwianie normalnego ¿ycia rodzinnego, podjête z tym samym zamiarem 42. Z kolei R. Melson podj¹³ próbê odnalezienia punktów wspólnych dla ludobójstwa ormiañskiego i ¿ydowskiego. Wskazywa³ na cztery czynniki poprzedzaj¹ce ludobójstwo ormiañskie, na które nale¿y tak¿e zwróciæ uwagê przy analizie innych ludobójstw. Po pierwsze, grupa-ofiara ludobójstwa jest lokaln¹ mniejszoœci¹, przeœladowan¹ w przesz³oœci, która by³a tolerowana, jednak¿e nie jest uwa¿ana za równ¹ wiêkszoœci. Po drugie, przez kilka poprzedzaj¹cych ludobójstwo lat mniejszoœæ ta przystosowuje siê do ¿ycia w nowoczesnym œwiecie w sferze socjalnej, ekonomicznej, kulturowej i politycznej. Powoduje to w pañstwie nowe napiêcia pomiêdzy mniejszoœci¹ a czêœci¹ wiêkszoœci, jako ¿e powy¿sze przemiany w spo³eczeñstwie odbierane s¹ przez wiêkszoœæ jako bezprawne i zagra¿aj¹ce staremu porz¹dkowi opartemu na nierównoœci. Po trzecie, grupa ta jest identyfikowana geograficznie lub ideologicznie z wrogami przez wiêkszoœæ spo³eczeñstwa lub pañstwo. Po czwarte, wiêksza czêœæ spo³ecznoœci oraz pañstwo doœwiadczaj¹ serii powa¿nych pora¿ek militarnych i politycznych, które podwa¿aj¹ ich pewnoœæ i wizerunek na œwiecie 43. Robert Melson 44 podkreœla³, i¿ zaproponowany przez niego model ludobójstwa mo¿na odnieœæ do wiêkszoœci ludobójstw pope³nianych wewn¹trz pañstwa. Uwa¿a³, ¿e w innych przypadkach mamy do czynienia z procesem prostszym, gdy¿ polegaj¹cym na konfrontacji re¿imu kolonialnego z ludnoœci¹ mniej technicznie zaawansowan¹. Ofiary postrzegane s¹ zatem jako niepodlegaj¹ce porz¹dkowi spo³ecznemu i moralnemu sprawcy 45. Roger W. Smith 46 zwróci³ z kolei uwagê na zmieniaj¹ce siê wzory historyczne przejawiaj¹ce siê w ró¿norakiej motywacji sprawców. Cech¹ charakterystyczn¹ wspó³czesnych mocarstw jest zwykle, jego zdaniem, wybór ofiar pod wzglêdem tego, kim one s¹, podczas gdy we wczeœniejszych ludobójstwach ofiary wybierane by³y poprzez to, gdzie by³y b¹dŸ co mia³y. Jak zauwa¿yli F.R. Chalk i K. Jonassohn, inni przedstawiciele nauki zajmuj¹cy siê ludobójstwem jak L. Kuper czy H. Fein doszli w swych rozwa¿aniach do takich samych wniosków. Piêcioelementowa typologia ludobójstwa R.W. Smitha z 1987 r. oparta jest na motywach sprawców. Autor ten wyró¿ni³: 1) ludobójstwo retrybutywne ( retributive genocide), które oparte jest na chêci zemsty; 2) ludobójstwo instytucjonalne ( institutional genocide), czêsto towarzysz¹ce podbojom militarnym, dominuj¹ce w dobie staro¿ytnoœci i œredniowiecza; 3) ludobójstwo utylitarne ( utilitarian genocide) umotywowane potrzeb¹ osi¹gniêcia celu materialnego, wspólnego dla ekspansji kolonialnej w okresie od XVI do XIX w.; ten typ ludobójstwa odnieœæ te¿ mo¿na do ludobójstwa pope³nianego przeciwko grupom aborygeñskim w wieku XX; 4) monopolistyczne ludobójstwo ( monopolistic genocide), wynikaj¹ce z potrzeby zmonopolizowania w³adzy szczególnie w pluralistycznych spo³eczeñstwach; 5) ideologiczne ludobójstwo ( ideological genocide), umotywowane chêci¹ przypisania szczególnego znaczenia oczyszczaniu ca³ego spo³eczeñstwa. Przyk³ady tego typu ludobójstwa spotykane s¹ w wieku XX. Roger. Smith wymienia zatem zbrodniê, której ofiar¹ stali siê na pocz¹tku ubieg³ego wieku Ormianie, oraz Holocaust. Autor uwa¿a, ¿e z ludobójstwem tego typu œwiat zetkn¹³ siê tak¿e w Kambod¿y czy w Zwi¹zku Radzieckim 47. Lyman Legters tak¿e odniós³ siê krytycznie do definicji konwencyjnej, zwracaj¹c uwagê, i¿ "ró¿ne porz¹dki spo³eczne maj¹ ró¿ne sposoby klasyfikacji w³asnej ludnoœci" 48. Jego zdaniem sposób kategoryzowania grup zmienia siê w zale¿noœci od spo³eczeñstw. Spo³eczeñstwa zachodnie dokonywa³y klasyfikacji na podstawie przynale¿noœci do grup rasowych i wyznaniowych. Inaczej zaœ dokonywano klasyfikacji spo³eczeñstwa w epoce stalinowskiej w ZSSR. Radziecki porz¹dek spo³eczny nie by³ oparty na przynale¿noœci do grupy rasowej czy wyznaniowej. Niemniej jednak i w tym wypadku dochodzi³o do hierarchizowania spo³eczeñstwa oraz dzielenia go na grupy. Klasami szkodliwymi byli wówczas "bur¿uje i ku³acy"; grupy do zaakceptowania to na przyk³ad "wydajni robotnicy", do odrzucenia - "sabota¿yœci" 49. Dlatego te¿ L. Legters uwa¿a³, ¿e w konwencji w sprawie ludobójstwa powinien zostaæ zamieszczony termin "klasa". Autor ten postulowa³, by rozszerzyæ znaczenie ludobójstwa o zamiar zniszczenia grup innych ni¿ opartych o klasyfikacjê zwi¹zan¹ z religi¹ czy etnicznoœci¹. Uwa¿a³, ¿e definicja ta powinna zostaæ poszerzona o grupy wybrane na podstawie ich cz³onkostwa w potencjalnie wrogich klasach. Legters wnosi³ zatem o przyjêcie definicji ludobójstwa, w której wyliczono by wszystkie sposoby okreœlenia grup-ofiar, których u¿ywa siê na œwiecie. Autor przychyla³ siê do w¹skiego sformu³owania definicji ludobójstwa, gdy chodzi o zawê¿enie jej do ataków wymierzonych w wyliczone w niej grupy. Uwa¿a³, ¿e definicja ta powinna nale¿eæ do zawê¿aj¹cych, a nie rozszerzaj¹cych . Jego zdaniem grupa-ofiara powinna byæ wystarczaj¹co liczebna i wa¿na na tyle, by jej brak zagra¿a³ przetrwaniu macierzystej grupy, której czêœci¹ jest grupa-ofiara 50. Sta³ jednak na stanowisku, i¿ obecn¹ definicjê konwencyjn¹ mo¿na zastosowaæ w przypadku sowieckich dzia³añ podejmowanych przeciwko zwi¹zkowym narodowoœciom i mniejszoœciom 51. Specjalny Sprawozdawca Komisji Praw Cz³owieka - B. Whitaker równie¿ ustosunkowa³ siê krytycznie do konwencyjnej zbrodni ludobójstwa. Wychodzi³ bowiem z za³o¿enia, i¿ zachodzi potrzeba rozbudowania katalogu grup chronionych o grupy polityczne, spo³eczne i ekonomiczne. Zwróci³ uwagê, i¿ w "erze ideologii" inne s¹ motywacje pope³niania zbrodni: maj¹ one naturê ideologiczn¹ 52. Zgodnie z zaproponowan¹ przez B. Harff i T.R. Gurr definicj¹ ludobójstwa z 1988 r. "ludobójstwo i czystki polityczne ( politicides) polegaj¹ na promowaniu i wykonywaniu przez pañstwo oraz przez jego przedstawicieli polityk, które skutkuj¹ œmierci¹ istotnej czêœci grupy. Ró¿nica pomiêdzy ludobójstwem a zabójstwem politycznym na szerok¹ skalê le¿y w cesze charakterystycznej cz³onków grupy, poprzez któr¹ s¹ oni identyfikowani przez pañstwo. W przypadku ludobójstwa grupy-ofiary s¹ definiowane g³ównie ze wzglêdu na ich wspólne cechy charakterystyczne, jak na przyk³ad etnicznoœæ, religiê, narodowoœæ. W przypadku czystek politycznych grupa-ofiara definiowana jest ze wzglêdu na jej pozycjê w hierarchii albo na jej polityczn¹ opozycjê w stosunku do panuj¹cego re¿imu i dominuj¹cej grupy" 53. Frank R. Chalk i Kurt Jonassohn d¹¿yli jednak do rozszerzenia pola badawczego definicji ludobójstwa do ekstremalnych przypadków. Autorzy ci mieli w¹tpliwoœci, czy sformu³owania konwencji w sprawie ludobójstwa nie s¹ zbyt restrykcyjne, by móc zastosowaæ jej przepisy w stosunku do jakiegokolwiek wypadku ludobójstwa pope³nionego po jej przyjêciu. Odrzucali oni zatem definicjê konwencyjn¹ ludobójstwa, przyjmuj¹c, i¿ ludobójstwo jest "form¹ jednostronnego zabijania na szerok¹ skalê, w którym pañstwo lub inna w³adza ma zamiar unicestwiæ konkretn¹ grupê. Grupa ta oraz jej cz³onkowie s¹ uprzednio zdefiniowani przez sprawcê" 54. Autorzy ci mieli równie¿ nadziejê, ¿e termin ethnocide nabierze szerszego znaczenia. Podkreœlali, i¿ zd³awienie kultury, jêzyka czy religii jest fenomenem, który z analitycznego punktu widzenia ró¿ni siê od fizycznego zniszczenia grupy, a mimo tego grupa znika bez zabijania na szerok¹ skalê 55. Sformu³owanie "jednostronne zabijanie na szerok¹ skalê" u¿yte zosta³o, by wy³¹czyæ z analizy prowadzonej przez tych autorów ofiary wojny, zarówno wojskowe jak i cywilne. Jak podkreœlali oni, je¿eli pañstwa s¹ w stanie wojny, ¿adna ze stron nie jest bezbronna. Pomimo i¿ ludnoœæ cywilna mo¿e byæ bezbronna, stanowi ona czêœæ grupy b¹dŸ narodu, który jest w stanie wojny. Grupa-ofiara nie ma natomiast zorganizowanego mechanizmu militarnego, który móg³by zostaæ przeciwstawiony sprawcom 56. Niechêæ do wyodrêbniania grup, które mia³yby byæ objête szczególn¹ ochron¹, ³¹czy koncepcjê powy¿szych autorów z zaprezentowan¹ kilkadziesi¹t lat wczeœniej propozycj¹ P. Drosta 57. Podobnie jak on, F.R. Chalk i K. Jonassohn stali na stanowisku, i¿ nie powinno ograniczaæ siê ofiar ludobójstwa jedynie do wyselekcjonowanych grup 58. Uznali przy tym, ¿e z uwagi na rozpowszechnienie siê pojêcia ludobójstwa w rozumieniu nadanym mu przez konwencjê w sprawie ludobójstwa zmiana wi¹¿¹cej siê z t¹ zbrodni¹ terminologii by³aby niestosowna 59. Frank R. Chalk i Kurt Jonassohn proponowali zawê¿enie kategorii sprawców ludobójstwa jedynie do pañstw lub innych organów w³adzy. Wykluczyli zatem mo¿liwoœæ pope³nienia ludobójstwa przez jednostki. Na tle tego spostrze¿enia wspomnieæ nale¿y o tezie sformu³owanej przez MTW, która powinna byæ znana autorom omawianej definicji ludobójstwa. MTW podkreœla³ bowiem, ¿e zbrodnie miêdzynarodowe pope³niane s¹ przez osoby fizyczne, a nie abstrakcyjne twory i tylko karanie osób fizycznych mo¿e zapobiec naruszaniu pewnych norm 60. Termin "inne organy w³adz" nie zosta³ zaœ przez tych autorów sprecyzowany 61. Trudno zatem odpowiedzieæ na pytanie, czy dostrzegali oni potrzebê poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej pañstw, instytucji takich pañstw, osób prawnych czy jednostek nieposiadaj¹cych osobowoœci prawnej sprawuj¹cych kontrolê np. nad pañstwowymi œrodkami masowego przekazu. Frank R. Chalk i Kurt Jonassohn zwrócili uwagê, i¿ definicja sprawcy mo¿e przysparzaæ dodatkowych trudnoœci, gdy odbiega ona od konwencjonalnego u¿ycia tego terminu 62. Nie jest te¿ ³atwo wyobraziæ sobie, w jaki sposób te "abstrakcyjne twory", u¿ywaj¹c okreœlenia przydanego pañstwom przez MTW 63, dokonywa³yby wyboru grupy, która sta³aby siê przedmiotem zbrodni. Spodziewaæ siê zatem nale¿y, i¿ F.R. Chalk i K. Jonassohn musieli zdawaæ obie sprawê, ¿e decyzja zwi¹zana ze zdefiniowaniem grupy-ofiary by³aby podejmowana przez jednostki. Nie wiadomo jednak, czy autorzy mieliby na myœli jedynie osoby zajmuj¹ce najwy¿sze stanowiska w pañstwie czy tak¿e przedstawicieli ni¿szych szczebli pañstwa, czy "innych organów w³adzy". Frank R. Chalk i Kurt Jonassohn uwa¿ali, ¿e znaczenie terminu "grupa" powinno byæ ustalone przez pryzmat znaczenia nadawanego mu przez sprawcê. Jej subiektywny odbiór przez sprawców mo¿e zostaæ jednak zak³ócony. W wielu przypadkach rzeczywista grupa-ofiara definiowana jest, zdaniem autorów, z uwzglêdnieniem kryteriów odwo³uj¹cych siê do kultury istniej¹cej w danym czasie 64. Dokonywanie przez sprawców arbitralnej decyzji, przeciwko której z grup prowadzone s¹ dzia³ania, mog³oby przes¹dzaæ o niemo¿noœci uznania danej zbrodni za ludobójstwo, jak wskaza³ na to P.N. Drost 65. Grupa jest na tyle rzeczywista, na ile dany zespó³ ludzi jest podobnie postrzegany przez sprawcê. Dla danej grupy istotnym staje siê zatem, czy przynale¿noœæ do niej jest okreœlana przez sprawców jako dobrowolna, czy przymusowa (cz³onek grupy nie ma mo¿liwoœci przeniesienia siê do innej grupy) 66. Dlatego te¿ F.R. Chalk i K. Jonassohn nie wprowadzali do swej definicji podzia³u na okreœlone kategorie grup ludzi. Nie wyró¿niaj¹ wœród nich tych, które mia³yby byæ chronione. Zabieg ten pozwala na w³¹czenie do katalogu grup chronionych tak¿e i tych, które zosta³y odrzucone w trakcie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa. Oznacza to tak¿e, ¿e ¿adna grupa nie zostaje, w œwietle tej definicji, pozbawiona ochrony. Podobnie do rozwa¿anego powy¿ej zagadnienia podeszli twórcy francuskiego kodeksu karnego. St¹d te¿ przyjêta w nim definicja, stanowi¹ca, i¿ ludobójstwo jest pope³niane "w wykonaniu skoordynowanego planu, którego celem jest ca³kowite lub czêœciowe zniszczenie grupy narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo grupy zdefiniowanej w oparciu o jeszcze inne arbitralne kryteria" 67 uznana zosta³a przez U. Makino zarówno za zdumiewaj¹c¹, jak i za zachêcaj¹c¹ 68. Jedn¹ z przes³anek do zajêcia przez ustawodawcê francuskiego, takiego stanowiska by³, jak stwierdzi³ U. Makino, "brak konsekwencji w tworzonych w ramach systemu ONZ Konwencjach miêdzynarodowych" 69. Dokonano zestawienia grup chronionych w konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa i konwencji dotycz¹cej statusu uchodŸców 70. W przepisach drugiej z nich znaleŸæ mo¿na odniesienia do przeœladowania grup spo³ecznych i politycznych, których nie objêto jednak ochron¹ w konwencji w sprawie ludobójstwa 71. Odnosz¹c siê do kryterium zamiaru pope³nienia zbrodni ludobójstwa, F.R. Chalk i K. Jonassohn zwrócili uwagê na wa¿k¹ rolê tego elementu zbrodni ludobójstwa w niemal¿e ka¿dej przytaczanej przez nich definicji ludobójstwa. Niezbêdne jest, ich zdaniem wy³¹czenie takich przypadków, których wynik nie by³ zaplanowany ani przewidziany. Nie bêd¹ zatem ludobójstwem, w znaczeniu przyjêtym przez tych autorów, katastrofy naturalne czy wybuch epidemii bêd¹cy konsekwencj¹ migracji 72. Frank R. Chalk i Kurt Jonassohn oparli sw¹ kwalifikacjê na motywach przyœwiecaj¹cych dzia³aniom podejmowanym przez ludobójców. Jak wskazali J.S. Morton i N.V. Singh, typologia F.R. Chalka i K. Jonassohna oparta jest o za³o¿enia podobne do tych, które le¿a³y u podstaw rozwa¿añ R. Lemkina 73. Na typologiê F.R. Chalka i K. Jonassohna sk³adaj¹ siê cztery typy ludobójstwa zwi¹zane z: 1) wyeliminowaniem potencjalnych b¹dŸ przysz³ych zagro¿eñ, 2) zdobyciem dóbr ekonomicznych, 3) zaprowadzeniem terroru, 4) wprowadzeniem przekonañ, teorii, ideologii 74. W 1988 r. zmiany w swej definicji ludobójstwa wprowadzi³a H. Fein. Na korektê jej definicji wp³ynê³y zapewne wydarzenia w Paragwaju i Brazylii. Sk³oni³y one autorkê do przyjêcia tezy, ¿e nie tylko pañstwa i funkcjonariusze pañstwowi s¹ sprawcami ludobójstwa. Helen Fein uwzglêdni³a w swej definicji grupy polityczne i spo³eczne. Z definicji tej wynika, i¿ dzia³ania sprawców ludobójstwa nie mia³yby polegaæ na "jednostronnym zabijaniu na szerok¹ skalê". Autorka uwa¿a³a bowiem, i¿ ludobójstwem s¹ tak¿e zbrodnie pope³nione, gdy rebelianci podejm¹ dzia³ania przeciwko sprawcom ludobójstwa. Ludobójstwo takie odpowiada³oby wspomnianej uprzednio kategorii ludobójstwa retrybutywnego. Natomiast w 1993 r. definicja ludobójstwa zaproponowana przez tê sam¹ autorkê brzmia³a nastêpuj¹co: "Ludobójstwo to nieprzerwane, umyœlne dzia³anie sprawcy w celu fizycznego zniszczenia spo³ecznoœci w sposób bezpoœredni b¹dŸ poœredni, poprzez zakaz biologicznego i spo³ecznego rozmna¿ania siê cz³onków grupy; nieprzerwane niezale¿nie od poddania siê lub braku zagro¿enia ze strony ofiary". Frank R. Chalk i Kurt Jonassohn mieli zastrze¿enia do koncepcji H. Fein, obejmuj¹cej ludobójstwo pope³nione przeciwko ludnoœci autochtonicznej ( indigenous people). Autorzy wychodzili z za³o¿enia, ¿e sprawcami takiego ludobójstwa nie mog¹ byæ jednostki. Wed³ug nich to pañstwa ponosz¹ odpowiedzialnoœæ za ludobójstwo w Ameryce Po³udniowej 75. W 1994 r. I.W. Charny przedstawi³ nastêpuj¹c¹ definicjê ludobójstwa: "Ludobójstwo w ogólnym tego s³owa znaczeniu, oznacza zabijanie na szerok¹ skalê znacz¹cej liczby istot ludzkich, z wy³¹czeniem dzia³añ wojennych przeciwko si³om zbrojnych zdeklarowanych wrogów, w warunkach zasadniczej bezbronnoœci i bezradnoœci ofiar" 76. W tym samym roku S.T. Katz sformu³owa³ swoj¹ definicjê ludobójstwa. Uwa¿a³ on, ¿e termin "ludobójstwo" stosuje siê jedynie w obliczu zrealizowanego z sukcesem zamiaru zag³ady fizycznej ca³ej grupy, przy czym grupa jest definiowana przez sprawcê 77. Kolejnym przedstawicielem nauk spo³ecznych, którego przemyœlenia sk³oni³y do zmiany zaproponowanej uprzednio definicji ludobójstwa, by³ V.N. Dadrian. W 1999 r. V.N. Dadrian zaproponowa³ zmodyfikowan¹ wersjê swojej definicji ludobójstwa 78. Obie definicje opracowane zosta³y na potrzeby prowadzonych przez niego rozwa¿añ w zakresie ludobójstwa skierowanego przeciwko Ormianom w latach 1915-1916 79. Vahakn N. Dadrian wyró¿ni³ kilka elementów, bez istnienia których nie mo¿na, wed³ug niego, zaliczyæ czynów zabronionych do zakresu ludobójstwa. Zgodnie z pierwszym z nich, ludobójstwo z góry zak³ada istnienie konfliktu pomiêdzy potencjalnymi sprawcami a potencjaln¹ grup¹-ofiar¹. Przewlek³y charakter takiego konfliktu utrudnia czy wrêcz uniemo¿liwia jego zakoñczenie przy pomocy pokojowych œrodków. Po wtóre, istnieje znaczna nierównowaga si³ na korzyœæ sprawców. Wreszcie istnieæ musz¹ odpowiednie mo¿liwoœci, by wywieraæ silny nacisk - optymalnie i po minimalnych dla sprawcy kosztach. W braku takowych mo¿liwoœci nawet najsilniejszy, najbardziej zmotywowany sprawca zapewne zawaha siê i najprawdopodobniej bêdzie wola³ zrezygnowaæ z podjêcia zamierzonych dzia³añ. Wed³ug V.N. Dadriana "sprawcy usi³uj¹ rozwi¹zaæ konflikt za pomoc¹ radykalnych œrodków, w³¹czaj¹c do nich zabójcz¹ i eksterminacyjn¹ w skutkach zorganizowan¹ przemoc na szerok¹ skalê". Dlatego te¿ V.N. Dadrian wychodzi³ z za³o¿enia, ¿e "ludobójstwo mo¿e byæ przedstawione, jako po³¹czenie czterech determinuj¹cych ludobójstwo czynników: (1) historii zagro¿onej grupy, (2) zasadniczej nierównowagi si³, (3) uk³adu sposobnoœci, (4) próby rozwi¹zania konfliktu za pomoc¹ zorganizowanych, zabójczych, eksterminacyjnych dzia³añ" 80. Zmiana w podejœciu do znaczenia terminu "ludobójstwo" nast¹pi³a tak¿e u Y. Bauera 81. Ludobójstwo jest, jego zdaniem, zaplanowanym zamachem ( planned attempt) w celu zniszczenia grup narodowych, etnicznych lub rasowych za pomoc¹ œrodków wymienionych przez R. Lemkina oraz konwencjê w sprawie ludobójstwa - œrodków zwi¹zanych z selektywnym zabójstwem na szerok¹ skalê cz³onków wybranej grupy. Holokaust jest zaœ radykalizacj¹ ludobójstwa - zaplanowanym zamachem w celu fizycznego zniszczenia cz³onków wskazanej grupy etnicznej, narodowej lub rasowej 82. Dobór grup, których jego zdaniem powinna dotyczyæ zbrodnia ludobójstwa, uwarunkowany zosta³ przekonaniem autora, i¿ cz³onkowie grup religijnych i politycznych przynale¿¹ do swoich grup z wyboru. Sk³oni³o to autora do ograniczenia swych rozwa¿añ jedynie do grup etnicznych, narodowych i rasowych, a tym samym przychylenia siê do koncepcji R. Lemkina 83. Nie podzieli³ jednak pogl¹du R. Lemkina, by w³¹czyæ do grup, przeciwko którym mo¿e byæ pope³niana zbrodnia ludobójstwa, tak¿e grupy wyznaniowe 84. Z kolei N. Scheper-Hughes w ka¿dym z nas doszuka³a siê potencjalnej zdolnoœci do pope³nienia ludobójstwa 85. Zdolnoœæ ta polegaæ ma na umiejêtnoœci redukowania innych do nieludzi, do potworów albo rzeczy. Proces ten jest okreœlany przez autorkê mianem ludobójczej ci¹g³oœci 86. Jego pod³o¿a doszukiwaæ by siê mo¿na jednak w zjawisku okreœlanym w socjologii mianem relacji "my" a "oni" w odniesieniu do cz³onków dwóch grup 87. Poczucie wspólnoœci wyra¿one s³owem "my" stanowi istotn¹ cechê grupy spo³ecznej. O ile cz³onkowie swojej grupy s¹ oceniani na równych zasadach, bez uprzedzeñ, to cz³onkowie innej grupy, nieprzynale¿¹cy do wspólnoty okreœlonej jako "my" s¹ traktowani jako osoby "gorszej kategorii", bo przynale¿¹cy do "nich", a niebêd¹cy jednymi z "nas" 88. Nancy Scheper-Hughes dostrzeg³a tak¿e zwi¹zek ludobójczej ci¹g³oœci z wykluczeniem spo³ecznym, dehumanizacj¹ czy depersonifikacj¹ 89. Ludobójstwo pope³niane jest bowiem tylko i wy³¹cznie przeciwko osobom, które zosta³y uznane za outsiderów, ludzi spoza nawiasu, spoza grupy, nigdy zaœ przeciwko równym sobie 90. Ludobójstwu nie zosta³o tu nadane znaczenie prawno-karne, jednak¿e te "dozwolone", jak podkreœla³a autorka, akty przemocy mog¹ staæ siê ludobójczymi zachowaniami w znaczeniu czynu zabronionego zagro¿onego sankcj¹ karn¹ "szybciej, ni¿ chcielibyœmy wiedzieæ" 91. Nancy Scheper-Hughes zdawa³a sobie sprawê z tego, i¿ odnosz¹c siê przy okazji swych rozwa¿añ do ludobójstwa, jak sama podkreœla³a, "st¹pa po cienkim lodzie" 92. By³a tak¿e œwiadoma zaleceñ wielu przedstawicieli doktryny o potrzebie ostro¿nego i zawê¿aj¹cego pos³ugiwania siê terminem "ludobójstwo" 93. Dla pañstw, które dokona³y ratyfikacji konwencji w sprawie ludobójstwa, definicja ludobójstwa z art. II wspomnianej konwencji stanowi wytyczne, na podstawie których nale¿y dokonaæ implementacji postanowieñ tej konwencji. Prawo miêdzynarodowe dopuszcza mo¿liwoœæ dokonania modyfikacji postanowieñ tego aktu prawnego, jednak treœæ postanowieñ konwencji musi pozostaæ niezmienna. Pañstwa mog¹ zatem do³¹czyæ nowe postanowienia, rozszerzyæ znaczenie pojêæ zamieszczonych w tej umowie miêdzynarodowej, nie mog¹ jednak dokonaæ modyfikacji id¹cej w stronê zawê¿enia postanowieñ konwencji w sprawie ludobójstwa. Nie mo¿na tak¿e odmówiæ pañstwom prawa do zmiany konwencji w sprawie ludobójstwa, jednak pomimo licznych postulatów id¹cych w kierunku zmiany jej postanowieñ, ¿aden nie spotka³ siê z przychylnoœci¹ wystarczaj¹co du¿ej grupy pañstw. Niemniej jednak warto zwróciæ uwagê, ¿e "jeœli istnieje moralne ryzyko w nadinterpretacji pojêcia "ludobójstwa" poprzez przeniesienie go w granice sfery ¿ycia codziennego, gdzie nie uwa¿amy zazwyczaj, ¿e je odnajdziemy (a ono tam jest), to jeszcze wiêksze ryzyko jest zwi¹zane z naszym brakiem wyczulenia i nieumiejêtnoœci¹ rozpoznania proto-ludobójczych postaw i pogl¹dów, wystepuj¹cych w codziennym ¿yciu u zwyczajnych, wystarczaj¹co dobrych ludzi ( "ordinary" good enough people) i przez nich postrzeganych jako zachowania zgodne z normami" 94. 3.4. Podsumowanie 1. Problematyka zapobiegania zbrodni ludobójstwa i karania za ni¹ sta³a siê przedmiotem analizy podejmowanej przez przedstawicieli ró¿nych dziedzin wiedzy. Elementem wspólnym powy¿szych rozwa¿añ jest zdefiniowanie ludobójstwa jako zjawiska spo³ecznego. Przemyœlenia wymienionych przedstawicieli doktryny prowadz¹ do konstatacji, ¿e istnieje potrzeba œcis³ego zdefiniowania zbrodni ludobójstwa. Podkreœla to wagê ludobójstwa nie tylko dla naukowej teorii, lecz ma tak¿e znaczenie dla naszych przekonañ, czy szerzej - œwiatopogl¹du. 2. Zdania co do prawid³owoœci definicji ludobójstwa sformu³owanej w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa s¹ podzielone. Mimo up³ywu lat od momentu przyjêcia tego aktu prawnego nie uzgodniono jednak zmian, jakie do definicji tej powinny zostaæ wprowadzone. St¹d te¿ tak wa¿ne jest precyzyjne ustalenie jednolitego rozumienia znaczenia znamion tej zbrodni, jak i sformu³owanie czynników pozwalaj¹cych zapobiec tej zbrodni. Przedstawiciele nauk spo³ecznych zwracaj¹ uwagê na nieostry charakter sformu³owañ u¿ytych w konwencyjnej definicji, jednak¿e podobne zastrze¿enia mo¿na by sformu³owaæ odnoœnie do ich propozycji definicji ludobójstwa. 3. Autorzy nie dostrzegali zazwyczaj potrzeby koncentrowania uwagi na czterech grupach wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa. Zwracali oni jednak baczn¹ uwagê zw³aszcza na grupy ludnoœci autochtonicznej i walcz¹cej przeciwko kolonialnej w³adzy. Niektórzy uwa¿ali, ¿e ka¿dy rodzaj spo³ecznoœci ludzkiej jest godny ochrony. 4. Przedstawiciele nauk spo³ecznych starali siê dokonaæ miêdzy innymi analizy motywacji sprawców zbrodni ludobójstwa, szukaj¹c wspólnych wzorców zachowania. Przedstawiali model sprawcy i ofiary, korzystaj¹c z aparatu pojêciowego nauk spo³ecznych. 5. We wszystkich definicjach podkreœlony zosta³ zamiar zniszczenia grupy. Ró¿nice tkwi¹ jedynie w motywacji b¹dŸ w sposobie przeprowadzenia zniszczenia (czy prowadzi on do zniszczenia ca³ej grupy, czy jedynie jej czêœci). 6. Wspólna dla przedstawionych powy¿ej definicji jest forma jednostronnego zniszczenia grupy. Wyj¹tkiem jest definicja H. Fein, w której autorka zaproponowa³a dwustronn¹ formê zniszczenia grupy. Grupy bêd¹ce stronami konfliktu mog¹ staæ siê jednoczeœnie, w jej przekonaniu, ofiarami ludobójstwa. 7. Helen Fein mia³a tak¿e odmienny pogl¹d co do tego, kto mo¿e pope³niæ ludobójstwo. Jej zdaniem mog¹ to byæ nie tylko pañstwa, ale i jednostki. Pozostali autorzy uwa¿ali, ¿e podmiotem ludobójstwa mog¹ byæ wy³¹cznie organy w³adzy pañstwowej. 8. Wymienieni w tym rozdziale autorzy doprowadzili do rozszerzenia znaczenia i rozumienia pojêcia ludobójstwa 95. Rozdzia³ 4 Elementy zbrodni ludobójstwa 4.1. Uwagi ogólne Od 1948 r. punktem odniesienia dla przedstawicieli doktryny w przeprowadzanych przez nich badaniach nad zbrodni¹ ludobójstwa sta³a siê definicja tej zbrodni zamieszczona przede wszystkim w art. II Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Przepis ten przeniesiony zosta³ w niemal¿e literalnym brzmieniu do statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych. W niniejszym rozdziale dokonana zostanie analiza elementów ludobójstwa z uwzglêdnieniem dokumentów odnosz¹cych siê do ludobójstwa, jak równie¿ literatury przedmiotu i orzecznictwa miêdzynarodowych trybuna³ów karnych Pamiêtaæ nale¿a³oby o wspomnianym w poprzednim rozdziale niniejszej pracy 1 odmiennym charakterze przepisów Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa od przepisów statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych. Przepisy statutów stanowi¹ bowiem system zamkniêty w odró¿nieniu od przepisów Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, które tworz¹ system otwarty. Orzecznictwo wydawane przez miêdzynarodowe trybuna³y karne wskazuje na trwa³y i znacz¹cy wp³yw przedstawicieli doktryny na rozumienie terminu "ludobójstwo". MTKR w sprawie Bagilishema stwierdzi³, i¿ "Izba uzna, ¿e ludobójstwo zosta³o udowodnione, je¿eli zostanie ustalone ponad uzasadnion¹ w¹tpliwoœæ - po pierwsze, ¿e zosta³ pope³niony jeden z czynów wymienionych w art. 2 (2) Statutu, oraz po drugie, ¿e czyn ten zosta³ pope³niony przeciwko œciœle okreœlonej grupie narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej ze szczególnym zamiarem zniszczenia tej grupy w ca³oœci lub czêœci." Zgodnie z tym orzeczeniem, Trybuna³ by³by zobligowany do analizy przede wszystkim dwóch elementów zbrodni ludobójstwa: strony przedmiotowej w postaci jednego z czynów wymienionych w przepisie definiuj¹cym ludobójstwo oraz szczególnego zamiaru ludobójczego ( dolus specialis) 2. W literaturze przedmiotu dokonano nastêpuj¹cego podzia³u znamion zbrodni ludobójstwa 3: chroniona grupa ( the protected group); zamiar zniszczenia takiej grupy w ca³oœci lub w czêœci ( mens rea, czyli the mental element); stan faktyczny okreœlony w przepisie art. 4 StMTKJ albo art. 2 StMTKR ( actus reus, czyli the physical element). 4.2. Sprawcy ludobójstwa W doktrynie nie ma w¹tpliwoœci, i¿ ludobójstwo mog¹ pope³niaæ "zwykli ludzie" 4, co potwierdzono równie¿ w orzeczeniu MTKR w sprawie Kayishema i Ruzindana 5. Oskar¿ony uwa¿a³, i¿ jest niewinny, jako ¿e jest biznesmenem, a twierdzi³, ¿e ludobójstwo to zbrodnia, której podmiotem mog¹ byæ jedynie wy¿si funkcjonariusze pañstwowi. MTKR uzna³ natomiast, ¿e rozumowanie sprawcy jest b³êdne, stwierdzaj¹c przy tym, i¿ ludobójstwo nie jest zbrodni¹, która mo¿e zostaæ pope³niona jedynie przez sprawców nale¿¹cych do okreœlonej kategorii wyodrêbnionej ze wzglêdu na ich szczególne cechy czy w³aœciwoœci. Statuty miêdzynarodowych trybuna³ów karnych stanowi¹ o odpowiedzialnoœci karnej za np. planowanie, pod¿eganie, wydanie rozkazu, u³atwianie i nak³anianie, pope³nienie ludobójstwa objêtego jurysdykcj¹ przedmiotow¹ takich trybuna³ów 6. Dlatego te¿ K. Lescure i F. Trintignac wymienili trzy kategorie sprawców. S¹ to, ich zdaniem: przywódcy polityczni, prze³o¿eni i podw³adni lub ci, którzy "tylko wykonywali rozkazy" 7. Jak zauwa¿y³ M.Ch. Bassiouni - ³atwiej jest wykazaæ zamiar pope³nienia zbrodni ludobójstwa, gdy sprawc¹ tej zbrodni jest przywódca 8. Dowodem mog¹ byæ wtedy wyst¹pienia, dokumenty (raporty, sprawozdania), których treœæ dobitnie œwiadczy o zamiarze zniszczenia którejœ z grup chronionych. Trudniej jest natomiast udowodniæ wype³nienie elementów podmiotowych ludobójstwa przez sprawców realizuj¹cych jedynie politykê przywódcy, tzn. pope³niaj¹cych tê zbrodniê na innych szczeblach 9. W doktrynie sformu³owano pytanie: "czy ludobójstwo wymaga planu?", które sta³o siê podstaw¹ do przedstawienia dwóch hipotez przedstawiaj¹cych scenariusze ludobójstwa. Pierwsza z nich okreœlana jest mianem hipotezy piechurów ( footsoldier hypothesis). Zgodnie z ni¹, nie mo¿na przypisaæ ¿o³nierzom odpowiedzialnoœci karnej za ludobójstwo, jako ¿e nie posiadaj¹ oni œwiadomoœci celu prowadzonych przez siebie dzia³añ, podjêtych, by zniszczyæ w ca³oœci lub w czêœci grupê chronion¹ przez konwencjê w sprawie ludobójstwa. Piechurzy nie maj¹ œwiadomoœci pope³niania zbrodni ludobójstwa, a co zatem idzie - zamiaru przestêpczego ( mens rea). Druga z hipotez zosta³a okreœlona przez W.A. Schabasa mianem serial killer hypothesis - hipotezy seryjnych morderców. Zak³ada ona istnienie i dzia³anie pojedynczego ludobójcy ( a lone genocidaire), który zamierza zniszczyæ wymienion¹ rodzajowo w konwencji w sprawie ludobójstwa grupê, ale czyni to b¹dŸ w izolacji, albo - co zdarzy siê z wiêkszym prawdopodobieñstwem, w kontekœcie prowadzonej kampanii nienawiœci rasowej i przeœladowañ 10. Przepis art. II konwencji w sprawie ludobójstwa nie wymaga istnienia zbiorowego sprawcy tej zbrodni, jak równie¿ uprzedniego zaplanowania ludobójstwa b¹dŸ podjêcia czynów na szerok¹ skalê. Mo¿liwoœæ pope³nienia ludobójstwa przez jedn¹ osobê zosta³a uznana za prawdopodobn¹ przez Izbê Orzekaj¹c¹ MTKJ w sprawie Jelisiæ. Nale¿a³oby jednak udowodniæ, ¿e jedna osoba mia³a zamiar dokonania czynu ludobójstwa 11 i samodzielnie wype³ni³a wszystkie elementy zbrodni ludobójstwa. Koncepcja jednosprawcy pope³niaj¹cego ludobójstwo nie zosta³a jednak zaakceptowana przez Komisjê Przygotowawcz¹, która opracowa³a tekst Elementów Definicji Zbrodni 12. Obawy przed mo¿liwoœci¹ poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej przez MTK jednosprawców zbrodni ludobójstwa doprowadzi³y do wprowadzenia do Elementów Definicji Zbrodni zapisu o czynie, który "zosta³ pope³niony w kontekœcie wyraŸnego wzoru podobnego postêpowania skierowanego przeciwko grupie lub by³ czynem, który sam móg³ spowodowaæ takie zniszczenie". Celowoœæ w³¹czenia tego postanowienia do EDZ jest kontrowersyjna. Zdaniem R. Cryera, postanowienie to zawê¿a rozumienie terminu zbrodni ludobójstwo 13. 4.3. Pojêcie i rodzaje grup Truizmem jest stwierdzenie, ¿e ludzie ¿yj¹ w grupach 14. Brak jest natomiast zgody, jaka jest minimalna iloœæ cz³onków grupy, by zbiorowoœæ ludzka mog³a byæ okreœlona tym mianem. W nauce socjologii prowadzi siê rozwa¿ania odnosz¹ce siê do grupy spo³ecznej. Zgodnie z typologi¹ przyjêt¹ przez D. Walczak-Duraj 15 w ramach jej prac nad zbiorowoœciami ludzkimi, grup¹ spo³eczn¹ jest grupa skupiaj¹ca "co najmniej trzy osoby, powi¹zane systemem stosunków uregulowanych przez instytucje (formalne i nieformalne), posiadaj¹ce pewne wspólne wartoœci i oddzielone od innych zbiorowoœci wyraŸn¹ zasad¹ odrêbnoœci, prowadz¹c¹ do wytworzenia siê wœród ich cz³onków poczucia przynale¿noœci do grupy" 16. Mniej licznym zbiorowiskiem ludzkim s¹, zgodnie z klasyfikacj¹ wspomnianej autorki, pary i dwójki 17 oraz krêgi spo³eczne 18; liczebniejszymi natomiast - zgodnie z przyjêt¹ typologi¹, spo³ecznoœci i wspólnoty, zbiorowoœci oparte na podobieñstwie oraz zbiorowoœci oparte na wspólnej kulturze (takie jak rady, klany, plemiona, ludy czy narody) 19. Powy¿sze stanowisko co do iloœci cz³onków grupy nie jest jednak podzielane zw³aszcza poza granicami naszego kraju. Zgodnie z definicj¹ R.M. Akerta, grupa spo³eczna to grupa, w której dwie lub wiêcej osób wspó³dzia³a ze sob¹ oraz wspó³zale¿y od siebie w tym sensie, ¿e w zaspokajaniu potrzeb i osi¹ganiu celów musi na sobie polegaæ 20. Wydaje siê, i¿ zasady prawa miêdzynarodowego nie nak³adaj¹ wymogu okreœlenia liczebnoœci grupy 21. Nie ma jednoznacznie okreœlonej minimalnej iloœci cz³onków grupy. Mahmoud Cherif Bassiouni zada³ retoryczne pytanie o zasadnoœæ przyjêcia takiego niedookreœlonego rozwi¹zania, które nie precyzuje liczebnoœci grupy, a pozwala przyj¹æ, i¿ zabicie tylko jednego cz³onka grupy chronionej z zamiarem zniszczenia jej w czêœci stanowi ludobójstwo 22. Jak jednak uwa¿a³ R. Lemkin, ludobójstwo jest zbrodni¹ wymierzon¹ w grupê sk³adaj¹c¹ siê z wielu osób, której zniszczenie w czêœci oznacza zniszczenie jej zasadniczej czêœci, czyli takiej, która decyduje o przetrwaniu ca³ej grupy 23. William A. Schabas uwa¿a³, ¿e R. Lemkin d¹¿y³ do objêcia ochron¹ mniejszoœci narodowych 24, nale¿y jednak zwróciæ uwagê, ¿e liczebnoœæ grup bêd¹cych mniejszoœciami nigdzie nie zosta³a sprecyzowana, podobnie zreszt¹ jak sam termin "mniejszoœæ". Benjamin Whitaker stwierdzi³ zaœ, ¿e ofiarami ludobójstwa mog¹ byæ zarówno mniejszoœci ( minorities), jaki i znacznie liczniejsze grupy ( majorities) 25. Je¿eli zatem zbrodnia zosta³a skierowana przeciwko chronionej grupie sk³adaj¹cej siê z wiêcej ni¿ jednej osoby, to oskar¿ony powinien siê liczyæ z mo¿liwoœci¹ postawienia mu zarzutu ludobójstwa 26, gdy jego dzia³aniom przyœwieca³ zamiar zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci jednej z grup wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa. Zbrodnia ludobójstwa jest czynem skierowanym przeciwko jednej z grup chronionych. Jerzy Sawicki stwierdzi³, ¿e "grupy te musz¹ mieæ takie cechy, które w opinii cywilizowanego œwiata uznane s¹ w obecnym etapie historycznym za trwa³e wartoœci kulturalne. Cechy wiêc kwalifikuj¹ce tê grupê musz¹ byæ tego rodzaju, i¿ utrata ich stanowi³aby zubo¿enie kultury ludzkiej" 27. Za grupy takie uznano w konwencji w sprawie ludobójstwa - grupy rasowe, narodowe, etniczne i wyznaniowe. Joe Verhoeven zwróci³ uwagê, i¿ przez wiele lat starano siê wypracowaæ precyzyjne definicje grup chronionych 28. Kryteria okreœlenia grupy-ofiary oraz przynale¿noœci do grupy s¹ uwarunkowane subiektywnym wyborem sprawcy 29. Mo¿na tu wspomnieæ subiektywne decyzje podejmowane przez nazistów, kogo zaliczyæ do ¯ydów, a kogo nie 30. William A. Schabas odwo³a³ siê do przyk³adu ¯yda, potomka mieszanej rodziny, który nie identyfikowa³ siê z t¹ grup¹, co pozosta³o bez znaczenia dla w³adz niemieckich 31. Zdaniem S. Glasera, ka¿dy z przymiotników okreœlaj¹cych w konwencji rodzaje grup ma swoje odrêbne znaczenie. Podejœcie takie nazwane zosta³o przez D.M. Amann "konstrukcj¹ punkt po punkcie" ( seriatim construction) 32. Autorka nie uczyni³a w swoich pracach rozró¿nienia miêdzy grup¹ rasow¹ i etniczn¹, uznaj¹c je za jedn¹ grupê 33. William A. Schabas przedstawi³ zaœ swoje stanowisko w nastêpuj¹cy sposób: "cztery przymiotniki s¹ czterema krañcami jednego obszaru" 34. To "holistyczne" podejœcie zosta³o okreœlone przez D.M. Amann jako "konstrukcja ca³okszta³tu" ( ensemble construction) 35. W uproszczeniu, zgodnie z pierwsz¹ konstrukcj¹ przepisy konwencji chroni¹ cztery odrêbne klasy grup, podczas gdy w œwietle drugiej jest chroniony tylko jeden rodzaj grupy, okreœlony przez jeden lub wiêcej z czterech przymiotników wymienionych w konwencyjnej definicji ludobójstwa. Tak te¿ w doktrynie i orzecznictwie miêdzynarodowych trybuna³ów karnych nie zawsze jednoznaczne zalicza siê dan¹ grupê do jednej z czterech grup chronionych na mocy konwencji w sprawie ludobójstwa. Przyk³adowo ludnoœæ pochodzenia ¿ydowskiego uzyskuje ochronê zarówno jako grupa etniczna, jak i wyznaniowa. Mo¿na j¹ tak¿e potraktowaæ jako grupê narodow¹ 36. Podobna ró¿norodnoœæ interpretacyjna, zwi¹zana z ustaleniem przynale¿noœci jednostki do jednej z czterech grup wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa, pojawi³a siê przy definiowaniu, do której z tych grup nale¿¹ boœniaccy muzu³manie czy Chorwaci. Uznawani oni byli za cz³onków grupy narodowej, etnicznej i wyznaniowej 37. Zazwyczaj nie zaliczano ich do grupy rasowej. Z punktu widzenia prokuratury mo¿na by uznaæ, ¿e rozwi¹zanie takie jest strategicznie najkorzystniejsze. Dziêki temu mo¿na bowiem unikn¹æ odrzucenia oskar¿enia wy³¹cznie z powodu nietrafnego zaliczenia ofiar ewentualnej zbrodni do niew³aœciwej grupy 38. Koniecznoœæ nadania przynale¿noœci do jednej z chronionych grup wydaje siê byæ istotna dla tej zbrodni. Niemo¿noœæ stwierdzenia, do której grupy nale¿y zaliczyæ jednostkê, stawia³aby bowiem pod znakiem zapytania potrzebê wyodrêbnienia zbrodni ludobójstwa spoœród innych zbrodni miêdzynarodowych czy te¿ wy³onienia tej zbrodni ze zbrodni przeciwko ludzkoœci 39. Zbrodnia ludobójstwa jest pope³niana w zamiarze zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych 40. Artyku³ 2 StMTKR (oraz analogicznie art. 4 StMTKJ) mo¿e byæ stosowany, je¿eli do strony podmiotowej czynu zabronionego nale¿y zamiar zniszczenia przynajmniej jednej z grup wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. W wypadku postawienia zarzutu pope³nienia tej zbrodni, w trakcie postêpowania dowodowego nale¿a³oby jednoznacznie sprecyzowaæ, któr¹ z tak okreœlonych grup zamierzano w ca³oœci lub w czêœci zniszczyæ 41. Bêd¹c potencjaln¹ ofiar¹ ludobójstwa najlepiej skorzystaæ z mo¿liwoœci stania siê cz³onkiem grupy która nie jest celem ludobójców 42. Z tego punktu widzenia najtrudniej jest cz³onkom grup etnicznych i rasowych. Jednak tak¿e i w tym wypadku istnieje mo¿liwoœæ stania siê cz³onkiem plemienia Hutu przez dotychczasowego Tutsi 43. Du¿o prostsze wydaje siê byæ przejœcie z jednej grupy wyznaniowej 44, narodowej, politycznej czy spo³ecznej do innej. W wypadku, gdy za chodzi mo¿liwoœæ zmiany grupy, zachodzi niebezpieczeñstwo pope³nienia przez sprawcê b³êdu przy wyborze ofiar. Jednostka, która zmieni³a przynale¿noœæ do grupy, mo¿e zostaæ potraktowana przez sprawcê tak, jakby nale¿a³a do poprzedniej 45. Wskazuje siê tak¿e na kwestiê rozgraniczenia cz³onków plemienia Tutsi od cz³onków plemienia Hutu. Pomiêdzy plemionami Tutsi i Hutu nie mo¿na odnotowaæ wielu ró¿nic 46. Ludzie z obu tych plemion mówi¹ tym samym jêzykiem, wyznaj¹ tê sam¹ religiê, dopuszczalne s¹ ma³¿eñstwa miêdzy przedstawicielami obu plemion, nie ma miêdzy nimi ró¿nic kulturowych czy rasowych 47. Jednak¿e wzmianki historyczne i praktyka wskazywa³y na to, ¿e Hutu to rolnicy, a Tutsi hodowcy byd³a. Hutu maj¹ krêp¹ budowê cia³a, Tutsi s¹ wysocy i smukli. Mo¿na by siê odwo³aæ tak¿e do zamo¿noœci cz³onków obu grup. By dokonaæ podzia³u na Tutsi i Hutu Belgowie przyjêli w 1931 r. daleko id¹ce uproszczenie, przyjmuj¹c, i¿ do plemienia Tutsi nale¿y zaliczyæ ka¿dego, kto posiada wiêcej ni¿ 9 sztuk byd³a 48. Gdy w Rwandzie pope³niane by³o ludobójstwo, o przynale¿noœci do Hutu lub Tutsi œwiadczy³y dowody osobiste 49. Jedynie cz³onkowie plemienia Twa, trzeciej grupy zamieszkuj¹cej to terytorium, odró¿niaj¹ siê od innych mieszkañców Rwandy niskim wzrostem. Mo¿na by zatem wyraziæ zdziwienie, dlaczego nie to w³aœnie plemiê sta³o siê celem polityki eksterminacyjnej wspó³mieszkañców Rwandy. Wyt³umaczeniem jest zapewne zmarginalizowanie plemienia Twa bêd¹ce wynikiem d³ugofalowego procesu, jaki zaszed³ wœród mieszkañców Rwandy 50 i który doprowadzi³ do liczebnego zmniejszenia tej grupy. Obecnie plemiê Twa stanowi zaledwie 1% mieszkañców Rwandy 51. Podobnie sytuacja ukszta³towa³a siê w pañstwie s¹siaduj¹cym z Rwand¹ - w Burundi 52. Frederik Harhoff wskazywa³ na mo¿liwoœæ samookreœlenia siê jednostki co do jej cz³onkostwa w grupie. ¯eby wyodrêbniæ Tutsi jako grupê, mo¿na by odwo³aæ siê do subiektywnego poczucia przynale¿noœci osoby do grupy Tutsi czy Hutu 53, zw³aszcza ¿e zachodzi mo¿liwoœæ zmiany przynale¿noœci do plemienia 54. Zdaniem F. Harhoffa, "zastosowanie takiego parametru przypuszczalnie nie jest niezgodne z konwencj¹ o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa [...], wymaga jednak dodatkowej uwagi podczas procesów" 55. Subiektywne przyporz¹dkowanie przez sprawcê jednostki do okreœlonej grupy nie jest jednak równoznaczne z dokonaniem "wyboru" grupy, która w przekonaniu sprawcy stanie siê przedmiotem ludobójstwa. Zagadnienie, które wywo³ywa³o wiele w¹tpliwoœci, wi¹za³o siê równie¿ z pytaniem, czy oceny przedmiotu ludobójczego dzia³ania dokonuje siê przez pryzmat obiektywnych, czy subiektywnych kryteriów. Jak podkreœli³a N.H.B. J ørgensen, definicja ludobójstwa nie opiera si ê na przekonaniu sprawcy o istnieniu chronionej grupy 56. Próba rozwiniêcia tego stanowiska prowadzi do nastêpuj¹cych konkluzji. Subiektywne przekonanie sprawcy o istnieniu grupy, podczas gdy stan faktyczny nie pokrywa siê z wyobra¿eniami sprawcy, stanowi error facti. Poszczególne grupy (narodowa, religijna, etniczna i wyznaniowa) nie zosta³y zdefiniowane w ¿adnym z aktów prawa miêdzynarodowego 57. Zadania tego podjêli siê natomiast sêdziowie MTKR w sprawie Akayesu 58 - pierwszej sprawie dotycz¹cej ludobójstwa przed MTKR. Rozpatruj¹c tê sprawê, sêdziowie przyst¹pili do odrêbnego zdefiniowania ka¿dej z wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa grup. Pomimo, ¿e ka¿da z Izb (zarówno MTKJ jak i MTKR) zajmuj¹cych siê sprawami dotycz¹cymi zbrodni ludobójstwa deklarowa³a chêæ kontynuacji linii orzeczniczej wyznaczonej przez sêdziów w sprawie Akayesu, w istocie jednak dokonywa³a w³asnych ustaleñ pozwalaj¹cych na dokonanie przyporz¹dkowania jednostki do jednej z grup wymienionych we wspomnianej konwencji. Próba zdefiniowania tych grup za pomoc¹ obiektywnych kryteriów nie powiod³a siê 59. W sprawie Rutaganda sêdziowie uznali, ¿e grupy powinny byæ badane odrêbnie w ka¿dej sprawie 60. Podkreœlaj¹c, ¿e definicja chronionych grup nie zosta³a do tej pory zamieszczona w ¿adnym akcie prawnym, Izba Orzekaj¹ca zaproponowa³a, by "zamiar zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej by³ skierowany przeciwko grupie o takim charakterze w œwietle politycznych, spo³ecznych i kulturowych uwarunkowañ w pañstwie, w którym ludobójstwo rzekomo zosta³o pope³nione" 61. Przyjêcie takiego stanowiska wydaje siê byæ zgodne z przepisami konwencji w sprawie ludobójstwa, zw³aszcza gdy potraktujemy ofiary jako na przyk³ad istotn¹ czêœæ grupy narodowej 62. W tej samej sprawie Izba Orzekaj¹ca MTKR stwierdzi³a, ¿e "do celów stosowania konwencji z 1948 r. do spraw ludobójstwa, cz³onkostwo w grupie jest zasadniczo pojêciem bardziej subiektywnym ni¿ obiektywnym" 63. Szukano zatem rozwi¹zania nieopartego na obiektywnym przyporz¹dkowaniu do grupy chronionej. Podejœcie subiektywne zosta³o zaprezentowane przez MTKJ w sprawie Jelisiæ, w której Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla by³ej Jugos³awii orzek³, ¿e oskar¿ony nie jest winien zbrodni ludobójstwa, gdy¿ zabija³ bez wzglêdu na przynale¿noœæ osoby do danej grupy, a zatem bez zamiaru jej zniszczenia 64. W tej sprawie sêdziowie MTKJ przes¹dzili zatem o subiektywnym podejœciu do wyboru grupy, z uwagi na brak obiektywnej definicji grupy 65 . Stwierdzono, ¿e ofiary ludobójstwa musz¹ zostaæ wybrane rozmyœlnie, z uwzglêdnieniem przynale¿noœci do grupy, któr¹ sprawca zamierza³ zniszczyæ w ca³oœci lub w czêœci 66. Mog³oby to sugerowaæ, ¿e wspomnianego wyboru grupy dokonuje sprawca 67. Stanowisko kompromisowe zajê³a Izba Orzekaj¹ca MTKR w sprawie Kajelijeli. Izba ta stwierdzi³a, i¿ ofiary albo powinny nale¿eæ do grupy wymienionej w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, albo sprawca musi wierzyæ, ¿e ofiara nale¿y do grupy, która sta³a siê celem jego dzia³añ 68. Nale¿a³oby jednak zauwa¿yæ, ¿e niebezpieczeñstwo takiego rozumowania pojawia siê, gdy sprawca uwa¿a³by b³êdnie, ¿e zamierza zniszczyæ jednostki nale¿¹ce do "grupy chronionej". Sprawca pozostawa³by wtedy w b³êdzie co do faktu, a wtedy nie poniesie odpowiedzialnoœci karnej za pope³nienie zbrodni ludobójstwa. Wydaje siê zatem, ¿e to Trybuna³ musi przes¹dziæ, czy sprawcy mo¿na przypisaæ zamiar zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci jednej z grup wymienionych w Statucie. Jak podkreœli³a N.H.B. J ørgensen, definicja ludobójstwa nie opiera si ê na przekonaniu sprawcy o istnieniu chronionej grupy 69. "Grupa musi byæ mo¿liwa do zdefiniowania za pomoc¹ obiektywnych kryteriów przed rozpoczêciem procesów myœlowych w g³owie sprawcy ( before commencing the necessary journey into the perpetrator’s mind), które w rezultacie doprowadz¹ do pope³nienia przestêpstwa. W przeciwnym razie istnieje ryzyko zagubienia siê poœród subiektywnych znamion" 70. W sprawie Ndindabahizi ofiarê trudno by³o zaliczyæ do którejkolwiek z grup chronionych. Jej ojciec by³ Niemcem, a w Rwandzie o przynale¿noœci do grupy Tutsi decydowa³a etniczna to¿samoœæ ojca. Niemniej jednak MTKR uzna³, ¿e jej zabicie wype³ni³o znamiona ludobójstwa, jako ¿e sprawcy przypisali jej cz³onkostwo w grupie Tutsi 71. Z kolei w sprawie Akayesu kobieta nie zosta³a uznana za ofiarê ludobójstwa, pomimo i¿ dopuszczono siê wobec niej powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego, gdy by³a bita, gdy gro¿ono jej i przes³uchiwano odnoœnie do miejsca pobytu innej osoby 72. Kobieta nale¿a³a jednak do plemienia Hutu. Trybuna³ uzna³ zatem, ¿e czyny te nie mog¹ nale¿eæ do strony przedmiotowej ludobójstwa, poniewa¿ kobieta nie nale¿a³a do grupy bêd¹cej bezpoœrednim przedmiotem zbrodni ludobójstwa. 4.3.1. Grupa narodowa Bez w¹tpienia stworzony w okresie miêdzywojennym system ochrony mniejszoœci narodowych i zwi¹zane z nim akty prawne sta³y siê asumptem do podjêcia kolejnych dzia³añ maj¹cych na celu stworzenie norm prawnych zapobiegaj¹cych czynom skierowanym przeciwko mniejszoœciom narodowym oraz pozwalaj¹cych ukaraæ ich sprawców. W ustaleniu, co nale¿y rozumieæ przez termin "mniejszoœci narodowe", mia³a byæ pomocna definicja terminu community, przyjêta przez Sta³y Trybuna³ Sprawiedliwoœci Miêdzynarodowej. Termin community (spo³ecznoœæ) oznacza³ tradycyjnie "grupê osób mieszkaj¹cych w danym pañstwie lub miejscu ( locality), ukszta³towan¹ przez rasê, jêzyk, tradycjê i zjednoczon¹ przez tê to¿samoœæ rasy, religii, jêzyka, tradycji w poczuciu solidarnoœci, maj¹c¹ na celu zachowanie swoich tradycji i wyznania religijnego, zapewnienie wykszta³cenia i wychowania dzieci zgodnie z duchem i tradycj¹ swojej rasy oraz udzielanie wzajemnego wsparcia swoim cz³onkom" 73. William A. Schabas prezentowa³ pogl¹d, zgodnie z którym R. Lemkin d¹¿y³ do tego, by ochron¹ objête zosta³y mniejszoœci narodowe. Pamiêtaæ jednak trzeba, ¿e R. Lemkin uwa¿a³ za zasadne objêcie ochron¹ tak¿e grup religijnych i etnicznych 74. Zdaniem C. Nagengast, naruszanie praw tych w³aœnie grup ludzi jest "pierwszym krokiem w kierunku ludobójstwa" 75. William A. Schabas podkreœli³ jednak, i¿ projektodawcy Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa nie skorzystali z mo¿liwoœci w³¹czenia do konwencji tak precyzyjnie zdefiniowanego przez STSM terminu jak "mniejszoœæ". Schabas uwa¿a³, ¿e byæ mo¿e wspomniani projektodawcy zdawali sobie sprawê z wi¹¿¹cych siê z tym ograniczeñ, a niedookreœlony termin "grupa" daje sposobnoœæ poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej sprawców ludobójstwa skierowanego przeciwko mniejszoœciom, jak i licznym grupom 76. Niesprecyzowanymi terminami s¹ "grupa narodowa" i "naród". Pos³ugiwano siê instytucj¹ uznania narodu 77, choæ obecnie nie jest ju¿ ona stosowana. Jedn¹ z zasad, która leg³a u podstaw KNZ, by³a zasada samostanowienia narodu, a jej przes³anki równie¿ nie zosta³y zdefiniowane 78. W Leksykonie wspó³czesnych miêdzynarodowych stosunków politycznych termin "naród" zosta³ okreœlony nastêpuj¹co: "Naród jest grup¹ wspólnotow¹, opart¹ na wspólnym dla jej cz³onków odniesieniu do pewnych wartoœci zwi¹zanych z tradycj¹ wspólnych losów, ze wspólnymi elementami kultury oraz d¹¿eniami do zachowania ich odrêbnoœci. Wszystko to powoduje, i¿ mamy do czynienia ze wspólnot¹, która jest zdolna do trwania i rozwoju poprzez umacnianie swej œwiadomoœci narodowej oraz instytucjonalizacjê (kszta³towanie struktur wewnêtrznych) w³asnych dzia³añ. Bywaj¹ jednak narody, których cz³onkowie wywodz¹ siê z ró¿nych narodów. Przyk³adem jest naród amerykañski. Dlatego te¿ wspólna historia, tradycja i kultura nie zawsze s¹ wystarczaj¹cymi kryteriami wyró¿niaj¹cymi naród. Czêsto te¿ przynale¿noœæ do danego narodu deklaruj¹ równie¿ ludzie o odmiennym pochodzeniu etnicznym. S¹ te¿ narody mówi¹ce ró¿nymi jêzykami (naród szwajcarski), ale i ró¿ne narody mówi¹ce tym samym jêzykiem (Amerykanie, Anglicy). Istotna jest wiêc œwiadomoœæ odrêbnoœci okreœlonego narodu, które mo¿e mieæ istotne znaczenie dla przetrwania narodu mimo braku organizacji pañstwowej" 79. Do definicji narodu w Ma³ym S³owniku Jêzyka Polskiego do³¹czono ponadto wspólne interesy polityczne i gospodarcze ³¹cz¹ce cz³onków narodu 80. Termin "grupa narodowa" od pocz¹tku prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa wzbudza³ w¹tpliwoœci. Podczas prac Szóstego Komitetu Wielka Brytania uwa¿a³a, ¿e cz³onkowie tej grupy maj¹ swobodê opuszczenia jej, jak i powrotu do niej 81. Trudno zatem uznaæ jej cz³onków za nale¿¹cych do grupy stabilnej i sta³ej. Zachowanie jej cz³onków wydaje siê byæ to¿same z zachowaniem cz³onków narodu. David L. Nersessian uwa¿a³, ¿e grupa narodowa, w znaczeniu przyjêtym dla konwencji w sprawie ludobójstwa, obejmuje cz³onków zwi¹zanych z t¹ narodowoœci¹ b¹dŸ przez urodzenie, b¹dŸ obywatelstwem 82. Dlatego te¿ jednostka mo¿e nale¿eæ do dwóch grup narodowych jednoczeœnie. Zdaniem Specjalnego Sprawozdawcy Komisji Prawa Miêdzynarodowego, D. Thiama, na grupê narodow¹ mo¿e sk³adaæ siê kilka grup etnicznych, zw³aszcza w Afryce, gdzie ustalano terytoria, nie bior¹c pod uwagê zamieszkuj¹cych je grup etnicznych 83. Przyk³adowo Rwanda zamieszkiwana jest przez trzy plemiona: Hutu, Tutsi oraz Twa. Z kolei zgodnie z danymi na lipiec 2004 r. ludnoœæ Sierra Leone sk³ada siê z nastêpuj¹cych grup etnicznych: 20 plemion afrykañskich stanowi 90% mieszkañców (Temne 30%, Mende 30%, inni 30%), pozostali to uchodŸcy z Liberii, niewielka liczba Europejczyków, Libañczyków, Pakistañczyków i Hindusów 84 . Jak stwierdzi³ B. Saul, w chwili tworzenia konwencji w sprawie ludobójstwa przez grupê narodow¹ rozumiano grupê opart¹ na politycznej narodowoœci b¹dŸ suwerennoœci. Z zakresu tego pojêcia wy³¹czono zatem grupy, których cz³onków ³¹czy narodowoœæ oparta na kulturze, aspiruj¹ca dopiero do uzyskania pañstwowoœci. Istotna dla ustalenia, czy zamierzano zniszczyæ grupê narodow¹, jest ocena, czy wschodni¹ czêœæ wyspy Timor nale¿a³o uznaæ w roku 1999 za suwerenne pañstwo, koloniê portugalsk¹, czy za czêœæ pañstwa indonezyjskiego 85. Status wyspy w okresie od grudnia 1975 r. do 2002 r. jest niejasny 86. Niemo¿liwym by³o zatem ustalenie, czy mieszkañcy Timoru Wschodniego stanowili naród. Brak orzecznictwa s¹dów w tej sprawie, w tym zw³aszcza brak stanowiska MTS czy Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych ds. Powa¿nych Przestêpstw, nie dawa³ podstaw do zaliczenia mieszkañców wyspy do grupy narodowej. Ten fakt ten nie wyklucza jednak zaliczenia mieszkañców Timoru Wschodniego do jednej z grup chronionych. Mog¹ oni bowiem zostaæ uznani przede wszystkim za cz³onków grupy etnicznej. Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla Rwandy stwierdzi³ zaœ, i¿ "grupa narodowa to zespó³ osób, które ³¹cz¹ wspólne wiêzi prawne oparte na wspólnym obywatelstwie, po³¹czone ze wzajemnoœci¹ praw i obowi¹zków" 87. Z uwagi na pope³nienie ludobójstwa przez obywateli Rwandy na obywatelach swojego kraju nie ma przeszkód, by nie uznaæ, ¿e w tym pañstwie pope³niono autogenocide . Konwencyjna definicja nie daje podstaw, by wykluczyæ tak¹ mo¿liwoœæ. Jej treœæ nie wskazuje jednoznacznie, ¿e sprawcy musz¹ nale¿eæ do innej grupy ni¿ ta, wobec której powziêto zamiar zniszczenia. Dlatego te¿ nazwa, jak¹ okreœla siê tak¹ zbrodniê - autogenocide, wydaje siê byæ trafna w przypadku ludobójstwa w Rwandzie. Sprawca ludobójstwa wype³nia wszystkie znamiona tej zbrodni, dodaj¹c do nich jeszcze jedn¹ okolicznoœæ, polegaj¹c¹ na swojej przynale¿noœci do niszczonej przez niego grupy. Z kolei w sprawie Krstiæ przychylono siê do koncepcji W.A. Schabasa i uznano, i¿ klasyfikacja grup z konwencji w sprawie ludobójstwa "zosta³a pomyœlana bardziej, by opisaæ pojedynczy fenomen, w przybli¿eniu odpowiadaj¹cy temu, co uznawano przed drug¹ wojn¹ œwiatow¹ za "mniejszoœci narodowe", ni¿ by odnieœæ siê do do kilku odrêbnych prototypów grup ludzkich" 88. Jak jednak stwierdzi³a L.J. van den Herik, doktryna oparta na pracach R. Lemkina nie jest adekwatna do interpretacji konwencji w sprawie ludobójstwa 89. 4.3.2. Grupa etniczna W doktrynie nie ma zgodnoœci co do znaczenia terminu "etniczny" 90. Zdaniem W.A. Schabasa, wspó³czeœnie mamy do czynienia z tendencj¹ do zawê¿ania zakresu znaczenia terminu "etniczny" zgodnie ze znaczeniem, które zosta³o mu nadane w trakcie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa. Przyczyn¹ tego procesu jest tendencja do jednoznacznego okreœlenia znaczenia terminów odnosz¹cych siê do poszczególnych grup 91. Wyznacznikami wspó³czesnego podejœcia do wspomnianego terminu s¹ czynniki jêzykowe i kulturowe. Wyraz temu da³y definicje grup zamieszczone w orzeczeniach MTKR czy ustawodawstwie Stanów Zjednoczonych 92. Jak wskaza³a L.K. Hart, w Stanach Zjednoczonych koncepcja rasy mylona jest z koncepcj¹ etnicznoœci 93. Pomimo i¿ mo¿na by s¹dziæ, ¿e w³¹czenie do przepisu konwencji obu tych grup (grupy etnicznej i rasowej) obok siebie nie mia³oby wtedy racjonalnych podstaw, to etnicznoœæ i rasa czêsto uznawane s¹ w Stanach Zjednoczonych za synonimy 94. Laurie Kain Hart uwa¿a³a, i¿ grupy etniczne nie s¹ jednostkami biologicznymi: etnicznoœæ jest wyznaczona granicami socjoekonomicznymi i politycznymi. Zdaniem autorki grupy te wytworzy³y siê poprzez wzajemne relacje z innymi 95. Zwróci³a ona tak¿e uwagê, i¿ antropologowie uwa¿aj¹, ¿e etnicznoœæ nie jest odzwierciedleniem ludzkich cech, lecz sposobem, za pomoc¹ którego ludzie odró¿niaj¹ siebie od innych, porównuj¹c wybrane cechy jednej grupy z tymi samymi cechami przynale¿nymi innej 96. Dlatego te¿, jak argumentowa³a dalej autorka, grupa etniczna mo¿e zostaæ utworzona za pomoc¹ kryteriów religii, koloru skóry, jêzyka b¹dŸ innych mo¿liwych czynników 97. Zdaniem S. Glasera, termin "etniczny" ma w œwietle art. II konwencji w sprawie ludobójstwa znaczenie szersze ni¿ "rasowy". Pojêcie "grupa etniczna" odnosi siê wed³ug niego do spo³ecznoœci ( community) ludzkiej powi¹zanej ze sob¹ tymi samymi zwyczajami, tym samym jêzykiem i t¹ sam¹ ras¹ 98. Definicja zaproponowana przez M. Budyn-Kulik stanowi, i¿ "grupa etniczna" to "pojêcie zbli¿one do narodu. Jest jednak nieco wê¿sze zakresowo. Obejmuje tak¿e grupy wyodrêbnione jêzykowo i/lub kulturowo wystêpuj¹ce w obrêbie grupy narodowoœciowej" 99. Przedstawiciele doktryny zastanawiali siê, do której z grup chronionych nale¿a³oby zaliczyæ plemiê Tutsi. Grupa Tutsi nie posiada³a w³asnego jêzyka ani te¿ kultury 100. Jêzyk i kultura grupy pozwalaj¹ natomiast, jak ju¿ wspominano, zidentyfikowaæ grupê jako etniczn¹. Nie istnia³y zatem obiektywne przes³anki pozwalaj¹ce na zaliczenie Tutsi do grupy etnicznej w rozumieniu przyjêtym dla tego terminu w doktrynie. By dokonaæ podzia³u na Tutsi i Hutu, nale¿a³o odwo³aæ siê do innych parametrów 101. Zadecydowa³o zatem poczucie przynale¿noœci do jednej z grup potwierdzone dowodem to¿samoœci 102. Jeszcze zanim MTKR wypowiedzia³ siê na temat mo¿liwoœci zakwalifikowania Tutsi do jednej z grup chronionych, F. Harhoff zwróci³ uwagê, i¿ wyodrêbnienie Tutsi, jako grupy wi¹¿e siê z potrzeb¹ odwo³ania siê do subiektywnego poczucia przynale¿noœci osoby do grupy Tutsi czy Hutu 103. Uwa¿a³, i¿ zastosowanie "takiego parametru przypuszczalnie nie jest niezgodne z konwencj¹ o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa, wymaga jednak dodatkowej uwagi podczas procesów" 104. Grupê etniczn¹ zdefiniowali sêdziowie MTKR w sprawie Akayesu nastêpuj¹co: "grupa etniczna jest ogólnie definiowana jako grupa, której cz³onków ³¹czy wspólny jêzyk i kultura" 105. Zgodnie z t¹ definicj¹ Tutsi nie stanowi¹ zatem grupy etnicznej. Jak wskaza³a L.J. van den Herik, logiczniejszym rozwi¹zaniem by³oby uznanie tej grupy plemiennej nie za grupê etniczn¹, lecz grupê rasow¹ 106. Pogl¹d ten wydaje siê nie budziæ w¹tpliwoœci przy uwzglêdnieniu szerokiej definicji grupy rasowej, obejmuj¹cej swym zakresem grupy narodowe, etniczne i wyznaniowe. W oparciu jednak o zeznania œwiadków oraz oficjaln¹ klasyfikacjê, sêdziowie MTKR uznali, i¿ w 1994 r. w Rwandzie Tutsi stanowili grupê uznawan¹ za etniczn¹ 107. Sêdziowie zauwa¿yli, ¿e zabitych zosta³o wielu przedstawicieli plemienia Hutu podejrzewanych o wspó³pracê z Tutsi 108. Dodatkowo Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla Rwandy orzek³, i¿ Tutsi tworz¹ stabiln¹ i sta³¹ grupê i za tak¹ jest ona przez wszystkich uznawana 109. W sprawie Semanza Izba Orzekaj¹ca ponownie zwróci³a uwagê na fakt, i¿ obywatele Rwandy identyfikowani byli zgodnie z klasyfikacj¹: Hutu, Tutsi i Twa. Izba ponownie podkreœli³a, ¿e Tutsi w Rwandzie s¹ grup¹ etniczn¹ 110. W sprawie Akayesu przedstawiono wystarczaj¹ce dowody, by stwierdziæ, ¿e dzia³ania ludobójcze wymierzone by³y w poszczególne grupy etniczne Tutsi 111. Podobnie w sprawie Nahimana, Barayagwiza i Ngeze zwrócono uwagê, i¿ plemiê Tutsi, uznane za wrogów pañstwa, sta³o siê przedmiotem bezpoœredniego dzia³ania sprawców ludobójstwa. Uznano równie¿, ¿e "powi¹zanie grupy etnicznej Tutsi z politycznymi celami, skutecznie ³¹cz¹ce to¿samoœæ etniczn¹ z polityczn¹, nie neguje ludobójczego zamiaru motywuj¹cego oskar¿onych. Przeciwnie, identyfikacja cz³onków grupy Tutsi jako wrogów pañstwa zwi¹zanych z polityczn¹ opozycj¹ dokonana jedynie na podstawie ich etnicznoœci Tutsi, podkreœla fakt, i¿ ich cz³onkostwo w grupie etnicznej jako takiej by³o jedynym powodem, dla którego stali siê celem ludobójstwa" 112. W sprawie Kayishema i Ruzindana identyfikacji dokonywali cz³onkowie grupy chronionej b¹dŸ przedstawiciele innych grup. Uznano przy tym, i¿ grupa etniczna to grupa, której cz³onków ³¹czy wspólny jêzyk i kultura; lub grupa, która sama identyfikuje siê jako taka (samoidentyfikacja, ang. self identification); lub grupa, któr¹ inni, w tym sprawcy zbrodni, identyfikuj¹ jako tak¹ (identyfikacja dokonana przez innych, ang. identification by others) 113. Potwierdzone zosta³o zatem rozumowanie F. Harhoffa 114, jednak¿e koncepcjê jego rozbudowano. Grupa etniczna mo¿e zostaæ zidentyfikowana jako taka tak¿e przez sprawców tych zbrodni 115. Izba Orzekaj¹ca w sprawie Rutaganda tak¿e uzna³a, i¿ pierwszym wyznacznikiem cz³onkostwa w grupie jest identyfikacja cz³onków grupy przez sprawców 116. Podobne podejœcie do sposobu wyodrêbnienia przez sprawcê grupy, która stanowi przedmiot jego ludobójczych dzia³añ zaprezentowali sêdziowie MTKJ w sprawie Jelisiæ 117. Stwierdzono bowiem, i¿ przy okreœlaniu przynale¿noœci jednostki do grupy kryterium subiektywne wydaje siê odgrywaæ wiêksz¹ rolê ni¿ kryteria obiektywne 118. Nie ulega w¹tpliwoœci, ¿e ochron¹ konwencyjn¹ objêta jest równie¿ ludnoœæ rodzima ( indigenous people) 119. Termin indigenous people nie zosta³ do tej pory zdefiniowany, pomimo i¿ ludnoœci tej dotyczy kilka aktów prawnych stanowi¹cych tzw. miêkkie prawo 120. Synonimami tego terminu s¹: ludnoœæ plemienna ( tribal people), ludnoœæ Czwartego Œwiata ( Fourth World peoples), ludnoœæ autochtoniczna (np. Aborygeni) 121. Ka¿da z takich grup posiada odrêbn¹ od grupy dominuj¹cej charakterystykê jêzykow¹, etniczn¹ i religijn¹ oraz w³asn¹ kulturow¹ to¿samoœæ i spo³eczn¹ solidarnoœæ. Wielu z cz³onków grupy rodzimej usi³uje te cechy zachowaæ. Prawo do zachowania odrêbnej kultury przez grupy rodzime jest od 1981 r. czêœci¹ miêdzynarodowego prawa zwyczajowego 122. Obecnie istnieje prê¿ny ruch takich grup, w ramach którego ich cz³onkowie staraj¹ siê promowaæ swoje prawa socjalne, ekonomiczne, polityczne i religijne 123. Ludnoœæ rodzima mo¿e korzystaæ ze wszystkich instrumentów prawnych, które s³u¿¹ ochronie mniejszoœci 124. Ludnoœæ rodzima mo¿e zostaæ zaliczona do grup etnicznych. Terminologicznie z mniejszoœciami ³¹czy j¹ odrêbnoœæ kultury, któr¹ chc¹ zachowaæ, jak równie¿ status grupy niedominuj¹cej w pañstwie, w którym ¿yj¹ 125. Nale¿y te¿ rozwa¿yæ, czy ludnoœæ rodzima stanowi grupê narodow¹. Uznanie za grupê narodow¹ by³oby, zdaniem B. Saula, uzale¿nione od tego, czy jest ona oparta na politycznej narodowoœci b¹dŸ suwerennoœci. Z zakresu tego terminu wy³¹czono bowiem grupy, których cz³onków ³¹czy narodowoœæ oparta na kulturze, aspiruj¹ca dopiero do uzyskania pañstwowoœci 126. Tymczasem to¿samoœæ grup rodzimych oparta jest w³aœnie na kulturze. Ludnoœæ rodzima podjê³a jednak dzia³ania zmierzaj¹ce do uzyskania (odzyskania) terytoriów, na których zamieszkuje 127. Zdaniem przedstawicieli grup rodzimych terytorium jest warunkiem sine qua non przetrwania fizycznego, jak i kulturowego tych grup. Dlatego te¿ nalegaj¹, by ich prawo do samostanowienia 128, kontrola tradycyjnie zamieszkiwanych przez nich terytoriów, surowców naturalnych sta³y siê przedmiotem aktów prawa miêdzynarodowego 129. Problematyka zwi¹zana z prawem do ziemi, wody, surowców mineralnych ludnoœci rodzimej podjêta zosta³a w konwencji Miêdzynarodowej Organizacji Pracy w sprawie ludnoœci rodzimej i plemiennej w niepodleg³ych pañstwach (ILO Convention C169, 1985) 130. 4.3.3. Grupa rasowa W trakcie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa w³¹czenie do definicji ludobójstwa grupy rasowej nie wzbudza³o w¹tpliwoœci. William A. Schabas stwierdzi³, i¿ najprawdopodobniej chciano chroniæ przede wszystkim tê w³aœnie grupê. Tezê tê potwierdza tak¿e znaczenie, jakie ówczeœnie przypisywano grupie rasowej. Terminem tym obejmowano bowiem grupy narodowe, etniczne, wyznaniowe, jak równie¿ grupy zdefiniowane poprzez swoiste cechy fizyczne jej cz³onków 131. Grupa rasowa w znaczeniu przyjêtym przez sêdziów MTKR w sprawie Akayesu to grupa oparta na dziedzicznych cechach fizycznych, czêsto identyfikowanych z regionem geograficznym, niezale¿nie od czynników jêzykowych, kulturowych, narodowych czy religijnych 132. Sêdziowie MTKR zdefiniowali grupê rasow¹ w sposób zbli¿ony ponownie w sprawie Kayishema i Ruzindana: "Grupa rasowa oparta jest na dziedzicznych cechach fizycznych czêsto identyfikowanych geograficznie." 133 Nale¿y zwróciæ te¿ uwagê, jak odniós³ siê do grupy rasowej w swych rozwa¿aniach W.A. Schabas, podkreœlaj¹c, ¿e znaczenie grupy rasowej by³o w 1948 r. du¿o szersze. Mo¿na je odnieœæ do grupy z³o¿onej z osób wyró¿niaj¹cych siê dziedzicznymi cechami fizycznymi, jak równie¿ do ka¿dej z grup wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa 134. Pomimo i¿ interpretacja terminu "grupa rasowa" na gruncie prac nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa w latach 40. ubieg³ego wieku mo¿e wydaæ siê archaiczna, W.A. Schabas przychyla³ siê do dalszego u¿ywania tego terminu w nadanym mu powy¿ej znaczeniu 135. Powy¿sze znaczenie grupy rasowej mog³o wskazywaæ legislatorom niektórych pañstw, ¿e nie ma potrzeby wyodrêbniania takiej grupy obok narodowej, wyznaniowej czy etnicznej 136. Stefan Glaser zdefiniowa³ rasê jako kategoriê ludzi rozpoznawaln¹ przez cechy wspólne i sta³e, a przez to dziedziczne 137. Zdaniem D.L. Nersessiana, grupê rasow¹ ³¹czy siê przede wszystkim z wygl¹dem zewnêtrznym jej cz³onka 138. Termin "grupa rasowa" zosta³ w³¹czony do wielu aktów prawnych. Jest on jednak nadal terminem prawniczym, a nie prawnym, jako ¿e nigdzie nie zamieszczono jego legalnej definicji 139. W miêdzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, definiuj¹c termin "dyskryminacja rasowa", stwierdzono, ¿e jest to "wszelkie zró¿nicowanie, wykluczenie, ograniczenie lub uprzywilejowanie z powodu rasy, koloru skóry, urodzenia, pochodzenia narodowego lub etnicznego, które ma na celu lub poci¹ga za sob¹ przekreœlenie b¹dŸ uszczuplenie uznania, wykonywania lub korzystania, na zasadzie równoœci z praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci w dziedzinie politycznej, gospodarczej, spo³ecznej i kulturalnej lub w jakiejkolwiek innej dziedzinie ¿ycia publicznego" 140. Definicja dyskryminacji rasowej mo¿e wskazywaæ zatem, ¿e termin "rasowy" nie jest zwi¹zany jedynie z wygl¹dem zewnêtrznym cz³owieka, z jego cechami wrodzonymi, ale nawet przeciwnie, jako ¿e kolor skóry wymieniony zosta³ obok rzeczownika "rasa". Miêdzynarodowa konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu definiuje apartheid w art. I ust. 1 jako zbrodniê przeciwko ludzkoœci i stanowi, ¿e nieludzkie czyny wynikaj¹ce z polityki i praktyki apartheidu, a tak¿e podobna polityka i praktyki segregacji i dyskryminacji rasowej, okreœlone w artykule II konwencji, s¹ zbrodniami naruszaj¹cymi normy prawa miêdzynarodowego 141. Nie wyjaœnia jednak znaczenia terminu rasa. Z uwagi na niezamieszczenie odmiennej definicji dyskryminacji rasowej, oznacza³oby to koniecznoœæ odwo³ania siê do przytoczonej powy¿ej definicji z miêdzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej. Luka polegaj¹ca na braku legalnej definicji grupy rasowej nie zosta³a te¿ usuniêta w StMTK 142. 4.3.4. Grupa wyznaniowa Grupy wyznaniowe brane by³y pod rozwagê od pocz¹tku prac nad dokumentami odnosz¹cymi siê do ludobójstwa. Zamieszczono je w rezolucji ZO 96(I), jak równie¿ w projektach konwencji w sprawie ludobójstwa. Odró¿nienie grupy wyznaniowej od grupy narodowej i etnicznej okaza³o siê byæ istotne, gdy sprawcy d¹¿yli do tego, by zniszczyæ w³aœnie grupê wyznaniow¹, a nie narodow¹ czy etniczn¹. Zwrócono jednak¿e uwagê, i¿ ludzie mog¹ swobodnie wstêpowaæ i wystêpowaæ z tej grupy 143. W¹tpliwe by³oby zatem zaliczenie grupy religijnej do grup sta³ych i stabilnych ( stable and permanent). Uznano jednak, ¿e choæ cz³onkostwo w grupie wyznaniowej teoretycznie jest dobrowolne, to udzia³ jednostki w grupie wyznaniowej cechuje siê takim samym stopniem swobody, co w grupie narodowej i etnicznej. Pañstwa bior¹ce udzia³ w pracach nad projektem konwencji w sprawie ludobójstwa dosz³y ostatecznie do wniosku, i¿ w rzeczywistoœci cz³onkostwo w tych grupach okazuje siê byæ tak samo niezmienne 144. Ustalaj¹c, czy dan¹ grupê mo¿na uznaæ za wyznaniow¹, trzeba wskazaæ na istnienie religii, któr¹ wyznaj¹ wszyscy cz³onkowie tej grupy 145. Definicja tej grupy mo¿e okazaæ siê nie³atwa do sprecyzowania, chocia¿by dlatego ¿e "religia" jest kolejnym terminem niedookreœlonym. Nie powinna ona zostaæ ograniczona do "tradycyjnych religii lub religii i wyznañ, których instytucje i praktyki s¹ analogiczne do tych spotykanych na gruncie tradycyjnych religii" 146. Przy ustalaniu, jaka jest natura grupy religijnej, trzeba by tak¿e podj¹æ próbê rozwik³ania niejasnoœci zwi¹zanych z w³¹czeniem do grupy wyznaniowej tak¿e grupy ateistycznej czy te¿ sk³adaj¹cej siê z osób niewierz¹cych. Mo¿na by siê spieraæ o sens takiego zabiegu, skoro ateiœci nale¿¹ do ludzi zaprzeczaj¹cych istnieniu Boga czy bogów. Zdaniem D.L. Nersessiana grupa ateistyczna sk³adaæ by siê mog³a najprawdopodobniej z ludzi wywodz¹cych siê z grup wyznaj¹cych ró¿ne wiary, którzy odrzucili swe religijne dziedzictwo 147. Trudno zatem uznaæ jej cz³onków za tworz¹cych grupê homogeniczn¹. Niemniej jednak, zdaniem tego autora, ³¹cz¹ ich wspólne zwyczaje i system przekonañ 148. Przynale¿noœæ do grupy wyznaniowej mo¿e zatem wynikaæ z wewnêtrznych przekonañ jej cz³onków (w przypadku takiej grupy - przekonanie, ¿e Boga nie ma), b¹dŸ ze sposobu wyznawania wiary (w tym przypadku niewyznawania jej w ogóle) 149. W przekonaniu M. Lippmana "grupa religijna obejmuje zarówno teistyczne, nieteistyczne, jak i ateistyczne grupy, którym przyœwieca jeden duchowy idea³" 150. Zatem, by obj¹æ ochron¹ tak¿e grupy ateistyczne oraz nieteistyczne, interpretacja konwencji w sprawie ludobójstwa idzie w kierunku w³¹czenia ich do grupy religijnej (wyznaniowej). Benjamin Whitaker podnosi³ natomiast, ¿e za grupy wyznaniowe powinny zostaæ uznane tak¿e grupy polityczne. By³aby to jego zdaniem logiczna ( logical) i sprawiedliwa ( right) interpretacja art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, jako ¿e cech¹ wyró¿niaj¹c¹ obie te grupy spoœród innych jest posiadanie w³asnych przekonañ jednocz¹cych ich cz³onków 151. Grupa wyznaniowa zdefiniowana zosta³a przez sêdziów MTKR w sprawie Akayesu: "Grupa wyznaniowa to grupa, której cz³onków ³¹czy ta sama religia, wyznanie lub sposób praktykowania" 152. Na temat tej grupy wypowiedzia³ siê ten sam Trybuna³ w sprawie Kayishema i Ruzindana. Grupa wyznaniowa ma odnosiæ siê do wyznania lub sposobu praktykowania wyznania lub jest ona grup¹ dziel¹c¹ te same przekonania 153. Definicje te zgodne s¹ ze wspó³czesnymi tendencjami pozwalaj¹cymi zaliczyæ do grupy wyznaniowej grupy ateistyczne oraz nieteistyczne. W sprawie Jelisiæ zwrócono uwagê, i¿ choæ wci¹¿ mo¿liwe jest obiektywne okreœlenie grupy wyznaniowej, to stosowniejszym by³oby ocena ( evaluation) statusu grup narodowych, etnicznych lub rasowych przez pryzmat osób, które chcia³y wybraæ przynale¿noœæ do takiej grupy 154. Sêdziowie MTKJ podjêli siê trudu dookreœlenia, jak sprecyzowaæ jedn¹ z grup chronionych przepisami StMTKJ. Uznali, ¿e: "Grupa mo¿e byæ napiêtnowana ( stigmatized ) [...] za pomoc¹ pozytywnych i negatywnych kryteriów. "Pozytywne podejœcie" ( positive approach) do tej kwestii polega³oby na wyró¿nieniu przez sprawców zbrodni jakiejœ grupy poprzez cechy, które uwa¿aj¹ za specyficzne dla narodowej, etnicznej, religijnej lub rasowej grupy. "Podejœcie negatywne" ( negative approach) polega³oby na identyfikowaniu jednostek jako nienale¿¹cych do grupy, której sprawcy uwa¿aj¹ siê za cz³onków, i która ich zdaniem posiada szczególne cechy narodowe, etniczne, religijne lub rasowe. Tym samym, wszystkie jednostki w ten sposób wykluczone bêd¹ przez to odrzucenie stanowiæ odrêbn¹ grupê" 155. W sprawie Jelisiæ podkreœlono tak¿e trudnoœci wi¹¿¹ce siê ze zdefiniowaniem w obiektywny sposób grupy narodowej, etnicznej lub rasowej 156. Da³oby to zatem asumpt to przyjêcia tezy, ¿e a contrario jedyn¹ grup¹, któr¹ mo¿na by w sposób obiektywny zdefiniowaæ, jest grupa religijna. Wydaje siê jednak, ¿e teza taka wspó³czeœnie trudna jest do utrzymania. Z jednej strony to, co wyró¿nia grupê religijn¹ spoœród grup wymienionych w definicji ludobójstwa, to jej niesta³y charakter. Do grupy tej przynale¿y siê z wyboru. Urodzenie siê wœród wyznawców okreœlonej religii nie przes¹dza o koniecznoœci wyznawania tej samej wiary przez ca³e ¿ycie. Argument taki zosta³ przedstawiony przez przedstawiciela Wielkiej Brytanii w trakcie prac Szóstego Komitetu Zgromadzenia Ogólnego 157. Z drugiej jednak strony warto by³oby zauwa¿yæ, ¿e religia zawiera w sobie elementy niezmiennoœci 158. Nie przes¹dzaj¹ one jednak o sk³adzie osobowym grupy jej wyznawców. Z przytoczonego tu stanowiska zajêtego przez sêdziów MTKJ w sprawie Jelisiæ Trybuna³ ten wycofa³ siê w kolejnych orzeczeniach 159. W sprawie Stakiæ sêdziowie MTKJ uznali, i¿ w przypadkach, gdy czyny skierowane s¹ przeciwko wiêcej ni¿ jednej grupie, nie jest w³aœciwym okreœlanie grupy w ogólny sposób np. jako nie-Serbów. Izba Orzekaj¹ca nie zgodzi³a siê zatem z podejœciem negatywnym, jakie przyjête zosta³o w sprawie Jelisiæ. Grupa chroniona mo¿e byæ wyró¿niona na wiêcej ni¿ jednej podstawie i elementy ludobójstwa powinny byæ rozwa¿one osobno odnoœnie do ka¿dej z grup, np. boœniackich muzu³manów, boœniackich Chorwatów 160. 4.3.5. Inne grupy jako przedmiot ludobójstwa W rezolucji ZO 96(I) zosta³a zamieszczona kategoria "inne grupy". Na mocy paragrafu II tej rezolucji przedmiotem dzia³ania zbrodni ludobójstwa uczyniono rasowe, religijne, polityczne i inne grupy w ca³oœci lub w czêœci zniszczone 161. Jak zauwa¿y³ W.A. Schabas, wydaje siê, i¿ cz³onkowie komitetu pracuj¹cego nad treœci¹ tej rezolucji chcieli, by grupy te by³y podobne do wczeœniej wyliczonych. Termin "inne grupy" w projekcie konwencji w sprawie ludobójstwa przygotowanej przez Sekretariat zosta³ zast¹piony przez dwie kategorie grup: "grupy narodowe" i "grupy jêzykowe", st¹d te¿ przypuszczenia W.A. Schabasa, ¿e te w³aœnie dwie grupy nale¿a³oby wzi¹æ pod uwagê przy nadawaniu znaczenia terminowi "inne grupy" 162. W definicji ludobójstwa sformu³owanej w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa nie zosta³y wymienione grupy jêzykowe, polityczne, ekonomiczne czy te¿ spo³eczne. Zw³aszcza grupa polityczna jest jednak przedmiotem szczególnej uwagi 163. Prócz przedstawionych dotychczas czterech grup, przedstawiciele doktryny rozwa¿aj¹ objêcie "ochron¹" kolejnych grup 164. Wspó³czeœnie rozwa¿a siê tak¿e wyodrêbnienie grup ze wzglêdu na p³eæ 165. Pojawi³y siê tak¿e propozycje objêcia ochron¹ osób starszych, psychicznie chorych, niepe³nosprawnych ruchowo 166. Jak ju¿ wspomniano, rozwa¿ana jest tak¿e propozycja objêcia ochron¹ ka¿dej grupy wybranej arbitralnie przez sprawcê 167. O to, by ochron¹ obj¹æ grupy wybrane przez sprawcê, wnosili przedstawiciele nauk spo³ecznych np. P. Drost 168 oraz F.R. Chalk i K. Jonassohn 169. We francuskim kodeksie karnym ka¿da grupa zdefiniowana w oparciu o arbitralne kryteria wymieniona zosta³a obok grup objêtych ochron¹ w konwencji w sprawie ludobójstwa 170. W doktrynie podkreœla siê, ¿e zmiana postanowieñ konwencji w sprawie ludobójstwa jest niemal¿e nieprawdopodobna. Wskazuje siê, ¿e nie odnotowano w historii podobnego przypadku. Nie wyklucza siê jednak¿e mo¿liwoœci do³¹czenia do konwencji dodatkowych protoko³ów, na mocy których do definicji ludobójstwa zosta³yby w³¹czone kolejne grupy chronione 171. Za takim rozwi¹zaniem opowiada³ siê zw³aszcza B. Whitaker 172. Ben Saul zwróci³ uwagê, i¿ wspó³czeœnie podnosi siê, ¿e zamiar zniszczenia grupy nie powinien byæ zawê¿any jedynie do grup wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa 173. Inni wskazuj¹ na miêdzynarodowe prawo zwyczajowe jako Ÿród³o prawa pozwalaj¹ce rozszerzyæ znaczenie terminu "ludobójstwo" w porównaniu z przyjêtym w konwencji 174. Jak podkreœli³ J.J. Paust, miêdzynarodowe prawo zwyczajowe mo¿e rozwin¹æ siê w kierunku w³¹czenia grup politycznych do definicji ludobójstwa 175. Beth Van Schaack twierdzi³a, ¿e grupa polityczna od dawna jest grup¹ chronion¹ w definicji ludobójstwa w miêdzynarodowym prawie zwyczajowym 176. Trudno jest siê nie zgodziæ ze spostrze¿eniem J.B. Quigleya, wychodz¹cego z za³o¿enia, i¿ zmiany w rozumieniu terminu "ludobójstwo" mog¹ zostaæ wprowadzone poprzez zdefiniowanie terminów u¿ytych do skonstruowania konwencyjnej definicji ludobójstwa 177. Obecne definicje grup podane przez MTKR, choæ niemaj¹ce waloru definicji prawnych, jako niewi¹¿¹ce dla innych izb MTKR, wskazuj¹ jednak na wspó³czesne rozumienie terminów odnosz¹cych siê do grup chronionych przez przepisy konwencji w sprawie ludobójstwa. 4.3.5.1. Grupa polityczna Rafa³ Lemkin opowiada³ siê przeciwko w³¹czeniu grupy politycznej do przepisów konwencji w sprawie ludobójstwa. Z jego obserwacji wynika³o, ¿e to grupy narodowe, rasowe i religijne by³y najczêœciej ofiarami ludobójstwa 178. Uwa¿a³, ¿e grupa polityczna nie ma sta³ego charakteru, od którego uzale¿nia³ on objêcie którejkolwiek grupy ochron¹ przez konwencjê w sprawie ludobójstwa. Przynale¿noœæ do niej jest zazwyczaj dobrowolnym aktem dojrza³oœci, demokratycznym prawem 179. Z powodu braku sta³oœci grupie takiej nie mo¿na przypisaæ specyficznych cech, pozwalaj¹cych odró¿niæ j¹ od innych w taki sposób, jak dzieje siê to w przypadku grup rasowych czy etnicznych 180. Henri Donnedieu de Vabres - jeden z prawników zaproszonych do prac nad projektem konwencji - sta³ jednak na stanowisku, i¿ ludobójstwo jest odra¿aj¹c¹ zbrodni¹, niezale¿nie od grupy, która sta³a siê jej ofiar¹ 181. Nale¿a³oby zatem uznaæ, i¿ nie widzia³ przeszkód w zamieszczeniu w konwencji tak¿e i grupy politycznej. Rafa³ Lemkin wychodzi³ jednak z za³o¿enia, i¿ nie powinno siê podejmowaæ ryzyka zwi¹zanego z w³¹czaniem do konwencji w sprawie ludobójstwa postanowieñ, co do których zdania s¹ tak bardzo podzielone 182. Negatywnie na temat uwzglêdnienia w konwencji grup politycznych wypowiada³ siê w przededniu przyjêcia Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa J. Sawicki 183. Autor zastanawia³ siê, "czy w obecnym etapie rozwoju prawa miêdzynarodowego jest praktycznie mo¿liwa i po¿¹dana ingerencja czynnika miêdzynarodowego w wypadku, kiedy pañstwo chroni swój aktualny ustrój polityczny i spo³eczny przed zamachami ze strony grup politycznych, które ten uk³ad zwalczaj¹" 184. Ponadto J. Sawicki przypomina³, ¿e ustawodawstwo ka¿dego pañstwa przewiduje zbrodnie stanu, a za czyny karalne uznaje niejednokrotnie samo przygotowanie do pope³nienia tej zbrodni. Autor ten wskaza³, jak trudno by³oby ustaliæ granicê pomiêdzy dozwolonymi z punktu widzenia prawa krajowego i miêdzynarodowego dzia³aniami organów pañstwa przeciwko grupom politycznym podejmowanym dla ochrony integralnoœci pañstwa a dzia³aniami, którym mo¿na przypisaæ cechy ludobójstwa 185. Jerzy Sawicki stwierdzi³, i¿ "Rozszerzenie ochrony na rzecz ka¿dej politycznej grupy mo¿e doprowadziæ do skompromitowania ca³ej koncepcji ludobójstwa równie¿ w tych wypadkach, w których ochrona taka ze wszech miar jest po¿¹dana. Takie rozszerzenie ochrony doprowadzi³oby niew¹tpliwie do interwencji, do stawiania przeszkód wewnêtrznemu rozwojowi poszczególnych pañstw" 186. Autor ten podkreœli³ przy tym, ¿e pomimo i¿ niekorzystnym by³oby w³¹czenie do katalogu grup chronionych tak¿e grupy politycznej, to nie oznacza to, ¿e jednostka nie mo¿e mieæ zapewnionej pe³nej ochrony swoich przekonañ politycznych. Uwa¿a³, ¿e jednostka ochronê tak¹ mo¿e uzyskaæ dziêki przepisom stanowi¹cym o zbrodni przeciwko ludzkoœci, jeœli siê "oderwie to przestêpstwo od przestêpstw wojennych w œcis³ym tego s³owa znaczeniu" 187. Benjamin Whitaker upatrywa³ przyczyn niezamieszczenia grup politycznych w katalogu grup chronionych podczas prac nad projektem konwencji w tym, ¿e grupy polityczne nie posiadaj¹ sta³ego, stabilnego, jednoznacznego charakteru. Grupa polityczna nie tworzy nieuchronnego, homogenicznego ugrupowania, jest bowiem oparta na woli swych cz³onków, a nie czynnikach niezale¿nych od ich woli. W³¹czenie tej grupy do konwencji w sprawie ludobójstwa skutkowa³oby nieratyfikowaniem konwencji przez du¿¹ liczbê pañstw, a co za tym idzie, niezaakceptowaniem miêdzynarodowej jurysdykcji karnej, jako ¿e prowadzi³oby to do anga¿owania siê ONZ w spiêcia wewnêtrzne w poszczególnych krajach. Zamieszczenie w katalogu grup chronionych grupy politycznej uniemo¿liwi³oby legalnie utworzonym pañstwom podejmowania przez nie akcji zapobiegawczych skierowanych przeciwko "elementowi wywrotowemu". Nadto ochrona grup politycznych wi¹za³aby siê z kwesti¹ ochrony grup zawodowych czy grup ekonomicznych. Ochrona grup politycznych oraz "innych" powinna zostaæ zapewniona poza konwencj¹ w sprawie ludobójstwa, przez ustawodawstwa krajowe oraz Powszechn¹ Deklaracjê Praw Cz³owieka 188. By poprzeæ stanowiska pañstw popieraj¹cych w³¹czenie grup politycznych do konwencji w sprawie ludobójstwa podnoszono, i¿ w³¹czenie grup politycznych by³oby logiczne i sprawiedliwe. Cz³onkowie tej grupy powinni zostaæ potraktowani jak cz³onkowie grup wyznaniowych z uwagi na wyró¿niaj¹c¹ te dwie grupy cechê - wspólne przekonania, które ³¹cz¹ ich cz³onków. Pogl¹d ten poparli inni delegaci. Delegat Francji wniós³ zatem pod rozwagê kwestiê w³¹czenia grup politycznych do tekstu konwencji w sprawie ludobójstwa. Twierdzi³, ¿e o ile w minionych czasach ludobójstwo pope³niane by³o przeciwko grupom rasowym i wyznaniowym, to w przysz³oœci pope³niane bêdzie g³ównie z pobudek politycznych 189. Wielu obserwatorów uzna³o za niezrozumia³e, dlaczego zasady wyra¿one w preambule konwencji w sprawie ludobójstwa nie s¹ stosowane w wypadku zabijania na szerok¹ skalê w celu zniszczenia, przyk³adowo, komunistów czy ku³aków 190. Pieter N. Drost uwa¿a³, ¿e ochron¹ winny byæ objête wszystkie grupy. Niew³¹czenie do konwencji grup politycznych czy ekonomicznych pozostawia, zdaniem wspomnianego autora, lukê, pozwalaj¹c¹ na zniszczenie którejkolwiek z wyró¿nionych grup, jako ¿e sprawcy mog¹ podnosiæ, i¿ dokonali zbrodni jedynie z przyczyn politycznych 191. Jak wskaza³ B. Whitaker, jedynym rozwi¹zaniem jest do³¹czenie do konwencji w sprawie ludobójstwa dodatkowego protoko³u, w którym wymieniono by wœród grup chronionych tak¿e grupy polityczne i inne 192. Robert Gellately i Ben Kiernan wyrazili z kolei w¹tpliwoœæ, czy brak grupy politycznej wœród "grup chronionych" przyczyni siê do bezkarnoœci sprawców pope³niaj¹cych zbrodnie wymierzone w grupy o takim w³aœnie charakterze. Zwrócili jednak uwagê, i¿ powsta³o tak¿e kilka innych konwencji bêd¹cych podstaw¹ prawn¹ dla os¹dzenia sprawców takich czynów. Dzia³ania podejmowane przeciwko grupie politycznej mog¹ wype³niaæ znamiona zbrodni ludobójstwa, o ile pope³niane s¹ z zamiarem zniszczenia grupy chronionej w ca³oœci lub czêœci 193. 4.3.5.2. Grupa spo³eczna i ekonomiczna Za w³¹czeniem takich grup do definicji ludobójstwa opowiedzia³a siê, zdaniem W.A. Schabasa, znaczna czêœæ przedstawicieli doktryny nauk spo³ecznych zajmuj¹ca siê problematyk¹ ludobójstwa. Powo³ywano siê zw³aszcza na przyk³ad Zwi¹zku Radzieckiego lub Kampuczy, gdzie zdaniem uczonych mia³o miejsce ludobójstwo pope³nione przeciwko grupom spo³ecznym lub ekonomicznym 194. Rebecca L. Barbisch uwa¿a³a, ¿e grupy spo³eczna i ekonomiczna uzyskaj¹ ochronê na mocy Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, gdy potraktowane zostan¹ jako podgrupy grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej 195. Przygotowany w 1999 r. w Kambod¿y projekt ustawy, daj¹cej podstawê prawn¹ do oskar¿enia i skazania sprawców zbrodni kampuczañskich przewidywa³, ¿e ludobójstwem bêdzie zbrodnia skierowana przeciwko grupom wyró¿nionym w oparciu o status maj¹tkowy, poziom wykszta³cenia, uwarunkowania spo³eczne, bior¹c pod uwagê "system albo re¿im polityczny, spo³eczne klasy lub kategorie" 196. Oznacza³oby to znaczne rozszerzenie katalogu grup w porównaniu do rozwi¹zania konwencyjnego. Ponadto, jako ¿e debata w tej sprawie prowadzona by³a w kilkadziesi¹t lat po pope³nieniu zbrodni, to przyjêcie rozwi¹zañ wychodz¹cych poza zakres konwencji w sprawie ludobójstwa oznacza³oby niedotrzymanie zasady nullum crimen sine lege i lex retro non agit 197. Propozycje w³¹czenia grup spo³ecznych zosta³y zg³oszone w trakcie prac nad Statutem Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego przez Litwê, Paragwaj i Peru 198. Z drugiej strony zrozumia³e mo¿e siê wydaæ niezamieszczenie w postanowieniach konwencji w sprawie ludobójstwa grup, których cz³onkowie uzyskaj¹ ochronê w odrêbnych przepisach innych konwencji 199. By mo¿na przypisaæ znamiona zbrodni ludobójstwa czynom zabronionym wymierzonym przeciwko grupom spo³ecznym i politycznym, nale¿a³oby wykazaæ zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej. 4.3.5.3. Grupa jêzykowa Wyodrêbnienie grupy jêzykowej w rezolucji NZ 96(I) by³o wed³ug J. Sawickiego s³uszne, jako ¿e nie ka¿dy zespó³ ludzi wykrystalizowa³ siê jako grupa narodowa 200. Projekt Sekretariatu ONZ przewidywa³ do³¹czenie do katalogu grup równie¿ grupy jêzykowej, traktuj¹c j¹ jako jedn¹ z "innych grup" przewidzianych w postanowieniach rezolucji NZ 96(I) 201. Stany Zjednoczone sta³y na stanowisku, ¿e zabieg taki nie jest konieczny, bo nie ma potrzeby wyró¿niaæ grupy jêzykowej, niezale¿nie od jej rasowych, narodowych lub wyznaniowych znamion 202. Grupy jêzykowe mog³yby byæ tak¿e grupami narodowymi, je¿eli "jêzyk odrêbny sta³ siê czêœci¹ œwiadomoœci narodowej" 203. Delegat Szwecji w trakcie posiedzenia Szóstego Komitetu zwróci³ uwagê, i¿ grupa jêzykowa powinna byæ objêta ochron¹, bardziej jako grupa etniczna ni¿ narodowa, "jeœli jêzyk grupy jêzykowej stanowi sk³adowy czynnik mniejszoœci" 204. Zdaniem T. Skutnabb-Tangas, dla wiêkszoœci grup jêzyk jest kwintesencj¹ ich to¿samoœci 205. Zacieranie siê ró¿nic pomiêdzy regionami danego kraju powoduje zacieranie siê tak¿e ró¿nic jêzykowych, którego koñcowym rezultatem mo¿e byæ brak cz³onków grupy jêzykowej mniej liczebnej 206. Niemniej jednak, jeœli dzia³anie takie nie nosi³o ludobójczych znamion, a by³o procesem naturalnym, to zarzut ludobójstwa nie zostanie postawiony 207. 4.3.5.4. Grupa wyró¿niona ze wzglêdu na p³eæ W niniejszym podrozdziale przeprowadzone zostan¹ rozwa¿ania odnosz¹ce siê do grup wyró¿nionych ze wzglêdu na p³eæ, których cz³onkami s¹ albo kobiety, albo mê¿czyŸni. Dzia³ania prowadzone przeciwko kobietom mog¹ byæ uwarunkowane chêci¹ zmniejszenia mo¿liwoœci reprodukcyjnych kobiet b¹dŸ te¿ zamiarem przekazania DNA innej grupy 208. Konsekwencj¹ przestêpstwa zgwa³cenia by³y okaleczenia, a nierzadko i œmieræ kobiety. Je¿eli prze¿y³a, przestêpstwo to pozostawi³o trwa³e œlady w jej psychice 209. Pope³niane na ogromn¹ skalê przestêpstwo zgwa³cenia mo¿e tak¿e skutkowaæ wykluczeniem kobiety z grupy 210, jeœli urodzi³a dziecko genetycznie nienale¿¹ce do grupy. Istotna rola mê¿czyzn zosta³a natomiast dostrze¿ona przez sêdziów MTKJ w sprawie Krstiæ 211. Mê¿czyŸni bowiem najczêœciej bior¹ udzia³ w dzia³aniach zbrojnych. Z uwagi na to, ¿e to od ich liczebnoœci zale¿y potencja³ militarny danego kraju, to w³aœnie oni staj¹ siê przedmiotem zbrodniczych dzia³añ 212. W trakcie wydarzeñ w Srebrenicy, uznanej w lipcu 1995 r. przez ONZ za "strefê bezpieczeñstwa" 213, ginêli przede wszystkim mê¿czyŸni 214. Zostali oni uznani przez MTKJ za istotn¹ czêœæ grupy boœniackich muzu³manów 215. Zatem podobnie jak wy¿ej, przypadek ten wskazuje, ¿e mê¿czyŸni nie zostali uznani wprost za odrêbn¹ grupê. Powy¿sze rozwa¿ania zainspirowane zosta³y, jak twierdzi³ prokurator MTKJ - E. Ostberg, rozwa¿aniami przeprowadzonymi przez B. Whitakera 216. Trzeba by zatem domniemywaæ, ¿e uwzglêdniono szczególn¹ rolê mê¿czyzn w grupie muzu³mañskiej. Nale¿a³oby bowiem podkreœliæ, ¿e to mê¿czyŸni stanowili tê czêœæ boœniackich muzu³manów, której brak w sposób istotny zadecydowa³ o niemo¿noœci dalszego funkcjonowania tej grupy. Jak orzekli sêdziowie w orzeczeniu w sprawie Krstiæ, "boœniaccy Serbowie nie mogli nie wiedzieæ w chwili, gdy zdecydowali siê zabiæ wszystkich mê¿czyzn, ¿e to wybiórcze zniszczenie grupy bêdzie mia³o wp³yw na jej ca³oœæ" 217. Kobiety, dzieci i starców pozostawionych przy ¿yciu zmuszono do opuszczenia miejsca zamieszkania. Doprowadzi³o to do fizycznego "zaniku" ( disappearance) populacji muzu³mañskich Boœniaków ze Srebrenicy 218. Zatem czêœæ grupy sk³adaj¹ca siê z mê¿czyzn albo odpowiednio z kobiet mo¿e stanowiæ istotn¹ czêœæ grupy narodowej, rasowej, etnicznej, wyznaniowej, od której istnienia zale¿eæ bêdzie przetrwanie ca³ej chronionej grupy 219. Jak wskaza³ W.A. Schabas, czyny wype³niaj¹ce znamiona postaci ludobójstwa kierowane s¹ przeciwko kobietom z uwagi na zamiar zniszczenia grup narodowych, etnicznych, rasowych lub wyznaniowych, do których te kobiety nale¿¹, a nie w celu zniszczenia grupy sk³adaj¹cej siê wy³¹cznie z kobiet 220. Powy¿sze rozwa¿ania prowadz¹ zatem do wniosku, ¿e w³¹czenie do definicji ludobójstwa grupy sk³adaj¹cej siê wy³¹cznie z kobiet albo mê¿czyzn by³oby niecelowe. 4.4. Postaci ludobójstwa Artyku³ II konwencji w sprawie ludobójstwa wymienia piêæ postaci ludobójstwa, spoœród których co najmniej jedna musi zostaæ zrealizowana, by s¹d (trybuna³) móg³ orzec, przy spe³nieniu pozosta³ych znamion tej zbrodni, i¿ pope³nione zosta³o ludobójstwo. 1. Pierwsza z tych postaci polega na zabijaniu cz³onków grupy. Podczas prac nad ostatecznym kszta³tem konwencji uznano, ¿e termin "zabijanie" nigdy nie bêdzie siê odnosiæ do zabijania nieumyœlnego 221. Jak wskaza³a L.J. van den Herik, w powszechnym rozumieniu termin "ludobójstwo" oznacza "zabijanie na szerok¹ skalê" 222. By wykazaæ realizacjê znamion zbrodni ludobójstwa w postaci zabójstwa cz³onków grupy, nale¿y udowodniæ, i¿ nast¹pi³ zgon cz³onków grupy oraz ¿e œmieræ spowodowana zosta³a bezprawnym dzia³aniem b¹dŸ zaniechaniem oskar¿onego albo jego podw³adnego 223. Prokurator powinien tak¿e udowodniæ, i¿ sprawca dzia³a³ z zamiarem zabicia cz³onka lub cz³onków grupy 224 oraz ¿e ofiara (ofiary) nale¿a³a(y) do grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej 225. Dzia³ania albo zaniechania sprawców prowadz¹ce do œmierci cz³onków grupy nie musz¹ stanowiæ wy³¹cznej przyczyny œmierci cz³onków grupy, jednak¿e powinny byæ istotnym jej powodem 226. Prokurator móg³by zatem jedynie udowadniaæ, i¿ "oskar¿ony zamierza³ wywo³aæ powa¿ne uszkodzenie cia³a lekkomyœlnie podchodz¹c do ludzkiego ¿ycia" 227. Nie jest on bowiem zobowi¹zany do wykazania, i¿ sprawca dzia³a³ z premedytacj¹ 228. Przeprowadzaj¹c dowód, i¿ osoba nie ¿yje, nie ma potrzeby wskazywaæ miejsca, w którym spoczywa cia³o 229. W sprawie Akayesu zwrócono uwagê na ró¿nicê pomiêdzy znaczeniem angielskiego killing a francuskiego meurtre. Podnoszono, ¿e s¹d powinien udowodniæ meurtre, jako ¿e przeprowadzenie takiego dowodu jest trudniejsze, st¹d korzystniejsze dla oskar¿onego. Pozostaj¹c w zgodzie z rwandyjskim kodeksem karnym termin, meurtre przet³umaczono jako "zabójstwo pope³nione z zamiarem spowodowania œmierci" ( homicide commited with the intent to cause death) 230. Trybuna³ odwo³a³ siê do prac przygotowawczych nad tekstem konwencji w sprawie ludobójstwa, by uzasadniæ, i¿ znamiê premedytacji nie jest wymagane, by wykazaæ zabójstwo cz³onków grupy. Izba uzna³a zatem, ¿e termin meurtre wymaga zamiaru zniszczenia jednej z grup wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa, lecz wspomniany zamiar niekoniecznie po³¹czony jest z premedytacj¹ 231. Doprowadzenie cz³owieka do targniêcia siê na w³asne ¿ycie mo¿e zostaæ zakwalifikowane jako morderstwo, je¿eli dzia³anie lub zaniechanie oskar¿onego "prowadz¹ ofiarê do podjêcia dzia³añ skutkuj¹cych jego œmierci¹, a samobójstwo by³o b¹dŸ zamierzone b¹dŸ nale¿a³o do typu dzia³añ, które rozs¹dna osoba by³aby w stanie przewidzieæ jako konsekwencjê zachowania oskar¿onego [...]" 232. 2. Kolejn¹ postaci¹ ludobójstwa jest "spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy". W¹tpliwoœci budzi ustalenie charakteru rozstroju zdrowia psychicznego; nie sprecyzowano, czy rozstrój zdrowia psychicznego musi byæ sta³y, czy te¿ mo¿e byæ tylko przejœciowy. W ustawie Stanów Zjednoczonych, przyjêtej w zwi¹zku z ratyfikacj¹ konwencji w sprawie ludobójstwa przez to pañstwo, zdefiniowano termin spowodowania rozstroju zdrowia psychicznego jako "sta³e nadwerê¿enie czynnoœci umys³owych (psychicznych)" 233. Jordan J. Paust odniós³ siê krytycznie do sformu³owania "sta³e nadwerê¿enie", wychodz¹c z za³o¿enia, i¿ terroryœci czy nazistowscy przestêpcy mogliby siê broniæ, wskazuj¹c, i¿ strach wywo³any u ofiar nie by³ sta³y, lecz przejœciowy 234. Równie¿ i Komisja Prawa Miêdzynarodowego uzna³a, i¿ spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a nie musi byæ sta³e i nieodwracalne 235. William A. Schabas zwróci³ uwagê, ¿e konwencja w sprawie ludobójstwa "nie wymaga, by sprawca zamierza³ spowodowaæ trwa³¹ szkodê; powinna byæ ona raczej skutkiem czynu sprawcy, który musi mieæ zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci" 236. Larissa J. van den Herik wskaza³a, i¿ postawienie zarzutu "spowodowania powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy" wydaje siê byæ najbardziej adekwatne, gdy sprawca pope³ni zbrodniê zgwa³cenia na cz³onkach grupy bêd¹cej przedmiotem zbrodni ludobójstwa 237. Mniej pomocnym w rozumieniu terminu "spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy" jest, zdaniem W.A. Schabasa, komentarz Komisji Prawa Miêdzynarodowego stanowi¹cy, i¿ wskazana postaæ ludobójstwa musi mieæ tak powa¿n¹ naturê, by zagroziæ zniszczeniem. Wspomniany autor zauwa¿y³ bowiem, ¿e "jeœli spowodowano ciê¿ki rozstrój zdrowia i mo¿na wykazaæ zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci, zbrodnia zosta³a pope³niona; to, czy rozstrój zdrowia bêdzie wystarczaj¹cy by zagroziæ zniszczeniem grupy, jest naprawdê nieistotne" 238. Czyny wype³niaj¹ce znamiê "spowodowania powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy" nale¿a³oby interpretowaæ jako czyny w postaci cielesnych lub psychicznych tortur, nieludzkiego lub poni¿aj¹cego traktowania, zgwa³cenia 239, przemocy na tle seksualnym 240 oraz przeœladowañ 241. W sprawie Akayesu stwierdzono, i¿ zgwa³cenia i inne przestêpstwa na tle seksualnym mo¿na zaliczyæ do tej postaci ludobójstwa, o ile pope³nione zostan¹ z zamiarem zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci 242. Do innych przestêpstw na tle seksualnym mo¿na zaliczyæ: niewolnictwo seksualne, przymusow¹ prostytucjê, wymuszone podtrzymywanie ci¹¿y 243, przymusow¹ sterylizacjê oraz jakiekolwiek inne formy przemocy seksualnej porównywalnej wagi (zob. art. 7 ust. 1 lit. g StMTK). Zgwa³cenia zosta³y potraktowane jako czyny wchodz¹ce w zakres strony przedmiotowej zbrodni ludobójstwa po raz pierwszy w sprawie Akayesu 244. Uznanie zbrodni zgwa³cenia za czyn ludobójczy okaza³o siê byæ aktem bez precedensu. Jak zauwa¿y³a L.J. van den Herik, orzeczenie to wydane zosta³o w oparciu o jedno, w dodatku ma³o precyzyjne, jak podkreœli³a autorka, orzeczenie w sprawie Eichmanna. St¹d te¿ L.J. van den Herik wyrazi³a w¹tpliwoœæ, czy orzeczenie to pos³u¿yæ mo¿e za uzasadnienie dla tak rozszerzaj¹cej interpretacji 245. W innej czêœci wspomnianego orzeczenia podkreœlano, i¿ zgwa³cenia stanowi³y realizacjê polityki ludobójczej ukierunkowanej na zniszczenie fizyczne i psychiczne kobiet Tutsi. Mia³y one odebraæ chêæ do walki, a tym samym do ¿ycia 246. W wiêkszoœci przypadków, jak ustalono, zgwa³ceniom towarzyszy³ te¿ zamiar zabicia kobiet 247. Natomiast zgwa³cenie kobiet w celu ich zap³odnienia stanowiæ bêdzie ludobójstwo biologiczne, któremu odpowiada inny typ czynu ludobójczego wymieniony w artykule 2 (1) (d) StMTKR 248. Za czyn nale¿¹cy do strony przedmiotowej zbrodni ludobójstwa uznane zosta³y tak¿e deportacje. W œwietle orzecznictwa MTKJ stanowi¹ one ciê¿kie uszkodzenia cia³a lub rozstrój zdrowia psychicznego cz³onków grupy 249. Jak stwierdzi³ Trybuna³, "przymusowe deportacje kobiet, dzieci, osób starszych, by³y same w sobie traumatycznym prze¿yciem, które w œwietle okolicznoœci tej sprawy, osi¹ga wymagany poziom dla spowodowania ciê¿kiego rozstroju zdrowia psychicznego zgodnie z art. 4 (2) (b) Statutu." 250 W sprawie Blagojeviæ i Jokiæ podkreœlono, i¿ ciê¿ki rozstrój zdrowia nast¹pi³ u ofiar spodziewaj¹cych siê, i¿ dokonana zostanie na nich egzekucja. Trauma i obra¿enia odniesione przez osoby, którym uda³o siê prze¿yæ w takich warunkach, równie¿ stanowi¹ powa¿ne uszkodzenia cia³a lub rozstrój zdrowia psychicznego. Obawy przed ujêciem, przed rozdzieleniem od rodziny oraz poczucie bezsilnoœci, jak równie¿ obawy o ¿ycie i bezpieczeñstwo rodziny i przyjació³, a tak¿e w³asne bezpieczeñstwo s¹ traumatycznym prze¿yciem, które pozostawia w psychice ludzkiej trwa³e œlady 251. Izba Orzekaj¹ca odnios³a siê równie¿ do tortur oraz nieludzkiego i poni¿aj¹cego traktowania, uznaj¹c, ¿e s¹ to czyny wchodz¹ce w zakres strony przedmiotowej tej postaci ludobójstwa 252. W sprawie Kayishema i Ruzindana podkreœlono, i¿ spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego jest nieod³¹cznym elementem zabijania na szerok¹ skalê 253. W sprawie tej Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla Rwandy uzna³, ¿e w ka¿dej sprawie, w której postawiono zarzut pope³nienia czynu realizuj¹cego omawian¹ postaæ ludobójstwa, Trybuna³ powinien dokonaæ oceny, czy dosz³o do powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy w powszechnym rozumieniu znaczenia przypisywanego temu terminowi. Sêdziowie uznali w tej sprawie, ¿e "spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a" jest w wiêkszoœci "samowyt³umaczalne" ( self-explanatory). Czyn realizuj¹cy tê postaæ ludobójstwa mo¿e spowodowaæ ciê¿ki uszczerbek na zdrowiu, prowadziæ do zniekszta³ceñ cia³a, ciê¿kich naruszeñ organów zewnêtrznych lub wewnêtrznych b¹dŸ zmys³ów 254. W orzeczeniu wydanym w tej sprawie potwierdzono tak¿e koniecznoœæ ustalenia elementu strony podmiotowej tej zbrodni odnoœnie do spowodowania rozstroju zdrowia psychicznego. W tym przypadku polegaæ ma ona na zamiarze spowodowania ciê¿kiego naruszenia zdrowia psychicznego w celu zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci 255. W orzeczeniu wydanym w sprawie Bagilishema uznano, ¿e kryterium odnosz¹ce siê do ciê¿kiej krzywdy ( serious harm) wymaga czegoœ wiêcej ni¿ l¿ejszego naruszenia fizycznych i psychicznych zdolnoœci ( minor impairment of mental or physical faculties) 256. Sformu³owanie bêd¹ce przedmiotem tezy przytoczonej w tej sprawie zamieszczone zosta³o równie¿ uprzednio w orzeczeniu dotycz¹cym sprawy Kayishema i Ruzindana 257. Trybuna³ nie odwo³a³ siê do ¿adnych odniesieñ natury prawnej; nie opar³ siê w tej sprawie na którymkolwiek z poprzednich orzeczeñ wydanych przez MTKR. Potwierdzenia tego stanowiska szukaæ trzeba w postanowieniach Komitetu Przygotowawczego MTK zajmuj¹cego siê definiowaniem zbrodni objêtych jurysdykcj¹ tego Trybuna³u 258. Zastosowanie tego kryterium mia³o miejsce przy okazji oceny zeznañ œwiadka w sprawie Ntagerura, Bagambiki i Imanishimwe. Œwiadek zezna³, ¿e zosta³ pobity, po czym uciek³, u¿ywaj¹c przy tym si³y. Sêdziowie uznali, ¿e przypadek ten nie mo¿e zostaæ zakwalifikowany jako powa¿ne uszkodzenie cia³a, skoro œwiadkowi starczy³o si³ na to, by uciec 259. W sprawie Kajelijeli Izba Orzekaj¹ca skonstatowa³a, i¿ uszkodzenie cia³a ( bodily harm ) musi byæ powi¹zane z obra¿eniami fizycznymi, podczas gdy rozstrój zdrowia psychicznego powinien byæ zwi¹zany z "jakimœ rodzajem naruszeñ zdolnoœci umys³owych". Jak zauwa¿y³a L.J. van den Herik, równie¿ i w tym wypadku MTKR odwo³a³ siê do postanowieñ projektu kodeksu z 1996 r. 260 3. Postaæ ludobójstwa polegaj¹ca na rozmyœlnym stworzeniu grupie "warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego" 261 obejmuje deportacje, ograniczanie potrzebnych us³ug medycznych poni¿ej niezbêdnego minimum, pozbawianie niezbêdnego miejsca zamieszkania, lecz tylko w zakresie, w jakim czyny te s¹ pope³niane z zamiarem zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci 262. Czynem wype³niaj¹cym tê postaæ ludobójstwa mo¿e byæ, zdaniem Komisji Prawa Miêdzynarodowego, przekazywanie doros³ych do innej grupy: "Pomimo, ¿e obecny art. 6 nie stanowi o przymusowym przekazywaniu doros³ych do innej grupy, taki typ rodzaj czynu mo¿e stanowiæ w okreœlonych okolicznoœciach zbrodniê przeciwko ludzkoœci albo zbrodniê wojenn¹. Ponadto, przymusowe przekazywanie cz³onków grupy, zw³aszcza gdy obejmuje separacjê cz³onków rodziny, mo¿e stanowiæ ludobójstwo z podparagrafu (c) [stworzenie warunków ¿ycia (...)] " 263. Zdaniem Izby Orzekaj¹cej w sprawie Akayesu, czyn realizuj¹cy postaæ ludobójstwa polegaj¹c¹ na rozmyœlnym stworzeniu grupie warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego prowadziæ ma do powolnej œmierci cz³onków grupy. Przyk³adem dzia³añ b¹dŸ zaniechañ prowadz¹cych do realizacji znamion tego czynu mog¹ byæ: g³odzenie cz³onków grupy, ich systematyczne usuwanie z miejsca zamieszkania, ograniczony dostêp do miejsc zamieszkania b¹dŸ ich brak, brak ubrañ, œrodków higienicznych, nadmierna praca (wysi³ek), brak œrodków medycznych, zmniejszanie niezbêdnej iloœci us³ug medycznych (czy te¿ odmowa prawa do us³ug medycznych) 264, pod warunkiem, ¿e dzia³ania lub zaniechania tak okreœlone prowadziæ mog¹ do ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia psychicznego 265. W sprawie Kayishema i Ruzindana wskazano, ¿e wymienione wy¿ej czyny zosta³y zamieszczone uprzednio w projekcie konwencji w sprawie ludobójstwa sporz¹dzonym przez Sekretariat 266. Za czyny zdefiniowane w tym samym przepisie mog³yby zostaæ uznane tak¿e czyny podejmowane przez sprawców maj¹ce na celu zmuszenie cz³onków grupy do opuszczenia swoich domostw 267. Czyn taki nie zosta³ jednak w³¹czony do Elementów Definicji Zbrodni; w przypisie 4 EDZ zamieszczone zosta³o natomiast metodyczne pozbawianie domów. Zgodnie z orzeczeniem Kayishema i Ruzindana, zgwa³cenia stanowi¹ w tej sprawie jeden z czynów stanowi¹cych rozmyœlne tworzenie grupie warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego, choæ niekoniecznie musz¹ byæ zwi¹zane z zaka¿eniem wirusem HIV ani prowadziæ do œmierci cz³onka grupy 268. Nale¿a³oby te¿ wspomnieæ, ¿e czyny takie mog³yby zostaæ zaliczone do innej postaci ludobójstwa, a mianowicie spowodowania powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy. Tak te¿ w sprawie Kayishema i Ruzindana uznano, i¿ czyny nieprowadz¹ce bezpoœrednio do œmierci jednostki, jak przyk³adowo zgwa³cenia, mog¹ zostaæ uznane za czyny, o których stanowi art. 2 (c) StMTKR 269. 4. Stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy jest jedn¹ z dwóch postaci biologicznego ludobójstwa wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. Stosowanie œrodków musi byæ przymusowe 270. Gerhard Werle zwróci³ jednak uwagê, i¿ œrodki stosowane w niektórych krajach, by przymusowo obni¿yæ przyrost naturalny z powodów spo³ecznych, ekonomicznych nie odpowiadaj¹ zamiarowi pope³nienia ludobójstwa 271. W orzeczeniu w sprawie Akayesu do katalogu czynów mieszcz¹cych siê w zakresie tej postaci ludobójstwa zaliczono: zgwa³cenie, seksualne okaleczenie, wymuszon¹ sterylizacjê, wymuszon¹ kontrolê urodzin, wymuszon¹ separacjê p³ci i zakaz ma³¿eñstw 272. W doktrynie zaproponowano ponadto, by kolejnym czynem stanowi¹cym omawian¹ postaæ ludobójstwa by³o zgwa³cenie kobiet przy jednoczesnym zara¿eniu ich wirusem HIV, maj¹ce w przekonaniu sprawców prowadziæ do powolnej œmierci wybranej czêœci grupy 273. Zara¿enie wirusem HIV nie prowadzi jednak bezpoœrednio do œmierci. Znane s¹ bowiem przypadki niezachorowania na AIDS przez osoby zaka¿one wirusem HIV 274. Izba Orzekaj¹ca MTKR stwierdzi³a w sprawie Akayesu, ¿e postaæ ludobójstwa polegaj¹ca na stosowaniu œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy, obejmuje zgwa³cenia, okaleczenia seksualne, wymuszon¹ sterylizacjê, wymuszon¹ kontrolê urodzin, wymuszon¹ separacjê p³ci i zakaz ma³¿eñstw 275. W tej samej sprawie Izba Orzekaj¹ca orzek³a, i¿ zgwa³cenie mo¿e zostaæ uznana za czyn wymieniony w art. 2 (d) albo art. 2 (b) StMTKR. Podkreœlono, i¿ w patriarchalnym spo³eczeñstwie, w którym ojcostwo decyduje o przynale¿noœci etnicznej dziecka, zgwa³cenie kobiety dokonane przez mê¿czyznê nale¿¹cego do innej grupy etnicznej mo¿e spowodowaæ, ¿e urodzi ona dziecko nienale¿¹ce do jej grupy etnicznej 276. Innym skutkiem zgwa³cenia mo¿e byæ bezp³odnoœæ natury fizycznej lub psychicznej. Grupa mo¿e zostaæ zastraszona, by w ten sposób zmusiæ j¹ do zaprzestania reprodukcji 277. Zbrodnia zgwa³cenia wype³nia znamiona czynu wymienionego w art. 2 (b) StMTKR 278. Niemo¿noœæ powtórnego zajœcia w ci¹¿ê b¹dŸ niechêæ do utrzymywania stosunków seksualnych wydaje siê byæ równie¿ powa¿nym uszkodzeniem cia³a b¹dŸ odpowiednio - rozstrojem zdrowia psychicznego cz³onka grupy. 5. Ostatnia z wymienionych postaci ludobójstwa to przymusowe przekazywanie dzieci grupy do innej grupy. Samo przekazywanie dzieci mo¿e wydawaæ siê odmian¹ ludobójstwa kulturowego, o którym wspomina³ R. Lemkin, pisz¹c o germanizacji innych narodów 279. Przekazanie dzieci grupy do innej grupy prowadziæ bêdzie w przypadku grupy narodowej do stopniowego wynaradawiania przymusowo przekazanych cz³onków grupy. Przekazane dzieci utrac¹ kontakt nie tylko ze swoj¹ rodzin¹, ale te¿ nie poznaj¹ kultury, zwyczajów, tradycji, jêzyka grupy, do której nale¿¹. To¿samoœæ ich grupy bêdzie im zatem obca. Dlatego te¿ niektórzy uwa¿ali, ¿e taka postaæ ludobójstwa stanowi formê ludobójstwa kulturowego 280. Wspomniana Komisja Prawa Miêdzynarodowego odnios³a siê do tej postaci ludobójstwa w nastêpuj¹cy sposób: "przymusowe przekazywanie dzieci mog³oby mieæ szczególnie powa¿ne skutki dla przysz³ego istnienia grupy jako takiej" 281. Zrealizowanie znamion tej postaci ludobójstwa mo¿e zatem prowadziæ do biologicznego zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci. Dzieci przekazane do innej grupy nie bêd¹ ju¿ powiêkszaæ liczebnie grupy, do której nale¿a³y przed przekazaniem 282. Na mocy art. 6 (e), przyp. 5 Elementów Definicji Zbrodni 283, dzieci grupy przekazywane do innej grupy powinny mieæ mniej ni¿ 18 lat. Ustalona granica wieku budzi w¹tpliwoœci. Podnosi siê bowiem, ¿e niemo¿liwym jest odseparowanie ( estrange) dzieci prawie doros³ych od ich grup 284. Zarzut pope³nienia czynu polegaj¹cego na przymusowym przekazywaniu dzieci nie zosta³ dotychczas postawiony zarówno przez MTKJ, jak i MTKR 285, dlatego te¿ wszelkie rozwa¿ania odnoœnie zachowania ewentualnych sprawców maj¹ charakter jedynie teoretyczny. MTKR nie przeprowadza³ zatem szczegó³owych rozwa¿añ na temat przymusowego przekazywania dzieci cz³onków grupy do innej grupy. Podkreœli³ jedynie, ¿e czyn taki wywo³uje u cz³onków grupy poczucie zagro¿enia oraz traumy 286. Przymusowe przekazywanie dzieci grupy do innej grupy obejmuje, zdaniem sêdziów MTKR, nie tylko bezpoœrednie przymusowe fizyczne przekazanie, ale tak¿e groŸby b¹dŸ traumatyczne prze¿ycia, które w efekcie prowadziæ bêd¹ do przymusowego przekazania dzieci 287. Termin "przymusowy" zdefiniowany zosta³ w sprawie Akayesu 288, odnosz¹cej siê co prawda do gwa³tu, wchodz¹cego w tym konkretnym stanie faktycznym w zakres strony przedmiotowej zbrodni przeciwko ludzkoœci. Niemniej jednak w³aœnie takie rozumienie terminu "przymusowy" zosta³o przyjête, by oddaæ znaczenie terminu "przymusowo" ( forcibly ), gdy projektowano przepisy Elementów Definicji Zbrodni odnosz¹ce siê do tej postaci ludobójstwa 289. 6. Rozwa¿ano równie¿ w³¹czenie do katalogu postaci ludobójstwa czystek etnicznych 290. Kwestia w³¹czenia do zbrodni ludobójstwa "czystek etnicznych" jako jednego z czynów karalnych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa by³a punktem w dyskusji budz¹cym rozbie¿noœci w trakcie prac nad jej finaln¹ treœci¹. Wprowadzenie zmiany do definicji ludobójstwa forsowa³ rz¹d Syrii. Przedstawiciel Syrii przypomina³ o sytuacji, w jakiej znaleŸli siê uchodŸcy po zakoñczeniu II wojny œwiatowej, a która to kwestia wci¹¿ pozostawa³a aktualna. Chciano zatem usun¹æ braki w konwencyjnej definicji ludobójstwa poprzez wprowadzenie czynu polegaj¹cego na zmuszeniu osób do opuszczenia swych domostw. Dlatego te¿ stosowna poprawka mia³aby brzmieæ nastêpuj¹co: "[...] Nak³adaj¹c œrodki zmierzaj¹ce do zobowi¹zania cz³onków grupy do opuszczenia przez nich domów, by uciec przed zagro¿eniem póŸniejszego maltretowania, znêcania siê" 291. Kroki zmierzaj¹ce w kierunku zamieszczenia w konwencji stosownych zmian popar³a Jugos³awia, maj¹c w pamiêci wygnanie S³owian z czêœci Jugos³awii po to, by stworzyæ w to miejsce pañstwo niemieckie. Stany Zjednoczone stanê³y jednak na stanowisku, ¿e propozycja Syrii odbiega od pierwotnej koncepcji ludobójstwa, zaœ Zwi¹zek Socjalistycznych Republik Radzieckich uzna³, ¿e "œrodki zmuszaj¹ce cz³onków grupy do opuszczania przez nich domów, w przypadku czynów pope³nianych przez re¿im Hitlera, by³y raczej konsekwencj¹ ludobójstwa" 292. Nie ma jednak w¹tpliwoœci, jak zauwa¿y³ W.A. Schabas, powo³uj¹c siê na komentarze powsta³e w okresie tworzenia tego aktu prawnego, ¿e "projektodawcy konwencji zupe³nie rozmyœlnie opierali siê próbom w³¹czenia fenomenu czystek etnicznych do czynów karalnych" 293. Niemniej jednak Komisja Ekspertów dla by³ej Jugos³awii uzna³a, ¿e powy¿ej wymienione czyny mog¹ stanowiæ zbrodniê przeciwko ludzkoœci, niektóre zbrodnie wojenne, a nawet zostaæ uznane za czyny wymienione w konwencji w sprawie ludobójstwa 294. W sprawie Kayishema i Ruzindana uznano, ¿e czyny nieprowadz¹ce bezpoœrednio do œmierci jednostki mog¹ zostaæ uznane za rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego (art. 2 (c) StMTKR) 295. W sprawie Blagojeviæ i Jokiæ MTKJ stwierdzi³, i¿ "fizyczne lub biologiczne zniszczenie jest prawdopodobnym skutkiem przymusowego przeniesienia spo³ecznoœci, w taki sposób, ¿e grupa nie mo¿e siê ju¿ odbudowaæ" 296, st¹d wniosek, i¿ zniszczenie grupy nie musi byæ zwi¹zane z natychmiastow¹ œmierci¹ jej cz³onków. Za czyn taki mog³yby zatem zostaæ uznane tak¿e œrodki podejmowane w celu zmuszenia cz³onków grup, by ci opuszczali swoje domostwa, jako odrêbnego dzia³ania wchodz¹cego do strony przedmiotowej ludobójstwa 297. Nieuznanie w amerykañskim projekcie Elementów Definicji Zbrodni czystek etnicznych za jeden ze œrodków, za pomoc¹ których dokonywane jest ludobójstwo, wywo³a³o niepokój wœród przedstawicieli tzw. grupy arabskiej. Ta oczekiwa³a bowiem rozstrzygniêcia na korzyœæ zamieszczenia w EDZ przepisu stanowi¹cego o czystkach etnicznych jako postaci ludobójstwa w kontekœcie art. 6 lit. b StMTK, który odpowiada art. II konwencji w sprawie ludobójstwa 298. W propozycji wystosowanej przez rz¹dy Algierii, Bahrajnu, Komorów, D¿ibuti, Egiptu, Jordanu, Iraku, Kuwejtu, Libanu, Libii, Maroka, Omanu, Palestyny, Kataru, Arabii Saudyjskiej, Sudanu, Tunezji, Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Jemenu zwrócono uwagê, i¿: "To potwierdza trudnoœci zwi¹zane z wyliczeniem tzw. elementów zbrodni. Jest bardziej ni¿ prawdopodobne, ¿e przysz³e wydarzenia na œwiecie odkryj¹ inne formy ludobójstwa, które nie zosta³y wspomniane w tych czy podobnych propozycjach" 299. W rezolucji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych z 18 grudnia 1992 r. uznano, i¿ ethnic cleansing stanowi formê ludobójstwa 300. Artyku³ II konwencji w sprawie ludobójstwa nie wyklucza przyjêcia interpretacji na potrzeby MTK, zgodnie z któr¹ czyn taki mo¿e zostaæ uznany za jeden z elementów strony przedmiotowej ludobójstwa. William A. Schabas podkreœli³ jednak, ¿e niezale¿nie od tego, czy czystki etniczne zostan¹ uznane za zbrodniê ludobójstwa, to w œwietle przepisów Statutu MTK wype³niaj¹ one znamiona zbrodni przeciwko ludzkoœci (art. 7 StMTK) 301. 4.5. Zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, jako takiej Elementami sk³adowymi 302 sformu³owania "zamiar zniszczenia grupy narodowej, rasowej, etnicznej lub religijnej, jako takiej" zamieszczonego w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa s¹: 1) zamiar; 2) zniszczenie; 3) grupa; 4) w ca³oœci lub w czêœci; 5) jako taka. Oskar¿ony o pope³nienie zbrodni ludobójstwa musi byæ œwiadomy planu ludobójstwa lub okolicznoœci ludobójstwa ( circumstances of genocide) 303. W przypadku braku przyznania siê do winy, ustalenie stanu umys³u sprawcy mo¿e okazaæ siê wyj¹tkowo trudne. Sprawcy s¹ zazwyczaj na tyle przebiegli, by nie wyra¿aæ dos³ownie swoich intencji i nie pozostawiaæ œwiadcz¹cych o takich zamiarach dokumentów 304. Jak wskaza³ W.A. Schabas, œwiadomoœæ ludobójczego planu lub polityki nie powinna byæ mylona ze œwiadomoœci¹ tego, ¿e czyny pope³niane przez sprawców prowadz¹ w œwietle prawa do ludobójstwa 305. Oskar¿ony powinien byæ œwiadomym skutków swych czynów powsta³ych w normalnym nastêpstwie zdarzeñ 306. W sprawie Delaliæ i inni uznano jednak, ¿e wystarczy, aby prokurator wykaza³ lekkomyœlnoœæ oskar¿onego 307. W sprawie Akayesu wyra¿ono odosobnion¹, jak stwierdzi³ W.A. Schabas 308, tezê, i¿ "sprawca jest winny, poniewa¿ wiedzia³ lub powinien by³ wiedzieæ, ¿e czyn prowadzi do zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci 309. Stan umys³u okreœlony jako wilful blindness mo¿e jednak stanowiæ postaæ zamiaru z art. II konwencji w sprawie ludobójstwa 310. Wilful blindness polega na tym, ¿e "sprawca nie posiada faktycznej œwiadomoœci jakiegoœ faktu, ale jest œwiadomy wysokiego prawdopodobieñstwa jego istnienia i zaniedbuje wgl¹du w okolicznoœci, które uczyni³yby go œwiadomym tego¿ faktu" 311. John B. Quigley zauwa¿y³, ¿e miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc "odczyta³y" artyku³ II konwencji w sprawie ludobójstwa jako odnosz¹cy siê równie¿ do osób, które nie posiadaj¹ faktycznej wiedzy na temat skutków, a które powinny by³y na podstawie znanych im faktów zdaæ sobie sprawê z ich nastêpstw 312. 4.5.1. Zamiar John B. Quigley wskaza³, i¿ w wiêkszoœci systemów prawnych termin "zamiar" obejmuje dwa stany wolicjonalne. Pierwszy z nich polega na tym, ¿e sprawca dzia³a w celu osi¹gniêcia danego rezultatu. W niektórych systemach prawnych zamiar ten okreœlany jest mianem zamiaru bezpoœredniego. Drugi stan wolicjonalny to stan, w którym sprawca zdaje sobie sprawê z nastêpstw swojego czynu i œwiadomie pozwala osi¹gn¹æ ten rezultat, choæ go nie pragnie. Zamiar ten okreœlany jest jako poœredni ( indirect intent). Quigley uwa¿a³, ¿e w krajowych porz¹dkach prawnych jest to okreœlane jako "zabijanie z zamiarem niebezpoœrednim" albo "zabijanie przeprowadzane ze œwiadomoœci¹, ¿e jest prawdopodobne, ¿e doprowadzi do œmierci". W tych sytuacjach oskar¿ony jest winny zabójstwa 313. W konwencji w sprawie ludobójstwa nie okreœlono, na czym polega zamiar wymagany przy zamiarze zniszczenia grupy 314. Rozwa¿ania dotycz¹ce zamiaru, o którym stanowi art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, pozostawiono zatem miêdzy innymi przedstawicielom doktryny. W przypadku zbrodni ludobójstwa zamiar zniszczenia grupy narodowej, rasowej, etnicznej lub religijnej jest okreœlany jako zamiar szczególny 315. Otto Triffterer stwierdzi³, ¿e zamiar ten sk³ada siê z dwóch elementów 316. Pierwszym elementem, który nale¿y wykazaæ, jest zamiar zabicia co najmniej jednej jednostki, spowodowania powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego u co najmniej jednej jednostki, rozmyœlnego stworzenia grupie warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego u co najmniej jednej jednostki, stosowania œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy u co najmniej jednej jednostki, przymusowego przekazywania dzieci grupy do innej grupy w stosunku do co najmniej jednej jednostki. Wiktymizacja jednostki jest niezbêdnym, lecz nie jedynym elementem 317. W przypadku ludobójstwa czyny przeciwko jednostkom pope³niane s¹ z zamiarem zniszczenia w ca³oœci lub czêœci grupy, do której jednostki nale¿¹ (drugi element zamiaru) 318. Istotny jest równie¿ wybór grupy, któr¹ sprawcy chc¹ zniszczyæ. Nale¿y bowiem wykazaæ, ¿e sprawcy posiadali zamiar zniszczenia grupy narodowej, rasowej, etnicznej lub wyznaniowej w ca³oœci lub czêœci, jako takiej. Z kolei Komisja Prawa Miêdzynarodowego stwierdzi³a, ¿e jednym z elementów ludobójstwa jest szczególny zamiar lub œwiadomoœæ. Jak bowiem zauwa¿y³a wspomniana Komisja, "[...] ogólny zamiar pope³nienia jednego z wymienionych czynów po³¹czony z ogóln¹ œwiadomoœci¹ jego mo¿liwych nastêpstw w odniesieniu do bezpoœredniej ofiary lub ofiar nie jest w przypadku zbrodni ludobójstwa wystarczaj¹cy. Definicja tej zbrodni wymaga szczególnego stanu umys³u b¹dŸ szczególnego zamiaru w odniesieniu do wszystkich skutków czynu zabronionego" 319. W sprawie Akayesu wskazano, ¿e o odrêbnoœci ludobójstwa od innych zbrodni miêdzynarodowych œwiadczy szczególny zamiar albo dolus specialis 320. "Ludobójstwo tym siê ró¿ni od innych zbrodni, ¿e obejmuje zamiar szczególny albo dolus specialis" 321. Zamiar ten jest zatem konstytutywnym elementem tej zbrodni. Izba Apelacyjna MTKJ w sprawie Jelisiæ rozwa¿a³a, czy zamiar wymagany w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa powinien zostaæ uznany za zamiar szczególny 322. Podkreœlono, i¿ Izba Apelacyjna pos³uzy³a siê terminem "zamiar szczególny" ( specific intent) przy analizie art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, nie przypisuj¹c mu jednak "¿adnego ze znaczeñ, które mog³y mu zostaæ nadane w krajowych porz¹dkach prawnych" 323. Izba Apelacyjna niechêtna by³a stosowaniu artyku³u II konwencji w sprawie ludobójstwa w restrykcyjnym znaczeniu zamiaru szczególnego, jakie odnaleŸæ mo¿na np. w ustawodawstwie Stanów Zjednoczonych 324. Zamiar pope³nienia ludobójstwa musi powstaæ w psychice sprawcy przed jego pope³nieniem 325. Nie ma wymogu, by zamiar zniszczenia grupy by³ pierwotnym zamiarem sprawcy na pocz¹tku operacji, jednak w takim przypadku musi siê uzewnêtrzniæ póŸniej - w trakcie jej przeprowadzania 326. Sprawa Rutaganda sta³a siê asumptem do sformu³owania tezy, i¿ "zamiar mo¿e byæ, sprawa po sprawie, wykazany na podstawie materia³ów dostarczonych Izbie, w³¹czaj¹c do nich dowód, który demonstruje konsekwentny wzór zachowania sprawcy" 327. Zamiar mo¿e byæ wywiedziony z dzia³añ sprawcy 328. W sprawie Bagilishema uznano, ¿e "dowody z kontekstu pope³nionych czynów zabronionych mog¹ pomóc wykazaæ zamiar pope³nienia ludobójstwa", zw³aszcza, gdy nie wyka¿e siê realizacji elementu strony przedmiotowej jedynie na podstawie s³ów lub czynów oskar¿onego. Zdaniem Izby Orzekaj¹cej MTKR, zamiar pope³nienia ludobójstwa przez oskar¿onego powinien zatem zostaæ wykazany na podstawie jego s³ów i czynów; nie powinien on równie¿ budziæ ¿adnych w¹tpliwoœci na podstawie wzorów celowych dzia³añ. Izba Orzekaj¹ca zwróci³a jednak¿e uwagê, i¿ "u¿ycie kontekstu powinno zostaæ zrównowa¿one z faktycznym zachowaniem oskar¿onego" 329. W sprawie Akayesu Izba Orzekaj¹ca dosz³a do przekonania, i¿ zamiar jest tym znamieniem ludobójstwa, które jest trudne, lub wrêcz niemo¿liwe do wykazania. Uzna³a jednak¿e, ¿e nawet w przypadku nieprzyznania siê oskar¿onego do winy, zamiar pope³nienia ludobójstwa mo¿na wywieœæ bior¹c pod uwagê nastêpuj¹ce czynniki: ogólny kontekst pope³nianych czynów zabronionych, systematycznie kierowanych przeciwko tej samej grupie, niezale¿nie od tego, czy sprawcami s¹ te same osoby, czy te¿ inne; skalê pope³nianych bestialstw ( atrocities); bestialstwa pope³niane na terenie kraju lub w jego regionie; fakt rozmyœlnego i systematycznego podejmowania celowych dzia³añ z uwagi na przynale¿noœæ cz³onków grupy przy jednoczesnym wy³¹czeniu z zakresu zainteresowania sprawców cz³onków innych grup; ogóln¹ doktrynê polityczn¹, która by³a pod³o¿em dla podjêtych dzia³añ; powtarzalnoœæ destrukcyjnych lub dyskryminuj¹cych dzia³añ; pope³nianie czynów, które naruszaj¹, faktycznie b¹dŸ jedynie w przekonaniu sprawców, podstawy istnienia grupy; czyny, które nie zosta³y zamieszczone na liœcie, ale które stanowi¹ czêœæ tego samego wzorca zachowania 330. Równie¿ MTKJ dokona³ przyk³adowego wyliczenia okolicznoœci, mog¹cych mieæ wp³yw na wykazanie elementów podmiotowych ludobójstwa. Izba Apelacyjna w sprawie Jelisiæ zwróci³a szczególn¹ uwagê na fakty i okolicznoœci, które powinny zostaæ wziête pod uwagê w wypadku braku bezpoœrednich, jednoznacznych dowodów. Zamiar szczególny pope³nienia ludobójstwa mo¿e byæ dowiedziony, bior¹c pod uwagê przyk³adowo ogólny kontekst, pope³nianie innych czynów karalnych systematycznie kierowanych przeciwko tym samym grupom, okrucieñstwa pope³niane na szerok¹ skalê , systematyczne obieranie za cel swych dzia³añ ofiar w zwi¹zku z ich cz³onkostwem w grupie, powtarzalnoœæ destrukcyjnych i dyskryminuj¹cych aktów 331. Oznacza to, ¿e niektóre dzia³ania sprawców, choæ same w sobie nie realizuj¹ elementów ludobójstwa, mog¹ siê przyczyniæ do wykazania elementów podmiotowych ludobójstwa. Teza Izby Apelacyjnej MTKJ w sprawie Jelisiæ wydaje siê byæ przy tym "bogatsza" w swej treœci od tej, która zosta³a sformu³owana w tej samej sprawie przez Izbê Orzekaj¹c¹. Ta ostatnia uzna³a bowiem, ¿e "zamiaru potrzebnego dla wykazania pope³nienia ludobójstwa mo¿na nie dostrzegaæ, nawet gdy zagro¿ony jest byt przynajmniej czêœci grupy" 332. Izba Apelacyjna skoncentrowa³a siê zaœ na wskazaniu, ¿e pozornie niewype³niaj¹ce znamion zbrodni ludobójstwa czyny, przyczyniaj¹ siê do stworzenia pewnego wzoru zachowañ dla ludobójców. Wskazane przez Izbê Apelacyjn¹ okolicznoœci, choæ nie s¹ bezpoœrednio zwi¹zane z pope³nieniem zbrodni ludobójstwa, gdy zaistniej¹, uprawdopodobniaj¹ dzia³anie sprawców z zamiarem zniszczenia jednej z grup chronionych w ca³oœci lub w czêœci, jako takiej. Sprawcy ludobójstwa powinni zaœ posiadaæ œwiadomoœæ okolicznoœci czynów, jak stanowi art. 30 StMTK. Jak zatem wyjaœnili sêdziowie MTKJ w sprawie Karadiæ i Mladiæ - zamiar mo¿e byæ wywiedziony z szeregu faktów, które doprowadz¹ do realizacji elementów czynów, jak np. doktryna polityczna lub powtarzalnoœæ destrukcyjnych i dyskryminuj¹cych czynów 333. W orzecznictwie Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii zwrócono tak¿e uwagê, i¿ poszczególne czyny nie musz¹ byæ pope³niane z premedytacj¹ 334 , a to, co nale¿y wykazaæ, to dolus specialis 335. O. Triffterer zwróci³ uwagê, i¿ zbrodnia ludobójstwa, zdefiniowana w którymkolwiek z miêdzynarodowych aktów prawnych, ma podobn¹ strukturê; musi mieæ zdefiniowany actus reus i koresponduj¹cy z nim mens rea (np. art. 30 StMTK), oraz dodatkowo, jako drugi subiektywny element - zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci, jako takiej 336. Zbrodnia ludobójstwa posiada zatem dwa subiektywne elementy: mens rea powi¹zane z actus reus tej zbrodni oraz zamiar zniszczenia grupy. Oba te elementy s¹ œciœle ze sob¹ zwi¹zane, a nawet nachodz¹ na siebie 337. Przy analizowaniu ludobójczego zamiaru w œwietle przepisów StMTK, nale¿y zatem wzi¹æ pod uwagê art. 30 StMTK 338. Przepis ten odnosi siê do subiektywnych wymagañ, jakie musz¹ zostaæ wykazane w wypadku ka¿dej zbrodni objêtej jurysdykcj¹ przedmiotow¹ MTK 339. Zamiar zniszczenia grupy jest szczególnym dodatkowym elementem subiektywnym ludobójstwa 340. W.A. Schabas stwierdzi³, i¿ "esencj¹ definicji ludobójstwa w art. 6 StMTK jest precyzyjny opis wymagañ zwi¹zanych z mens rea tej zbrodni" 341. Udowodnienie zamiaru zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci wykracza poza zakres ustalenia, ¿e sprawca chcia³ pope³nienia czynu lub zamierza³ wywo³aæ skutek 342. Nale¿y bowiem ponadto udowodniæ, i¿ sprawca posiada³ zamiar szczególny pope³nienia zbrodni ludobójstwa. Czyn pope³niony z zamiarem specjalnym wymaga wykonania actus reus w zwi¹zku z zamiarem lub celem, który wykracza poza wykonanie czynu 343. W przypadku ludobójstwa, "niezbêdnym jest, by jeden z czynów wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa zosta³ pope³niony, tak ¿eby zrealizowaæ szczególny czyn przeciwko szczególnie wybranej grupie, która jest grup¹ narodow¹, etniczn¹, rasow¹ lub religijn¹" 344. William A. Schabas uwa¿a³, ¿e wiêkszy ciê¿ar gatunkowy zamiaru "wyklucza mo¿liwoœæ pope³nienia ludobójstwa z mniejszym ciê¿arem gatunkowym zamiaru pope³nienia ludobójstwa, upowa¿nia do u¿ywania w przypadku ludobójstwa terminu "zamiar szczególny"" 345. Twierdzi³ zatem, ¿e zamiar szczególny powinien zostaæ przypisany sprawcy ludobójstwa równie¿ wtedy, gdy sprawca bêdzie tak¿e odpowiadaæ w zwi¹zku z innymi przepisami (np. art. 25 czy 28 (d) (ii)), a nie jedynie z artyku³u 6 StMTK. Autor zwróci³ tak¿e uwagê, ¿e mniejszy ciê¿ar gatunkowy zamiaru mo¿e byæ wymagany przy odpowiedzialnoœci prze³o¿onego za ludobójstwo pope³nione przez jego podw³adnych, je¿eli nie mia³ on rzeczywistej wiedzy o pope³nionej przez podw³adnych zbrodni 346. Otto Triffterer uwa¿a³ z kolei, i¿ treœæ przepisu art. 6 StMTK nie wskazuje, ¿e w przypadku zbrodni ludobójstwa jednym z elementów ludobójstwa jest zamiar szczególny. Autor twierdzi³, ¿e aby zinterpretowaæ zamiar zniszczenia, nale¿a³oby wyjœæ poza literalne brzmienie tego artyku³u. Wi¹za³oby siê to z koniecznoœci¹ zaprezentowania koncepcji niesprecyzowanej i nieprzyjêtej powszechnie w systemach common law. Otto Triffterer uwa¿a³, i¿ "intencj¹ projektodawców Statutu MTK nie by³o wprowadzenie elementu zamiaru szczególnego ( dolus specialis), jeœli ustawodawstwa krajowe nie opowiadaj¹ siê jednoznacznie za przyjêciem dolus specialis w przypadku ludobójstwa" 347. Twierdzi³ natomiast, ¿e zgodnie z art. 30 StMTK ludobójstwo mo¿e zostaæ pope³nione tak¿e z zamiarem ewentualnym. Triffterer zada³ pytanie, "czy istnieje ró¿nica miêdzy pope³nieniem przez sprawcê ludobójczego czynu z zamiarem ewentualnym zniszczenia, to znaczy sprawca godzi siê na to, ¿e czyn mo¿e lub, co bardziej prawdopodobne, musi wi¹zaæ siê z dodatkowymi skutkami, a sprawc¹, który "ze wszystkich si³" chce doprowadziæ do zniszczenia w ca³oœci lub czêœci grupy jako takiej". Uwa¿a³, ¿e sprawca powinien ponieœæ odpowiedzialnoœæ za ludobójstwo zarówno, gdy zabija grupê albo jej czêœæ, kieruj¹c siê sadystycznymi motywami, maj¹c œwiadomoœæ, ¿e pope³niaj¹c ten czyn niszczy grupê, jak i w przypadku gdy jedynie godzi siê na dodatkowe skutki 348. Najpierw jednak nastêpuje proces planowania pope³nienia zbrodni ludobójstwa w celu wyeliminowania jednej z grup chronionych. Sprawca wykonuj¹cy plan nie musi byæ œwiadomy szczegó³ów planu, ale powinien mieæ "œwiadomoœæ ostatecznego celu czynu przestêpnego" 349. Ludobójstwo jest pope³nione w jednej z piêciu postaci ludobójstwa wymienionych w art. 6 StMTK. Czyn, który realizuje stronê przedmiotow¹ ludobójstwa, jest pope³niony z zamiarem bezpoœrednim, jako ¿e zachowanie siê sprawcy jest ukierunkowane na zniszczenie grup narodowych, etnicznych, rasowych lub wyznaniowych. Czyn ten nie mo¿e zatem zostaæ pope³niony z zamiarem ewentualnym, skoro sprawca chce pope³nienia jednego z czynów z art. 6 StMTK. Nale¿y te¿ zauwa¿yæ, i¿ art. 30 StMTK odnosi siê do sytuacji, w której sprawca nie godzi siê na dodatkowe skutki, lecz ma œwiadomoœæ koniecznoœci lub chce ich nast¹pienia. Zatem "je¿eli przepisy nie stanowi¹ inaczej, art. 30 StMTK nie odnosi siê do przestêpstw pope³nionych z zamiarem ewentualnym czy pope³nionych nieumyœlnie. Wymagania, by sprawca mia³ œwiadomoœæ, ¿e skutki nast¹pi¹ w normalnym nastêpstwie zdarzeñ, b¹dŸ ¿e sprawca zamierza³ 350 spowodowaæ skutki, wy³¹czaj¹ obie formy subiektywnej odpowiedzialnoœci" 351 , przez które G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper rozumieli zamiar ewentualny i nieumyœlnoœæ. Artyku³ 30 StMTK precyzuje warunki pope³nienia czynu zabronionego: zamiar, œwiadomoœæ, zachowanie, okolicznoœci i skutek. Artyku³ 30 StMTK odnosi siê wiêc do wszystkich zbrodni objêtych jurysdykcj¹ przedmiotow¹ MTK, powinien zatem znaleŸæ zastosowanie ka¿dorazowo przy orzekaniu przez MTK, niezale¿nie od tego, jaki zostanie przyjêty rodzaj odpowiedzialnoœci karnej. W przeciwnym razie art. 30 StMTK mo¿na by uznaæ za zbêdny; jakikolwiek wypadek pope³nienia ludobójstwa podlega³by przepisom "stanowi¹cym inaczej", ni¿ przewiduje art. 30 St MTK. Artyku³ 30 StMTK nie precyzuje jednak formy pope³nienia zbrodni. Trudno jest tak¿e przes¹dziæ, jak przepisy zamieszczone w czêœci ogólnej StMTK wp³yn¹ na wymiar kary przy rozpatrywaniu konkretnych stanów faktycznych. Artyku³ 25 StMTK nie stanowi o stopniowaniu winy, niemniej jednak rozró¿nienie takie mo¿e byæ poczynione przy wyrokowaniu w poszczególnych sprawach 352. Warto tak¿e rozwa¿yæ mens rea pope³nienia ludobójstwa w œwietle postanowieñ EDZ i miêdzynarodowego prawa zwyczajowego 353. Postanowienia EDZ mog¹ zostaæ uznane przez Izbê MTK za przepisy inaczej stanowi¹ce w œwietle art. 30 StMTK. Przepisów, które stanowi¹ inaczej 354 ni¿ art. 30 StMTK, mo¿na siê doszukiwaæ zgodnie z art. 21 StMTK, np. w EDZ 355 lub w prawie zwyczajowym 356 czy w art. 32 ust. 2 St MTK 357. G. Werle, Fr. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper wskazywali tak¿e np. na elementy art. 6 StMTK (zamiar zniszczenia), które odnosz¹ siê do stanu umys³u sprawcy. Autorzy ci stwierdzili tak¿e, ¿e to, czy inne terminy u¿yte w StMTK stanowi¹ odstêpstwa od art. 30 StMTK, powinno byæ rozpatrywane ka¿dorazowo w poszczególnych sprawach 358. 4.5.2. Motywacja Terminy "zamiar" i "motywacja" nie mog¹ byæ stosowane zamiennie 359. Ocena motywacji jest istotna ze wzglêdu na wymiar kary. Dowody œwiadcz¹ce o jej braku mog¹ zadecydowaæ o nieponiesieniu przez oskar¿onego odpowiedzialnoœci karnej 360. Pieter N. Drost uwa¿a³, i¿ w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa nie ma bezpoœredniego odniesienia do motywacji 361. Zdaniem W.A. Schabasa organizatorzy b¹dŸ osoby planuj¹ce ludobójstwo musz¹ kierowaæ siê motywacj¹ rasistowsk¹ lub dyskryminuj¹c¹, to znaczy, w jego przekonaniu, motywacj¹ ludobójcz¹. Je¿eli jej brakuje, ludobójstwo nie zostanie pope³nione. Dowody przemawiaj¹ce za motywacj¹ opart¹ na nienawiœci tworzyæ bêd¹ integraln¹ czêœæ dowodu na istnienie planu ludobójczego, a st¹d i ludobójczego zamiaru 362. Koncepcja W.A. Schabasa faworyzowa³a zatem wspomniany element nienawiœci miêdzyrasowej 363, tym samym znacznie zawê¿aj¹c rozumienie zbrodni ludobójstwa 364. Osoby planuj¹ce ludobójstwo, organizatorzy mog¹ byæ jednak motywowani innymi czynnikami ni¿ nienawiœæ; mog¹ d¹¿yæ do zniszczenia grup, poniewa¿ dostrzegaj¹ korzyœci wi¹¿¹ce siê z wywo³aniem nienawiœci do innych grup u innej grupy czy te¿ propagowaniem pogl¹dów rasistowskich u jednostek bior¹cych udzia³ w ludobójstwie. Sprawcy ludobójczych planów mog¹ kierowaæ siê nienawiœci¹, podczas gdy organizatorzy ludobójstwa - ambicjami politycznymi i d¹¿eniami do przejêcia w³adzy na danym terytorium. Oznacza³oby to odwrócenie ról przypisanych przez W.A. Schabasa obu kategoriom uczestników w ludobójstwie. Wydaje siê zatem, ¿e na podstawie definicji ludobójstwa zamieszczonej w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa nie mo¿na wysnuæ wniosków wyci¹gniêtych przez W.A. Schabasa. Z przedstawionych przez W.A. Schabasa informacji w jego monografii Genocide in International Law: The Crimes of Crimes z 2001 r. nie wynika, by w trakcie prac nad finaln¹ treœci¹ konwencji, przygotowywan¹ przez Szósty Komitet, element nienawiœci rasowej brany by³ pod uwagê przez wiêkszoœæ delegatów jako decyduj¹cy o rozumieniu sformu³owania "jako taka". O braku poparcia wiêkszoœci delegatów debatuj¹cych nad ostatecznym tekstem konwencji w sprawie ludobójstwa, dla powy¿szego znaczenia sformu³owania "jako taka" wydaje siê œwiadczyæ niemo¿noœæ wykazania tego faktu przez W.A. Schabasa we wspomnianej wy¿ej monografii. Wybór grupy-ofiary przez sprawców ludobójstwa zawsze wi¹zaæ siê bêdzie z motywacjami zwi¹zanymi z narodowoœci¹, ras¹, religi¹ czy etnicznoœci¹ grupy. Ju¿ sam ten element wskazuje, jesli powo³amy siê na ustalenia z zakresu socjologii czy psychologii (koncepcja "my-oni"), na niechêæ do innej grupy. Powody tej niechêci mog¹ byæ jednak ró¿norakie, tak jak wieloznaczny móg³by okazaæ siê termin hateful motive, niezdefiniowany przez W.A. Schabasa 365. Taka wyk³adnia wyra¿enia "jako taka" wi¹za³aby siê z koniecznoœci¹ ustalania przez trybuna³y i s¹dy nastawienia psychicznego sprawcy w chwili pope³niania czynu ludobójstwa w celu wykazania kierowania siê przez sprawcê motywacj¹ nienawiœci rasowej. Jak wspomniano wy¿ej, istnienie motywacji opartej na nienawiœci nie wynika wprost z treœci art. II konwencji w sprawie ludobójstwa 366. Wydaje siê, i¿ nale¿a³oby dokonaæ uogólnienia, nie wyodrêbniaj¹c konkretnych motywów, jak uczyni³ to W.A. Schabas. Termin "motywacja" zwi¹zany jest z jakimikolwiek czynnikami wewnêtrznymi 367. Zachowania ludzkie maj¹ bowiem najczêœciej charakter polimotywacyjny 368; czasem trudno jest przes¹dziæ, który z czynników odegra³ dominuj¹c¹ rolê - polityczny, ekonomiczny, rasowy, narodowy, etniczny czy wyznaniowy 369. St¹d te¿ stwierdzenie, i¿ sprawcy podejmowali swe dzia³ania lub zaniechania ze wzglêdu na przynale¿noœæ jednostek do grupy-ofiary 370, nie jest równoznaczne z wnioskiem, i¿ sprawcy pope³nili ludobójcze czyny z powodu nienawiœci. Jednostki bior¹ce udzia³ w ludobójstwie mog¹ byæ motywowane wieloma innymi czynnikami, w³¹czaj¹c do nich zyski finansowe, chêæ przejêcia kontroli nad zasobami surowców mineralnych, zazdroœæ lub polityczne ambicje, chêæ przypodobania siê organom w³adzy, strach przed konsekwencjami niewykonania rozkazów, przed byciem pos¹dzonym o wspó³pracê z grup¹-ofiar¹ 371. Zbrodnia ta mo¿e byæ umotywowana chêci¹ umocnienia w³adzy, powodami ekonomicznymi b¹dŸ zwi¹zanymi z kultur¹ tych grup 372. Przyk³adem jest zniszczenie grupy w ca³oœci lub w czêœci, bêd¹ce wynikiem podbicia danego terytorium, b¹dŸ umotywowane re¿imem rewolucyjnym, którego celem jest wprowadzenie nowego porz¹dku wi¹¿¹cego siê ze zniszczeniem grupy ludzi 373. Suzannah Linton przychyli³a siê do stanowiska MTKR 374, stwierdzaj¹c, i¿ zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej by³ skierowany przeciwko grupie o takim charakterze "w œwietle politycznych, spo³ecznych i kulturowych uwarunkowañ w pañstwie, w którym ludobójstwo rzekomo zosta³o pope³nione" 375. Gdyby jednak przyj¹æ tak¹ interpretacjê, jak uzna³ W.A. Schabas, wyliczenie w konwencji jedynie czterech grup utraci³oby swój sens. "Taka interpretacja, choæ kusz¹ca z moralnego punktu widzenia, rozszerza œwiadomie ograniczony zakres ochrony grup wymienionych w konwencji. Prawie ka¿da grupa polityczna, ekonomiczna, spo³eczna mog³aby zostaæ potraktowana jako czêœæ wiêkszej grupy narodowej" 376. Nale¿y bowiem przyj¹æ, ¿e ludobójstwo pope³niane jest z zamiarem zniszczenia grupy narodowej, rasowej, etnicznej, wyznaniowej, a jakiekolwiek inne motywacje przy pope³nianiu tej zbrodni s¹ nieistotne z punktu widzenia prawa karnego miêdzynarodowego. W tezie sformu³owanej przez Izbê Orzekaj¹c¹ MTKR mowa jest jedynie o uwarunkowaniach zwi¹zanych z pope³nieniem tej zbrodni. Nie rozbudowuje siê przez to katalogu grup chronionych. Przy niezdefiniowanej liczbie cz³onków grupy chronionej, przeciwko której pope³niana jest zbrodnia, oraz zamiarze ukierunkowanym na zniszczenie tej grupy, gdy nie sprecyzowano dodatkowych okolicznoœci, które mia³yby wi¹zaæ siê z pope³nieniem tej zbrodni, przyjêcie takiej interpretacji wydaje siê byæ zgodne z przepisami konwencji w sprawie ludobójstwa. Przyk³adowo, sprawcy nale¿¹cy do plemienia X mogliby d¹¿yæ do zniszczenia plemienia Z zamieszkuj¹cego wioskê Y, z uwagi na posiadanie przez jego cz³onków dostêpu do z³o¿a diamentów. Motywacja sprawców by³aby motywacj¹ ekonomiczn¹. Przedmiotem bezpoœredniego dzia³ania by³aby jedynie czêœæ grupy etnicznej (czêœæ plemienia Z), element zamiaru zniszczenia grupy etnicznej w czêœci zosta³by zrealizowany. Zak³adamy, ¿e zrealizowane zosta³o tak¿e znamiê strony przedmiotowej. Przy spe³nieniu powy¿szych za³o¿eñ ludobójstwo zosta³oby pope³nione. Mo¿liwoœæ dokonania takiej interpretacji powodowana jest niedookreœleniem znamion ludobójstwa zamieszczonych w konwencji w sprawie ludobójstwa. Nie prowadzi ona przy tym do tworzenia nowych elementów tej zbrodni. Z punktu widzenia prawa karnego miêdzynarodowego jest ona zatem irrelewantna. Nie ma zatem znaczenia, jaka motywacja zostanie przypisana sprawcy, byleby czyny sprawców podjête zosta³y w celu zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej jako takiej, w ca³oœci lub w czêœci 377. Nale¿a³oby ponadto rozwa¿yæ rolê motywacji w zbrodni ludobójstwa na przyk³adach z orzecznictwa miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc. W sprawie Akayesu MTKR zatar³ ró¿nicê miêdzy terminami "motywacja" i "zamiar". Orzek³, i¿ ludobójstwo pope³niane jest "z ukryt¹ motywacj¹" polegaj¹c¹ na zniszczeniu, w ca³oœci lub czêœci, grupy". W nastêpnych orzeczeniach motywacja nie by³a uznawana za znamiê ludobójstwa. W sprawie Ruzindana motywacja osobista zmierzaj¹ca do eliminacji konkurencji na polu gospodarczym by³a argumentem obrony maj¹cym uzasadniæ stwierdzenie, i¿ sprawca przy pope³nianiu zbrodni nie posiada³ dolus specialis. Izba Apelacyjna podkreœli³a jednak w sprawie Ruzindana, i¿ osobista motywacja nie wyklucza poniesienia odpowiedzialnoœci karnej 378. Izba Orzekaj¹ca w sprawie Jelisiæ odnios³a siê do motywu nienawiœci w stosunku do grupy, uznaj¹c go za element ludobójstwa, który nale¿y udowodniæ: "Zabijaj¹c pojedynczego cz³onka grupy-ofiary, sprawca nie tylko przejawia nienawiœæ do grupy, do której on nale¿y, ale pope³nia ten czyn œwiadomie, jako czêœæ maj¹cego szerszy zasiêg zamiaru ( wider-ranging intention ) zniszczenia narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej grupy, której ta ofiara jest czêœci¹" 379. Izba Apelacyjna wyrazi³a w sprawie Jelisiæ odmienne zdanie co do znaczenia motywu nienawiœci. Uzna³a, i¿ motywacje s¹ irrelewantne w prawie karnym i "podkreœli³a potrzebê odró¿nienia motywacji od zamiaru szczególnego. Osobist¹ motywacj¹ pope³nienia ludobójstwa jest przyk³adowo chêæ uzyskania korzyœci ekonomicznych, przewagi politycznej lub jakiejœ formy w³adzy" 380. Oskar¿ony w sprawie dotycz¹cej ludobójstwa mo¿e zatem kierowaæ siê nienawiœci¹ do wybranej grupy, ale motywacja ta nie jest jednym z elementów, który musi zostaæ wykazany, by móc przypisaæ tej osobie odpowiedzialnoœæ karn¹ za pope³nienie takiej zbrodni 381. Potwierdzono zatem tezê, i¿ nie ma potrzeby udowadniania istnienia motywacji nienawiœci, a motywacje osobiste s¹ irrelewantne dla prawa karnego. Dzia³ania sprawców musz¹ byæ skierowane przeciwko cz³onkom grupy i grupie jako takiej; sformu³owanie "jako taka" zwi¹zane jest z przynale¿noœci¹ jednostek do grupy 382. Pomimo ¿e nie uzale¿niono przypisania odpowiedzialnoœci karnej od posiadania przez sprawcê okreœlonej motywacji pope³nienia tej zbrodni, mo¿e ona mieæ jednak wp³yw na zaostrzenie kary 383. Miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc rozwa¿aj¹ zagadnienia zwi¹zane z odpowiedzialnoœci¹ karn¹ prze³o¿onych i podw³adnych za ludobójstwo. Statuty MTKJ i MTKR nak³adaj¹ na prze³o¿onych obowi¹zek podjêcia œrodków maj¹cych zapobiec ludobójstwu, które jest lub mo¿e byæ pope³nione przez podw³adnych. Jedna z mo¿liwych sytuacji to pope³nienie ludobójstwa przez podw³adnych, podczas gdy prze³o¿ony pomaga im w tym, lecz sam zamiaru zniszczenia jednej z grup w ca³oœci lub w czêœci nie podziela 384. W sprawie Akayesu Izba Orzekaj¹ca przyzna³a, ¿e odpowiedzialnoœæ karna z art. 6 (3) StMTKR, przypisana funkcjonariuszom pañstwowym, jest kwesti¹ sporn¹ 385. Izba Orzekaj¹ca MTKR stwierdzi³a, ¿e ka¿d¹ sprawê nale¿y badaæ indywidualnie, ze szczególnym uwzglêdnieniem faktycznych kompetencji oskar¿onego funkcjonariusza, aby ustaliæ, czy funkcjonariusz ten mia³ mo¿liwoœci podjêcia wszystkich niezbêdnych, racjonalnych œrodków mog¹cych zapobiec przestêpstwu, jak te¿ jego bezkarnoœci. Izba Orzekaj¹ca MTKR w sprawie Musema stwierdzi³a, ¿e sprawcy mo¿na przypisaæ odpowiedzialnoœæ za wspó³dzia³anie w ludobójstwie ze zmniejszonym poziomem zawinienia. W sprawie dotycz¹cej odpowiedzialnoœci dyrektora fabryki herbaty za ludobójstwo pope³nione przez jego pracowników, Izba Orzekaj¹ca MTKR wyrazi³a stanowisko, i¿ "oskar¿ony jest odpowiedzialny za wspó³dzia³anie w ludobójstwie, je¿eli œwiadomie i dobrowolnie pomaga³ lub pod¿ega³ osobê albo osoby do pope³nienia ludobójstwa, maj¹c œwiadomoœæ, ¿e taka osoba albo osoby pope³nia³y ludobójstwo, nawet jeœli oskar¿ony sam nie mia³ zamiaru zniszczenia narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej grupy, stanowi¹cej cel "jako taka"" 386. Niektórzy delegaci pañstw, podejmuj¹c decyzjê o ostatecznym kszta³cie konwencji w sprawie ludobójstwa, doszukali siê motywacji ludobójstwa w terminie "grupa jako taka" 387. Sformu³owanie "grupa jako taka" zosta³o do³¹czone do art. II projektu konwencji w sprawie ludobójstwa podczas obrad VI Komitetu 388. Nie ma jednak jednoznacznego stanowiska co do rozumienia sformu³owania "jako taka" wœród przedstawicieli doktryny. Wiêkszoœæ delegatów pañstw bior¹cych udzia³ w pracach Szóstego Komitetu uwa¿a³a, i¿ sformu³owanie "jako taka" nie wymaga, by prokurator wykaza³ istnienie jakiejkolwiek motywacji 389. MTKR w sprawie Niyitegeka wyjaœni³ znaczenie terminu "grupa jako taka" w nastêpuj¹cy sposób 390: "termin, "jako taka" oznacza w tej sprawie, i¿ czyn musi zostaæ pope³niony przeciwko jednostce, poniewa¿ jednostka by³a cz³onkiem okreœlonej grupy oraz w³aœnie dlatego ¿e nale¿a³a do tej grupy, a zatem ofiar¹ jest sama grupa, a nie jedynie jednostka" 391. Wyjaœnienie znaczenia tego terminu w sprawie Rutaganda jest zbli¿one do przedstawionego powy¿ej. Sêdziowie Izby Orzekaj¹cej w sprawie Rutaganda stwierdzili bowiem, i¿ ludobójstwo musi byæ skierowane przeciwko co najmniej jednej osobie z powodu jej cz³onkostwa w grupie chronionej bardziej ni¿ z uwagi na jej jednostkow¹ to¿samoœæ. Ofiar¹ ludobójstwa jest cz³onek tej grupy, co oznacza, ¿e ofiar¹ jest grupa sama w sobie, a nie jednostka 392. Jednostka jest uosobieniem grupy, jak podkreœlili sêdziowie MTKR w sprawie Nahimana, Barayagwiza i Ngeze 393. To grupa jest ofiar¹ tej zbrodni, choæ wszystkie skutki tego przestêpstwa odczuwane s¹ przez jej cz³onków 394. W podobny sposób odniós³ siê do wyra¿enia "jako taka" Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla by³ej Jugos³awii. W sprawie Krstiæ sêdziowie podkreœlili, i¿ ludobójstwo musi byæ skierowane nie tylko przeciwko jednostce czy wybranym jednostkom, a grupie "jako takiej" 395. Izba Orzekaj¹ca w sprawie Sikirica wskazuje zaœ, ¿e "dowody w sprawie musz¹ wskazywaæ, i¿ to grupa by³a celem bezpoœrednich dzia³añ, a nie jedynie poszczególne jednostki" 396. Takie jest, zdaniem sêdziów orzekaj¹cych w sprawie Sikirica, znaczenie sformu³owania "grupa jako taka". Sformu³owanie "jako taka" nie stoi na przeszkodzie w skazaniu za ludobójstwo "w przypadku, w którym sprawca kierowany by³ tak¿e innymi motywacjami, które s¹ prawnie irrelewantne w tym kontekœcie" 397. Ma ono odró¿niaæ zabójstwa na szerok¹ skalê od zbrodni, w której przedmiotem bezpoœredniego dzia³ania jest grupa, z uwagi na narodowoœæ, etnicznoœæ, rasê lub wyznanie jej cz³onków 398. Mimo i¿ to jednostki s¹ ofiarami ludobójczych dzia³añ, to docelow¹ ofiar¹ ( ultimate victim) tej zbrodni jest grupa. Zniszczenie grupy wymaga bowiem pope³nienia zbrodni przeciwko jej cz³onkom, to znaczy przeciwko jednostkom nale¿¹cym do tej grupy, przez co zaznacza siê ró¿nica pomiêdzy zbrodni¹ ludobójstwa a zbrodni¹ przeciwko ludzkoœci w postaci przeœladowania. Obie te zbrodnie zawieraj¹ elementy dyskryminacji, które niekiedy s¹ wspólne dla obu tych zbrodni, jednak¿e w przypadku przeœladowañ zbrodnia jest pope³niana przeciwko jednostkom z powodów rasowych, wyznaniowych, politycznych, podczas gdy w przypadku ludobójstwa, zbrodnia jest pope³niana przeciwko grupie jako takiej 399. Zabijaj¹c pojedynczych cz³onków grupy - przedmiotu bezpoœredniego ludobójczego dzia³ania, "sprawca nie tylko manifestuje sw¹ nienawiœæ do tej grupy, ale œwiadomie pope³nia czyn [...] z zamiarem zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej, do której nale¿y ta jednostka" 400. Zamiar musi jednak obejmowaæ zniszczenie grupy "jako takiej" - czyli jako odrêbnego podmiotu, a nie wy³¹cznie kilku osób ze wzglêdu na ich przynale¿noœæ do grupy 401. Jak stwierdzi³ M. P³achta, przepis definiuj¹cy ludobójstwo kryminalizuje zachowanie polegaj¹ce na unicestwieniu grupy "jako takiej", a wiêc ze wzglêdu na cechê wyró¿niaj¹c¹ j¹ spoœród innych 402. Podsumowuj¹c, najistotniejszym elementem ludobójstwa jest zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci. Inne motywacje nie maj¹ znaczenia dla przypisania sprawcy zbrodni ludobójstwa, aczkolwiek mog¹ stanowiæ czynniki wspomagaj¹ce ustalenie zamiaru zniszczenia grupy 403. 4.5.3. Zniszczenie Termin "zniszczenie" nie jest jednoznaczny. Interpretacja tego terminu nale¿eæ bêdzie zatem do s¹du orzekaj¹cego w sprawie ludobójstwa. Przy jej dokonywaniu s¹d powinien kierowaæ siê regu³ami interpretacji zamieszczonymi w konwencji wiedeñskiej o prawie traktatów 404. Zgodnie z art. 31 ust. 1 konwencji o prawie traktatów: "Traktat nale¿y interpretowaæ w dobrej wierze, zgodnie ze zwyk³ym znaczeniem, jakie nale¿y przypisywaæ u¿ytym w nim wyrazom w ich kontekœcie, oraz w œwietle ich przedmiotu i celu" 405. Kolejny przepis tej konwencji stanowi, i¿: "Mo¿na odwo³ywaæ siê do uzupe³niaj¹cych œrodków interpretacji, ³¹cznie z pracami przygotowawczymi do traktatu oraz okolicznoœciami jego zawarcia, aby potwierdziæ znaczenie wynikaj¹ce z zastosowania art. 31 lub aby ustaliæ znaczenie, gdy interpretacja oparta na art. 31: a) pozostawia znaczenie dwuznacznym lub niejasnym albo b) prowadzi do rezultatu wyraŸnie absurdalnego lub nierozs¹dnego" 406. Tworz¹c termin "ludobójstwo", R. Lemkin bra³ pod uwagê zniszczenie instytucji politycznych, ¿ycia gospodarczego, kultury i jêzyka 407. Artyku³ II konwencji w sprawie ludobójstwa dotyczy zaœ jedynie ludobójstwa fizycznego i biologicznego 408, bior¹c pod uwagê piêæ postaci ludobójstwa wymienionych w tym artykule. Niemniej jednak niejasnym jest, czy zniszczenie bêd¹ce czêœci¹ zamiaru musi odpowiadaæ fizycznemu i biologicznemu zniszczeniu, o którym mo¿na wnioskowaæ z drugiej czêœci art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. Sprawcy mog¹ chcieæ zniszczyæ instytucje polityczne, gospodarkê pañstwa lub jego kulturê, ale bez fizycznego niszczenia grupy; umyœlne zabicie w takiej sytuacji niektórych cz³onków grupy, jeœli zniszczenie jest postrzegane z takiej szerokiej perspektywy, tak¿e mo¿e stanowiæ ludobójstwo w œwietle art. II konwencji w sprawie ludobójstwa 409. William A. Schabas stwierdzi³, ¿e taka interpretacja z pewnoœci¹ mo¿e byæ zgodna z art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, jednak zwróci³ tak¿e uwagê na debaty nad wspomnianym art. II przeprowadzane przez delegatów pañstw pracuj¹cych nad tekstem projektu konwencji w sprawie ludobójstwa. Ich prace koncentrowa³y siê na zniszczeniu fizycznym i biologicznym. Potwierdzi³a to tak¿e Komisja Prawa Miêdzynarodowego, stwierdzaj¹c, i¿: "Jak pokaza³y prace przygotowawcze do konwencji, zniszczenie [...] jest materialnym zniszczeniem grupy niezale¿nie, czy w sposób fizyczny czy biologiczny, nie zaœ zniszczeniem narodowej, jêzykowej, religijnej czy innej to¿samoœci poszczególnych grup. Czynnik narodowy b¹dŸ religijny, jak równie¿ czynnik rasowy b¹dŸ etniczny s¹ brane pod rozwagê w definicji terminu "zniszczenie", który musi byæ wziêty pod uwagê wy³¹cznie w jego znaczeniu materialnym - fizycznym lub biologicznym. Prawd¹ jest, ¿e zarówno projekt konwencji z 1947 r. przygotowany przez Sekretariat jak i ten przygotowany w 1948 r. przez Komisjê Specjaln¹ zawiera³y przepisy o "ludobójstwie kulturowym" i obejmowa³y wszelkie czyny umyœlne pope³niane z zamiarem zniszczenia jêzyka, religii, kultury, takie jak: zakaz u¿ywania jêzyka grupy w stosunkach codziennych lub w szko³ach albo drukowania i rozpowszechniania publikacji w jêzyku grupy; niszczenie lub uniemo¿liwienie u¿ywania bibliotek, muzeów, szkó³, historycznych zabytków, miejsc modlitwy lub innych kulturalnych instytucji i obiektów nale¿¹cych do grupy. Jednak¿e tekst konwencji, przygotowany przez Szósty Komitet i przyjêty przez Zgromadzenie Ogólne, nie obejmowa³ ludobójstwa kulturowego przewidzianego w dwóch projektach, a po prostu wymienia³ czyny, które mieszcz¹ siê w kategorii "fizycznego" b¹dŸ "biologicznego" ludobójstwa" 410. Komisja Prawa Miêdzynarodowego podkreœli³a, i¿ postaci ludobójstwa wymienione w art. II w punktach a i c odnosz¹ siê do zniszczenia fizycznego grupy, podczas gdy postaci wymienione w punktach b i e mog¹ byæ uznane za prowadz¹ce do zniszczenia biologicznego grupy 411. Zniszczenie mog³oby byæ zniszczeniem gospodarki danego terytorium, które prowadzi do zrealizowania siê jednej z postaci ludobójstwa - rozmyœlnego stworzenia grupie warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego. Czyny takie mia³yby prowadziæ do powolnej œmierci cz³onków grupy i jednoczeœnie byæ zwi¹zane ze zniszczeniem gospodarczym na terenie zamieszkanym w przewa¿aj¹cej mierze przez grupê homogeniczn¹, wymienion¹ w konwencji w sprawie ludobójstwa, w celu zniszczenia tej grupy w ca³oœci lub czêœci. Czyny te s¹ zatem zwi¹zane z ludobójstwem fizycznym, pomimo tego i¿ zniszczenie zosta³o okreœlone przymiotnikiem "ekonomiczne". Fizyczne lub biologiczne zniszczenie mo¿e zostaæ osi¹gniête za pomoc¹ ró¿nych œrodków, których wiêkszoœæ nie prowadzi do natychmiastowego zabijania cz³onków grupy 412. MTKJ w orzeczeniu w sprawie Blagojeviæ i Jokiæ, w którym stwierdzi³, i¿ "fizyczne lub biologiczne zniszczenie jest prawdopodobnym efektem przymusowego przeniesienia spo³ecznoœci, w taki sposób, ¿e grupa nie mo¿e siê ju¿ zrekonstruowaæ" 413, który to pogl¹d potwierdza powy¿sze stanowisko. Izba Orzekaj¹ca w sprawie Akayesu podkreœli³a wagê sformu³owania drugiego elementu zamiaru ludobójstwa - zamiaru zniszczenia grupy. Przytoczy³a wypowiedŸ delegata brazylijskiego bior¹cego udzia³ w pracach Szóstego Komitetu w 1948 r.: "Ludobójstwo charakteryzuje siê czynnikiem szczególnego zamiaru zniszczenia grupy. Bez tego czynnika, niezale¿nie od stopnia bestialstwa czynu oraz niezale¿nie od podobieñstwa do czynów wymienionych w konwencji, czyn taki nie mo¿e byæ uznany za ludobójstwo" 414. Rozumienie terminu "zniszczenie" wskazane zosta³o w sprawie Kamuhanda. Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla Rwandy podkreœli³, ¿e termin "zniszczenie" powinien byæ rozumiany jako "istotne zniszczenie grupy za pomoc¹ œrodków fizycznych albo biologicznych, nie zaœ zniszczenie narodowej, jêzykowej, wyznaniowej, kulturowej lub innej to¿samoœci poszczególnej grupy" 415. Ludobójstwo godzi zatem nie w spo³eczne, kulturowe, polityczne podstawy ¿ycia wymienionych w konwencyjnej definicji grup, a w jej biologiczny lub fizyczny byt. MTKR ustosunkowa³ siê wiêc negatywnie do koncepcji ludobójstwa wypracowanej przez R. Lemkina i zaproponowanej przez niego typologii tej zbrodni 416. Izba Orzekaj¹ca stwierdzi³a, ¿e "ogólnie rzecz bior¹c ludobójstwo kulturowe nie jest form¹ ludobójstwa z prawnego punktu widzenia" 417. Sêdziowie MTKR uznali, i¿ ludobójstwem nie bêdzie utrudnianie dostêpu do kultury czy zakaz wypowiadania siê w rodzimym jêzyku, jeœli nie bêdzie ono po³¹czone z sankcjami cielesnymi, które prowadzi³yby do trwa³ego okaleczenia fizycznego lub psychicznego albo œmierci cz³onka chronionej grupy, bêd¹cej przedmiotem dzia³ania ludobójców. Stanowisko to Izba podtrzyma³a po czêœci w sprawie Krstiæ, podkreœlaj¹c, ¿e czyny skierowane przeciwko kulturalnej i socjologicznej charakterystyce grup ludzkich w celu zniszczenia tych elementów, które pozwalaj¹ tym grupom odró¿niæ siê od reszty spo³ecznoœci, nie wype³niaj¹ znamion zbrodni ludobójstwa 418. Z drugiej jednak strony Izba Orzekaj¹ca uzna³a, i¿ zamiar pope³nienia ludobójstwa mo¿e byæ wykazany, je¿eli zosta³y przeprowadzone ataki na w³asnoœæ kulturow¹, religijn¹, symbole grupy bêd¹cej przedmiotem ludobójstwa 419. Izba Apelacyjna orzek³a w tej samej sprawie, i¿ konwencja w sprawie ludobójstwa i zwyczajowe prawo miêdzynarodowe zakazuj¹ jedynie fizycznego i biologicznego zniszczenia grup ludzi 420. Nastêpnie jednak, odmiennie ni¿ Izby Apelacyjne tego Trybuna³u 421, wypowiedzieli siê na temat terminu "zniszczenie" - sêdziowie Izby Orzekaj¹cej w sprawie Blagojeviæ i Jokiæ: "fizyczne i biologiczne zniszczenie grupy niekoniecznie zwi¹zane jest ze œmierci¹ cz³onków grupy. Zabijanie wielu cz³onków grupy mo¿e oznaczaæ najbardziej bezpoœredni œrodek zniszczenia grupy, jednak¿e inne zachowania równie¿ mog¹ prowadziæ do zniszczenia grupy. Grupa jest z³o¿ona z jednostek, jak równie¿ z jej historii, tradycji, relacji pomiêdzy cz³onkami, stosunków z innymi grupami, zwi¹zków z ziemi¹. Izba Orzekaj¹ca zajmuje stanowisko, ¿e fizyczne i biologiczne zniszczenie grupy jest prawdopodobnym wynikiem przeniesienia spo³ecznoœci, je¿eli przeniesienie jest przeprowadzone w taki sposób, ¿e grupa nie mo¿e siê odtworzyæ, zw³aszcza gdy przeniesienie wi¹¿e siê z rozdzieleniem jej cz³onków. W takich przypadkach Izba Orzekaj¹ca stwierdza, ¿e przymusowe przeniesienie jednostek mog³oby prowadziæ do materialnego, faktycznego zniszczenia grupy, poniewa¿ grupa przestaje istnieæ jako grupa, albo przynajmniej jako grupa, jak¹ by³a" 422. Larissa J. van den Herik zwróci³a jednak uwagê, i¿ w przypadku przeniesienia ludnoœci mo¿na mówiæ jedynie o spo³ecznym zniszczeniu grupy, a nie zniszczeniu fizycznym czy biologicznym, jako ¿e nie zniszczono fizycznie lub biologicznie cz³onków grupy 423. Autorka stwierdzi³a przy tym, ¿e " prace przygotowawcze nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa, orzecznictwo MTKR, raport Komisji Prawa Miêdzynarodowego z 1996 r. i po czêœci tak¿e orzecznictwo MTKJ wskazuj¹, ¿e konwencja w sprawie ludobójstwa z 1948 r. odnosi siê jedynie do zniszczenia grupy poprzez unicestwienie jej cz³onków" 424. Zwróciæ nale¿y uwagê na rozbie¿noœci w znaczeniu terminu "zniszczenie grupy" pomiêdzy orzeczeniem MTKJ w sprawie Krstiæ, a orzeczeniem MTKR w sprawie Kamuhanda. W orzeczeniu w sprawie Kamuhanda podkreœlono fizyczny lub biologiczny charakter tego zniszczenia oraz brak jego zwi¹zku ze zniszczeniem narodowej, jêzykowej, wyznaniowej, kulturowej lub innej to¿samoœci poszczególnej grupy. W sprawie Krstiæ zwrócono jednak uwagê na znaczenie dzia³añ przeciwko dobrom kulturowym i religijnym grupy bêd¹cej przedmiotem dzia³ania w wykazaniu zamiaru pope³nienia ludobójstwa, co œwiadczy o tym, i¿ to¿samoœæ grupy-ofiary znalaz³a odzwierciedlenie w ludobójczych dzia³aniach sprawców. Natomiast orzeczenie wydane przez MTKJ w sprawie Sikirica i inni podkreœla wagê i znaczenie liderów politycznych stanowi¹cych czêœæ niszczonej przez sprawców grupy dla przetrwania grupy. To¿samoœæ polityczna niszczonej w tym wypadku grupy odegra³a zatem znacz¹c¹ rolê. Œwiadczy to o odmiennym (zarówno od treœci przepisów konwencji w sprawie ludobójstwa, jak i od orzecznictwa zw³aszcza drugiego trybuna³u ad hoc) znaczeniu znamion ludobójstwa, a w konsekwencji ich odmiennej interpretacji przez oba miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc. Zgodnie z art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, zniszczona powinna zostaæ grupa, a czyny podejmowane byæ powinny w celu zniszczenia grupy. Zniszczenie musi zatem odnosiæ siê do grupy i korespondowaæ z czynami, o których stanowi art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, a zatem mieæ charakter fizyczny lub biologiczny. Przymiotniki "ekonomiczne", "polityczne", "kulturalne" itp. wskazuj¹ jedynie na œrodki, za pomoc¹ których ludobójstwo jest pope³niane. 4.5.4. Zniszczenie grupy w ca³oœci lub czêœci Zamiar zniszczenia grupy mo¿e siê odnosiæ, zgodnie z art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, do ca³ej grupy lub do jej czêœci. W trakcie dyskusji nad finalnym kszta³tem konwencji w sprawie ludobójstwa nie wyjaœniono, jak nale¿a³oby rozumieæ termin "w czêœci" 425. Interpretacja tego terminu pozostawiona zosta³a przedstawicielom doktryny i praktykom. Zwrócono zatem uwagê, i¿ przepisy konwencji w sprawie ludobójstwa nie wymagaj¹ zniszczenia ca³ej grupy 426. Sformu³owanie "w ca³oœci lub czêœci" rozwa¿ane by³o w Stanach Zjednoczonych przez Komisjê Spraw Miêdzynarodowych Senatu Stanów Zjednoczonych. Jej zdaniem, "termin "w czêœci" oznacza istotn¹ liczbê cz³onków grupy" 427. Gdy ludobójstwo sta³o siê jednym z czynów zabronionych w prawie krajowym Stanów Zjednoczonych, kongres tego pañstwa poda³ rozumienie terminu "istotna czêœæ" jako "czêœæ grupy takiej liczebnej wagi, ¿e jej zniszczenie albo utrata tej czêœci mog³oby spowodowaæ zniszczenie grupy jako istotnego podmiotu ( entity) w obrêbie narodu, którego taka grupa jest czêœci¹" 428. Komisja Prawa Miêdzynarodowego uzna³a, ¿e ludobójstwo wymaga zamiaru zniszczenia przynajmniej istotnej czêœci szczególnej grupy 429. Przewodnicz¹cy Komisji - B. Whitaker zdefiniowa³ sformu³owanie "w czêœci", uznaj¹c, i¿ "dla zrealizowania tego elementu nale¿y wykazaæ, ¿e zamiar zniszczenia grupy odnosi³ siê do powa¿nej liczby ofiar, w odniesieniu do liczby cz³onków ca³ej grupy, lub istotnej czêœci tej grupy, takiej jak jej kierownictwo ( leadership)" 430. Autor nie sprecyzowa³ jednak terminu "istotny" 431. Gdyby bowiem wzi¹æ pod uwagê pañstwo o du¿ej liczbie mieszkañców (np. Chiny) i gdyby sprawca (sprawcy) podj¹³ dzia³ania z zamiarem zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci, to nawet zniszczenie 100 tys. osób by³oby procentowo jedynie niewielk¹ czêœci¹ ca³ej grupy. Benjamin Whitaker twierdzi³, i¿ "istotna jest skala proporcjonalnoœci oraz ogólna liczba cz³onków grupy-ofiary" 432. Podane przez autora rozumienie czêœci grupy nie dostarcza jednak wskazówek, czy mo¿na uznaæ tak¹ czêœæ za czêœæ, na któr¹ sk³ada siê powa¿na liczba cz³onków grupy np. grupy narodowej w Chinach 433. Nale¿a³oby zatem zastanowiæ siê, czy nie wystarczy znaczna iloœæ cz³onków grupy, bez próby odniesienia jej do ca³ej liczby cz³onków grupy. Ocena, czy liczba cz³onków grupy mo¿e zostaæ uznana za znaczn¹, nale¿eæ powinna do dyskrecjonalnych uprawnieñ sêdziego. Iloœæ ofiar wyselekcjonowanych tylko ze wzglêdu na ich cz³onkostwo w grupie, mo¿e bowiem œwiadczyæ o tym, ¿e sprawca mia³ zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci, co potwierdzi³ MTKJ w sprawie Karadžiæ i Mladiæ 434. Ludobójstwo mo¿e byæ skierowane przeciwko niewielkiej grupie osób, która stanowi czêœæ wiêkszej grupy 435. Przyk³adowo, za tak¹ podgrupê mo¿na by uznaæ wspomniane przez B. Whitakera kierownictwo. Nale¿a³oby odnieœæ pojêcie kierownictwa do przywódców grupy-ofiary ludobójczych dzia³añ. Autor wymieni³ przyk³adowo tylko kierownictwo, nie sprecyzowa³ jednak, czy mia³ na myœli polityczne kierownictwo grupy. Benjamin Whitaker nie zamkn¹³ zatem drogi do sformu³owania innych propozycji wa¿nych czêœci grupy. Za istotn¹ podgrupê uznana zosta³a grupa intelektualistów, której istnienie utrudnia funkcjonowanie w³adzy w danym pañstwie 436. Podgrup¹ tak¹ mog¹ byæ tak¿e ¿o³nierze 437. Za podgrupê mo¿na by zatem uznaæ któr¹kolwiek z grup nieuwzglêdnionych w konwencji w sprawie ludobójstwa, a okreœlonych w niniejszej rozprawie jako "inne" grupy, zw³aszcza kierownictwo tych grup. Podkreœla siê bowiem, ¿e istotn¹ czêœci¹ grupy jest ta jej czêœæ, która ma istotne znaczenie dla przetrwania ca³ej grupy 438, niemniej jednak warunek taki nie zosta³ sformu³owany w konwencji w sprawie ludobójstwa. Warunek ten oznacza³by zatem nie tyle koniecznoœæ zrealizowania znamienia "zniszczenia grupy w czêœci", co koniecznoœæ zrealizowania nowego znamienia zbrodni ludobójstwa dodanego przez tego autora - "zniszczenia takiej czêœci grupy, która ma istotne znaczenie dla przetrwania ca³ej", a zatem decyduj¹cej o bycie ca³ej grupy. Tymczasem konwencja w sprawie ludobójstwa stanowi o zniszczeniu grupy w czêœci, nie warunkuj¹c istnienia ca³ej grupy od bytu zniszczonej czêœci grupy. Benjamin Whitaker nie poda³ tak¿e kryteriów wyró¿nienia istotnych czêœci grupy ani nie wyjaœni³, dlaczego to w³aœnie kierownictwo zas³uguje na uznanie go za istotn¹ czêœæ grupy chronionej. Jak stwierdzi³ J. Quigley, istotn¹ mo¿e siê okazaæ tak¿e motywacja, z jak¹ sprawcy pope³nili ludobójstwo 439. Je¿eli uzna siê, ¿e konwencja w sprawie ludobójstwa wymaga jego pope³nienia wy³¹cznie wtedy, gdy sprawca posiada motywacjê zwi¹zan¹ z nienawiœci¹ rasow¹, to zniszczenie jedynie grupy intelektualistów czy kierownictwa nie wystarczy, by wykazaæ, ¿e pope³niono ludobójstwo. Je¿eli jednak motywacja taka nie jest wymagana, wtedy zdaniem J. Quigleya do stwierdzenia, i¿ pope³nione zosta³o ludobójstwo, wystarczy, jeœli zniszczono wspomniane wy¿ej podgrupy 440. Niemniej jednak nie mo¿na siê zgodziæ z powy¿szym twierdzeniem o tyle, ¿e wymagane jest wykazanie, i¿ sprawca mia³ zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej, a nie wskazanej przez J. Quigleya podgrupy. Zniszczenie takiej podgrupy jest irrelewantne z punktu widzenia realizacji znamion ludobójstwa, je¿eli sprawca nie ma zamiaru zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej. Nie wiadomo te¿, jak w praktyce wykazaæ, ¿e dzia³ania sprawców zosta³y podjête przeciwko powa¿nej liczby ofiar - czy nale¿a³oby dokonaæ porównania iloœci cz³onków grupy do liczby ofiar, bêd¹cych cz³onkami grupy, tzn. czy nale¿y ustaliæ procentowo od jakiego progu mo¿na mówiæ o tym, ¿e sprawcy dzia³ali z zamiarem zniszczenia grupy, czy te¿ "korzystniejsze" dla trybuna³u (czy te¿ s¹du) bêd¹ poszukiwania "istotnej" podgrupy - np. wskazanego przez B. Whitakera kierownictwa, które mo¿na uznaæ za podgrupê przywódców wybranej przez sprawców grupy. Jak wskaza³ J. Quigley, koncepcja "istotnej czêœci" nie koncentruje siê na tym, ilu cz³onków grupy lub jak¹ czêœæ grupy wyra¿on¹ w procentach sprawca zamierza zniszczyæ, lecz raczej ilu cz³onków grupy lub jakiej czêœci grupy wyra¿onej w procentach sprawca nie zamierza zniszczyæ 441. Kontrowersje co do znaczenia terminu "czêœæ grupy" pojawi³y siê tak¿e podczas prac nad projektem statutu Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego. Grupa Robocza Komitetu Przygotowawczego uzna³a w 1997 r., ¿e "w odniesieniu do ludobójstwa musi to byæ czyn powoduj¹cy zniszczenie nie ma³ej, lecz wiêkszej liczby cz³onków grupy" 442. Wyjaœnienie to jest jednak nieprecyzyjne, st¹d, jak podkreœli³ M. P³achta, "interpretacja terminu "czêœæ grupy" pozostaje kwesti¹ otwart¹" 443. W sprawie Kayishema i Ruzindana przyjêto, ¿e "zniszczenie grupy w czêœci" wymaga, by zamiar zniszczenia dotyczy³ "znacz¹cej liczby ofiar" 444. W sprawie Semanza MTKR podkreœli³, i¿ nie ma progu liczbowego ofiar niezbêdnego do pope³nienia ludobójstwa 445. W tej samej sprawie odnotowano jednak, ¿e zamiar zniszczenia ma dotyczyæ istotnej czêœci grupy ( substantial part of the group) 446. Faktyczne zniszczenie ca³ej grupy nie jest natomiast wymagane 447. W sprawie Kamuhanda orzeczono na podstawie projektu kodeksu zbrodni z 1996 r., i¿ "nie jest konieczne, by wykazaæ, ¿e sprawca zamierza³ osi¹gn¹æ ca³kowite zniszczenie grupy w ka¿dym zak¹tku œwiata. Wystarczy udowodniæ, ¿e sprawca zamierza³ zniszczyæ wiêcej ni¿ niedostrzegaln¹ liczbê [cz³onków] grupy-ofiary" 448. W przypadku Rwandy nie jest wymagane przeprowadzenie dowodu, i¿ ludobójstwo pope³niane by³o na terytorium ca³ego pañstwa 449. Zamiar zniszczenia grupy mo¿e byæ ograniczony do strefy geograficznej. Tak¹ stref¹ geograficzn¹, gdzie pope³nione zosta³o ludobójstwo, mo¿e byæ region albo gmina 450. Jak wspomniano, zamiar zniszczenia "grupy w czêœci" mo¿e zostaæ zrealizowany w dwojaki sposób. Mo¿na zniszczyæ istotn¹ liczebnie b¹dŸ istotn¹ jakoœciowo czêœæ grupy 451. Istotn¹ jakoœciowo czêœci¹ grupy mog³aby byæ zatem grupa osób sprawuj¹cych w³adzê (przedstawiciele w³adzy wykonawczej, ustawodawczej i s¹downiczej) czy grupa z³o¿ona z wysokich dostojników religijnych 452. Motywacj¹ w obu przypadkach mog³aby byæ potrzeba przejêcia w³adzy w pañstwie ze strony sprawców. Grupê, która mia³aby zostaæ zniszczona w ca³oœci lub w czêœci, mo¿na by okreœliæ mianem grupy politycznej, przy równoczesnej przynale¿noœci cz³onków tej grupy do grupy narodowej. Nie ma obowi¹zku wykazania ogromnej liczby ofiar, trzeba natomiast udowodniæ, ¿e dzia³aniom towarzyszy³ zamiar zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci grupy ludzi. Tak te¿ w sprawie Sikirica i inni stwierdzono, i¿ zamiar zniszczenia w czêœci mo¿e ju¿ byæ stwierdzony, je¿eli s¹ dowody na to, ¿e zniszczenie jest zwi¹zane z istotn¹ czêœci¹ tej grupy, tak¹ jak jej kierownictwo. Wymagany zamiar mo¿e byæ wywiedziony z po¿¹danego przez sprawców zniszczenia wiêkszej ni¿ ograniczona liczba osób wybranych ze wzglêdu na wp³yw, jaki ich wyeliminowanie bêdzie mia³o na przetrwanie grupy jako takiej 453. Za czêœæ grupy istotn¹ dla przetrwania grupy nie uznano jednak lokalnych taksówkarzy, nauczycieli, prawników, pilotów, w³aœcicieli kawiarni. Byli oni ofiarami zabójstw dokonanych w obozach koncentracyjnych. NajwyraŸniej w oczach Trybuna³u, jak wskaza³ W.A. Schabas, nie zostali oni uznani za lokalnych liderów politycznych 454. Trybuna³ wyjaœni³, ¿e "osoby te nie odgrywaj¹ szczególnej roli w tej grupie, prócz tego, ¿e niektórzy z nich byli w wieku poborowym i mogliby zostaæ powo³ani do wojska" 455. Za istotn¹ czêœæ grupy uznano z powy¿szego powodu mê¿czyzn, których zabicie uniemo¿liwi³o dalsze funkcjonowanie muzu³manów w Srebrenicy, z tym, ¿e istotn¹ czêœæ grupy stanowili w tym przypadku wszyscy mê¿czyŸni zamieszkuj¹cy to miasto 456. Zdaniem sêdziów MTKJ w sprawie Karadžiæ i Mladiæ, stopieñ, w jakim grupa zosta³a zniszczona w ca³oœci lub w czêœci, nie jest niezbêdny, by ustaliæ, czy zosta³y wype³nione znamiona zbrodni ludobójstwa 457. 4.5.5. Zamiar a postaci ludobójstwa Artyku³ II konwencji w sprawie ludobójstwa wymienia piêæ postaci ludobójstwa. Pierwsza z nich to zabijanie cz³onków grupy. Terminu "zabijanie" w angielskiej wersji nie uzale¿niono od konkretnej postaci zamiaru. Podobnie hiszpañski termin matanza odnieœæ mo¿na do ka¿dego "zabijania", niezale¿nie od postaci zamiaru przypisanej sprawcy. Chiñski termin odpowiadaj¹cy terminowi "zabijanie" nie wskazuje na konkretn¹ postaæ zamiaru. Termin rosyjski odnieœæ mo¿na zarówno do nieumyœlnych, jak i umyœlnych form zabijania 458. Francuskie meurtre 459 jest okreœleniem wymagaj¹cym zawinienia. Pomimo i¿ istniej¹ inne pojêcia, które mo¿na t³umaczyæ jako "zabijaæ" ( tuer), lub "zabijanie" ( tuerie), w t³umaczeniu konwencji w sprawie ludobójstwa zamieszczono termin meurtre, który odnosi siê jedynie do umyœlnych zabójstw 460. Zdaniem N. Robinsona 461 termin killing jest szerszy od terminu murder i zosta³ wybrany jako odpowiednik francuskiego meurtre, który ma szersze znaczenie od równie¿ francuskiego assassinat. Zgodnie z art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, czyn polegaj¹cy na spowodowaniu powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy jest pope³niony z zamiarem zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci. Wed³ug J. Quigleya, w sformu³owaniu okreœlaj¹cym drug¹ postaæ ludobójstwa pominiêto terminy zwi¹zane z karalnoœci¹ tej postaci ludobójstwa, np. rozmyœlnoœæ przy spowodowaniu uszkodzenia cia³a 462. Trzecia postaæ ludobójstwa, polegaj¹ca na rozmyœlnym stworzeniem grupie warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego, zawiera termin "rozmyœlne". Termin ten jest, jak twierdzi W.A. Schabas, pleonazmem. Wy¿ej wymienione postaci ludobójstwa te¿ musz¹ byæ bowiem rozmyœlne, chocia¿ sformu³owanie takie nie zosta³o u¿yte. Termin "obliczone" oznacza pope³nienie tego czynu nie tylko z zamiarem, ale i z premedytacj¹; wskazuje równie¿, ¿e nak³adanie grupie pewnych warunków ¿ycia musi byæ g³ównym mechanizmem u¿ywanym do zniszczenia grupy, odmiennym od innych form znêcania siê, które towarzysz¹ tej zbrodni lub incydentalnie zdarzaj¹ siê przy jej pope³nianiu 463. Kolejna postaæ ludobójstwa to stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy. Sformu³owanie "w celu" prowadzi do tautologii, bo jakiekolwiek czyny, które maj¹ stanowiæ tê postaæ ludobójstwa, musz¹ byæ jednoczeœnie podejmowane z zamiarem wstrzymania urodzin w obrêbie grupy 464. Zamiar pope³nienia postaci ludobójstwa, bêd¹cej przymusowym przekazywaniem dzieci cz³onków grupy do innej grupy, nie budzi w¹tpliwoœci, jako ¿e postanowienia art. II konwencji w sprawie ludobójstwa zostan¹ zrealizowane, je¿eli sprawca pope³ni czyn polegaj¹cy na przymusowym przekazywaniem dzieci cz³onków grupy do innej grupy z zamiarem zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci. Z kolei J. Quigley wyszed³ z za³o¿enia, ¿e o ile w przypadku postaci ludobójstwa zdefiniowanej w art. 6 lit. c StMTK, Trybuna³ powinien udowodniæ istnienie wiêkszego ciê¿aru gatunkowego zamiaru, to sformu³owania u¿yte dla zdefiniowania pozosta³ych postaci ludobójstwa w art. 6 StMTK nie precyzuj¹ dodatkowych wymagañ co do zamiaru pope³nienia tej zbrodni. W przypadku tej postaci ludobójstwa, terminy "rozmyœlnie" oraz "obliczony na" mog¹ œwiadczyæ o koniecznoœci przypisania sprawcy odpowiedzialnoœci z wiêkszym ciê¿arem gatunkowym zamiaru 465. Zdaniem J. Quigleya, inne postaci ludobójstwa, zdefiniowane w art. 6 StMTK, nie zosta³y okreœlone za pomoc¹ terminów odnosz¹cych siê do wy¿szej karalnoœci za ich pope³nienie. Dlatego te¿ autor ten stwierdzi³, ¿e sprawca nie musi posiadaæ zamiaru specjalnego; wystarczy, ¿e pope³ni on ludobójstwo z zamiarem ewentualnym 466. Otto Triffterer uwa¿a³, ¿e sformu³owania okreœlaj¹ce postaci ludobójstwa w art. 6 StMTK nie wprowadzaj¹ terminów, które nie zosta³yby przewidziane równie¿ w art. 30 StMTK. Dotyczy to równie¿ terminów takich jak "rozmyœlnie", "obliczony na" (art. 6 lit. c StMTK), "na celu" (art. 6 lit. d StMTK) 467. 4.5.6. Sporz¹dzenie planu dzia³ania jako fakultatywny element podmiotowy zbrodni ludobójstwa Rozbie¿noœci w doktrynie i praktyce wywo³uje wymóg sformu³owania planu pope³nienia ludobójstwa jako jednego z elementów tej zbrodni. Rafa³ Lemkin traktowa³ zaplanowanie ludobójstwa jako konstytutywne znamiê zdefiniowanej przez siebie zbrodni 468. Doœwiadczenia czerpane z wydarzeñ drugiej po³owy XX w. wydaj¹ siê wskazywaæ na wymóg uprzedniego opracowania planu, jako stadium stanowi¹cego warunek sine qua non zbrodni ludobójstwa. Bior¹c pod uwagê dwa elementy zbrodni ludobójstwa - stronê przedmiotow¹ i stronê podmiotow¹, mo¿na by skonstatowaæ, ¿e sporz¹dzenie oficjalnego planu pope³nienia ludobójstwa nie jest niezbêdnym warunkiem, by zrealizowaæ ten typ czynu zabronionego 469. Jednak¿e o zamiarze zniszczenia grupy jako takiej œwiadczyæ te¿ mog¹ czynnoœci maj¹ce stworzyæ warunki do przedsiêwziêcia tej zbrodni. Zdaniem sêdziów MTKR orzekaj¹cych w sprawie Kayishema i Ruzindana istnienie planu pope³nienia ludobójstwa mo¿e pozwoliæ na odkrycie dolus specialis pope³nionej zbrodni. W sprawie tej podkreœlono, i¿ "pomimo ¿e sporz¹dzenie planu nie jest konstytutywnym elementem zbrodni ludobójstwa, to nie jest ³atwo pope³niæ tê zbrodniê bez planu i jej organizacji. Jak zauwa¿yli V. Moris i M. P. Scharf, "nie jest mo¿liwe, ze wzglêdu na rozmiar tej zbrodni, by zosta³a ona pope³niona bez pewnego, choæby poœredniego udzia³u ze strony pañstwa". Ci sami autorzy zasugerowali, ¿e "jednostki nie musz¹ posiadaæ szczegó³owej wiedzy na temat planu lub polityki"" 470. Do okolicznoœci œwiadcz¹cych o istnieniu planu przeprowadzenia ludobójstwa sêdziowie MTKR zaliczyli istnienie tajnych oddzia³ów zbrojnych ( arms caches) oraz list osób, które chciano zamordowaæ 471. Trybuna³ zwróci³ tak¿e uwagê na rolê mediów, a w szczególnoœci stacji radiowej Radio-Television Libre des Milles Collines (dalej w skrócie: RTLM) 472 oraz gazety "Kangura" 473, w indoktrynowaniu cz³onków plemienia Hutu, ¿e Tutsi to wrogowie 474. Zauwa¿y³ te¿, ¿e blokady na drogach powsta³y tu¿ po zestrzeleniu samolotu z prezydentami Rwandy i Burundi na pok³adzie, co da³o powód do przeprowadzenia kontroli dowodów osobistych i dokonania selekcji Tutsi od Hutu 475. Zbli¿on¹ tezê sformu³owali trzy lata póŸniej sêdziowie Izby Apelacyjnej MTKJ. Orzekli oni, ¿e nie ma potrzeby sporz¹dzania planu tej zbrodni. "Istnienie planu czy polityki nie nale¿y do znamion ludobójstwa. Jednak¿e w kontekœcie wykazania realizacji znamienia podmiotowego tej zbrodni, istnienie planu lub polityki mo¿e okazaæ siê w wiêkszoœci spraw wa¿nym czynnikiem" 476. Oznacza to zatem, ¿e przeprowadzenie dowodu, by wykazaæ zaanga¿owanie pañstwa b¹dŸ innego podmiotu w przygotowaniu ludobójstwa, nie jest niezbêdne 477. Nie zak³ada siê zatem prawdopodobnego istnienia takiego planu czy polityki, tak jak na to zwróci³ uwagê MTKR 478. Nie wszystkie czynniki, które stwarzaj¹ warunki dla pope³nienia zbrodni ludobójstwa, zale¿ne s¹ od woli ludzkiej, a jeœli nawet tak, to nie ka¿demu z nich przyœwieca³ zamiar umyœlny stworzenia warunków do pope³nienia tej zbrodni. 4.6. Podsumowanie Przedstawiciele doktryny prawa dokonuj¹ interpretacji niezdefiniowanych terminów zamieszczonych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. 1. Niedookreœlone jest wyra¿enie "zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci, jako takiej". Nie sprecyzowano w nim terminów "zamiar", "grupa", "zniszczenie grupy", "w ca³oœci lub w czêœci", "grupa, jako taka". 2. Spraw¹ kontrowersyjn¹ jest tak¿e iloœæ i dobór grup wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa. Nie poci¹ga to za sob¹ koniecznoœci rezygnacji z ju¿ przyjêtych ustaleñ, choæ niewykluczone, ¿e wprowadzenie zmian by³oby wskazane. Wskazuje siê na nieadekwatnoœæ wymienionych w konwencji grup, niemniej jednak potrzeba wprowadzenia nowych grup odzwierciedlona zostaje w ustawodawstwach krajowych. Nie daje to jednak jednoznacznych wskazówek co do mo¿liwoœci wprowadzenia zmian w postaci poprawek do konwencji w sprawie ludobójstwa czy do³¹czania aneksów. Wskazuje siê tak¿e na potrzebê uwzglêdniania kontekstu pope³nienia ludobójstwa, a co za tym idzie, nale¿a³oby wzi¹æ pod uwagê polityczne, spo³eczne i kulturowe uwarunkowania terytorium, co do którego uwa¿a siê, ¿e zosta³o na nim pope³nione ludobójstwo 479. 3. Udowodnienie sprawcy pope³nienia przez niego ludobójstwa wi¹¿e siê z koniecznoœci¹ wykazania, ¿e posiada³ on zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci. Zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej sk³ada siê z trzech elementów - zamiaru pope³nienia czynu realizuj¹cego znamiona tej zbrodni przeciwko jednostce; zamiaru pope³nienia czynu stanowi¹cego co najmniej jedn¹ z postaci ludobójstwa przeciwko grupie; zamiaru zniszczenia grupy. Sprawcy musz¹ skierowaæ czyny przeciwko jednej z czterech grup wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa. Zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci jest zamiarem szczególnym. Zak³adaj¹c, ze ludobójstwo pope³niane jest z motywacj¹ "w celu zniszczenia grupy chronionej w ca³oœci lub czêœci", jakakolwiek inna motywacja jest irrelewantna z prawnego punktu widzenia. 4. Kolejnym niejednoznacznym terminem w definicji ludobójstwa jest "zniszczenie". Musi ono odpowiadaæ jednej z postaci ludobójstwa wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. Zrealizowanie jednej z postaci ludobójstwa determinuje biologiczny lub fizyczny charakter zniszczenia. 5. Niezbyt jasne jest te¿, jak rozumieæ sformu³owanie "grupa w ca³oœci lub czêœci". Nie ustalono, na czym mia³aby polegaæ istota czêœci grupy, by mo¿na by³o uznaæ, ¿e zniszczono czêœæ grupy, jak o tym stanowi art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. Benjamin Whitaker uwa¿a³, ¿e oznacza to koniecznoœæ pope³nienia czynu wymienionego w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa przeciwko iloœciowo stosunkowo znacz¹cej czêœci grupy b¹dŸ przeciwko wa¿nej czêœci grupy, takiej jak np. jej kierownictwo. Wyk³adnia sformu³owania "w czêœci" mog³aby pozwoliæ na objêcie konwencyjn¹ ochron¹ grup politycznych, ekonomicznych, spo³ecznych, je¿eli grupy te stanowi³yby czêœæ grupy wymienionej w konwencji w sprawie ludobójstwa, a jednoczeœnie stanowi³yby istotn¹ czêœæ grupy, tak ¿e po jej zniszczeniu przez sprawców ca³a grupa nie mog³aby ju¿ nadal funkcjonowaæ. Takie podgrupy s¹ jednak w takim przypadku przedmiotem bezpoœredniego dzia³ania, przeciwko któremu pope³nione jest ludobójstwo, a dla wykazania tej zbrodni wymagane jest udowodnienie zamiaru zniszczenia nie wspomnianych podgrup, a zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej. Definicje grup wymienionych w konwencji w sprawie ludobójstwa nie nachodz¹ na siebie, jako ¿e terminy okreœlaj¹ce te grupy stanowi¹ pojêcia nieokreœlone, st¹d nie mo¿na jednoznacznie przes¹dziæ o ewentualnym zachodzeniu na siebie ich definicji. 6. Termin "grupa jako taka" wskazuje na motywacjê pope³nienia ludobójstwa. Zdania na temat znaczenia tego terminu s¹ rozbie¿ne, niemniej jednak wydaje siê, ¿e nie ma przeszkód, by nie uznaæ, ¿e termin zwi¹zany jest z przynale¿noœci¹ jednostki do jednej z grup chronionych, nieistotne s¹ natomiast powody podjêtych dzia³añ. Podstawowym problemem wydaje siê byæ niezdefiniowanie poszczególnych grup chronionych (narodowej, rasowej, etnicznej lub wyznaniowej) oraz wymienionych powy¿ej - politycznej, spo³ecznej, ekonomicznej, ze wzglêdu na p³eæ, a od tego uzale¿nione jest ustalenie znaczenia innych terminów. 7. Artyku³ 30 StMTK daje podstawy do skazania jedynie za umyœlne zbrodnie objête jurysdykcj¹ przedmiotow¹ MTK. Ogl¹d przepisów rozdzia³u Statutu MTK, zatytu³owanego "Ogólne zasady prawa karnego", wskazuje, ¿e art. 30 StMTK powinien byæ stosowany w ka¿dym przypadku, gdy zachodzi podejrzenie pope³nienia ludobójstwa. Rozdzia³ 5 Formy pope³nienia przestêpstwa oraz formy udzia³u w zbrodni ludobójstwa na przyk³adzie orzecznictwa miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc 5.1. Uwagi ogólne Zasada indywidualnej odpowiedzialnoœci karnej sformu³owana zosta³a przyk³adowo w art. 7 StMTKJ i art. 6 StMTKR. Zgodnie z ni¹: "Osoba, która planowa³a, pod¿ega³a, rozkaza³a, pope³ni³a lub w inny sposób u³atwia³a i nak³ania³a przy planowaniu, przygotowaniu lub pope³nieniu zbrodni wymienionych w art. 2-5 [StMTKJ, odpowiednio art. 2-4 StMTKR], jest osobiœcie odpowiedzialna za te zbrodnie" (art. 7 (1) StMTKJ i art. 6 (1) StMTKR). Miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc stosuj¹ art. 7 StMTKJ i art. 6 StMTKR, rozwa¿aj¹c, w jakiej formie pope³nione zosta³o przestêpstwo objête zakresem przedmiotowym MTKJ albo MTKR. Formy te to formy odpowiedzialnoœci ( forms of liability) 1. Odpowiedzialnoœæ karn¹ ponosiæ mo¿e osoba, która œwiadomie uczestniczy³a w pope³nieniu przestêpstwa, a jej udzia³ bezpoœrednio i istotnie by³ zwi¹zany z pope³nieniem przestêpstwa przez wspieranie jego faktycznego pope³nienia przed, w trakcie i po jego dokonaniu 2. Œwiadomoœæ i zamiar pope³nienia czynu przez sprawcê s¹ koniecznymi warunkami poniesienia odpowiedzialnoœci karnej 3, pomimo ¿e przepisy Statutów MTKJ ani MTKR wprost o tym nie stanowi¹. Czyny wyliczone w art. 4 (3) StMTKJ albo w art. 2 (3) StMTKR stanowi¹ formy udzia³u w ludobójstwie ( forms of participation). Formy udzia³u w zbrodni ludobójstwa sta³y siê wczeœniej przedmiotem zainteresowania art. III Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa 4. Przepis ten zosta³ w³¹czony do statutów MTKJ oraz MTKR. Zastosowanie tego postanowienia w praktyce ma miejsce przyk³adowo w drodze wydawania orzeczeñ przez miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc. Pozostaje do rozwa¿enia zagadnienie, czy ludobójstwo per se, o którym mowa w punkcie (a) art. 4 (3) StMTKJ albo w punkcie (a) art. 2 (3) StMTKR, mo¿e byæ pope³nione w ró¿nych formach odpowiedzialnoœci za zbrodniê ludobójstwa. Takie samo pytanie mo¿na sformu³owaæ odnoœnie do pozosta³ych czynów czy te¿ form udzia³u w przestêpstwie wymienionych w art. 2 (3) StMTKR i art. 4 (3) StMTKJ. Wspó³dzia³anie w zbrodni ludobójstwa, pod¿eganie do niej, usi³owanie jej pope³nienia stanowi¹ jednoczeœnie formy odpowiedzialnoœci objêtej zakresem przedmiotowym MTKJ albo MTKR. Uznano, ¿e planowanie jest form¹ odpowiedzialnoœci maj¹c¹ swój odpowiednik w complicity (wspó³dzia³aniu) w prawie kontynentalnym i conspiracy (zmowie) w common law 5. Oznacza to, ¿e ka¿dy z czynów (prócz wymienionego na pierwszym miejscu ludobójstwa) z art. 4 (3) StMTKJ albo art. 2 (3) StMTKR, ma swój "odpowiednik" wœród form pope³nienia przestêpstwa wymienionych w art. 7 StMTKJ albo art. 5 StMTKR. Treœæ przepisów statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc nie wy³¹cza³aby zatem mo¿liwoœci skazania za planowanie do ludobójstwa (art. 4 (3) (a) w zwi¹zku z art. 7 StMTKJ, art. 2 (3) (a) w zwi¹zku z art. 6 StMTKR) czy za usi³owanie ludobójstwa (art. 4 (3) (a) w zwi¹zku z art. 7 StMTKJ, art. 2 (3) (a) w zwi¹zku z art. 6 StMTKR). Podobne uwagi mo¿na sformu³owaæ w odniesieniu do wspó³dzia³ania 6. Mo¿liwe jest zatem przyjêcie konstrukcji usi³owania wspó³dzia³ania (art. 4 (3) (e) w powi¹zaniu z art. 7 (1) StMTKJ, art. 2 (3) (e) w zwi¹zku z art. 6 (1) StMTKR) czy planowania wspó³dzia³ania (art. 4 (3) (e) StMTKJ w zwi¹zku z art. 7 (1) StMTKJ, art. 2 (3) (e) StMTKR w powi¹zaniu z art. 6 (1) StMTKR) 7. Pod uwagê mo¿na tak¿e wzi¹æ wydanie wyroku skazuj¹cego za wydanie rozkazu dokonania ludobójstwa albo za wydanie rozkazu wspó³dzia³ania w ludobójstwie 8. O odpowiedzialnoœci karnej prze³o¿onych za czyny swoich podw³adnych stanowi¹ art. 7 (1) StMTKJ i art. 6 (1) StMTKR. Odpowiedzialny przed trybuna³em jest zatem zwierzchnik, który wiedzia³ lub móg³ siê dowiedzieæ, ¿e jego podw³adny pope³ni³ jedn¹ ze zbrodni objêtych jurysdykcj¹ Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii (lub odpowiednio dla Rwandy), a on sam nie podj¹³ ¿adnych kroków, by temu zapobiec lub ukaraæ sprawcê. Nale¿y tak¿e rozwa¿yæ odpowiedzialnoœæ karn¹ prze³o¿onego i podw³adnego. O odpowiedzialnoœci prze³o¿onego za czyn podw³adnego stanowi¹ art. 7 (3) StMTKJ, art. 6 (3) StMTKR czy art. 28 StMTK. Odrêbnym zagadnieniem jest zatem zamiar prze³o¿onego w relacji z zamiarem zniszczenia grupy przez podw³adnego (art. 28 StMTK). W takim przypadku, jak zauwa¿y³ J. Quigley, sprawc¹ ludobójstwa jest grupa (np. rz¹d czy wojsko) 9. Podw³adni mog¹ pope³niæ ludobójstwo w jednej z form pope³nienia tego czynu przewidzianych w art. 25 StMTK. Za ich czyny mo¿e odpowiedzieæ te¿ prze³o¿ony na mocy art. 28 StMTK. Istot¹ relacji podw³adny - prze³o¿ony jest posiadanie faktycznej kontroli po stronie prze³o¿onego w jego relacji z podw³adnym 10. Kontrola taka mo¿e istnieæ de iure i zostaæ przekazana, przyk³adowo, na drodze prawnej, wystarcza jednak sprawowanie przez prze³o¿onego skutecznej kontroli 11. Co do zasady prze³o¿ony nie mo¿e delegowaæ swej odpowiedzialnoœci przez delegowanie swych obowi¹zków zwi¹zanych z kontrol¹ i nadzorem. Wyj¹tkiem jest sytuacja, gdy takie delegowanie jest tylko formalne i nie ma wp³ywu na skuteczn¹ kontrolê sprawowan¹ przez prze³o¿onego 12. Pe³nienie funkcji publicznych nie wy³¹cza odpowiedzialnoœci karnej i nie stanowi okolicznoœci wp³ywaj¹cej na z³agodzenie wymiaru kary 13. Odpowiedzialny przed MTK jest prze³o¿ony, który wiedzia³ lub móg³ siê dowiedzieæ, ¿e jego podw³adny pope³ni³ jedn¹ ze zbrodni objêt¹ jurysdykcj¹ przedmiotow¹ Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego, odpowiednio dla by³ej Jugos³awii albo Rwandy, a on sam nie podj¹³ ¿adnych kroków, by temu zapobiec lub ukaraæ sprawcê 14. Odpowiedzialnoœæ prze³o¿onego ( superior responsibility) zosta³a tak¿e uregulowana w art. 28 StMTK. Dowódc¹ wojskowym jest osoba posiadaj¹ca w³adzê do wydawania rozkazów w wojskowej strukturze 15. W³adza do wydawania rozkazów istnieje, jeœli osoba jest zdolna na mocy w³adzy, która na niej spoczywa z uwagi na jej rzeczywist¹ pozycjê, wp³ywaæ na zachowanie podw³adnych przez wydawanie rozkazów 16. Wspomniana w³adza mo¿e zostaæ nadana przez w³adzê pañstwow¹, z drugiej jednak strony brak formalnego upowa¿nienia nie wy³¹cza per se odpowiedzialnoœci prze³o¿onego, jako ¿e podstawy do zakwalifikowania danej osoby jako dowódcy wojskowego mog¹ zostaæ rozwa¿one po uwzglêdnieniu faktycznej struktury wydawania rozkazów w danej sytuacji 17. Termin command responsibility odnosi siê nie tylko do dowódców wojskowych, lecz równie¿ do osób cywilnych - funkcjonariuszy pañstwowych wydaj¹cych polecenia, niemaj¹cych charakteru wojskowych rozkazów 18. Pojêcie "odpowiedzialnoœæ prze³o¿onego" znajduje równie¿ zastosowanie w przypadku wszystkich niewojskowych prze³o¿onych sprawuj¹cych w³adzê nadzoru porównywaln¹ do tej, jak¹ posiadaj¹ dowódcy wojskowi 19. Niemniej jednak do odpowiedzialnoœci niewojskowego prze³o¿onego StMTK wprowadza modyfikacje, odró¿niaj¹c j¹ od odpowiedzialnoœci, jak¹ ponosz¹ dowódcy wojskowi. Do cywilnych prze³o¿onych sprawuj¹cych konieczn¹, rzeczywist¹ kontrolê mo¿na zaliczyæ cz³onków rz¹du, burmistrzów, szefów policji 20. Cywilnymi prze³o¿onymi s¹ tak¿e osoby piastuj¹ce stanowiska w partiach, organizacjach, zwi¹zkach, biznesie i korporacjach 21. W przypadku cywilnego prze³o¿onego nale¿y tak¿e wykazaæ sta³y charakter faktycznej kontroli 22. Prze³o¿ony mo¿e zostaæ poci¹gniêty do odpowiedzialnoœci karnej za zbrodnie swoich podw³adnych, gdy wiedzia³ lub powinien by³ wiedzieæ o zbrodniach pope³nionych przez podw³adnych (art. 28 StMTK). Wymagania odnosz¹ce siê do odpowiedzialnoœci karnej prze³o¿onego zdefiniowane w art. 28 StMTK pozwalaj¹ na przypisanie prze³o¿onemu mniejszego ciê¿aru gatunkowego zamiaru w porównaniu do tego, który móg³by zostaæ wykazany, gdyby braæ pod uwagê jedynie art. 30 StMTK. Trybuna³y stosowa³y ró¿ne kryteria pozwalaj¹ce ustaliæ, w jakich sytuacjach nale¿y uznaæ, ¿e prze³o¿ony powinien by³ wiedzieæ o zbli¿aj¹cym siê pope³nieniu przestêpstwa. Zdaniem Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii wspó³czesne zwyczajowe prawo miêdzynarodowe zezwala na domniemanie nieumyœlnoœci braku œwiadomoœci, je¿eli prze³o¿ony mia³ informacje, "które uprzedza³y o przestêpstwach pope³nianych przez jego podw³adnych" 23. O odpowiedzialnoœci przywódców za niedbalstwo ( liability of superiors for negligence) stanowi art. 7 (3) StMTKJ oraz art. 6 (3) StMTKR 24. By poci¹gn¹æ prze³o¿onego do odpowiedzialnoœci za czyn podw³adnego, musz¹ zostaæ zrealizowane elementy wymienione w art. 7 (3) StMTKJ, art. 6 (3) StMTKR albo art. 28 StMTK. Prze³o¿onego bêdzie mo¿na poci¹gn¹æ do odpowiedzialnoœci karnej, gdy udowodni siê, ¿e nie powzi¹³ on wszystkich niezbêdnych, racjonalnych œrodków mog¹cych zapobiec przestêpstwu, jak te¿ jego bezkarnoœci 25. Powy¿szy obowi¹zek dzia³ania na³o¿ony na prze³o¿onego na mocy art. 7 (3) StMTKJ czy art. 6 (3) StMTKR albo art. 30 lit. a (ii) StMTK rodzi w razie jego niedope³nienia odpowiedzialnoœæ karn¹ za zaniechanie w dwojaki sposób. Je¿eli przestêpstwo nie zosta³o jeszcze pope³nione, prze³o¿ony powinien powzi¹æ kroki, które mia³yby zapobiec jego pope³nieniu. Je¿eli przestêpstwo zosta³o ju¿ pope³nione przez podw³adnego, a prze³o¿ony nie mo¿e zostaæ oskar¿ony o zlekcewa¿enie informacji, wtedy jest on zobowi¹zany do ukarania podw³adnych b¹dŸ do poinformowania w³aœciwych w³adz postêpowania karnego. Ponadto jednym z elementów determinuj¹cych odpowiedzialnoœæ karn¹ prze³o¿onego za czyny jego podw³adnych jest zaniechanie prze³o¿onego polegaj¹ce na niepodjêciu zapobiegawczych lub represyjnych œrodków, czyli takich, które s¹ konieczne i racjonalne 26. Œrodki zapobiegawcze mog¹ byæ podjête jedynie zanim zbrodnia zostanie pope³niona. Obowi¹zek podjêcia œrodków zapobiegawczych przez prze³o¿onego jest zwi¹zany z koniecznoœci¹ posiadania przez niego œwiadomoœci o tym, ¿e - jak stanowi Statut MTK - zbrodnia taka ma zostaæ pope³niona (por. art. 28 lit. a ppkt i oraz b ppkt i StMTK). Œrodki represyjne powinny zostaæ zastosowane, gdy zbrodnia zosta³a ju¿ pope³niona przez podw³adnych. Zaniechanie prze³o¿onego polegaj¹ce na nieukaraniu lub niewszczêciu postêpowania przeciwko podw³adnym mo¿e skutkowaæ poci¹gniêciem go do odpowiedzialnoœci karnej. Retroaktywne wszczêcie postêpowania i zastosowanie œrodków karnych wobec podw³adnego nie zwalnia prze³o¿onego od odpowiedzialnoœci karnej w œwietle prawa miêdzynarodowego 27. Prze³o¿ony musi mieæ zatem rzeczywist¹ mo¿liwoœæ zapobie¿enia zbrodni; podejmuje œrodki pozostaj¹ce w jego mocy (por. art. 28 lit. a ppkt ii StMTK). Prze³o¿ony nie poniesie odpowiedzialnoœci karnej, je¿eli nie móg³ zapobiec zbrodni b¹dŸ gdy podj¹³ wszystkie niezbêdne i racjonalne œrodki, a zbrodnia i tak zosta³a pope³niona 28. "Miêdzynarodowe prawo nie mo¿e wymagaæ od prze³o¿onego dokonania rzeczy niemo¿liwych. Prze³o¿ony mo¿e byæ poci¹gniêty do odpowiedzialnoœci karnej, tylko gdy zaniecha³ zastosowania œrodków w ramach swoich kompetencji" 29. Ponadto art. 28 StMTK stanowi, i¿ zbrodnia pope³niona przez podw³adnego musi byæ wynikiem b³êdu prze³o¿onego w niew³aœciwie wykonywanej przez niego kontroli nad swoimi podw³adnymi. Je¿eli jednak prze³o¿ony nie zapobiegnie pope³nieniu czynu, rodzi to jego odpowiedzialnoœæ karn¹ za nienale¿yte sprawowanie kontroli nad swymi prze³o¿onymi (art. 28 lit. a StMTK). W tym wypadku stwierdzenie dodatkowego naruszenia obowi¹zku kontroli wydaje siê byæ zbêdne 30. Autorzy: G. Werle, Fr. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper uznali, ¿e jest to jedyny sposób, by unikn¹æ absurdalnych rezultatów wi¹¿¹cych siê z poni¿szym przyk³adem: "Prze³o¿ony, który poprzez swoich œwietnych informatorów dowiaduje siê, ¿e niektórzy z jego podw³adnych zamierzaj¹ pope³niæ zbrodniê w œwietle prawa miêdzynarodowego, a której pope³nieniu móg³by zapobieæ poprzez w³asny system ochrony, mimo to nie podejmuje ¿adnych dzia³añ zapobiegawczych. Takie zaniechanie dzia³ania jest wystarczaj¹c¹ podstaw¹ odpowiedzialnoœci karnej prze³o¿onego. Nie mia³oby sensu negowanie odpowiedzialnoœci prze³o¿onego, podnosz¹c ¿e nie mo¿e byæ on oskar¿ony za jakieœ dodatkowe naruszenia obowi¹zku kontroli" 31. Artyku³ 28 StMTK stanowi, ¿e pope³nienie zbrodni przez podw³adnego ma byæ wynikiem naruszenia obowi¹zku kontroli, niemniej jednak na podstawie art. 28 Statutu MTK nie mo¿na wywieœæ wniosków, na czym polega zwi¹zek kauzalny pomiêdzy czynem podw³adnego a prze³o¿onego 32. Artyku³ 30 StMTK mo¿e i powinien jednak znaleŸæ zastosowanie przy ustalaniu, czy i jaka zbrodnia mog³a zostaæ pope³niona przez podw³adnych. Otwart¹ kwesti¹ pozostaje relacja art. 28 StMTK do art. 30 StMTK. Podobnie brakuje odpowiedzi na pytanie co do stosowania art. 30 StMTK w zwi¹zku z art. 25 tego statutu. Interpretacja pomocnictwa ( aid) dokonana przez MTKJ i MTKR pozwala na wy³¹czenie zamiaru pope³nienia ludobójstwa z pozostawieniem drugiego elementu wymaganego przez art. 30 ust. 1 StMTK - œwiadomoœci 33. Os¹dzanie pomocnika przy uwzglêdnieniu takiej wyk³adni pomocnictwa z art. 25 StMTK by³oby mo¿liwe, gdyby za³o¿yæ, ¿e art. 25 StMTK jest przepisem umo¿liwiaj¹cym niezastosowanie art. 30 StMTK, czyli "stanowi¹cym inaczej" 34. Artyku³ 25 ust. 3 lit. c StMTK wymaga jednak "jedynie", by pomocnictwo przyczynia³o siê do dokonania lub usi³owania zbrodni, a zatem podejmowane by³o w celu u³atwienia dokonania lub usi³owania czynu: "[...] For the purpose of facilitating the commission of such a crime [...]". Pomocnik posiada zatem œwiadomoœæ i zamiar polegaj¹cy na u³atwieniu zbrodni. Zamiar ten bêdzie zamiarem bezpoœrednim: "zachowanie pomocnika podejmowane jest w celu [...]". Dzia³anie na rzecz rz¹du lub dowództwa nie zwalnia od odpowiedzialnoœci, jednak¿e mo¿e stanowiæ okolicznoœæ ³agodz¹c¹, "o ile Trybuna³ uzna, ¿e bêdzie to zgodne z poczuciem sprawiedliwoœci" ("if the International Tribunal determines that justice so requires") 35. Przepisy art. 7 (4) StMTKJ i art. 6 (4) StMTKR odwo³uj¹ siê wiêc do analogicznego uregulowania w StMTW. 5.2. Formy pope³nienia przestêpstwa Pierwsza z wymienionych w przepisie art. 7 StMTKJ form pope³nienia przestêpstwa polega na tym, ¿e jedna lub kilka osób planuje pope³nienie przestêpstwa na etapie przygotowania lub wykonania przestêpstwa 36. W sprawie Bagilishema stwierdzono, ¿e udzia³ w planowaniu pope³nienia czynu musi byæ istotny i polegaæ np. na faktycznym sformu³owaniu planu czy popieraniu planu innej osoby 37. Pomimo ¿e sêdziowie MTKR w sprawie Akayesu przyznali, ¿e aiding i abetting wydaj¹ siê byæ synonimami, dokonali miêdzy tymi pojêciami rozró¿nienia. Aiding to udzielenie komuœ pomocy ( giving assistance to someone), podczas gdy abetting oznacza u³atwienie pope³nienia przestêpstwa przez bycie mu przychylnym ( facilitating the commission of an act by being sympathetic thereto) 38. Ponadto Izba Orzekaj¹ca uzna³a, ¿e nie jest konieczne, by osoba pomagaj¹ca innej w dokonaniu przestêpstwa by³a obecna przy jego pope³nianiu. W sprawie Ntakirutimana MTKR sprecyzowa³, jakie znaczenie nale¿y przypisaæ terminowi aid and abet w rozumieniu art. 6 (1) StMTKR. Trybuna³ okreœli³, kiedy oskar¿ony dopuszcza siê u³atwiania lub nak³aniania. MTKR uzna³, ¿e do przypisania sprawcy tej formy pope³nienia czynu konieczne jest spe³nienie trzech warunków: oskar¿ony udziela sprawcy pomocy w pope³nieniu czynu zabronionego ( aiding) lub u³atwia pope³nienie czynu przez bycie mu przychylnym ( abetting); u³atwianie lub nak³anianie ma znacz¹cy udzia³ w pope³nieniu przestêpstwa; oskar¿ony udziela takiego u³atwienia lub zachêty z zamiarem pope³nienia ludobójstwa, czyli z zamiarem zniszczenia w ca³oœci lub czêœci etnicznej lub rasowej grupy, jako takiej 39. W sprawie Blagojeviæ MTKJ stwierdzi³, ¿e zgodnie z art. 7 (1) StMTKJ dla aiding and abetting jako dodatkowego warunku odpowiedzialnoœci karnej, wymagane jest spe³nienie nastêpuj¹cych przes³anek: sprawca pope³ni³ czyn polegaj¹cy na u³atwianiu, zachêcaniu albo moralnym wsparciu dla prze³o¿onego, który mia³ istotny wp³yw na pope³nienie zbrodni; oskar¿ony mia³ œwiadomoœæ, ¿e jego w³asne czyny stanowi³y pomoc przy pope³nianiu zbrodni dla g³ównego zwierzchnika; oskar¿ony mia³ œwiadomoœæ, ¿e zbrodnia by³a pope³niana ze szczególnym zamiarem 40. Drug¹ form¹ pope³nienia przestêpstwa jest pod¿eganie. W jêzyku angielskim na okreœlenie pod¿egania u¿ywa siê dwóch terminów - instigation i incitement. Terminy te mo¿na by uznaæ za synonimy, jednak¿e w wersji angielskiej s³owo instigation u¿yte jest jako forma pope³nienia czynu w art. 7 StMTK (analogicznie art. 6 StMTKR), a przy incitement wymagany jest dodatkowo jego publiczny i bezpoœredni charakter (art. 3 (2) StMTKR i odpowiednio art. 2 (2) StMTKR). Rozwa¿ano tak¿e, czy forma pope³nienia czynu w postaci pod¿egania - instigation z art. 7 StMTKJ i art. 6 StMTKR musi byæ bezpoœrednia i publiczna, tak jak w przypadku incitement. Tego zdania byli sêdziowie Izby Procesowej MTKR w sprawie Akayesu 41. Przygotowanie lub planowanie pope³nienia przestêpstwa musi siê zakoñczyæ jego dokonaniem 42. Nie poniesie wiêc odpowiedzialnoœci karnej osoba, która jedynie planowa³a czy przygotowywa³a pope³nienie przestêpstwa, do którego dokonania jednak nie dosz³o. Odpowiedzialnoœæ pod¿egacza i pomocnika jest zatem zale¿na od odpowiedzialnoœci sprawcy. Osoba fizyczna poniesie odpowiedzialnoœæ karn¹ za usi³owanie pope³nienia zbrodni ludobójstwa (art. 3 (2) StMTKJ i art. 2 (2) StMTKR). Usi³owanie pope³nienia zbrodni ludobójstwa stanowi zarówno jedn¹ z form pope³nienia zbrodni ludobójstwa, jak i formê udzia³u w ludobójstwie. Kolejn¹ form¹ pope³nienia zbrodni wymienion¹ w art. 7 ust. 2 StMTKJ jest wydawanie rozkazów ( ordering). Odpowiedzialny przed Trybuna³em jest zwierzchnik, który wiedzia³ lub móg³ siê dowiedzieæ, ¿e jego podw³adny pope³ni³ jedn¹ ze zbrodni objêt¹ jurysdykcj¹ Miêdzynarodowego Trybuna³u, odpowiednio dla by³ej Jugos³awii albo dla Rwandy, lecz nie podj¹³ ¿adnych kroków, by temu zapobiec lub ukaraæ sprawcê. Ustalenia co do odpowiedzialnoœci karnej na podstawie art. 6 (1) StMTKR nie zwalniaj¹ Izby Orzekaj¹cej od ustalenia, czy sprawca nie ponosi dodatkowo b¹dŸ aleternatywnie odpowiedzialnoœci z art. 6 (3) tego¿ Statutu. Te dwie formy pope³nienia przestêpstwa nie wykluczaj¹ siê wzajemnie 43. Kolejn¹ form¹ pope³nienia ludobójstwa jest, jak okreœli³ MTKJ, wspólne przestêpne przedsiêwziêcie ( joint criminal enteprise). Pomimo ¿e w StMTK taka forma pope³nienia którejkolwiek ze zbrodni objêtych jurysdykcj¹ przedmiotow¹ tego Trybuna³u nie zosta³a explicite okreœlona w taki sposób, to - jak stwierdzi³ W.A. Schabas - nale¿y siê spodziewaæ jej uwzglêdnienia w przysz³ych orzeczeniach przez sêdziów MTK 44. W sprawie Krnojelac MTKJ okreœli³, co nale¿y rozumieæ przez pojêcie wspólnego przestêpnego przedsiêwziêcia. Wspólne przestêpne przedsiêwziêcie istnieje, je¿eli jest porozumienie pomiêdzy dwiema lub wiêcej osobami, ¿e pope³ni¹ przestêpstwo. Porozumienie albo ustalenia nie musz¹ byæ wyra¿one, a ich istnienie mo¿e zostaæ wywiedzione z okolicznoœci sprawy. Owo porozumienie nie musi zostaæ zawarte w jakimœ czasie przed pope³nieniem czynu. Okolicznoœci, w których dwie lub wiêcej osób bior¹ wspólnie udzia³ w pope³nieniu przestêpstwa, mog¹ same w sobie stworzyæ "tu i teraz" dorozumiane porozumienie albo ustalenia pomiêdzy nimi w celu pope³nienia przestêpstwa 45. Izba Orzekaj¹ca MTKJ wskaza³a ponadto, ¿e sprawca bierze udzia³ we wspólnym przestêpnym przedsiêwziêciu, gdy: sam bezpoœrednio bierze udzia³ w pope³nieniu czynu (jako g³ówny sprawca); lub jest obecny przy pope³nianiu przestêpstwa i, maj¹c œwiadomoœæ, ¿e czyn ma zostaæ lub jest pope³niany, umyœlnie u³atwia lub nak³ania innych cz³onków wspólnego przedsiêwziêcia przestêpnego; lub wspiera z uwagi na posiadan¹ w³adzê lub pozycjê jakiœ szczególny system, w którym zbrodnia jest pope³niana, ze œwiadomoœci¹ natury tego¿ systemu i z zamiarem udzielania mu wsparcia 46. 5.3. Formy udzia³u w ludobójstwie Miêdzynarodowe trybuna³y karne powo³ane zosta³y, by os¹dziæ sprawców najpowa¿niejszych zbrodni miêdzynarodowych; st¹d te¿ wydawaæ by siê mog³o, ¿e sêdziowie tych trybuna³ów nie bêd¹ orzekaæ w sprawach odnosz¹cych siê do form udzia³u w zbrodni ludobójstwa. Jednak¿e trudno uznaæ wspó³dzia³anie w ludobójstwie za zbrodniê mniej powa¿n¹ ni¿ samo ludobójstwo. Wspó³uczestnikiem mo¿e byæ sam przywódca, który wydaje rozkaz pope³nienia ludobójstwa, podczas gdy g³ównym sprawc¹ jest podw³adny wykonuj¹cy rozkazy swego prze³o¿onego. W takim wypadku winê przypisaæ nale¿y tak¿e prze³o¿onemu 47. Poni¿sze rozwa¿ania opieraæ siê bêd¹ na orzecznictwie miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc. O formach udzia³u w ludobójstwie 48 stanowi¹ art. 2 (2) StMTKR i art. 4 (2) StMTK. Przepisy te odpowiadaj¹ art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. Podobnie jak przepisy konwencji, tak i te dwa identycznie brzmi¹ce ustêpy przewiduj¹ odpowiedzialnoœæ karn¹ za: ludobójstwo per se; zmowê w celu pope³nienia ludobójstwa; bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do ludobójstwa; usi³owanie pope³nienia ludobójstwa; wspó³dzia³anie w ludobójstwie. W odró¿nieniu od trzech innych form udzia³u w ludobójstwie, ludobójstwo per se nie stanowi "zbrodni nieukoñczonej" (inchoate crime, incomplete crime), "która mo¿e byæ pope³niona nawet, gdy dokonanie ludobójstwa nie mia³o miejsca" 49. Nale¿y zwróciæ uwagê, i¿ zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa wystêpuje w statutach MTKJ i MTKR dwukrotnie - po pierwsze jako czyn karalny wymieniony w art. 2 (3) StMTKR oraz w art. 4 (3) StMTKJ, po drugie jako forma odpowiedzialnoœci karnej z art. 7 (1) StMTKJ i art. 6 (1) StMTKR. Opisywanie jej jako zbytecznej ( redundant) w kilku orzeczeniach wskazuje, ¿e w trakcie prac nad statutami nie przyk³adano do niej wagi. Jej zamieszczenie w tych aktach prawnych wydaje siê byæ zatem dos³ownym przeniesieniem do nich art. III konwencji w sprawie ludobójstwa 50. W sprawie Stakiæ Trybuna³ rozwa¿a³ zbie¿noœæ zachodz¹c¹ pomiêdzy art. 7 (1) StMTKJ a art. 4 (3) (e) StMTKJ, stanowi¹cym o zmowie, uznaj¹c ostatni z wymienionych przepisów za lex specialis w stosunku do wczeœniejszego lex generalis. Izba Orzekaj¹ca rozwa¿y³a tak¿e alternatywne podejœcie do interpretacji tych przepisów 51. Zgodnie z ni¹, te dwa przepisy s¹ ze sob¹ zharmonizowane. Zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa jest definiowana jako porozumienie pomiêdzy dwiema lub wiêcej osobami, by pope³niæ ludobójstwo 52. Z kolei w orzeczeniu w sprawie Nahimana, Barayagwiza i Ngeze doprecyzowano charakter takiego porozumienia. Uznano bowiem, i¿ "istot¹ zarzutu zmowy jest porozumienie pomiêdzy tymi, którym taki zarzut postawiono. Istnienie formalnego czy werbalnie wyra¿onego porozumienia nie jest potrzebne dla wykazania tej zmowy" 53. Istnienie zmowy mo¿e byæ bowiem wywnioskowane na podstawie skoordynowanych dzia³añ jednostek, które maj¹ wspólny cel i dzia³aj¹ w ujednoliconych ramach. Koalicja, nawet nieformalna, mo¿e tworzyæ takie ramy dla swych dzia³añ tak d³ugo, jak koalicjanci podejmuj¹cy swe dzia³ania œwiadomi s¹ istnienia koalicji, swego w niej udzia³u oraz jej roli w d¹¿eniu do wspólnego celu 54. Zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa mo¿e byæ z³o¿ona z jednostek dzia³aj¹cych jako zinstytucjonalizowana organizacja, niezale¿nie od ich wzajemnych osobistych powi¹zañ 55. "Zmowa jest przestêpstwem nieukoñczonym i jako taka posiada znamiê ci¹g³oœci, którego punktem kulminacyjnym jest dokonanie czynu przewidzianego przez zmowê" 56. Zbrodnia zmowy w celu pope³nienia ludobójstwa podlega karze, nawet gdy nie osi¹gnie swego zak³adanego rezultatu 57. Czyn ten nie posiada zatem elementu skutkowoœci. Bêdzie on podlega³ karze, nawet gdy g³ówna zbrodnia ( substantive offence) nie zostanie ostatecznie przygotowana 58. Nale¿y te¿ zwróciæ uwagê, i¿ w przypadku zmowy w celu pope³nienia ludobójstwa element podmiotowy ma polegaæ na wspólnym ( concerted) zamiarze pope³nienia ludobójstwa, to znaczy zamiarze zniszczenia grupy narodowej, rasowej, etnicznej lub wyznaniowej, jako takiej. Wymagany zamiar zmowy w celu pope³nienia ludobójstwa jest ipso facto zamiarem wymaganym dla pope³nienia zbrodni ludobójstwa 59. W sprawie Musema stwierdzono, i¿ oskar¿eni "nie mog¹ zostaæ skazani jednoczeœnie za ludobójstwo i zmowê do ludobójstwa za ten sam czyn" 60. Rozwa¿ania MTKR odnoœnie do mo¿liwoœci skazania za te same czyny za ludobójstwo i zmowê do ludobójstwa doprowadzi³y jednak Trybuna³ tak¿e do odmiennego wniosku. "Ró¿nice pomiêdzy obiema zbrodniami (ludobójstwem a zmow¹) mog¹, zdaniem sêdziów MTKR, usprawiedliwiæ wielokrotne skazania za ten sam czyn, pod warunkiem, ¿e ka¿dy statutowy przepis, który formu³uje podstawy dla skazania stanowi o innych znamionach, niezawartych w innych przepisach" 61. Jak wskazano w rozdziale pierwszym niniejszej rozprawy, termin "pod¿eganie" zosta³ zamieszczony dwukrotnie w statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc i w statucie MTK, raz jako forma pope³nienia czynu, za drugim razem jako forma udzia³u w ludobójstwie, bêd¹ca odpowiednikiem czynów z art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. Pod¿eganie do ludobójstwa mo¿e zatem przybraæ formê jednej z postaci pope³nienia ludobójstwa b¹dŸ stanowiæ odrêbny czyn przy za³o¿eniu, ¿e jest bezpoœrednie i publiczne 62. W tym drugim przypadku bêdzie to wê¿sza forma pod¿egania w porównaniu ze znaczeniem przypisywanym postaci zjawiskowej pod¿egania, ograniczona bowiem bêdzie przymiotnikami "bezpoœredni i publiczny". Poni¿sze orzeczenia odwo³uj¹ siê do pod¿egania jako formy udzia³u w ludobójstwie, za ka¿dym zatem razem takiej formie pod¿egania towarzysz¹ okreœlenia "publiczny" i "bezpoœredni". W sprawie Akayesu wskazano na potrzebê zdefiniowania terminu "bezpoœredniego i publicznego pod¿egania". Sêdziowie przyjêli na potrzeby interpretacji tego terminu zgodnie z art. 2 (3) StMTKR, i¿ "bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie" powinno zostaæ zdefiniowane jako dzia³anie bezpoœrednio prowokuj¹ce sprawców do pope³nienia ludobójstwa, czy to przez przemówienia, okrzyki, groŸby wypowiadane w miejscach publicznych lub na publicznych zgromadzeniach, czy poprzez sprzeda¿ lub rozpowszechnianie, oferowanie do sprzeda¿y lub wystawianie materia³ów pisemnych lub wydrukowanych w miejscach publicznych lub na publicznych zgromadzeniach, lub poprzez publiczne wystawy plakatów, lub poprzez jakiekolwiek inne œrodki komunikacji audiowizualnej 63. W sprawie Akayesu Izba Orzekaj¹ca MTKR przedstawi³a sposób kryminalizacji pod¿egania w systemach prawa: "pod¿eganie musi byæ bezpoœrednie i prowokowaæ innych do zaanga¿owania siê w pope³nienie czynu zabronionego. [...] Oskar¿enie musi wykazaæ zwi¹zek pomiêdzy czynem pod¿egania a konkretn¹ zbrodni¹" 64. Nale¿y tak¿e wykazaæ, czy pod¿eganie jest publiczne, co - jak stwierdzi³ MTKR w sprawie Akayesu - uzale¿nione jest od dwóch czynników. Po pierwsze decyduje o tym miejsce, w którym pod¿egano do ludobójstwa; po drugie nale¿y wzi¹æ pod uwagê, czy pod¿eganie by³o za pomoc¹ œrodków masowego przekazu skierowane do wybiórczej czy do nieograniczonej liczby osób 65. Zbrodnia bezpoœredniego i publicznego pod¿egania do ludobójstwa, podobnie jak zbrodnia zmowy w celu pope³nienia ludobójstwa, jest przestêpstwem, które realizuje siê w czasie, a¿ do zakoñczenia zamierzonego czynu 66. Pod¿eganie mo¿e zostaæ ukarane, nawet gdy ludobójstwo nie przyniesie rezultatów spodziewanych przez sprawców 67. Zbrodnia bezpoœredniego i publicznego pod¿egania do ludobójstwa wymaga zamiaru bezpoœredniego pobudzania ( prompt) lub prowokowania ( provoke) innego (innych) do pope³nienia ludobójstwa, czyli woli po stronie sprawcy, by stworzyæ poprzez swoje dzia³ania pewien stan umys³u potrzebny do pope³nienia takiej zbrodni w umys³ach osób pod¿eganych. Oznacza to, ¿e osoba, która pod¿ega do pope³nienia ludobójstwa, musi sama mieæ specjalny zamiar pope³nienia zbrodni ludobójstwa, czyli zamiar zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej, jako takiej 68. Izba Orzekaj¹ca w sprawie Nahimana, Barayagwiza i Ngeze dostrzeg³a rolê mediów w ochronie demokracji, a kiedy jest to niezbêdne - w mobilizacji si³ cywilnych dla ochrony narodu i jego ludzi 69. Odbiorcy audiowizualnych œrodków przekazu, adresaci przemów nienawiœci ( hate speeches) identyfikowali siê z przekazem "Kangury" i RTLM, traktuj¹cym Tutsi jako zagro¿enie. Przekaz ten 70 nie by³ zaœ skierowany przeciwko jednostkom, które by³yby definiowane jako osoby uzbrojone i niebezpieczne 71. Izba Orzekaj¹ca zwróci³a równie¿ w tej sprawie uwagê, i¿ media s¹ zwolennikami jednej strony i wyrazi³a opiniê, ¿e zagadnienie ustaleñ dokonywanych przez media odnieœæ nale¿y nie do tego, czy media by³y nieobiektywne, a raczej do treœci, które by³y przekazywane 72. Trzeba zatem dokonaæ rozró¿nienia miêdzy dyskusj¹ o œwiadomoœci etnicznej a szerzeniem etnicznej nienawiœci 73. W sytuacjach, w których media rozpowszechniaj¹ pogl¹dy szerz¹ce etniczn¹ nienawiœæ i wzywaj¹ do walki dla celów informacyjnych i edukacyjnych, wyraŸne zdystansowanie siê od takich celów jest potrzebne, by unikn¹æ przekazywania poparcia dla tych wiadomoœci i w istocie komunikowania repliki, po to, by zapewniæ, ¿e nie bêd¹ one nieœæ ze sob¹ szkody 74. Wa¿ny jest zatem kontekst wypowiedzi, w jakim chce siê j¹ uczyniæ wa¿n¹ 75. Precyzja wypowiedzi nie jest bowiem jedynym elementem, który determinuje wypowiedŸ jako zmierzaj¹c¹ do prowokacji czy kszta³cenia tych, do których ona trafia. Brzmienie wypowiedzi ma dla niej takie samo znaczenie, jak jej treœæ 76. Punktem odniesienia w rozwa¿aniach odnosz¹cych siê do wolnoœci od dyskryminacji i wolnoœci wyra¿ania siê jest, jak podkreœli³ MTKR, prawo miêdzynarodowe, które kodyfikuje tworz¹ce siê standardy uniwersalne 77. W ¿adnym z orzeczeñ wydanych do tej pory przez miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc nie odniesiono siê do usi³owania ludobójstwa w rozumieniu czynu stanowi¹cego formê udzia³u w ludobójstwie. William A. Schabas zwróci³ uwagê, i¿ usi³owanie ludobójstwa jest "przestêpstwem nieukoñczonym" ( inchoate crime). Zbrodnia usi³owania ludobójstwa zostanie ukarana, nawet gdyby samo ludobójstwo nigdy nie zosta³o "ukoñczone". Autor ten podkreœli³ jednak, ¿e jeœli ludobójstwo jest pope³niane, sprawca zostanie skazany za ludobójstwo, a nie za usi³owanie ludobójstwa 78. Jak wskazali G. Boas, J.L. Bischoff, N.L. Reid, znaczenie terminu "wspó³dzia³anie do ludobójstwa" z art. 4 (3) StMTKJ i art. 2 (3) StMTKR jest mniej precyzyjne ni¿ znaczenie terminów okreœlaj¹cych pozosta³e formy udzia³u w ludobójstwie z tego artyku³u 79. Larissa J. van den Herik oraz Elies van Sliedregt uzna³y, ¿e mo¿na by przyj¹æ na podstawie orzecznictwa miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc, i¿ istnieje dwojaki sposób poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej za wspó³dzia³anie w zbrodni ludobójstwa 80. W sprawie Ntakirutimana uznano bowiem, i¿ podobnie jak w przypadku pod¿egania bêd¹cego form¹ udzia³u w zbrodni, nale¿a³oby przyj¹æ mo¿liwoœæ pope³nienia wspó³dzia³ania w zbrodni ludobójstwa jako formy udzia³u w zbrodni ludobójstwa, nie zaœ formy pope³nienia przestêpstwa. Wspó³dzia³anie w ludobójstwie zosta³oby zrealizowane poprzez pomaganie i nak³anianie do ludobójstwa 81. Zgodnie z tez¹ sformu³owan¹ w tym orzeczeniu sprawca zosta³by skazany za wspó³dzia³anie w ludobójstwie z art. 2 (3) StMTKR. Z kolei w orzeczeniu w sprawie Semanza stwierdzono, i¿ nie ma ¿adnej materialnej ró¿nicy pomiêdzy wspó³dzia³aniem z art. 2 (3) (e) StMTKR a szerok¹ definicj¹ pomocnictwa z art. 6 (1) StMTKR. Izba Orzekaj¹ca MTKR zwróci³a uwagê, i¿ element podmiotowy dotycz¹cy wspó³dzia³ania w ludobójstwie odzwierciedla siê w u³atwianiu i nak³anianiu ( aid and abet) lub w innych formach odpowiedzialnoœci za wspó³dzia³anie wymienionych w art. 6 (1) StMTKR 82. Mo¿na zatem poci¹gn¹æ do odpowiedzialnoœci karnej za wspó³dzia³anie w ludobójstwie, skazuj¹c sprawcê za u³atwianie ludobójstwa i nak³anianie do niego ( aiding i abetting). Z jednej strony twierdzi siê zatem, ¿e wspó³dzia³anie w pope³nieniu zbrodni jest przestêpstwem, które obejmuje wspieranie ( assisting) w pope³nieniu przestêpstwa g³ównego w bezprawnym przedsiêwziêciu ( in an illegal enteprise) 83. Przestêpstwo to mo¿e polegaæ na czynach pomocy ( assistance) lub zachêty ( encouragement), które w sposób istotny przyczyni³y siê lub mia³y istotny wp³yw na dokonanie zbrodni ludobójstwa 84. Wskazywano tak¿e, i¿ termin "wspó³dzia³anie" mo¿na zdefiniowaæ jako pomaganie, pod¿eganie, uzyskiwanie 85. Wspó³dzia³anie wymaga jednak dzia³ania, podczas gdy pomocnictwo mo¿e polegaæ na zaniechaniu 86. Z drugiej zaœ strony, wspó³dzia³anie uznano za formê pope³nienia przestêpstwa, a nie za przestêpstwo samo w sobie 87. W sprawie Akayesu wspó³dzia³anie zosta³o zdefiniowane przy uwzglêdnieniu rwandyjskiego kodeksu karnego. Wyliczono nastêpuj¹ce elementy wspó³dzia³ania w ludobójstwie: dostarczanie œrodków takich jak broñ, narzêdzia lub jakichkolwiek innych œrodków u¿ywanych do pope³nienia ludobójstwa, przy jednoczesnej œwiadomoœci wspó³dzia³aj¹cego, ¿e takie œrodki bêd¹ u¿yte do tego celu; œwiadome u³atwianie planowania lub umo¿liwiania dzia³añ ludobójczych lub œwiadome nak³anianie sprawcy do ich planowania lub umo¿liwiania; pod¿eganie, za które odpowiedzialna jest osoba, która pomimo ¿e nie bra³a bezpoœrednio udzia³u w ludobójstwie, da³a instrukcje do pope³nienia ludobójstwa, przez prezenty, obietnice, groŸby, nadu¿ywanie w³adzy, fa³szerstwa ( machinations) i karalne podstêpy ( artifice), lub która bezpoœrednio pod¿ega³a do ludobójstwa 88. Zamiar wspó³dzia³aj¹cego polega na œwiadomym pomaganiu w pope³nieniu ludobójstwa. Dlatego te¿ wspó³dzia³aj¹cy niekoniecznie musi posiadaæ dolus specialis ludobójstwa, czyli specjalny zamiar zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci grupy narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej jako takiej. Oskar¿ony jest odpowiedzialny jako wspó³dzia³aj¹cy w ludobójstwie, jeœli œwiadomie nak³ania³ lub pod¿ega³ co najmniej jedn¹ osobê do pope³nienia ludobójstwa lub pomaga³ jej w nim, wiedz¹c, ¿e ta osoba lub osoby pope³nia³y ludobójstwo, nawet je¿eli oskar¿ony sam nie posiada³ specjalnego zamiaru zniszczenia, w ca³oœci lub w czêœci, grupy narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej, jako takiej 89. Zrealizowanie elementu strony podmiotowej wspó³dzia³ania w ludobójstwie wymaga, aby w czasie czynu pod¿egaj¹cy wiedzia³ o swoim wsparciu przy pope³nieniu czynu zabronionego. Innymi s³owy, wspó³dzia³aj¹cy musi dzia³aæ œwiadomie ( knowingly). Nie wymaga siê od niego, by "chcia³ pope³nienia czynu g³ównego. Ktokolwiek, kto wiedz¹c o czyimœ karalnym zamiarze, dobrowolnie pomaga w nim jemu lub jej, mo¿e byæ uznany za winnego wspó³dzia³ania, nawet gdy ¿a³owa³ skutków zbrodni" 90. Zatem strona podmiotowa ludobójstwa musi obejmowaæ œwiadomoœæ planu tej zbrodni 91. Oznacza³oby to, ¿e nie trzeba wykazywaæ posiadania przez wspó³dzia³aj¹cego zamiaru pope³nienia czynu g³ównego. Wspó³dzia³aj¹cy posiada natomiast zamiar udzielenia pomocy sprawcy ludobójstwa, chocia¿by nastêpnie ¿a³owa³ skutków swego udzia³u w ludobójstwie. MTKJ poci¹gn¹³ do odpowiedzialnoœci karnej za wspó³dzia³anie w ludobójstwie, nie przypisuj¹c sprawcy zamiaru zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci, a jedynie œwiadomoœæ posiadania takiego zamiaru przez g³ównego prze³o¿onego 92. W sprawie Blagojeviæ sêdziowie MTKJ sprecyzowali znaczenie u³atwiania i nak³aniania w rozumieniu art. 7 (1) StMTKJ. Orzeczenie w tej sprawie odwo³ywa³o siê do orzeczenia w sprawie Krstiæ, jako ¿e R. Krstiæ by³ prze³o¿onym V. Blagojeviæia. Radislav Krstiæ zosta³ skazany w I instancji za ludobójstwo, a w postêpowaniu apelacyjnym zosta³ skazany za u³atwianie ludobójstwa i nak³anianie do niego; sêdziowie uznali œwiadomoœæ za wystarczaj¹c¹ dla wype³nienia znamion ludobójstwa. Izba Apelacyjna dostrzeg³a rozbie¿noœæ znaczeniow¹ terminów z art. 4 (3) (e) i art. 7 (1) StMTKJ. Uzna³a przy tym, ¿e zamieszczenie ich obu by³o w statucie celowe. Izba ta uzna³a zatem, ¿e znaczenie terminu z art. 7 (1) StMTKJ jest wê¿sze w stosunku do znaczenia terminu, który zosta³ zamieszczony w art. 4 (3) (e) StMTKJ 93. Opieraj¹c siê na standardach wyznaczonych przez sprawê Krstiæ rozstrzygniêt¹ przez Izbê Apelacyjn¹ MTKJ, sêdziowie uznali, ¿e V. Blagojeviæ jest winny u³atwiania i nak³aniania zgodnie z rozumieniem tego terminu przyjêtym w sprawie Krstiæ. MTKJ stwierdzi³, ¿e "skazanie za u³atwianie i nak³anianie na podstawie dowodu, i¿ oskar¿ony wiedzia³ o szczególnym zamiarze g³ównego zwierzchnika jest dozwolone na mocy StMTKJ i orzecznictwa tego Trybuna³u" 94. Dlatego te¿ M.G. Karnavas uzna³, i¿ miêdzynarodowe trybuna³y karne rozszerzy³y znaczenie zbrodni ludobójstwa poza jej za³o¿one granice. Autor stwierdzi³, ¿e s¹ inne zbrodnie, które równie¿ stygmatyzuj¹ sprawców, a wymiar kary jest taki sam, jak przy os¹dzaniu za zbrodniê ludobójstwa. Niemniej jednak ludobójstwu przypisuje siê najpowa¿niejszy charakter i st¹d skazanie za ludobójstwo nabiera wiêkszego znaczenia w porównaniu do skazania za zbrodniê przeciwko ludzkoœci 95. Wspó³dzia³aniu w pope³nieniu zbrodni ludobójstwa musi "towarzyszyæ" ludobójstwo. Wspó³dzia³anie mo¿e mieæ miejsce jedynie wtedy, gdy ma miejsce karalny czyn g³ówny, w pope³nieniu którego wspó³dzia³aj¹cy bierze udzia³ 96. Jednostka mo¿e jednak zostaæ os¹dzona za wspó³dzia³anie w ludobójstwie, nawet gdy nie zidentyfikowano sprawcy g³ównego albo gdy z innych przyczyn wina nie mo¿e byæ udowodniona 97. W sprawie Akayesu sêdziowie stwierdzili, i¿ jednostka nie mo¿e byæ g³ównym sprawc¹ poszczególnego czynu i jednoczeœnie osob¹ wspó³dzia³aj¹c¹ w nim 98. Ta sama osoba nie mo¿e zostaæ skazana za dwie zbrodnie w ramach tego samego czynu 99. Zgodnie z orzeczeniem w sprawie Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, zbrodnia wspó³dzia³ania w ludobójstwie i zbrodnia ludobójstwa wzajemnie siê zatem wykluczaj¹, jako ¿e ta sama osoba nie mo¿e byæ skazana jednoczeœnie za sprawstwo i pod¿eganie do tego samego przestêpstwa 100. 5.4. Podsumowanie 1. Rozwa¿ania przeprowadzone w niniejszym rozdziale prowadz¹ do wniosku, ¿e terminy zdefiniowane w art. 4 (3) StMTKJ i art. 2 (3) StMTKR okreœlaj¹ przestêpstwa niedokoñczone. Elementy tych przestêpstw zostan¹ zrealizowane, mimo ¿e nie dosz³o do dokonania zbrodni ludobójstwa. Izby zgodne s¹ co do tego, i¿ oskar¿ony mo¿e zostaæ skazany za zmowê do pope³nienia ludobójstwa, bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do pope³nienia ludobójstwa czy usi³owanie ludobójstwa. 2. Formy pope³nienia przestêpstw nie s¹ karane jako takie ( in and of themselves), s³u¿¹ jedynie przypisaniu odpowiedzialnoœci karnej, gdy zostan¹ po³¹czone z czynem i stanem psychicznym sprawcy. 3. Znaczenie przedstawionych w niniejszym rozdziale form pope³niania przestêpstw i inchoate crimes ewoluowa³o w czasie, rozbudowuj¹c katalog tych form o wspólne przestêpne przedsiêwziêcie. Zmienia siê tak¿e relacja pomiêdzy formami udzia³u w ludobójstwie a formami pope³nienia tej zbrodni, w tym pomiêdzy complicity a aiding i abbeting. 4. Rozwa¿ania przeprowadzone w niniejszym rozdziale prowadz¹ do wniosku, ¿e orzecznictwo miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc nie daje jednolitych wytycznych co do tego, jak rozumieæ pojêcia u¿yte w statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc. Nic zatem dziwnego, ¿e interpretacja przepisów statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych w zakresie form udzia³u w ludobójstwie nie wydaje siê byæ spójna 101. Wskazano na niekonsekwencje w orzeczeniach MTKJ albo MTKR co do zakresu stosowania form udzia³u w ludobójstwie okreœlonych w art. 4 (3) StMTKJ i art. 2 (3) StMTKR 102. Izby okreœla³y te formy jako przestêpstwa nieukoñczone b¹dŸ jako formy pope³nienia czynu oraz wyra¿a³y nie do koñca spójne opinie na temat relacji form udzia³u w ludobójstwie z art. 4 (3) StMTKJ i art. 2 StMTKR, z art. 7 StMTKJ czy art. 6 StMTKR 103. 5. Stosowanie przedstawionych w niniejszym rozdziale postanowieñ statutów MTKJ oraz MTKR jest pomocne w podejmowaniu decyzji przez MTK czy trybuna³y z elementem miêdzynarodowym 104. Rozdzia³ 6 Okolicznoœci wy³¹czaj¹ce bezprawnoœæ lub winê zbrodni ludobójstwa 6.1. Uwagi ogólne Miêdzynarodowe prawo karne wypracowa³o instytucje pozwalaj¹ce na niepoci¹gniêcie osoby do odpowiedzialnoœci karnej, pomimo ¿e zosta³ pope³niony czyn, który w innych okolicznoœciach móg³by wype³niæ znamiona zbrodni miêdzynarodowych 1. Okolicznoœci te mog¹ dotyczyæ tak¿e zbrodni ludobójstwa, chyba ¿e miêdzynarodowe prawo karne wy³¹czy³o tak¹ mo¿liwoœæ. Rozdzia³ ten przedstawi wybrane okolicznoœci wy³¹czaj¹ce bezprawnoœæ lub winê w przypadku zbrodni ludobójstwa. Niektóre okolicznoœci, takie jak np. zgoda pokrzywdzonego, które w innej sytuacji mog³yby mieæ du¿e znaczenie, w przypadku zbrodni ludobójstwa nie bêd¹ przedmiotem zainteresowania prawa karnego miêdzynarodowego 2. Spo³ecznoœæ miêdzynarodowa nie jest bowiem przychylna niekaraniu osób dopuszczaj¹cych siê czynów, które w innych okolicznoœciach stanowi³yby najpowa¿niejsze zbrodnie miêdzynarodowe 3. Nale¿y zatem zwróciæ uwagê, i¿ musz¹ wyst¹piæ szczególne okolicznoœci, aby powsta³a mo¿liwoœæ powo³ania siê na okolicznoœci wy³¹czaj¹ce bezprawnoœæ lub winê. Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego stanowi o kilku okolicznoœciach wy³¹czaj¹cych bezprawnoœæ lub winê, niemniej jednak katalog ten nie jest zamkniêty, o czym stanowi art. 30 ust. 3 StMTK. Poni¿ej przedstawione zostan¹ niektóre z tych okolicznoœci. 6.2. Okolicznoœci wy³¹czaj¹ce bezprawnoœæ 6.2.1. Rozkaz prze³o¿onego Powo³ywanie siê na okolicznoœæ dzia³ania w wykonaniu rozkazu swego rz¹du lub prze³o¿onego by³o najczêœciej wykorzystywanym sposobem obrony przed Miêdzynarodowym Trybuna³em Wojskowym w Norymberdze 4. Trybuna³, omawiaj¹c najpierw wy¿szoœæ i pierwszeñstwo norm prawa miêdzynarodowego nad prawem krajowym, stwierdzi³, i¿: "Postanowienie art. VIII [StMTW - dop. D.D.] zgodne jest z prawem narodów. Okolicznoœæ, i¿ ¿o³nierz otrzyma³ rozkaz zabijania lub znêcania siê z pogwa³ceniem prawa wojny, nigdy nie by³a uznawana za dostateczn¹ obronê, chocia¿, jak Statut przewiduje, rozkaz mo¿e stanowiæ podstawê do z³agodzenia kary. Miernikiem w takim wypadku jest - co uznano w wiêkszym lub mniejszym stopniu w prawie karnym wiêkszoœci pañstw - nie samo istnienie rozkazu, lecz mo¿liwoœæ faktycznego dokonania wyboru przy powziêciu decyzji" 5. Kwestia kryteriów oceny istnienia b¹dŸ nieistnienia takiej mo¿liwoœci wyboru nie by³a w wyroku rozwa¿ana 6. Jak stwierdzi³ Ch. Garraway, w wypadkach rozpatrywanych przez MTW w Norymberdze, s³uszne by³o uznanie dzia³ania na rozkaz prze³o¿onego za okolicznoœæ wy³¹czaj¹c¹ odpowiedzialnoœæ karn¹ 7. Jednak¿e autor ten przypomnia³, i¿ genera³ J.T. Nikiczenko zdawa³ by³ sobie sprawê, i¿ by³a to decyzja, za któr¹ przemawia³y szczególne okolicznoœci 8. Dzia³anie na rzecz rz¹du lub dowództwa nie zwalnia od odpowiedzialnoœci, jednak¿e mo¿e stanowiæ okolicznoœæ ³agodz¹c¹, "o ile Trybuna³ uzna, ¿e bêdzie to zgodne z poczuciem sprawiedliwoœci" (por. art. 7 (4) StMTKJ i art. 6 (4) StMTKR). Przepisy art. 7 (4) StMTKJ i art. 6 (4) StMTKR zosta³y sformu³owane na wzór rozwi¹zañ przyjêtych w StMTW. Charles Garraway zwróci³ uwagê, i¿ potraktowanie dzia³ania na rozkaz prze³o¿onego jako okolicznoœci wy³¹czaj¹cej odpowiedzialnoœæ karn¹ na takich samych zasadach, jakie przyjête zosta³y przez MTW, wzbudzi³o w trakcie prac nad StMTK w¹tpliwoœci. Uwa¿ano bowiem, ¿e mo¿e to prowadziæ do niesprawiedliwych, "dziwnych rezultatów" 9. Pojawi³o siê mianowicie pytanie, czy z punktu widzenia miêdzynarodowego prawa karnego mo¿na obj¹æ podw³adnych ochron¹ daj¹c¹ im podstawy do wy³¹czenia odpowiedzialnoœci prze³o¿onych, nawet za zbrodnie miêdzynarodowe 10. Artyku³ 33 StMTK stanowi o poleceniach prze³o¿onego i nakazach prawa i wskazuje, ¿e podw³adny nie mo¿e siê powo³aæ na rozkazy prze³o¿onego jako na okolicznoœæ wy³¹czaj¹c¹ jego odpowiedzialnoœæ, dopóki nie zostan¹ zrealizowane trzy przes³anki: a) na sprawcy ci¹¿y³ prawny obowi¹zek wykonania polecenia rz¹du lub prze³o¿onego; b) sprawca nie wiedzia³, ¿e polecenie rz¹du by³o bezprawne; c) polecenie nie by³o oczywiœcie bezprawne. ¯o³nierze mog¹ nie posiadaæ œwiadomoœci wszystkich okolicznoœci faktycznych stanowi¹cych desygnaty znamion zbrodni, np. ludobójstwa, i mog¹ nie byæ w stanie oceniæ, czy rozkaz by³ bezprawny, choæ nie oczywiœcie bezprawny. Istotnym staje siê tu bardziej wiedza na temat planu lub polityki pope³nienia ludobójstwa, która w sytuacji, w której podw³adny j¹ posiada, powoduje, i¿ jest œwiadomy planowanych przez dowódcê rezultatów. Komisja Prawa Miêdzynarodowego odnios³a siê do przes³anek odpowiedzialnoœci karnej podw³adnych wykonuj¹cych rozkazy swych prze³o¿onych. Stwierdzono, i¿ "zakres wiedzy na temat szczegó³ów planu lub polityki pope³nienia zbrodni ludobójstwa bêdzie zale¿eæ w du¿ym stopniu od pozycji sprawcy w hierarchii rz¹du lub w strukturze dowództwa wojskowego. Nie oznacza to, i¿ podw³adny, który faktycznie wykonuje plan lub politykê, nie mo¿e zostaæ poci¹gniêty do odpowiedzialnoœci karnej za ludobójstwo tylko dlatego, ¿e nie posiada tego samego stopnia informacji odnoœnie do ca³ego planu lub polityki jak prze³o¿ony. Definicja ludobójstwa wymaga bardziej stopnia œwiadomoœci na temat ostatecznego celu czynu kryminalnego ni¿ œwiadomoœci ka¿dego szczegó³u z³o¿onego planu lub polityki odnoœnie do ludobójstwa" 11. Stwierdzono równie¿, i¿ oskar¿ony, bêd¹cy podw³adnym œwiadomym planu zniszczenia grupy w ca³oœci lub w czêœci, nie mo¿e nie mieæ œwiadomoœci, ¿e planowany czyn bêdzie odpowiada³ czynowi zdefiniowanemu w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa 12. Rozkaz pope³nienia ludobójstwa albo wziêcia w nim udzia³u bêdzie uwa¿any za oczywiœcie bezprawny. Podw³adny bêdzie zatem odpowiada³ karnie, je¿eli nie wyka¿e, ¿e dzia³a³ pod wp³ywem przymusu 13. 6.2.2. Przymus, koniecznoœæ Aby rozstrzygn¹æ, czy w danym stanie faktycznym zachodzi taka okolicznoœæ, nale¿y dokonaæ interpretacji, opieraj¹c siê na aktualnym stanie prawnym. Wiele spraw, w których powo³ano siê na tê okolicznoœæ, rozstrzygniêtych zosta³o zarówno przed MTW, jak i s¹dami krajowymi. Mog¹ stanowiæ one wskazówki, które zostan¹ wziête pod uwagê przy formu³owaniu kolejnych orzeczeñ, w których oskar¿ony powo³a siê na dzia³anie pod przymusem ( duress, compulsion, coercion) albo z koniecznoœci ( necessity) 14. Zwraca siê zatem uwagê, i¿ prawo miêdzynarodowe wypracowa³o szereg przes³anek, które musz¹ zostaæ ³¹cznie spe³nione, by móc skorzystaæ z mo¿liwoœci powo³ania siê na obie takie okolicznoœci wy³¹czaj¹ce odpowiedzialnoœæ karn¹. Przes³anki te zosta³y sformu³owane nastêpuj¹co 15: czyn, bêd¹cy przedmiotem aktu oskar¿enia, zosta³ dokonany pod wp³ywem bezpoœredniej ( immediate) groŸby wyrz¹dzenia ciê¿kiej i nieodwracalnej szkody dla ¿ycia lub zdrowia; nie by³o adekwatnych œrodków pozwalaj¹cych na unikniêcie takiego niebezpieczeñstwa; pope³nione przestêpstwo nie jest nieproporcjonalne w stosunku do gro¿¹cego niebezpieczeñstwa. Innymi s³owy, jak podkreœli³ A. Cassese, by czyn by³ proporcjonalny, przestêpstwo musi byæ pope³nione pod przymusem lub koniecznoœæ musi byæ, dla równowagi, l¿ejsza od niebezpieczeñstwa albo równie ciê¿ka. Sytuacja prowadz¹ca do przymusu lub koniecznoœci nie jest dobrowolnie stworzona przez osobê pozostaj¹c¹ pod przymusem. Przymus by³ rozwa¿any jako okolicznoœæ wy³¹czaj¹ca odpowiedzialnoœæ karn¹ w rozstrzyganej przez MTKJ sprawie Erdemoviæia. W sytuacji tej mo¿na by³o po³¹czyæ kwestiê przymusu z koniecznoœci¹ wykonania rozkazu prze³o¿onego. Oskar¿ony przyzna³ siê do winy, sk³adaj¹c przy okazji zeznanie nastêpuj¹cej treœci: "musia³em to zrobiæ. Gdybym odmówi³, zosta³bym zabity wraz z innymi ofiarami. Kiedy odmówi³em, powiedzieli mi: "Jeœli jest ci ich szkoda, wstañ, ustaw siê razem z nimi i te¿ ciê zabijemy"" 16. Drazen Erdemoviæ powo³a³ siê zatem na okolicznoœæ wy³¹czaj¹c¹ odpowiedzialnoœæ karn¹, polegaj¹c¹ na tym, ¿e bezpoœrednie zagro¿enie si³¹ b¹dŸ u¿yciem si³y skierowane przeciwko niemu i innym pozbawi³o oskar¿onego mo¿liwoœci posiadania specjalnego zamiaru 17. Izba Apelacyjna MTKJ dosz³a jednak do konkluzji, i¿ "przymus nie stanowi pe³nej przes³anki egzoneracyjnej dla ¿o³nierza oskar¿onego o zbrodnie przeciwko ludzkoœci i/lub zbrodnie wojenne polegaj¹ce na zabijaniu niewinnych istot ludzkich" 18. Wiêkszoœæ sêdziów uzna³a, i¿ w tym stanie faktycznym przymus mo¿e stanowiæ okolicznoœæ ³agodz¹c¹, lecz nie uwalnia od odpowiedzialnoœci karnej 19. 6.2.3. B³¹d co do prawa, b³¹d co do faktu Jedn¹ z okolicznoœci wy³¹czaj¹cych odpowiedzialnoœæ karn¹ mo¿e byæ b³¹d co do prawa albo b³¹d co do faktu. O b³êdzie co do faktu i b³êdzie co do prawa stanowi art. 32 ust. 1 StMTK: "B³¹d co do faktu stanowi podstawê wy³¹czenia odpowiedzialnoœci karnej tylko wtedy, gdy wy³¹cza umyœlnoœæ. Istniej¹ znamiona zbrodni ludobójstwa, co do których mo¿na pope³niæ b³¹d co do faktu". Wskazaæ mo¿na przede wszystkim na b³¹d co do œwiadomoœci istnienia planu ludobójczego. Ponadto mo¿na pope³niæ b³¹d co do faktu, a nawet co do prawa, okreœlaj¹c grupê bêd¹c¹ przedmiotem bezpoœredniego dzia³ania. Osoba, która jest w b³êdzie co do istotnego elementu zbrodni ludobójstwa, nie posiada œwiadomoœci pope³nienia tej zbrodni, st¹d te¿ nie mo¿e zostaæ wype³niony w takim wypadku element podmiotowy przestêpstwa 20. Artyku³ 32 ust. 2 zdanie pierwsze StMTK stanowi, i¿: "B³¹d co do prawa odnoœnie do tego, czy okreœlony rodzaj czynu stanowi zbrodniê podlegaj¹c¹ jurysdykcji Trybuna³u, nie stanowi podstawy wy³¹czenia odpowiedzialnoœci karnej". Oznacza to, ¿e nieznajomoœæ prawa nie jest, co do zasady, podstaw¹ wy³¹czenia odpowiedzialnoœci karnej. W takich przypadkach dopuszczalne jest jednak z³agodzenia kary. "B³¹d co do prawa mo¿e jednak stanowiæ podstawê wy³¹czenia odpowiedzialnoœci karnej, je¿eli wy³¹cza element podmiotowy albo w sytuacji przewidzianej w artykule 33 [stanowi¹cym o poleceniach prze³o¿onego i nakazach prawa]" (art. 32 ust. 2, zdanie drugie StMTK). Jak zatem zauwa¿y³ A. Cassese, b³¹d co do prawa mo¿e zostaæ podniesiony jako okolicznoœæ wy³¹czaj¹ca odpowiedzialnoœæ karn¹ nie, gdy oskar¿ony by³ nieœwiadomy bezprawnoœci swego czynu, ale wtedy, gdy nie by³ œwiadomy niezbêdnych elementów prawa stanowi¹cych o czynie zakazanym w prawie miêdzynarodowym; brak œwiadomoœci nie wi¹za³ siê z nieumyœlnoœci¹ ze strony powo³uj¹cego siê na b³¹d co do prawa; w konsekwencji osoba podejmuj¹ca dzia³anie nie posiada³a wymaganej œwiadomoœci elementów strony podmiotowej 21. W art. 32 ust. 2 zdaniu drugim StMTK przewidziano wyj¹tek od zasady, ¿e nieznajomoœæ prawa szkodzi ( ignorantia iuris nocet) 22, poprzez odwo³anie siê do art. 33 StMTK. Uznano tym samym, ¿e mo¿e byæ b³êdem co do prawa na mocy art. 32 ust. 2 zdania drugiego StMTK b³¹d co do nieznajomoœci bezprawnoœci rozkazu prze³o¿onego pope³nienia zbrodni objêtej jurysdykcj¹ MTK, a zatem np. ludobójstwa, jeœli nie jest to rozkaz oczywiœcie bezprawny 23. 6.2.4. Obrona konieczna Jak podkreœlono w sprawie Kordiæ i Èerkez, obrona konieczna jako podstawa wy³¹czenia odpowiedzialnoœci karnej jest jednym ze œrodków obrony, "stanowi¹cych czêœæ zasad ogólnych prawa karnego, które Trybuna³ bierze pod uwagê w sprawach przed nim rozstrzyganych" 24. Osoba mo¿e powo³aæ siê na dzia³anie w obronie koniecznej, je¿eli pope³ni³a zbrodniê miêdzynarodow¹ w celu zapobie¿enia albo zakoñczenia zbrodni pope³nianej przez inn¹ osobê przeciwko osobie dzia³aj¹cej w obronie koniecznej ( agent) albo przeciwko komuœ innemu 25. Obrona konieczna spe³niaæ musi nastêpuj¹ce przes³anki 26: dzia³anie w obronie koniecznej podejmowane jest w odpowiedzi na bezpoœredni lub rzeczywisty bezprawny zamach; nie ma innego sposobu na zapobie¿enie przestêpsteu lub zakoñczenie go; bezprawne dzia³anie drugiej osoby nie zosta³o spowodowane przez osobê dzia³aj¹c¹ w obronie koniecznej; dzia³anie w obronie koniecznej jest proporcjonalne w stosunku do przestêpstwa, przed którym osoba siê broni. Szczególnym zamiarem dzia³ania osoby w obronie koniecznej mo¿e byæ ochrona ¿ycia ludzkiego (¿ycia osoby dzia³aj¹cej w obronie koniecznej, bêd¹cej jednoczeœnie cz³onkiem grupy-sprawcy lub ¿ycia innej osoby), nie jest nim natomiast zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci 27. Okolicznoœci¹ wy³¹czaj¹c¹ odpowiedzialnoœæ karn¹ nie jest natomiast "dzia³anie w obronie koniecznej" osoby pope³niaj¹cej ludobójstwo w celu ochrony swego mienia. Ta ostatnia okolicznoœæ jest natomiast brana pod uwagê w przypadku zbrodni wojennych 28. Mo¿liwoœæ powo³ania siê przez oskar¿onego na obronê konieczn¹ w przypadku ludobójstwa nie zosta³a przekreœlona w przepisach prawa karnego miêdzynarodowego oraz w orzecznictwie miêdzynarodowych trybuna³ów karnych. Stanowisko W.A. Schabasa znajduje potwierdzenie w przepisach StMTK. Okolicznoœæ ta uwzglêdniona zosta³a w czêœci III StMTK (Ogólne zasady prawa karnego). Obrona konieczna przewidziana zosta³a co do ka¿dej ze zbrodni objêtej zakresem przedmiotowym MTK, a wiêc tak¿e jako okolicznoœæ z art. 31 StMTK, uwzglêdniana w przypadku ludobójstwa. 6.3. Okolicznoœci wy³¹czaj¹ce winê 6.3.1. Niepoczytalnoœæ, nietrzeŸwoœæ, stan odurzenia O niepoczytalnoœci, stanie odurzenia albo nietrzeŸwoœci stanowi art. 31 ust. 1 lit. a i b StMTK. W katalogu okolicznoœci wy³¹czaj¹cych odpowiedzialnoœæ karn¹ wymieniono na pierwszym miejscu niepoczytalnoœæ, jako okolicznoœæ, która wy³¹cza zdolnoœæ rozpoznawania bezprawnoœci lub znaczenia bezprawnoœci lub znaczenia zachowania b¹dŸ te¿ zdolnoœæ pokierowania swym postêpowaniem. Wy³¹czenie odpowiedzialnoœci karnej nast¹pi, je¿eli "osoba ta cierpia³a na chorobê psychiczn¹ lub upoœledzenie umys³owe, które wy³¹cza³y jej zdolnoœæ rozpoznania bezprawnoœci lub znaczenia b¹dŸ te¿ zdolnoœæ pokierowania jej postêpowaniem zgodnie z wymogami prawa" 29. Antonio Cassese stwierdzi³, ¿e nietrzeŸwoœæ lub stan odurzenia mog¹ byæ wziête pod uwagê jedynie przy spe³nieniu dwóch poni¿szych przes³anek 30: nietrzeŸwoœæ lub stan odurzenia s¹ tak powa¿ne, i¿ osoba nie ma œwiadomoœci swojego zachowania i nie mo¿e oceniæ bezprawnoœci swych dzia³añ; osoba nie wprawi³a siê w nietrzeŸwoœæ lub stan odurzenia dobrowolnie, jako ¿e "zna³a ryzyko tego, i¿ pod wp³ywem odurzenia prawdopodobnie pope³ni czyn objêty jurysdykcj¹ Trybuna³u" 31. Jest ma³o prawdopodobne, by stan odurzenia lub nietrzeŸwoœæ zosta³y podniesione, jak podkreœli³ W.A. Schabas, w trakcie postêpowania przed Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym 32. Z uwagi na to, ¿e zazwyczaj osobom os¹dzanym przed miêdzynarodowym trybuna³em karnym sensu largo nale¿y przypisaæ rolê sprawców kierowniczych b¹dŸ te¿ osób, które zaplanowa³y ludobójstwo, trudno jest jednoczeœnie za³o¿yæ, aby w trakcie podejmowanych przez te osoby dzia³añ pozostawa³y one przez ca³y czas w stanie nietrzeŸwoœci b¹dŸ odurzenia. Teoretycznie jednak mo¿na by za³o¿yæ, ¿e pod wp³ywem œrodków odurzaj¹cych dostarczanych przez inn¹ osobê oskar¿ony wprowadzany jest w stan odurzenia tak du¿y, ¿e mo¿na mu przypisaæ, przy spe³nieniu wymienionych powy¿ej przes³anek, dzia³anie w stanie odurzenia 33. Natomiast odpowiedzialnoœæ karna nie zostanie wy³¹czona, je¿eli osoba wprowadzi³a siê w stan odurzenia dobrowolnie, w takich okolicznoœciach, ¿e wiedzia³a o tym lub zlekcewa¿y³a ryzyko tego, ¿e pod wp³ywem odurzenia prawdopodobnie pope³ni czyn zabroniony podlegaj¹cy jurysdykcji Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego (art. 31 ust. 1 lit. b StMTK). Powy¿sze rozwa¿ania mog¹ mieæ charakter jedynie teoretyczny, jako ¿e do tej pory nie zosta³o wydane ¿adne orzeczenie przez Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny w sprawie jednej z omawianych w tym podpunkcie okolicznoœci wy³¹czaj¹cych odpowiedzialnoœæ karn¹. Prawdopodobne przyczyny niepowo³ywania siê czy nieuwzglêdniania nietrzeŸwoœci lub stanu odurzenia zosta³y przedstawione wy¿ej. 6.3.2. Akcje odwetowe i koniecznoœæ wojskowa Uznanie akcji odwetowych i koniecznoœci wojskowej za okolicznoœci wy³¹czaj¹ce bezprawnoœæ lub winê nie jest formalnie zakazane przez prawo miêdzynarodowe. Jak wskaza³ W.A. Schabas, akcje odwetowe i koniecznoœæ wojskowa nie zosta³y tak¿e wykluczone wprost, jako œrodek obrony z przepisów StMTK 34. Autorzy R. Cryer, H. Friman, D. Robinson, E. Wilmshurst 35 wskazali zaœ na koniecznoœæ wojskow¹ jako na œrodek obrony przewidziany w art. 8 ust. 2 lit. a ppkt iv StMTK. Okolicznoœci takich nie uwzglêdniono, gdy projektowano statuty MTKJ i MTKR. Niemniej jednak Izba Orzekaj¹ca MTKJ wypowiedzia³a siê w sprawie Martiæ na temat tych okolicznoœci w nastêpuj¹cy sposób: "regu³a, która ustanawia akcje odwetowe przeciwko ludnoœci cywilnej jako takiej, lub przeciwko pojedynczym jednostkom, jest zabroniona w ka¿dych okolicznoœciach, nawet wtedy, gdy akcje odwetowe skonfrontowane z krzywdz¹cym zachowaniem drugiej strony, s¹ integraln¹ czêœci¹ zwyczajowego miêdzynarodowego prawa i powinny byæ respektowane we wszystkich konfliktach zbrojnych" 36. Rozwa¿ania odnoœnie do akcji odwetowych i koniecznoœci wojskowej przeprowadzone przez MTKJ wydaj¹ siê byæ bardziej adekwatne w stosunku do zbrodni wojennych. Tezê sformu³owan¹ przez Izbê Orzekaj¹c¹ w sprawie Martiæ odnieœæ by mo¿na nie tylko do zbrodni wojennych, lecz tak¿e do zbrodni ludobójstwa pope³nionej w trakcie trwania konfliktu zbrojnego 37. Z drugiej strony uznanie koniecznoœci wojskowej za okolicznoœæ wy³¹czaj¹c¹ odpowiedzialnoœæ karn¹ mog³oby doprowadziæ do sytuacji, w której usprawiedliwione zosta³oby stworzenie grupie warunków ¿ycia, które doprowadzi³oby do jej zniszczenia poprzez pozbawienie jej cz³onków domów, jedzenia, opieki medycznej, a zatem przybieraj¹ce w rezultacie jedn¹ z postaci ludobójstwa, dlatego te¿ powinno byæ tak¿e zabronione. 6.4. Podsumowanie 1. Mo¿liwoœæ powo³ania siê na okolicznoœci wy³¹czaj¹ce bezprawnoœæ lub winê zosta³a uwzglêdniona przyk³adowo w art. 31 ust. 3 StMTK. 2. Zgodnie z artyku³em 31 StMTK oskar¿eni przez MTK mog¹ siê jednak powo³ywaæ tak¿e na okolicznoœci nieprzewidziane wprost w StMTK. Z rozwa¿añ przeprowadzonych w powy¿szym rozdziale wynika, i¿ okolicznoœci takie przewidziane s¹ w traktatach miêdzynarodowych, miêdzynarodowym prawie zwyczajowym czy ogólnych zasadach prawa. 3. Orzecznictwo zwi¹zane z problematyk¹ wspomnianych okolicznoœci w zwi¹zku ze zbrodni¹ ludobójstwa jest skromne, co wydaje siê wi¹zaæ z ciê¿arem zarzutu tej zbrodni. Rozdzia³ 7 Zapobieganie zbrodni ludobójstwa 7.1. Uwagi ogólne Pomimo wczeœniejszych wysi³ków R. Lemkina 1, kwestia zapobiegania ludobójstwu wy³oni³a siê w prawie miêdzynarodowym dopiero w konwencji w sprawie ludobójstwa. Oba cele przyœwiecaj¹ce twórcom konwencji - zapobieganie zbrodni ludobójstwa i karanie za ni¹, nazwane przez D. Wippmana "bliŸniaczymi", s¹ nienaruszalne 2 i œciœle ze sob¹ zwi¹zane 3. Przedmiotem konwencji jest, jak wynika z jej nazwy, zarówno zapobieganie ludobójstwu, jak i karanie za nie, jednak¿e to pierwsze brane by³o pod uwagê dopiero po dokonaniu ludobójstwa 4. Artyku³ I konwencji w sprawie ludobójstwa stanowi, i¿ pañstwa-strony zobowi¹zuj¹ siê zapobiegaæ zbrodni ludobójstwa i karaæ za ni¹. William A. Schabas zwróci³ jednak uwagê, i¿ przepisy konwencji dotycz¹ g³ównie drugiej czêœci wspomnianego tandemu 5. MTS w orzeczeniu w sprawie Boœnia v. Serbia z dnia 26 lutego 2007 r. stwierdzi³, ¿e art. I nie powinien byæ odczytywany jedynie jako wstêp do póŸniejszych odniesieñ do prawa, œcigania i ekstradycji. Artyku³ I konwencji w sprawie ludobójstwa, zw³aszcza w czêœci zwi¹zanej z zapobieganiem ludobójstwu, tworzy prawa odrêbne od tych, o których stanowi¹ kolejne artyku³y. Wniosek znajduje swoje potwierdzenie równie¿ w humanitarnych celach konwencji 6. Trybuna³ wyjaœni³ te¿, i¿ prace przygotowawcze nad konwencj¹ w sprawie ludobójstwa potwierdzaj¹, i¿ art. I nie mia³ charakteru preambu³y 7. Intencj¹ twórców konwencji by³o nadanie mu operacyjnego, praktycznego (nie zaœ czysto retorycznego) charakteru. Wskazuje siê tak¿e na zapobiegawcz¹ funkcjê czynów wymienionych w art. III konwencji w sprawie ludobójstwa (zmowa w celu pope³nienia ludobójstwa, bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do pope³nienia ludobójstwa, usi³owanie pope³nienia ludobójstwa, wspó³dzia³anie w ludobójstwie), zw³aszcza na p³aszczyŸnie prewencji generalnej 8. Istnienie konwencji w sprawie ludobójstwa, w tym art. III tej konwencji, ma odstraszaæ potencjalnych sprawców przed pope³nieniem zbrodni ludobójstwa. Oskar¿enia w sprawie o bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie do pope³nienia ludobójstwa, wspó³dzia³ania w ludobójstwie, zmowy w ludobójstwie, usi³owania pope³nienia ludobójstwa, dotycz¹ zdaniem W.A. Schabasa uprzedzaj¹cych ludobójstwo naruszeñ prawa. Przepis kryminalizuj¹cy te czyny mo¿e zostaæ zastosowany, zanim zbrodnia ludobójstwa zosta³a dokonana. Mamy tu do czynienia z prewencj¹ indywidualn¹ polegaj¹c¹ na oddzia³ywniu na sprawcê ludobójswa za pomoc¹ sankcji karnych tak, aby w przysz³oœci nie dopuszcza³ siê wspomnianych czynów 9. Nieskryminalizowane zosta³o przygotowanie do ludobójstwa. W ostatecznej wersji projektu konwencji w sprawie ludobójstwa nie zamieszczono przepisów zabraniaj¹cych propagowania nienawiœci 10. Pomimo ¿e delegaci pañstw odrzucili projekt ZSRR odnoœnie do zakazu propagowania nienawiœci, myœleli oni w trakcie debaty nad t¹ problematyk¹, ¿e w konwencji wœród grup chronionych zostanie uwzglêdniona grupa polityczna 11. Czynnik ten wp³yn¹³ na stanowisko popierane przez niektórych delegatów, by nie kryminalizowaæ propagowania nienawiœci 12. Niemniej jednak w Powszechnej Deklaracji Praw Cz³owieka (art. 7), Miêdzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (art. 4), Miêdzynarodowym Pakcie Praw Politycznych i Obywatelskich (art. 19 ust. 3) przewidziane zosta³y przepisy odnosz¹ce siê do zakazu propagowania nienawiœci. Artyku³u VIII konwencji w sprawie ludobójstwa stanowi zaœ, i¿ pañstwa mog¹ siê zwróciæ do organów NZ, by te przedsiêwziê³y odpowiednie œrodki w celu zapobie¿enia ludobójstwu. Mo¿na by zatem uznaæ, i¿ konwencja w sprawie ludobójstwa nie nak³ada na pañstwa-strony obowi¹zku miêdzynarodowej wspó³pracy, która mia³aby byæ podejmowana, by zapobiec ludobójstwu. Zwraca siê uwagê, ¿e w tym kontekœcie unikano terminu "ludobójstwo", by nie przywo³ywaæ zobowi¹zania pañstwa do zapobie¿enia ludobójstwu przez pañstwa-strony konwencji 13. 7.2. Mechanizmy uprzedzaj¹ce pope³nienie zbrodni ludobójstwa Jak wspomniano wy¿ej, zakaz ludobójstwa ewoluowa³ pocz¹tkowo w kierunku podejmowania dzia³añ nastêpczych, pozwalaj¹cych usuwaæ skutki ludobójstwa 14. Odnosz¹c siê do piêcioaspektowego katalogu M.P. Scharfa, wskazuj¹cego na reakcje spo³ecznoœci miêdzynarodowej na ludobójstwo 15, w pierwszej kolejnoœci nale¿y zwróciæ uwagê na niepodejmowanie ¿adnych dzia³añ w celu os¹dzenia sprawców tej zbrodni. Dopiero w "latach 90. [ubieg³ego wieku] pojawi³y siê [...] polityczne warunki umo¿liwiaj¹ce podjêcie tego problemu; w warunkach zimnej wojny ka¿dy konflikt od pocz¹tku do koñca rozpatrywano w perspektywie konfrontacji miêdzy antagonistycznymi blokami pañstw, co zapewnia³o bezkarnoœæ ówczesnym przestêpcom wojennym" 16. Drugim sposobem odniesienia siê do zbrodni ludobójstwa by³o obejmowanie sprawców amnesti¹ 17. Trzeci sposób ustosunkowania siê do skutków ludobójstwa polega³ na powo³ywaniu komisji prawd i pojednania. Po II wojnie œwiatowej powo³ano kilkanaœcie komisji prawd i pojednania 18. Jednym z g³ównych zadañ komisji jest pojednanie narodu; maj¹ one równie¿ prawo przeprowadzaæ œledztwa w sprawach o naruszenie praw cz³owieka. Do funkcji takich komisji zalicza siê przede wszystkim okreœlenie potrzeb pokrzywdzonych w trakcie konfliktu zbrojnego; sporz¹dzenie bezstronnego rejestru naruszeñ miêdzynarodowego prawa humanitarnego oraz praw cz³owieka pope³nionych w trakcie konfliktu zbrojnego; stworzenia gwarancji, ¿e miêdzynarodowe prawo humanitarne i prawa cz³owieka nie zostan¹ ponownie naruszone 19. W latach 90. XX w. utworzono miêdzynarodowe trybuna³y karne, stosuj¹ce akty prawne (m.in. konwencjê, statuty, EDZ), które okreœlaj¹ znamiona zbrodni ludobójstwa w zwi¹zku z wydarzeniami w by³ej Jugos³awii i w Rwandzie 20. Powo³anie miêdzynarodowych trybuna³ów karnych to - wed³ug M.P. Scharfa 21 - kolejny sposób, w jaki spo³eczeñstwo mo¿e zareagowaæ na pope³nienie zbrodni ludobójstwa. ¯yj¹ce ofiary sprawców najpowa¿niejszych zbrodni miêdzynarodowych os¹dzonych przez miêdzynarodowe trybuna³y karne mog³yby oczekiwaæ moralnego zadoœæuczynienia, jak i gwarancji, ¿e prawa humanitarne i prawa cz³owieka nie zostan¹ naruszone 22. Przeœwiadczenie takie towarzyszy³o projektodawcom StMTK 23. Zdaniem P. Hazana, werdykty wydawane w g³ównych procesach maj¹ znaczenie drugorzêdne: istotniejszy jest edukacyjny walor wymiaru sprawiedliwoœci 24. Jednak osoby kieruj¹ce pope³nieniem zbrodni ludobójstwa nie zachowuj¹ siê racjonalnie - przed pope³nieniem zbrodni na tak¹ skalê, jak¹ jest ludobójstwo, nie powstrzyma ich œwiadomoœæ kary, jaka bêdzie mog³a zostaæ na nich na³o¿ona 25. Zastosowanie przepisów konwencji w sprawie ludobójstwa nale¿eæ powinno w du¿ej mierze do s¹downictwa krajowego 26. Tê mo¿liwoœæ M.P. Scharf uzna³ za pi¹ty sposób zareagowania na ludobójstwo 27. Z uwagi na nieprawid³owoœci przypisywane s¹downictwu rwandyjskiemu 28 oraz niemo¿noœæ os¹dzenia wszystkich sprawców ludobójstwa 29, podjêto decyzjê o przeprowadzaniu w tym kraju tzw. procesów gacaca 30. Nawi¹zano w ten sposób do wielowiekowej tradycji rwandyjskich s¹dów polubownych, w sk³ad których wchodzi³a starszyzna plemienna 31. Nazwa tych procesów wywodzi siê z przeprowadzanych w tym kraju postêpowañ rozjemczych pomiêdzy dwiema zwaœnionymi rodzinami 32. Gacaca to trawa, a to na niej w³aœnie odbywa³y siê posiedzenia s¹du, w sk³ad którego wchodzi³y g³owy zwaœnionych rodzin 33. Jak wspomniano wy¿ej, przepisy konwencji w sprawie ludobójstwa nie stanowi³y explicite o koniecznoœci podejmowania przez pañstwa œrodków maj¹cych zapobiec ludobójstwu z art. VIII konwencji. Wraz z zakoñczeniem zimnej wojny i nasileniem siê dzia³añ zbrojnych w ró¿nych miejscach na œwiecie 34 dostrze¿ono koniecznoœæ zastosowania mechanizmów uprzedzaj¹cych pope³nienie samej zbrodni. Podjêto zatem prace nad ukszta³towaniem mechanizmów, które mia³yby uprzedzaæ pope³nienie zbrodni ludobójstwa. Wyró¿nia siê tu na przyk³ad œrodki podejmowane przez organy NZ 35 (por. art. VIII konwencji w sprawie ludobójstwa). Wœród nich wymieniæ mo¿na rezolucje wydawane przez RB NZ albo ZO NZ. O ile pañstwa cz³onkowskie NZ s¹ zobowi¹zane do wykonywania rezolucji RB NZ 36, to rezolucje ZO NZ maj¹ charakter niewi¹¿¹cy. Przyk³adowo powo³ywane s¹ misje ONZ na terytoriach zagro¿onych wybuchem konfliktu wewnêtrznego 37. Na mocy przepisów KNZ 38 na pañstwa nak³adane s¹ w drodze wspomnianych wy¿ej rezolucji RB ró¿nego rodzaju sankcje 39. W obliczu groŸby pope³nienia na terytorium ludobójstwa sankcj¹ nak³adan¹ przez RB jest embargo na dostawê broni 40. George A. Lopez sformu³owa³ tezê, i¿ nak³adane wspó³czeœnie przez ONZ sankcje nie s¹ adekwatne do efektów, jakie maj¹ byæ osi¹gniête 41. Autor ten zwróci³ równie¿ uwagê na nowy rodzaj sankcji okreœlany jako smart sanctions. Polegaj¹ one na przyk³ad na zamro¿eniu œrodków finansowych ( targeted financial measures). Sankcje te zosta³y uznane za bardziej adekwatne, bior¹c pod uwagê osi¹gane efekty, ni¿ skutki na³o¿onego embarga na dostawy broni lub wyposa¿enia wojskowego 42. Wœród dzia³añ uprzedzaj¹cych mo¿na tak¿e wymieniæ interwencje humanitarne 43, podejmowane w obliczu katastrof humanitarnych 44. U¿ycie si³y dozwolone jest wtedy, gdy RB NZ upowa¿ni pañstwo w rezolucji do u¿ycia si³y na podstawie rozdzia³u VII KNZ, aby przywróciæ pokój i bezpieczeñstwo 45. W latach 90. RB NZ wyda³a upowa¿nienie do u¿ycia si³y jeszcze kilkakrotnie, daj¹c w ten sposób podstawê do rozpoczêcia akcji zbrojnych m.in. w by³ej Jugos³awii, Rwandzie, na Haiti 46. Zwrot "zastosowanie wszelkich koniecznych œrodków" mia³ sw¹ podstawê w przepisach rozdzia³u VII KNZ. Mo¿liwe by³o zatem podjêcie "akcji w razie zagro¿enia pokoju, naruszenia pokoju i aktów agresji", ³¹cznie z dokonaniem interwencji zbrojnej. Pogl¹d, zgodnie z którym ingerencja humanitarna jest dopuszczalna, "gdy nie jest skierowana przeciwko integralnoœci terytorialnej lub niepodleg³oœci politycznej pañstw, zaœ jej cele s¹ ograniczone œciœle do pomocy humanitarnej i ochrony praw cz³owieka; ograniczenie dotyczy tak¿e czasu trwania oraz potencja³u u¿ytej si³y" 47, cechuje nieostroœæ u¿ywanych pojêæ. Zwolennicy pogl¹du uznaj¹cego prawo do ingerencji humanitarnej za wyj¹tek od zakazu u¿ycia si³y przyjmuj¹ zazwyczaj, ¿e upowa¿nienie RB NZ nie jest konieczne jedynie wtedy, gdy na terenie kraju, w stosunku do którego podjêto interwencjê humanitarn¹, pope³nione zosta³y uprzednio zbrodnia ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkoœci lub inne powa¿ne naruszenia praw cz³owieka 48. Odrêbn¹ kwesti¹ pozosta³oby ustalenie, kto i na jakiej podstawie mia³by autorytatywnie stwierdziæ, ¿e w pañstwie, na terytorium którego ma byæ podjêta interwencja humanitarna, zosta³y pope³nione powy¿ej zakreœlone zbrodnie. Ponadto stanowisko takie wydaje siê nie znajdowaæ umocowania w regulacjach KNZ. 7.3. Zapobieganie ludobójstwu w kontekœcie odpowiedzialnoœci za ochronê przed zbrodni¹... ludobójstwa Problematyka zapobiegania ludobójstwu w tytule Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa znalaz³a swe prze³o¿enie w szeregu deklaracji i raportów o randze miêdzynarodowej 49. Wskazano na potrzebê odnalezienia zasad i metod zapobieganiu ludobójstwu w praktyce. Na œwiatowym szczycie, który odby³ siê we wrzeœniu 2005 r. przyjêty zosta³ przez NZ - Dokument Koñcowy Szczytu 2005, którego punkt 138 stanowi: "Ka¿de pañstwo jest zobowi¹zane do ochrony swych mieszkañców przed ludobójstwem, zbrodniami wojennymi, czystkami etnicznymi oraz zbrodniami przeciwko ludzkoœci. Odpowiedzialnoœæ ta obejmuje zapobieganie tego rodzaju zbrodniom i zachêcaniu do ich pope³niania poprzez zastosowanie wszelkich w³aœciwych i koniecznych œrodków. Przyjmujemy tê odpowiedzialnoœæ i wyra¿amy wolê zgodnego z ni¹ dzia³ania. Spo³ecznoœæ miêdzynarodowa powinna, gdy bêdzie to w³aœciwe, zachêcaæ i pomagaæ Pañstwom w realizacji tego zobowi¹zania, a tak¿e wspieraæ Narody Zjednoczone w tworzeniu w tym wzglêdzie zdolnoœci wczesnego ostrzegania" 50. Niektóre pañstwa cz³onkowskie przedsiêwziê³y œrodki, które maj¹ pomóc w zapobieganiu tym zbrodniom. A.L. Belleny wymieni³ Wielk¹ Brytaniê, w której funkcjonuje Conflict Prevention Pool, oraz Kanadê, gdzie w ramach Institute of Applied Negotiation powo³ana zosta³a Early Response Unit . Niniejszy podrozdzia³ poœwiêcony bêdzie systemowi zapobiegania w kontekœcie inicjatyw zwi¹zanych z ONZ 51. Wczesne ostrzeganie jest koniecznym elementem zapobiegania 52 i zarazem pierwszym elementem systemu zapobiegania ludobójstwu 53. Jak podkreœli³ G.H. Stanton, wczesne ostrzeganie nie ma jednak znaczenia bez wczesnej odpowiedzi na zagro¿enie 54. Wi¹zaæ siê to bêdzie z potrzeb¹ podejmowania dzia³añ prewencyjnych, choæ katalog czynników zwiêkszaj¹cych prawdopodobieñstwo pope³nienia ludobójstwa na danym terytoriom nie zosta³ ustalony mimo wysi³ku wielu przedstawicieli nauk spo³ecznych 55. Zdaniem J. Sutterlina, wczesne ostrzeganie sk³ada siê z trzech elementów: dostêpu do informacji, zdolnoœci analitycznych oraz kana³u s³u¿¹cego do komunikowania siê przez osoby zdolne do podejmowania decyzji przy u¿yciu efektywnych œrodków 56. Alex J. Bellamy dostrzeg³ niedostatki p³yn¹ce z posiadania informacji przy braku mo¿liwoœci wykorzystania tej wiedzy, by zapobiec pope³nieniu zbrodni ludobójstwa. Za przyk³ady poda³ Boœniê i Rwandê. Tworzy siê zatem instytucje, które mog³yby pomagaæ w zapobieganiu zbrodni ludobójstwa. Przyk³adowo 7 kwietnia 2008 r. Sekretarz Generalny zobligowa³ siê do utworzenia funkcji Specjalnego Doradcy ds. zapobiegania ludobójstwu, "powo³anego dla ochrony, co stanowi wspólny obowi¹zek dzia³ania zaakceptowany przez wszystkie pañstwa cz³onkowskie NZ, gdy ludnoœæ ( population) jest zagro¿ona ludobójstwem, zbrodniami przeciwko ludzkoœci lub czystkami etnicznymi" 57. W kontekœcie wydarzeñ w Rwandzie, w ramach prób wyjaœniania powodów podjêcia zachowañ ludobójczych, G. Stanton przedstawi³ Departamentowi Stanu Stanów Zjednoczonych referat o charakterze instrukta¿owym ( briefing paper) pt. The 8 stages of genocide. Pierwszym etapem prowadz¹cym do ludobójstwa jest podzia³ na "nas" i "innych". Œrodkami prewencyjnymi móg³by byæ rozwój uniwersalistycznych instytucji, które dzia³a³yby ponad podzia³ami. Drugi etap prowadzi³by do wykorzystania symboli nienawiœci przeciwko niechcianym cz³onkom grupy. Do œrodków zapobiegawczych nale¿a³oby zwalczanie symboliki nienawiœci, a w jego ramach zakazanie u¿ywania symboli nienawiœci i wyg³aszania przemów nienawiœci. Trzecim stadium jest odmówienie atrybutu cz³owieczeñstwa innej grupie; cz³onkowie takich grup przyrównywani s¹ do zwierz¹t, insektów albo chorób. Liderzy lokalni i miêdzynarodowi powinni potêpiaæ wyg³aszanie mów nienawiœci i uczyniæ je kulturowo nie do zaakceptowania. Pod¿eganie do ludobójstwa przez takich liderów powinno byæ zakazane; ponadto powinno siê odmawiaæ im podró¿y zagranicznych, a aktywa zagraniczne powinny zostaæ zamro¿one. Kolejnym stadium jest samo organizowanie ludobójstwa. Autor zwraca uwagê, ¿e ludobójstwo jest dzia³aniem zorganizowanym. S³u¿¹ temu specjalne jednostki wojskowe b¹dŸ paramilitarne. Czwartym etapem jest szerzenie propagandy nienawiœci skierowanej przeciwko danej grupie. Œrodek zapobiegawczy powinien polegaæ na na³o¿eniu przez ONZ embarga na rz¹dy i obywateli, bior¹cych udzia³ w zbrodni ludobójstwa. Powinny te¿ zostaæ utworzone, zdaniem tego autora, komisje dochodzeniowo-œledcze. Pi¹tym etapem jest polaryzacja na dwie grupy w drodze szerzenia propagandy skierowanej przeciwko jednej z nich. Przeciwdzia³anie mia³oby polegaæ, zdaniem tego autora, na stworzeniu systemu bezpieczeñstwa dla ochrony liderów miêdzynarodowych b¹dŸ pomoc dla organizacji praw cz³owieka. Szóste stadium polega na przygotowaniu do pope³nienia ludobójstwa. Polega ono na zidentyfikowaniu jednostek nale¿¹cych do grupy i ich odseparowaniu z uwagi na etnicznoœæ czy wyznanie. Œrodkiem zapobiegawczym mia³oby byæ og³oszenie stanu gotowoœci alarmuj¹cego przed niebezpieczeñstwem zwi¹zanym z pope³nieniem ludobójstwa. Siódmym stadium jest eksterminacja, poniewa¿, jak twierdzi autor, sprawcy nie wierz¹ w to, ¿e ofiary s¹ ludŸmi. Przeciwdzia³aniem na tym etapie jest podejmowanie szybkiej interwencji o charakterze militarnym, która mo¿e po³o¿yc kres ludobójstwu. Strefy bezpieczeñstwa powinny zostaæ utworzone przy militarnym wsparciu miêdzynarodowym. Ostatnie stadium to zaprzeczanie przez sprawców, jakoby pope³nili oni jak¹kolwiek zbrodniê. Reakcj¹ powinno byæ os¹dzenie sprawców przez miêdzynarodowe trybuna³y lub s¹dy krajowe 58. Autor ten stwierdzi³ tak¿e, ¿e stadia powstawania ludobójstwa, jakie dostrzeg³ i wyró¿ni³, s¹ "przewidywalne, ale nie nieub³agane". Zapobiegawcze œrodki, wymienione przez G. Stantona, powinny by³y, jego zdaniem, zostaæ zastosowane bezpoœrednio przez Stany Zjednoczone b¹dŸ pañstwo to powinno by³o sk³oniæ do ich zastosowania inne kraje 59. Dnia 8 grudnia 2008 r. Si³y ds. Zadañ zwi¹zanych z Zapobieganiem Ludobójstwu utworzone w USA wyda³y koñcowy raport, który stwierdza³, ¿e Stany Zjednoczone Ameryki Pó³nocnej mog¹ zapobiegaæ zbrodni ludobójstwa i masowym zbrodniom 60. 7.4. Podsumowanie 1. Rozwa¿ania doprowadzi³y do konkluzji, i¿ celem nadrzêdnym staje siê zapobieganie pope³nianiu dalszych zbrodni i wyeliminowanie bezkarnoœci sprawców ludobójstwa. 2. Pomimo ¿e twierdzi siê 61, i¿ mo¿na przewidzieæ, w których pañstwach dojdzie do przewrotu czy katastrofy humanitarnej, to du¿o trudniej jest przewidzieæ, czy konflikt przerodzi siê w ludobójstwo 62. 3. Postuluje siê podejmowanie wszelkich w³aœciwych i koniecznych œrodków oraz tworzenie zdolnoœci wczesnego ostrzegania, które mog³yby pomóc w realizacji tak postawionego zadania 63. 4. Spo³ecznoœæ miêdzynarodowa powinna zbieraæ informacje i umiejêtnie je analizowaæ, przy wykorzystaniu instytucji zdolnych do podejmowania œrodków s³u¿¹cych do realnego zapobiegania ludobójstwu. Rozdzia³ 8 Zbrodnia ludobójstwa w orzeczeniach miêdzynarodowych trybuna³ów 8.1. Uwagi ogólne Niniejszy rozdzia³ zwi¹zany jest z zakazem ludobójstwa w praktyce miêdzynarodowych trybuna³ów. Poni¿ej przybli¿one zostan¹ orzeczenia miêdzynarodowych trybuna³ów wojskowych, Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci, miêdzynarodowych trybuna³ów karnych z elementem miêdzynarodowym w sprawach o ludobójstwo. Poszczególne orzeczenia miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc nie zostan¹ omówione szerzej, jako ¿e stanowi¹ przedmiot odrêbnych opracowañ 1. 8.2. Orzecznictwo miêdzynarodowych trybuna³ów wojskowych W ¿adnej ze spraw przed MTW w Norymberdze i MTW w Tokio sprawcy nie zostali os¹dzeni i skazani za pope³nienie zbrodni ludobójstwa. Co prawda w akcie oskar¿enia wymienione zosta³o ludobójstwo, jednak nie zosta³o ono objête jurysdykcj¹ przedmiotow¹ miêdzynarodowych trybuna³ów wojskowych. Ludobójstwu nie nadano znaczenia terminu prawnego; stanowi³o jedynie opis pewnego zachowania oskar¿onych. Przez w³¹czenie terminu "ludobójstwo" do aktu oskar¿enia czyny nazistów zosta³y lepiej opisane 2. Akt oskar¿enia MTW stanowi³ mianowicie, i¿: oskar¿eni "pope³niali umyœlne i systematyczne ludobójstwo, tj. eksterminacjê grup rasowych i narodowych, stosowan¹ przeciw cywilnej ludnoœci niektórych okupowanych terytoriów. Zmierza³a ona do wytêpienia niektórych ras lub klas ludnoœciowych oraz grup rasowych i religijnych, a zw³aszcza ¯ydów, Polaków, Cyganów i innych" 3. Prokuratorzy MTW postrzegali zatem ludobójstwo jako eksterminacjê grup rasowych, narodowych lub religijnych. Zamiar pope³nienia tej zbrodni mia³ polegaæ na umyœlnym i systematycznym zniszczeniu tak okreœlonych grup. Prokurator francuski stwierdzi³, i¿: "By³a to zbrodnia tak bestialska, i tak niewyobra¿alna w erze chrzeœcijañskiej do czasów Hitlera, i¿ pojêcie "ludobójstwo" musia³o zostaæ utworzone, by móc je zdefiniowaæ". Mówi³ on o najwiêkszej mo¿liwej zbrodni - ludobójstwie. Z kolei Prokurator brytyjski, sir H. Shawcross, u¿y³ w 1946 r. terminu "ludobójstwo", konstatuj¹c i¿: "Ludobójstwo nie jest ograniczone do eksterminacji ¯ydów czy Cyganów. By³o stosowane w ró¿nych formach w Jugos³awii, przeciwko ludnoœci nie-niemieckiej w Alzacji-Lotaryngii, ludnoœci Niderlandów oraz Norwegii" 4. W odrêbnym rozdziale wyroku MTW zatytu³owanym "Przeœladowania ¯ydów" Trybuna³ zauwa¿y³, i¿: "Przeœladowania ¯ydów z rêki nazistowskiego rz¹du zosta³y udowodnione przed Trybuna³em w najdrobniejszych szczegó³ach. Jest to zapis o konsekwentnych i systematycznych nieludzkoœciach na najwiêksz¹ skalê. Otto Ohlendorf, szef Departamentu III w G³ównym Urzêdzie Bezpieczeñstwa Rzeszy (RSHA) od 1939 do 1943 r., który by³ dowódc¹ jednej ze specjalnych grup ds. eksterminacji ( Einsatzgruppen 5) w kampanii przeciwko Zwi¹zkowi Radzieckiemu, sprawdza³ metody u¿ywane przy eksterminacji ¯ydów. Zezna³, ¿e u¿ywa³ szwardonów egzekucyjnych do rozstrzeliwania ofiar w celu obni¿enia poczucia indywidualnej winy u czêœci swych ludzi; 90 tys. mê¿czyzn, kobiet i dzieci zamordowanych w przeci¹gu jednego roku przez jego grupy by³o przede wszystkim ¯ydami" 6. Jednoznaczny cel przyœwiecaj¹cy dzia³aniom nazistów wynika z zeznañ H. Franka, który w grudniu 1941 r. stwierdzi³: "Musimy zniszczyæ ¯ydów, gdziekolwiek ich znajdziemy i gdziekolwiek jest to mo¿liwe, w celu utrzymania struktury Rzeszy jako takiej w ca³oœci" 7. Hans Frank zezna³, ¿e w trakcie wojny najprawdopodobniej na terytorium Niemiec przebywa³o oko³o 3,5 mln ¯ydów, a w styczniu 1944 r. pozosta³o oko³o 100 tys. 8 W wyroku MTW stwierdzi³ równie¿, i¿ zabójstwa na szerok¹ skalê i okrucieñstwa pope³niane przeciwko ludnoœci cywilnej z Europy Wschodniej wysz³y poza zakres walki z opozycj¹ przed niemieckimi si³ami okupacyjnymi 9. Po og³oszeniu wyroku przez Miêdzynarodowy Trybuna³ Wojskowy z siedzib¹ w Norymberdze przeprowadzono kolejne procesy przeciwko oskar¿onym o zbrodnie wojenne zarówno w niemieckich strefach okupacyjnych, jak i poza granicami Niemiec 10. Postêpowania prowadzone by³y b¹dŸ na podstawie ustawy nr 10 Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec z 20 grudnia 1945 roku o karaniu osób winnych zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko pokojowi i zbrodni przeciwko ludzkoœci 11 b¹dŸ te¿ przepisów prawa wewnêtrznego poszczególnych pañstw 12. Amerykañski Trybuna³ Wojskowy 13, który orzeka³ na podstawie ustawy nr 10 Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec, cztery razy powo³a³ siê na rezolucjê 96(I). Trybuna³ ten uzna³ tak¿e, ¿e berliñski prokurator O. Rothgang "bra³ udzia³ w narodowym programie przeœladowañ rasowych [...]. Wzi¹³ udzia³ w zbrodni ludobójstwa". Inny prokurator, E. Lautz zosta³ skazany za wprowadzanie w ¿ycie prawa przeciwko Polakom i ¯ydom, które stanowi³o "stworzony przez rz¹d plan w celu eksterminacji tych ras". Zosta³ uznany za wspó³sprawcê ludobójstwa 14. W sprawie RuSHA ludobójstwo okreœlono jako "mistrzowskie przedsiêwziêcie", zwracaj¹c uwagê, i¿ "by³o ono kierowane przez wysokich rang¹ nazistowskich przywódców stosownie do ich polityki rasowej tworzenia narodu niemieckiego jako rasy panów i do eksterminacji czy te¿ wykorzenienia populacji innych narodów" 15. Za przyk³ady ludobójczych dzia³añ, bêd¹cych czêœci¹ wspomnianego planu, uznano: nierówne traktowanie "czystych rasowo" dzieci ( racially valuable children) i pochodz¹cych z ma³¿eñstw mieszanych rasowo, porywanie obcych dzieci ( kidnapping of alien children) 16, zapobieganie ci¹¿y za pomoc¹ przymusowej aborcji, "wstrzymywanie reprodukcji Wrogów Narodu", przymusow¹ ewakuacjê, przesiedlenia oraz germanizacjê ludnoœci zamieszkuj¹cej okupowane terytoria. Oskar¿eni U. Greifeld, R. Creutz, H. Huebner, W. Lorenz, H. Brueckner, R. Hildebrandt i F. Schwalm zostali uznani przez Amerykañski Trybuna³ Wojskowy za winnych pope³nienia zbrodni ludobójstwa 17. 8.3. Orzecznictwo Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci Odpowiedzialnoœæ karna jednostek z tytu³u pope³nienia zbrodni ludobójstwa nie wyklucza tak¿e ewentualnej odpowiedzialnoœci pañstwa za ³amanie postanowieñ konwencji w sprawie ludobójstwa. Konwencja ta stanowi bowiem nie tylko o obowi¹zkach jednostek, precyzuje tak¿e szereg obowi¹zków pañstw, których niespe³nienie mo¿e poci¹gn¹æ odpowiedzialnoœæ przed MTS 18. MTS sformu³owa³ opiniê doradcz¹ w sprawie zastrze¿eñ do Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. W opinii tej MTS stwierdzi³, i¿: "Geneza konwencji wskazuje, ¿e zamiarem Narodów Zjednoczonych by³o potêpienie i kryminalizacja ludobójstwa jako zbrodni prawa miêdzynarodowego neguj¹cej prawo do istnienia ca³ych grup ludzkich, która bulwersuje sumienie ludzkoœci i skutkuje ogromnymi stratami dla ludzkoœci, i która jest sprzeczna z prawem moralnym oraz z duchem i celami Narodów Zjednoczonych. Pierwsz¹ konsekwencj¹ takiej koncepcji jest to, ¿e zasady na których opiera siê konwencja, to zasady, które s¹ postrzegane przez cywilizowane narody jako wi¹¿¹ce dla pañstw, nawet w braku konwencyjnych zobowi¹zañ" 19. Oœwiadczenie jest czêsto postrzegane jako prawne uznanie zapobiegania ludobójstwu za zwyczajow¹ normê prawn¹, czego jednak Trybuna³ wprost nie wyrazi³. Dlatego te¿ mo¿na rozwa¿yæ przypisanie temu oœwiadczeniu tak¿e innego znaczenia z punktu widzenia prawa. Oprócz zwyczaju, jako dowodu powszechnej praktyki pañstw wynikaj¹cej z prawa, innymi podstawami wyrokowania Trybuna³u s¹ bowiem równie¿ ogólne zasady prawa (art. 38 StMTS). W nich w³aœnie W.A. Schabas upatrywa³ formalnego Ÿród³a prawa do zapobiegania ludobójstwu. Swe przekonanie wywodzi z u¿ytych przez Trybuna³ sformu³owañ: "prawo moralne" oraz "narody cywilizowane" 20. Tak¿e M. Toufayan wskaza³ na zbie¿noœæ sformu³owañ z tymi, które u¿yte zosta³y w orzeczeniu MTS w sprawie cieœniny Korfu, kiedy Trybuna³ ten odniós³ siê do "pewnych ogólnych i dobrze znanych zasad, a mianowicie do podstawowych zasad humanitaryzmu, nawet bardziej bezwzglêdnych w czasie pokoju ni¿ wojny" przyjmowanych za podstawê prawn¹ orzeczeñ MTS 21. Artyku³ IX konwencji w sprawie ludobójstwa stanowi, i¿: "Spory miêdzy Umawiaj¹cymi siê Stronami, dotycz¹ce wyk³adni, stosowania lub wykonywania niniejszej konwencji, jak równie¿ spory, dotycz¹ce odpowiedzialnoœci pañstwa za ludobójstwo lub inne czyny wymienione w artykule III, bêd¹ oddawane do Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci na ¿¹danie którejkolwiek Strony w sporze". MTS wielokrotnie odniós³ siê do artyku³u IX konwencji w sprawie ludobójstwa w sporze pomiêdzy Pakistanem a Indiami oraz pomiêdzy Boœni¹ i Hercegowin¹ a now¹ Jugos³awi¹, w sporze dotycz¹cym legalnoœci u¿ycia si³y (Boœnia przeciwko pañstwom nale¿¹cym do NATO) czy w sporze miêdzy Chorwacj¹ a Jugos³awi¹. W 1973 r. MTS zajmowa³ siê spraw¹ wniesion¹ przez Pakistan. Pañstwo to zarzuci³o Indiom naruszenie konwencji w sprawie ludobójstwa, poniewa¿ zamierza³y one przekazaæ sprawê dotycz¹c¹ 195 obywateli Pakistanu do Bangladeszu, by os¹dziæ ich tam za ludobójstwo i zbrodnie przeciwko ludzkoœci. Pakistan podnosi³ równie¿, ¿e w Bangladeszu zamierzano powo³aæ Specjalne S¹dy ( Bangladesh Collaborators) dla os¹dzenia tych, którzy "pomagali pakistañskim okupuj¹cym si³om zbrojnym, w pope³nianiu zbrodni przeciwko ludzkoœci i ludobójstwa" 22. Pakistan z kolei uwa¿a³, ¿e postêpowanie Bangladeszu narusza art. VI konwencji w sprawie ludobójstwa, jako ¿e na jego mocy Pakistan mia³ wy³¹czne prawo do os¹dzenia sprawców. Na mocy tego artyku³u powinni oni zostaæ os¹dzeni przed s¹dami pañstwa, na terytorium którego zosta³a pope³niona zbrodnia. Pakistan sta³ na stanowisku, ¿e ma wy³¹czn¹ jurysdykcjê do przetrzymywania osób oskar¿onych o pope³nienie zbrodni ludobójstwa, jako ¿e w czasie, gdy pope³niono czyny, terytorium Wschodniego Pakistanu by³o powszechnie uznawane za czêœæ Pakistanu 23. Pañstwo to uwa¿a³o tak¿e, ¿e s¹d, który tworzony by³ w Bangladeszu, nie by³ kompetentnym trybuna³em. Kompetentnym mia³ byæ w przekonaniu skar¿¹cych trybuna³ sk³adaj¹cy siê z niezale¿nych sêdziów, stosuj¹cy prawo miêdzynarodowe i przyznaj¹cy oskar¿onym prawo do wyboru obroñcy. Podnoszono, i¿ utworzenie takiego trybuna³u w Bangladeszu by³oby niemo¿liwe z uwagi na atmosferê nienawiœci, która panowa³a w tym kraju w stosunku do oskar¿onych 24. Indie odpowiedzia³y 23 maja 1973 r. Przypomnia³y o z³o¿onym do konwencji w sprawie ludobójstwa zastrze¿eniu do art. IX. Rz¹d Indii zadeklarowa³, ¿e dla przed³o¿enia skargi w rozumieniu tego artyku³u do jurysdykcji Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci powinna byæ wymagana zgoda wszystkich stron w sporze w ka¿dej sprawie 25. W efekcie Indie nie uczestniczy³y w ¿adnym z publicznych przes³uchañ. Pakistan poinformowa³, ¿e sprawa zostanie rozstrzygniêta w trakcie negocjacji z Indiami, i wniós³ o odroczenie zastosowania œrodków tymczasowych. Dnia 13 lipca 1973 r. Trybuna³ uwzglêdni³ wniosek Pakistanu, zaœ 14 grudnia 1973 r. Pakistan poinformowa³, ¿e w celu u³atwienia rozmów z Indiami, wnosi o wycofanie skargi. Nastêpnego dnia sprawa zosta³a wycofana 26. Przyk³adem odwo³ania siê przez pañstwo do wspomnianego art. IX jest tak¿e spór przed MTS pomiêdzy Boœni¹ i Hercegowin¹ a now¹ Jugos³awi¹ 27. Zg³oszenie Boœni i Hercegowiny zosta³o wype³nione 20 marca 1993 r. Boœnia i Hercegowina oskar¿y³a Jugos³awiê o to, ¿e naruszy³a i wci¹¿ narusza swoje prawne obowi¹zki wobec ludnoœci i pañstwa Boœnia i Hercegowina z artyku³ów I, II lit. a, II lit. b, II lit. c, II lit. d, III lit. a, III lit. b, III lit. c, III lit. d, III lit. e, IV i V konwencji w sprawie ludobójstwa. Jugos³awii zarzucono tak¿e naruszenie Regulaminu Haskiego w sprawie prowadzenia wojny l¹dowej z 1907 r., Karty Narodów Zjednoczonych, Powszechnej Deklaracji Praw Cz³owieka z 1948 r., czterech konwencji genewskich z 1948 r., Pierwszego Protoko³u Dodatkowego, miêdzynarodowego prawa zwyczajowego. Boœnia i Hercegowina domaga³a siê stwierdzenia, ¿e zgodnie z art. 51 KNZ i miêdzynarodowego prawa humanitarnego ma prawo do obrony siebie i swojego pañstwa. Domaga³a siê równie¿ odszkodowania za wszystkie wyrz¹dzone szkody w wyniku naruszeñ prawa humanitarnego, w tym m.in. 28: g³odzenia ludnoœci cywilnej; bombardowania i oblê¿enia skupisk ludnoœci cywilnej w Boœni i Hercegowinie; u¿ycia si³y lub groŸby jej u¿ycia przeciwko Boœni i Hercegowinie, wszelkich form wspomagania dzia³añ militarnych b¹dŸ paramilitarnych wymierzonych w Boœniê i Hercegowinê. Renata Szafarz zwróci³a uwagê, i¿ pozew odwo³uj¹cy siê do art. IX konwencji w sprawie ludobójstwa zosta³ sformu³owany zbyt szeroko, skoro powo³ywa³ siê na naruszenia nie tylko konwencji, ale równie¿ wymienionych powy¿ej aktów prawnych 29. Artyku³ IX konwencji stanowi bowiem jedynie o sporach dotycz¹cych wyk³adni, stosowania lub wykonywania konwencji w sprawie ludobójstwa, jak równie¿ o sporach dotycz¹cych odpowiedzialnoœci pañstwa za ludobójstwo lub innych czynów wymienionych w art. III, a zatem nie daje podstaw do odwo³ania siê do innych wy¿ej wymienionych aktów prawnych. Boœnia i Hercegowina wnios³a o zarz¹dzenie œrodków tymczasowych 30. W ich ramach pañstwo to domaga³o siê, by Jugos³awia wraz ze swoimi agentami zaprzestali czynów ludobójstwa i powstrzymali siê od nich, które to czyny zosta³y szczegó³owo wyliczone w powy¿szej proœbie skierowanej do MTS przez Boœniê i Hercegowinê. Pañstwo pozywaj¹ce wnosi³o tak¿e o zaprzestanie przez Jugos³awiê wspierania dzia³añ militarnych b¹dŸ paramilitarnych wymierzonych w Boœniê i Hercegowinê i wnosi³o o to, by w istniej¹cych ówczeœnie okolicznoœciach ka¿de pañstwo, na jego proœbê, przysz³o mu pomoc¹. Uwa¿a³o tak¿e, i¿ w ówczesnych okolicznoœciach ma prawo do otrzymania takiej pomocy, równie¿ militarnej 31. MTS rozpatrzy³ proœbê Boœni i Hercegowiny i wyda³ zarz¹dzenie, w którym stwierdza³, i¿ zgodnie z art. IX konwencji w sprawie ludobójstwa ma on jurysdykcjê w tej sprawie. Uzna³ jednak, ¿e nie jest w³adny zas¹dziæ œrodków, o przyznanie których wnosi³a Boœnia i Hercegowina, je¿eli chroni³yby one którekolwiek z praw wykraczaj¹cych poza zakres konwencji 32. Niemniej jednak Trybuna³ zas¹dzi³ nastêpuj¹ce œrodki tymczasowe: rz¹d Jugos³awii zosta³ zobowi¹zany do podjêcia wszelkich kroków, by zapobiec pope³nianiu zbrodni ludobójstwa; ponadto rz¹d Jugos³awii mia³ zapewniæ, by militarne, paramilitarne i inne jednostki zbrojne, które mog¹ otrzymywaæ od tego rz¹du wsparcie b¹dŸ s¹ przezeñ kierowane, oraz osoby i organizacje, na które rz¹d ten mo¿e mieæ wp³yw, nad którymi mo¿e mieæ kontrolê b¹dŸ nimi kieruje, nie pope³nia³y ludobójstwa w ¿adnej z form przewidzianych przez konwencjê. Czyny takie nie mog³y byæ pope³niane ani przeciwko muzu³mañskiej ludnoœci Boœni i Hercegowiny, ani przeciwko jakiejkolwiek grupie narodowej, religijnej lub rasowej; rz¹d Boœni i Hercegowiny i rz¹d Jugos³awii nie powinny podejmowaæ ¿adnych dzia³añ, które mog³yby wp³yn¹æ negatywnie na istniej¹cy ówczeœnie spór w sprawie zapobiegania zbrodni ludobójstwa lub karania za ni¹, oraz powinny zapewniæ, ¿e takie dzia³ania nie zostan¹ podjête 33. W œwietle tego, co postanowi³ Trybuna³, zas¹dzone œrodki mog³y odnosiæ siê zatem jedynie do kwestii zwi¹zanych z zapobieganiem ludobójstwu. Problemem, jaki musia³ rozstrzygn¹æ MTS, by³a kwestia uznania mo¿liwoœci bycia przez Jugos³awiê stron¹ w powy¿szym sporze. W¹tpliwoœci budzi³o bowiem jej cz³onkostwo w ONZ 34. MTS rozwa¿a³ kwestiê uznania Jugos³awii za stronê Statutu MTS, przyjmuj¹c w konsekwencji brak swej jurysdykcji ratione personae w tej sprawie. Powo³a³ siê jednak na art. 35 ust. 2 StMTS, który stanowi: "Rada Bezpieczeñstwa okreœli warunki, na jakich inne pañstwa bêd¹ mog³y stawaæ przed Trybuna³em, z uwzglêdnieniem specjalnych postanowieñ zawartych w obowi¹zuj¹cych traktatach; w ¿adnym jednak razie warunki te nie mog¹ poci¹gaæ za sob¹ nierównoœci po³o¿enia stron przed Trybuna³em" 35. Postanowienie art. 35 ust. 1 StMTS wskazuje, i¿ przez pojêcie innych pañstw rozumieæ nale¿y pañstwa, które nie s¹ stron¹ Statutu MTS. W art. 35 ust. 2 StMTS nie sprecyzowano sformu³owania "specjalne postanowienia". Trybuna³ stwierdzi³, i¿ za jedno ze "specjalnych postanowieñ" uznana byæ mo¿e klauzula s¹dowa 36. Zdaniem R. Szafarz, do prawid³owoœci takiego stwierdzenia nale¿y odnieœæ siê negatywnie 37. Autorka zwróci³a uwagê, i¿ Jugos³awia nie mia³aby na mocy art. IX konwencji w sprawie ludobójstwa obowi¹zku wykonania wyroku, a jedynie zobowi¹zanie "do uznania efektywnoœci samego wniesienia do MTS sporu przez pañstwo bêd¹ce przeciwnikiem w sporze" 38. Renata Szafarz stwierdzi³a, i¿ je¿eli przed s¹dem stanê³yby dwa pañstwa, z których jedno nie by³oby stron¹ Statutu MTS, zaprzeczono by zasadzie równoœci stron w postêpowaniu, o której stanowi art. 35 ust. 1 StMTS 39. Jednoczeœnie jednak nale¿a³oby rozstrzygn¹æ zobowi¹zania uczestników wspomnianego sporu jako stron Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Konwencja ta nie nak³ada co prawda na pañstwa-strony obowi¹zku wykonania orzeczenia MTS, jednak jej art. IX nie wprowadza nierównoœci po³o¿enia stron w postêpowaniu. Wspomniane przez autorkê zobowi¹zanie "do uznania efektywnoœci samego wniesienia do MTS sporu przez pañstwo bêd¹ce przeciwnikiem w sporze" wi¹¿e w tym samym stopniu obie strony sporu, nie prowadz¹c do ich nierównoprawnego po³o¿enia w sporze. Jugos³awia podnios³a szereg wstêpnych zarzutów ( preliminary objections) pod adresem Boœni i Hercegowiny. Dnia 11 lipca 1996 r. zosta³y one oddalone przez Trybuna³, który zarz¹dzi³ dalsze procedowanie. Jugos³awia 1 lipca 1997 r. sformu³owa³a przeciwko temu nieuznawanemu przez siebie pañstwu (Boœni i Hercegowinie) pozew 40, w którym oskar¿a³a Boœniê i Hercegowinê o pope³nianie ludobójczych czynów przeciwko Serbom w Boœni i Hercegowinie i domaga³a siê ukarania winnych. Kolejne orzeczenie w tej sprawie wydane zosta³o 3 lutego 2003 r. Trybuna³ skonstatowa³, i¿ jugos³owiañski wniosek o rewizjê wyroku z 11 lipca 1996 r. jest niedopuszczalny 41. Trybuna³ rozpocz¹³ swe rozwa¿ania od zwrócenia uwagi, i¿ mo¿e procedowaæ wy³¹cznie w sytuacji, gdy podstaw¹ dla jego dalszych prac bêd¹ nowe fakty, nieznane uprzednio s¹dowi. W ostatecznej wersji swej argumentacji Jugos³awia podnosi³a, i¿ pewne fakty nie by³y znane Trybuna³owi w chwili wydania wyroku 11 lipca 1996 r. Jugos³awia powo³ywa³a siê na to, i¿ w chwili wydawania wspomnianego wyroku nie by³a cz³onkiem ONZ ani stron¹ MTS; jej zdaniem nie by³a równie¿ zwi¹zana postanowieniami Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Podkreœli³a, ¿e fakty te, jak równie¿ list przes³any Jugos³awii przez radcê prawnego ONZ istnia³y ju¿ w 1996 r., ale by³y nieznane Trybuna³owi. Trybuna³ stwierdzi³ jednak, i¿ Jugos³awia, wnosz¹c o rewizjê, nie opiera³a siê na faktach, które istnia³y w 1996 r., "[...] lecz w rzeczywistoœci na prawnych konsekwencjach, które wywodzi³a z faktów w nastêpstwie wyroku, o którego rewizjê wnosi" 42. Trybuna³ uzna³, ¿e konsekwencje te, nawet jeœli zostan¹ uznane za ustanowione, nie mog¹ byæ uznane za fakty w znaczeniu im przypisywanym przez artyku³ 61 StMTS. Trybuna³ zwróci³ uwagê, i¿ rezolucja 47/1 nie podwa¿y³a praw Jugos³awii do wziêcia udzia³u w postêpowaniu przed MTS na prawach strony ani nie wypowiedzia³a siê na temat statusu Jugos³awii jako strony Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa 43. Stwierdzi³ ponadto, i¿ "[...] trudnoœci zwi¹zane ze statusem Federalnej Republiki Jugos³awii pomiêdzy przyjêciem rezolucji a przyjêciem Jugos³awii 1 listopada 2000 r. do ONZ wynika³y nie tylko z faktu, i¿ deklaracja Jugos³awii o kontynuowaniu przez ni¹ miêdzynarodowej osobowoœci prawnej by³ej Jugos³awii nie by³a przez wszystkich akceptowana, ale by³y zdeterminowane konkretnymi sytuacjami (np. nieuczestniczenie przez Jugos³awiê w obradach Zgromadzenia Ogólnego NZ, ECOSOC czy w spotkaniach pañstw-stron Miêdzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, itd.)" 44. Rezolucja 55/12, która potwierdza³a przyjêcie Jugos³awii przez Zgromadzenie Ogólne w poczet cz³onków ONZ, stanowi³a, ¿e nie ma ono mocy retroaktywnej, która "zwraca³aby" Jugos³awii cz³onkostwo w ONZ w latach 1992-2000. Dlatego te¿ Trybuna³ uzna³, ¿e Jugos³awia nie przedstawi³a ¿adnych nowych faktów nieznanych jemu wczeœniej ani nieznanych wczeœniej stronie, która za¿¹da³a rewizji 45. Dnia 26 lutego 2007 r. MTS wyda³ orzeczenie w sprawie Boœni i Hercegowiny przeciwko Serbii. MTS potwierdzi³, i¿ posiada jurysdykcjê do rozpatrywania tej sprawy na mocy art. IX Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Ponadto Trybuna³ stwierdzi³ w tym orzeczeniu, i¿ do ludobójstwa dosz³o 46, jednak Serbia nie bra³a w nim udzia³u - nie konspirowa³a, nie pod¿ega³a do ludobójstwa, nie wspó³dzia³a³a przy pope³nieniu tej zbrodni. Serbia naruszy³a jednak obowi¹zki wynikaj¹ce z Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, nie wspó³dzia³aj¹c w pe³ni z Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym dla by³ej Jugos³awii, w tym zw³aszcza zaniecha³a swych konwencyjnych obowi¹zków, nie przekazuj¹c R. Mladiæia Miêdzynarodowemu Trybuna³owi Karnemu dla by³ej Jugos³awii. Serbia naruszy³a te¿ obowi¹zki wykonania œrodków tymczasowych zarz¹dzonych przez MTS. MTS dostrzeg³ te¿ potrzebê podjêcia przez Serbiê bez zbêdnej zw³oki kroków zmierzaj¹cych do wype³niania obowi¹zków przewidzianych w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa 47. W sprawie The Legality of Use of Force ( Yugoslavia v. NATO Members) Jugos³awia zarzuci³a pañstwom NATO naruszenie art. II lit. c konwencji w sprawie ludobójstwa, a zatem obowi¹zek zawarty w konwencji, stanowi¹cy o zakazie tworzenia dla grupy narodowej warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego 48. Skardze jugos³owiañskiej towarzyszy³a proœba o zaprzestanie u¿ycia si³y w stosunku do Jugos³awii. MTS wniosek Jugos³awii w tej sprawie jednak oddali³. Jego zdaniem nie by³o spornej sprawy dotycz¹cej naruszenia konwencji, wystarczaj¹cej by usprawiedliwiæ interwencjê na tym etapie procedowania 49. Trybuna³ stwierdzi³, i¿ "by ustaliæ, nawet prima facie, czy spór w rozumieniu art. IX istnieje, Trybuna³ nie mo¿e ograniczyæ siê jedynie do zauwa¿enia, ¿e jedna ze stron twierdzi, ¿e konwencjê siê stosuje, podczas gdy druga strona zaprzecza" 50. Sprawa ta zosta³a zakoñczona 15 grudnia 2004 r. wydaniem przez MTS orzeczenia, w którym Trybuna³ stwierdzi³, ¿e w chwili wszczêcia postêpowania przed MTS Serbia i Hercegowina nie by³a stron¹ statutu MTS i nie przyst¹pi³a do statutu na mocy art. 35 ust. 2 StMTS. Dlatego te¿ Trybuna³ skonstatowa³, i¿ rozwa¿anie wstêpnych zarzutów zg³oszonych przez strony jest niepotrzebne 51. W paragrafie 114 tego wyroku Trybuna³ podkreœli³, i¿ niezale¿nie od tego, czy strony posiada³y jurysdykcjê, czy te¿ nie, pozostaj¹ one odpowiedzialne za przypisane im czyny, które naruszaj¹ prawa innych pañstw 52. Dnia 2 lipca 1999 r. Chorwacja z³o¿y³a skargê przeciwko Jugos³awii na naruszenia Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa w latach 1991-1995 53. Chorwacja oskar¿y³a Jugos³awiê o pope³nienie czystek etnicznych przez si³y zbrojne, wywiad, przedstawicieli i si³y paramilitarne w regionie Knin, w³¹czaj¹c w to czystki etniczne pope³nione na chorwackich obywatelach serbskiego pochodzenia. Chorwacja domaga³a siê zadoœæuczynienia w imieniu swoim oraz swoich obywateli. Zarzuca³a Jugos³awii, i¿ poprzez dzia³ania podejmowane na terytorium Chorwacji, a kontrolowane przez Jugos³awiê, "œmieræ ponios³o 20 tysiêcy osób, 55 tysiêcy odnios³o obra¿enia, los 3 tysiêcy jest nieznany, 10% zabudowañ zosta³o zniszczonych, podobnie jak uszkodzeniom uleg³y katolickie koœcio³y i zabytki. Wed³ug Chorwacji na 300 000 hektarach ziemi uprawnej ulokowanych zosta³o wiele min i pocisków, czyni¹c j¹ niezdatn¹ do u¿ytku, zniszczono tak¿e oko³o 25% infrastruktury ekonomicznej Chorwacji, w tym gazoci¹g adriatycki" 54. W sprawie Chorwacja v. Jugos³awia chodzi³o w gruncie rzeczy o postawienie znaku równoœci pomiêdzy czystkami etnicznymi a ludobójstwem 55. Chorwacja uwa¿a³a bowiem, i¿ Jugos³awia wziê³a udzia³ w drugiej rundzie przeprowadzania czystek etnicznych. Chorwacki pozew odwo³ywa³ siê przy tym do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego z 18 grudnia 1992 roku, w której skonstatowano, i¿ ethnic cleansing stanowi formê ludobójstwa 56. Jako podstawê jurysdykcji MTS Chorwacja przywo³a³a art. IX konwencji, podkreœlaj¹c przy tym, i¿ zarówno ona, jak i Jugos³awia s¹ jej stronami. Trybuna³ wyda³ kilka zarz¹dzeñ 57, które przesuwa³y terminy z³o¿enia pozwu ( Memorial) przez Chorwacjê i odpowiedzi na pozew ( Counter Memorial) przez Jugos³awiê. Oba pañstwa dotrzyma³y wskazanych przez trybuna³ terminów; Jugos³awia sformu³owa³a tak¿e wstêpne zastrze¿enia odnoœnie do dopuszczalnoœci i jurysdykcji Trybuna³u. Sprawa Chorwacja v. Jugos³awia nie zosta³a do dziœ rozstrzygniêta. William A. Schabas stwierdzi³, ¿e bior¹c pod uwagê wyrok MTS w sprawie Boœni przeciwko Serbii, w którym uczyniono wyraŸne rozró¿nienie czystek etnicznych od ludobójstwa, Chorwacja nie mo¿e liczyæ na przekonanie MTS do swoich racji 58. 8.4. Orzecznictwo miêdzynarodowych trybuna³ów karnych Utworzenie miêdzynarodowych trybuna³ów karnych da³o mo¿liwoœæ orzekania w sprawach o zbrodniê ludobójstwa. Ocena ich pracy w tym zakresie nie jest mo¿liwa, jako ¿e ich dzia³alnoœæ nie zosta³a jeszcze zakoñczona. Najwiêcej orzeczeñ w sprawach odnosz¹cych siê do pope³nienia zbrodni ludobójstwa wydanych zosta³o przez MTKR 59. Sprawy odnosz¹ce siê do ludobójstwa rozstrzygane s¹ tak¿e przez MTKJ 60. W dalszej czêœci tego podrozdzia³u wspomniane zostan¹ sprawy zwi¹zane z ludobójstwem rozpatrywane przez trybuna³y karne z elementem miêdzynarodowym. W przypadku trybuna³ów w Kosowie sk¹py dostêp do orzecznictwa nie pozwala na dokonanie podsumowania jego dotychczasowej dzia³alnoœci, gdy chodzi o orzekanie w sprawach o pope³nienie zbrodni ludobójstwa. Og³oszenie wyroku przez sk³ady s¹dowe z elementami miêdzynarodowymi w Kosowie ma, co prawda, charakter publiczny, lecz dostêp do orzeczeñ tych s¹dów jest utrudniony, poniewa¿ ani akty oskar¿enia, ani wyroki nie s¹ oficjalnie publikowane 61. Sprawa Vukoviæa jest jedyn¹ przedstawion¹ w raportach OBWE, w której kosowski SN zajmowa³ siê zbrodni¹ ludobójstwa z art. 141 jugos³owiañskiego kodeksu karnego 62. Nie przeprowadzono jednak w orzeczeniu wnikliwej analizy tego przepisu, ograniczaj¹c siê jedynie do sformu³owania wniosków na podstawie zebranego materia³u dowodowego 63. S¹d Najwy¿szy Kosowa stwierdzi³, ¿e: "Wysiedlenia przeprowadzane podczas rz¹dów S. Miloseviæa w 1999 r. nie mog¹ zostaæ uznane za akty ludobójstwa, poniewa¿ ich celem nie by³o zniszczenie albañskiej grupy etnicznej w ca³oœci lub w czêœci, ale przymusowy wyjazd Albañczyków z Kosowa stanowi¹cy czêœæ kampanii terroru, w ramach której dopuszczano siê morderstw, gwa³tów, zabójstw i znêcania siê ze szczególnym okrucieñstwem ( severe maltreatments). Zespó³ tych elementów odpowiada znaczeniowo w prawie miêdzynarodowym definicji zbrodni przeciwko ludzkoœci (jako szerokich i systematycznych dzia³añ podjêtych przeciwko ludnoœci cywilnej) lub mo¿e zostaæ zakwalifikowany z art. 142 jugos³owiañskiego kodeksu karnego" 64. Uznano zatem, ¿e zamiar zniszczenia grupy narodowej lub etnicznej w ca³oœci lub w czêœci nie zosta³ udowodniony. W sprawie brak by³o wiêc dowodów przemawiaj¹cych za pope³nieniem przez oskar¿onego zbrodni ludobójstwa. Sprawa zosta³a zwrócona do ponownego rozpoznania. Organizacja Bezpieczeñstwa i Wspó³pracy w Europie zwróci³a uwagê na pewne nieprawid³owoœci w dzia³alnoœci orzeczniczej S¹du Najwy¿szego w Kosowie. Wskaza³a te¿ m.in. na brak interpretacji kwestii zwi¹zanych ze zbrodniami miêdzynarodowymi i zagadnieniami z zakresu praw cz³owieka wydawanych przez SN orzeczeniach, niepowo³ywanie siê na autorytety z dziedziny prawa karnego i miêdzynarodowego, lapidarnoœæ wydawanych decyzji (przeciêtnie 3-4 strony tekstu) 65. Ponadto nie najlepsza znajomoœæ jêzyka angielskiego u wiêkszoœci sêdziów nie pozwala³a im na formu³owanie orzeczeñ w sposób jasny i zrozumia³y 66. Z kolei Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny wyda³ w I instancji wyrok w sprawie o ludobójstwo 13 stycznia 2009 r. 67 Wszyscy oskar¿eni w tej sprawie zostali uznani za winnych pope³nienia zbrodni ludobójstwa 68. Podstaw¹ by³ kodeks karny dla Boœni i Hercegowiny, którego przepis stanowi¹cy o zbrodni ludobójstwa pokrywa³ siê z art. II Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Znamiê podmiotowe zosta³o jednak sformu³owane w wymienionym wy¿ej kodeksie odmiennie, jako ¿e przepis stanowi: "Ktokolwiek w celu zniszczenia, w ca³oœci lub czêœci, grupy [...]" 69. Inaczej te¿ ustawodawca tego kraju odniós³ siê do form odpowiedzialnoœci karnej, przes¹dzaj¹c w tym samym przepisie, i¿ zbrodnia ludobójstwa mo¿e dotyczyæ tego, kto "wydaje rozkaz pope³nienia lub pope³nia [...]" zbrodniê ludobójstwa 70. Dostêp do orzecznictwa Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych ds. Powa¿nych Przestêpstw na Timorze Wschodnim równie¿ jest w znacznej mierze utrudniony. Wiele z wyroków nie zosta³o opublikowanych, a og³oszono je jedynie ustnie 71. Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce ds. Powa¿nych Przestêpstw dla Timoru Wschodniego wypowiedzia³y siê na temat zbrodni ludobójstwa raz, jednak¿e nie w kontekœcie zapisów statutowych dla tego trybuna³u 72. Z dzia³alnoœci¹ Specjalnych Sk³adów S¹dz¹cych ds. Powa¿nych Przestêpstw zwi¹zane by³y du¿e nadzieje spo³ecznoœci miêdzynarodowej. Mia³a byæ ona swoistym drogowskazem dla sêdziów Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego. Regulacje prawne w obu przypadkach czêœciowo wzorowane by³y na statucie MTK. Wydawaæ by siê zatem mog³o, ¿e powo³any na Timorze Wschodnim trybuna³ dzia³a wed³ug najlepszych wspó³czesnych wzorców. Jednak¿e, jak zwróci³o na to uwagê JSMP, sêdziowie trybuna³u karnego z elementem miêdzynarodowym na Timorze Wschodnim nie odwo³ywali siê do Elementów Definicji Zbrodni, a akt ten mia³by u³atwiaæ interpretacjê postanowieñ Statutu MTK odnoœnie do zbrodni miêdzynarodowych, a st¹d tak¿e przepisów ustawy UNTAET 73. Jedynie raz Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce ds. Powa¿nych Przestêpstw zajmowa³y siê w II instancji 74 spraw¹ odnosz¹c¹ siê do zbrodni ludobójstwa 75. Sk³ady S¹dz¹ce orzeka³y nie na podstawie ustawy UNTAET, a prawa portugalskiego 76. Zgodnie z prawem portugalskim obwi¹zuj¹cym przed 1995 r., ochron¹ objêto oprócz czterech grup wymienionych w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstw tak¿e grupy spo³eczne 77. Obowi¹zuj¹ce w latach 70. ubieg³ego wieku prawo portugalskie mog³oby staæ siê podstaw¹ prawn¹ dla potencjalnych orzeczeñ wydawanych w sprawie poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej sprawców czynów pope³nionych w latach 70. ubieg³ego wieku na Timorze Wschodnim. Tak¹ mo¿liwoœæ przewidywa³a te¿ ustawa UNTAET. Ponadto jej przepisy stanowi³y, i¿ zbrodnie miêdzynarodowe nie ulegaj¹ przedawnieniu, o czym wyraŸnie stanowi³ art. 17 ustawy UNTAET 2000/15 78. Istnia³a zatem ewentualnoœæ œcigania ich przez SCU i os¹dzania przez sêdziów Sk³adów S¹dz¹cych ds. Powa¿nych Przestêpstw niezale¿nie od tego, kiedy zosta³y pope³nione. Z mo¿liwoœci tej nie skorzystano. W pierwszym orzeczeniu wydanym 15 lipca 2003 r. przez S¹d Apelacyjny w sprawie Armando dos Santos 79 zosta³o zawarte stanowisko na temat prawa, które powinno byæ stosowane przez s¹dy Timoru Wschodniego. S¹d sformu³owa³ tezê, zgodnie z któr¹ nowy system prawny Wschodniego Timoru powinien opieraæ siê pomocniczo w sprawach nieuregulowanych prawem Timoru Wschodniego na prawie portugalskim, a nie indonezyjskim. W konsekwencji zmieni³ kwalifikacjê czynu na zbrodniê przeciwko ludzkoœci w formie ludobójstwa, przyjmuj¹c za podstawê prawo portugalskie, i wymierzy³ karê 22 lat pozbawienia wolnoœci 80. Sk³ad s¹du III instancji by³ identyczny jak S¹du Apelacyjnego 81. S¹d ten orzeka³ na podstawie prawa indonezyjskiego. W orzeczeniu z 24 lipca 2003 r. s¹d ten zwróci³ uwagê, ¿e ludobójstwo i zbrodnie przeciwko ludzkoœci s¹ dwiema zbrodniami, których zespo³y znamion nie s¹ to¿same 82. Pojêæ tych nie mo¿na stosowaæ zamiennie. Zbrodnia ludobójstwa jest zbrodni¹ ciê¿sz¹, zatem i wymiar kary powinien byæ surowszy 83. Z uwagi na trudnoœci zwi¹zane z powo³aniem S¹du Najwy¿szego dla Timoru Wschodniego, proœbê prokuratora w sprawie dokonania zmian w akcie oskar¿enia rozpatrywa³ 23 lipca 2003 r. równie¿ S¹d Apelacyjny. Tym razem s¹d ten sformu³owa³ w¹tpliwoœci, pod adresem wydanego przez siebie, acz w innym sk³adzie, orzeczenia i nie przychyli³ siê do proœby oskar¿yciela publicznego. W sprawie Armando dos Santos nie pope³niono ludobójstwa ani w znaczeniu nadanym przez prawo miêdzynarodowe, ani przez prawo portugalskie 84. Misja NZ zakoñczy³a swe funkcjonowanie, a wraz z ni¹ przesta³y orzekaæ Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce w swym dotychczasowym mieszanym - narodowo-miêdzynarodowym sk³adzie 85. Nadzwyczajne Izby w Kambod¿y os¹dzaj¹ sprawców, którym postawiono zarzut pope³nienia zbrodni przeciwko ludzkoœci 86. Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dotychczas nie odniós³ siê w swych orzeczeniach do zbrodni ludobójstwa 87. Na pocz¹tku wrzeœnia 2004 r. Sekretarz Stanu USA C. Powell przyj¹³, ¿e w Darfurze pope³niona zosta³a zbrodnia ludobójstwa 88. Dlatego te¿, powo³uj¹c siê na artyku³ VIII konwencji w sprawie ludobójstwa, wezwa³ Organizacjê Narodów Zjednoczonych do przedsiêwziêcia kroków w celu zapobie¿enia tej zbrodni 89. Sudan podpisa³ Statut MTK 8 wrzeœnia 2000 r., jednak go nie ratyfikowa³ 90. Bêd¹c sygnatariuszem statutu, zobowi¹zany jest powstrzymywaæ siê od podejmowania dzia³añ sprzecznych z jego przedmiotem lub celem. Trybuna³ mo¿e zatem wykonywaæ jurysdykcjê w stosunku do obywateli Sudanu lub osób, które pope³ni³y na terytorium tego pañstwa zbrodniê objêt¹ jego jurysdykcj¹ przedmiotow¹, jedynie gdy inicjatywa procesowa pochodziæ bêdzie ze strony Rady Bezpieczeñstwa, jak o tym stanowi art. 13 StMTK, dzia³aj¹ca na podstawie rezolucji podjêtej, na mocy rozdzia³u VII KNZ, ma wtedy prawo za¿¹daæ odroczenia wszczêcia i zawieszenia na rok postêpowania przygotowawczego (art. 16 StMTK). Trwaj¹cy od 2003 r. konflikt w Sudanie sta³ siê przedmiotem zainteresowania C. Powella, który stwierdzi³, ¿e w Sudanie pope³nione zosta³o ludobójstwo 91. Wydaj¹c w odpowiedzi na wezwanie Powella rezolucjê 1564 z 18 wrzeœnia 2004 r., Rada Bezpieczeñstwa powo³a³a miêdzynarodow¹ komisjê dochodzeniow¹ w celu ustalenia, czy pope³niona zosta³a na terytorium Sudanu zbrodnia ludobójstwa, a w drugiej kolejnoœci, kto by³ jej ewentualnym sprawc¹. Komisja dochodzeniowa ( Commission of Inquiry) stwierdzi³a, ¿e "rz¹d Sudanu nie prowadzi³ polityki ludobójstwa" 92; uzna³a tak¿e, ¿e ofiary zabójstw w Darfurze stanowi³y grupê chronion¹ na podstawie ustaleñ dokonanych przez sprawców, a nie obiektywnych kryteriów. Komisji nie uda³o siê jednak zakwalifikowaæ tak utworzonych grup do jednej z odrêbnych grup wymienionych w konwencji. Dzia³ania podjête przez przedstawicieli "grupy arabskiej" ( Arab group), czyli tzw. Janjaweed, skierowane zosta³y przeciwko cz³onkom tzw. grupy afrykañskiej ( African group). W opinii komisji wspomniane grupy nie mog³y zostaæ jednak uznane za grupy etniczne, pomimo i¿ pozornie ró¿nice miêdzy cz³onkami tych grup mia³yby opieraæ siê w³aœnie na dziedzictwie etnicznym 93. Rozwa¿ania komisji doprowadzi³y j¹ do nastêpuj¹cych wniosków: * Darfur nie prowadzi³ ludobójczej polityki; * nie pope³niono zbrodni ludobójstwa, lecz zbrodnie przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne; * uznano, ¿e to, i¿ Darfur nie prowadzi³ polityki ludobójczej, nie zmienia faktu, ¿e pope³nione zosta³y zbrodnie, których nie nale¿y uznawaæ za mniej powa¿ne ( less serious ) od zbrodni ludobójstwa 94. Komisja wezwa³a MTK do rozpatrzenia sprawy, by do niego nale¿a³a ostatecznie ocena, która ze wspomnianych zbrodni na tym terytorium zosta³a pope³niona. W marcu 2005 r. Rada Bezpieczeñstwa odnios³a siê formalnie do sytuacji w Darfurze i przekaza³a sprawê do rozpatrzenia przez Prokuratora MTK, bior¹c pod uwagê wspomniany raport komisji dochodzeniowej, lecz nie okreœlaj¹c poszczególnych zbrodni, które zosta³y tam rzekomo pope³nione. Dwóch sta³ych cz³onków RB - Chiny i Stany Zjednoczone - wstrzyma³o siê od g³osu. W czwartym raporcie sporz¹dzonym dla RB prokurator przedstawi³ powody ku temu, by uznaæ, ¿e osoby wskazane (w rezolucji RB 1593) pope³ni³y zbrodnie przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne, zajmuj¹c jednak stanowisko, ¿e nie ma wystarczaj¹cych dowodów, by uznaæ, ¿e zosta³a pope³niona zbrodnia ludobójstwa 95. W kwietniu 2007 r. MTK wyda³ nakazy aresztowania przeciwko by³emu Ministrowi Stosunków Zagranicznych Ahmadowi Harunowi i przeciwko przywódcy Jamjaweed, Ali Kushajb, za zbrodnie przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne 96. Dnia 14 lipca 2008 r. prokurator MTK sformu³owa³ zarzuty przeciwko prezydentowi Sudanu Omarowi al-Bashirowi. Postawiono mu trzy zarzuty pope³nienia zbrodni ludobójstwa, piêæ zarzutów zbrodni przeciwko ludzkoœci i dwa zarzuty pope³nienia morderstwa. Prokurator stwierdzi³, ¿e prezydent Sudanu "opracowa³ i wprowadzi³ w ¿ycie plan zniszczenia istotnej czêœci trzech plemiennych grup w Darfurze z uwagi na ich etnicznoœæ" 97. 8.5. Podsumowanie 1. Rozwa¿ania przeprowadzone w niniejszym rozdziale prowadz¹ do wniosku, ¿e wci¹¿ zachodzi potrzeba os¹dzania za zbrodnie pope³niane przeciwko grupom ludzi jako takim. 2. Na podstawie rozwa¿añ prowadzonych w rozdzia³ach niniejszego opracowania mo¿na dojœæ do wniosku, i¿ miêdzynarodowe trybuna³y relatywnie rzadko wyrokuj¹ w sprawach o ludobójstwo, zarówno przeciwko pañstwom, jak i jednostkom, w zwi¹zku z trudnoœciami wi¹¿¹cymi siê z wykazaniem realizacji wszystkich znamion tej zbrodni. 3. Orzecznictwo miêdzynarodowych trybuna³ów, w tym zw³aszcza orzeczenia izb apelacyjnych miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc, oddzia³uj¹ w coraz wiêkszym stopniu na obszar badawczy miêdzynarodowego prawa karnego, miêdzy innymi w zakresie rozumienia znaczenia terminu "ludobójstwo". Zakoñczenie Celem niniejszej pracy by³o rozwa¿enie znaczenia terminu "ludobójstwo" w kontekœcie normatywnym i w literaturze przedmiotu. Analiza kontekstu normatywnego tego pojêcia dokonana w rozprawie doprowadzi³a do nastêpuj¹cych wniosków i tez: Znaczenie terminu "ludobójstwo" w literaturze przedmiotu (pod rozwagê wziêta zosta³a koncepcja twórcy pojêcia ludobójstwa - R. Lemkina) i w aktach prawa miêdzynarodowego i wewnêtrznego (rezolucji ZO NZ 96(I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych i polskim kodeksie karnym) jest zbli¿one. Rafa³ Lemkin zdefiniowa³ ludobójstwo jako: zamachy przeciwko osobom nale¿¹cym do grupy narodowej, religijnej lub rasowej, stanowi¹ce powa¿ne zagro¿enie dla ¿ycia, wolnoœci, zdrowia, ekonomicznej egzystencji, podejmowane w celu zniszczenia lub zdegradowania ca³ej grupy narodowej, religijnej lub rasowej przez sprawców bêd¹cych reprezentantami pañstwa lub zorganizowanych grup spo³ecznych i politycznych. Termin "ludobójstwo" zosta³ nastêpnie okreœlony w rezolucji 96 (I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych oraz w przepisach prawa wewnêtrznego w drodze implementacji przepisów wspomnianej konwencji. Powstaniu ka¿dego z wymienionych wy¿ej aktów normatywnych przyœwieca³ inny cel. Rezolucja 96 (I) mia³a dawaæ wytyczne dla prac nad Konwencj¹ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Konwencja stanowi o przepisach, na podstawie których powinna zostaæ skryminalizowana zbrodnia ludobójstwa przez pañstwa, które j¹ ratyfikowa³y. Jeden z przepisów Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa przewidywa³ powstanie miêdzynarodowego trybuna³u karnego maj¹cego, wyrokowaæ w sprawach o ludobójstwo. Zamys³ ten zosta³ zrealizowany w latach 90. ubieg³ego wieku w drodze powo³ania do ¿ycia miêdzynarodowych trybuna³ów karnych. Konwencja jest zatem czêœci¹ otwartego systemu prawa w przeciwieñstwie do prawa wewnêtrznego i statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych, które tworz¹ system zamkniêty. Porównanie znamion zbrodni ludobójstwa (sprawców, znamienia strony przedmiotowej i podmiotowej, a w tym odrêbnie rozwa¿ony przedmiot bezpoœredniego dzia³ania) w rezolucji 96 (I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych oraz polskim kodeksie karnym, doprowadzi³o do nastêpuj¹cych kolejnych wniosków. W rezolucji 96 (I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych oraz polskim kodeksie karnym sprawc¹ ludobójstwa mo¿e byæ ka¿dy cz³owiek zdolny do poniesienia odpowiedzialnoœci karnej (przestêpstwo ogólnosprawcze). Przestêpstwo to jest przestêpstwem (zbrodni¹), do pope³nienia którego wymagana jest umyœlnoœæ zachowania jego sprawcy. W rezolucji 96 (I) katalog motywacji, z jak¹ mo¿e byæ pope³nione ludobójstwo, jest otwarty, st¹d w tym przypadku zbrodnia ta nie jest zbrodni¹ o szczególnym zabarwieniu. Cel dzia³ania sprawców ludobójstwa jest wspólny dla Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutów miêdzynarodowych trybuna³ów karnych i polskiego prawa karnego, a jest nim zniszczenie grupy - ludobójstwo pope³niane jest zatem z zamiarem kierunkowym. W prawie ka¿dym z aktów normatywnych odnosz¹cych siê do zbrodni ludobójstwa analizowanych w niniejszej rozprawie wymaga siê, by dzia³ania ludobójcze podejmowane by³y w celu zniszczenia grupy traktowanej jako ca³oœæ. W rezolucji 96 (I) wymienione zosta³y grupy rasowe, religijne, polityczne i inne. W Konwencji w sprawie zapobieganie i karania zbrodni ludobójstwa zbrodnia ta ma byæ dokonana w zamiarze zniszczenia w ca³oœci lub czêœci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich. W statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych katalog grup jest taki sam. Strona przedmiotowa obejmuje nastêpuj¹ce postaci czynów: w rezolucji 96 (I) - ka¿de zaprzeczenie ¿ycia, w konwencji w sprawie ludobójstwa i statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc obejmuje: zabójstwo cz³onków grupy; spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; lub przymusowe przekazywanie dzieci cz³onków grupy (w statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych - dzieci grupy) do innej grupy. Artyku³ III Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa dope³nia znaczenie terminu "ludobójstwo". Przepis ten stanowi o czynach, które powinny byæ zagro¿one kar¹, takich jak: ludobójstwo, zmowa, bezpoœrednie i publiczne pod¿eganie, wspó³dzia³anie, usi³owanie. W statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych zamieszczono przepis odpowiadaj¹cy art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. W przepisach ustawy UNMIK, ustawy UNTAET nr 2000/15, statutu Trybuna³u dla Boœni i Hercegowiny oraz Statutu MTK takiego przepisu nie zamieszczono. Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa nie przewiduje sankcji karnych. Stanowi¹ o nich natomiast statuty miêdzynarodowych trybuna³ów karnych (ludobójstwo zagro¿one jest maksymalnie kar¹ do¿ywotniego pozbawienia wolnoœci). Zbrodnia ludobójstwa jest zatem zagro¿ona najsurowsz¹ kar¹. Analiza zagadnieñ doktrynalnych omówionych w rozprawie doprowadzi³a do nastêpuj¹cych wniosków i tez: Zwraca uwagê fakt, i¿ niezale¿nie od aktu normatywnego, okreœlenia zbrodni ludobójstwa oparte s¹ na znamionach nieostrych. Niestety - ani na podstawie orzecznictwa miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc, ani na podstawie piœmiennictwa przedmiotu nie jest ³atwo doprecyzowaæ zakres ich desygnatów. Uwaga ta dotyczy w szczególnoœci takich pojêæ jak: zniszczenie, grupa, grupa narodowa, grupa etniczna, rasowa, wyznaniowa, grupa w czêœci. Przyk³adowo termin "grupa rasowa" mo¿na odnieœæ do grupy z³o¿onej z osób wyró¿niaj¹cych siê dziedzicznymi cechami fizycznymi, jak równie¿ do ka¿dej z grup wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. Grupa etniczna mo¿e zostaæ utworzona przy pomocy kryteriów religii, koloru skóry, jêzyka b¹dŸ innych wyobra¿alnych czynników. Obie przytoczone definicje obejmuj¹ znaczeniowo desygnaty wszystkich grup chronionych zaproponowane przez orzecznictwo miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc. 2.2.Powy¿sza sytuacja prowadzi do mo¿liwoœci dokonywania (przez uprawnione podmioty) interpretacji niejednakowej, nawet rozszerzaj¹cej. Przyk³adowo sêdziowie MTKR skonstatowali, ¿e przepisy konwencji w sprawie ludobójstwa odnosz¹ siê do ka¿dej grupy stabilnej i sta³ej, nawet jeœli takowa nie zosta³a wymieniona w konwencji. Niemniej jednak pogl¹d taki wydaje siê byæ odosobniony w orzecznictwie miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc i doktrynie. Kolejnym przyk³adem interpretacji rozszerzaj¹cej jest zmodyfikowanie podmiotowych granic odpowiedzialnoœci za wspó³dzia³anie w ludobójstwie. Miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc zinterpretowa³y jedn¹ z form udzia³u w ludobójstwie (wspó³dzia³anie) jedynie jako u³atwianie ludobójstwa i nak³anianie do niego, nie wymagaj¹c jednoczeœnie realizacji zamiaru zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci, co nie zas³uguje na aprobatê, jako ¿e znacznie odbiega od istoty ludobójstwa, któr¹ stanowi zamiar zniszczenia grupy w ca³oœci lub czêœci. W doktrynie rozwa¿ana jest jednak potrzeba do³¹czenia do katalogu grup chronionych (przedmiotu wykonawczego zbrodni ludobójstwa) kolejnych grup: politycznych, spo³ecznych, ekonomicznych, wyró¿nionych ze wzglêdu na p³eæ jako czêœci grup narodowych, zak³adaj¹c ich niemultinarodowoœæ. Koncepcja ta budzi jednak pewne zastrze¿enia co do za³o¿onego jej celu - ludobójstwo pope³niane jest bowiem przeciwko czêœci grupy narodowej, a zatem interpretacja taka nie prowadzi do rozszerzenia katalogu grup chronionych. Grupy polityczne, spo³eczne itd. stanowi¹ podgrupy grupy narodowej. Zbrodnia ludobójstwa jest pope³niana przeciwko tym podgrupom, poniewa¿ stanowi¹ one czêœæ grupy narodowej, a nie ze wzglêdu na to¿samoœæ polityczn¹, spo³eczn¹, ekonomiczn¹ czy p³eæ któregokolwiek z cz³onków tak okreœlonej podgrupy. Czyny sk³adaj¹ce siê na zbrodniê ludobójstwa pope³niane s¹ w celu zniszczenia grup narodowych, etnicznych, rasowych lub wyznaniowych. Postaci ludobójstwa powinny zatem korespondowaæ ze zniszczeniem grupy, które ma charakter biologiczny lub fizyczny. Zg³aszane w doktrynie postulaty rozszerzenia przyjêtego znaczenia terminu "zniszczenie" o zniszczenie gospodarki czy instytucji politycznych nie wydaj¹ siê s³uszne, jako ¿e zniszczenia takie wskazuj¹ jedynie na œrodki, przy pomocy których pope³niane jest ludobójstwo w celu zniszczenia fizycznego lub biologicznego grupy. Do znamion zbrodni ludobójstwa nale¿y bowiem zniszczenie grupy, a nie zniszczenie odmiennie scharakteryzowanego elementu. Zniszczenie kulturowe grupy nale¿y uznaæ za konsekwencjê zniszczenia bytu grupy lub rodzaj zniszczenia towarzysz¹cego zniszczeniu fizycznemu czy biologicznemu grupy. Za s³usznoœci¹ tego pogl¹du przemawia fakt, ¿e mimo i¿ zniszczenie kulturowe grupy zosta³o "wykluczone" podczas prac nad projektem konwencji w sprawie ludobójstwa z rozwa¿añ nad jego problematyk¹, to jednak czyny te nie mog¹ byæ pominiête w tych wypadkach, w których dokonuje siê przymusowego przekazywania dzieci grupy do innej grupy czy czystek etnicznych. Jak ju¿ wspomniano w niniejszym zakoñczeniu, do istoty zbrodni ludobójstwa nale¿y pope³nienie jej z zamiarem kierunkowym. Zamiar ten wyró¿nia cel, z jakim pope³nia siê tê zbrodniê. Celem jest w wypadku zbrodni ludobójstwa okreœlonej w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa jak i statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych - zniszczenie grupy. Powy¿sza konstatacja jest istotna, jako ¿e pozwala odró¿niæ zbrodniê ludobójstwa od zbli¿onej doñ zbrodni przeciwko ludzkoœci. Dla bytu zbrodni przeciwko ludzkoœci nie jest konieczne pope³nienie jej z zamiarem o szczególnym zabarwieniu. Tym zatem, co odró¿nia zbrodniê ludobójstwa od innych zbrodni miêdzynarodowych, jest przede wszystkim zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej. Zgodnie z postulatem wynikaj¹cym z zasady nullum crimen sine lege certa nale¿y d¹¿yæ do takiej wyk³adni obu rodzajów zbrodni, by nie dopuœciæ do zatarcia ju¿ i tak trudnej do wyznaczenia granicy miêdzy tymi zbrodniami. Rozszerzanie w wyniku interpretacji znaczenia znamion ludobójstwa prowadziæ mo¿e bowiem do "rozmycia siê" ró¿nicy pomiêdzy zbrodni¹ ludobójstwa a zbrodni¹ przeciwko ludzkoœci. Konieczne jest sformu³owanie postulatu mo¿liwie œcis³ej i efektywnej wspó³pracy pañstw, Narodów Zjednoczonych, w tym Rady Bezpieczeñstwa i innych organizacji (tak¿e miêdzynarodowych), maj¹cej na celu stworzenie œrodków i mechanizmów wykrywania wszelkich przejawów zbrodni ludobójstwa. Tabela nr 1 Ludobójstwo: Ludobójstwo wg Lemkina Ludobójstwo w rezolucji ZO NZ 96(I) Ludobójstwo w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa Ludobójstwo w statutach miêdzynarodowych trybuna³ów karnych Ludobójstwo w prawie polskim Sprawca 1. reprezentanci pañstwa (lub 2. reprezentant zorganizowanych grup a. spo³ecznych, b. politycznych) Ka¿dy: 1. osoba prywatna, 2. urzêdnik publiczny, 3. m¹¿ stanu; Ka¿dy (konstytucyjnie odpowiedzialny cz³onek rz¹du, funkcjonariusz pañstwa czy osoba prywatna) Ka¿dy Ka¿dy Strona podmiotowa Zamiar kierunkowy - cel dzia³ania: a. zniszczenie, b. zdegradowanie; Umyœlnoœæ przy wyeksponowaniu motywów religijnych, rasowych, politycznych, czy innych Umyœlnoœæ (zamiar kierunkowy) Cel dzia³ania: zniszczenie Umyœlnoœæ (zamiar kierunkowy) Cel dzia³ania: zniszczenie Umyœlnoœæ (zamiar kierunkowy) Cel dzia³ania: wyniszczenie Przedmiot bezpoœredniego dzia³ania Grupa: 1. narodowa, 2. religijna, 3. rasowa; Grupa: 1. rasowa, 2. religijna, 3. polityczna, 4. inna; Grupa 1. narodowa, 2. rasowa, 3. etniczna, 4. wyznaniowa; Grupa 1. narodowa, 2. rasowa, 3. etniczna, 4. wyznaniowa; Grupa 1. narodowa, 2. rasowa, 3. etniczna 4. wyznaniowa, 5. polityczna, 6. o okreœlonym œwiatopogl¹dzie; Sposób dzia³ania Zamach ( attack) stanowi¹cy powa¿ne zagro¿enie dla: a) ¿ycia, b) wolnoœci, c) zdrowia, d) lub ekonomicznej egzystencji; Dopuszczenie siê czynu, stanowi¹cego zaprzeczenie prawa do ¿ycia (poszczególnych jednostek), bêd¹ce zaprzeczeniem praw tych jednostek i sprzeczne z prawem moralnym oraz sprzeczne z duchem i celami Narodów Zjednoczonych Dopuszczenie siê czynów wymienionych w konwencji, tzn.: A. zabójstwo cz³onków grupy; B. spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; C. rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia, obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; D. stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; E. lub przymusowe przekazywanie dzieci cz³onków grupy do innej grupy; Dopuszczenie siê czynów wymienionych w statutach, tzn.: A. zabójstwo cz³onków grupy; B. spowodowanie powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy; C. rozmyœlne stworzenie dla cz³onków grupy warunków ¿ycia, obliczonych na spowodowanie ich ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego; D. stosowanie œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy; E. lub przymusowe przekazywanie dzieci grupy do innej grupy; Dopuszczenie siê czynów wymienionych w k.k. tzn.: A. zabójstwo osoby nale¿¹cej do takiej grupy; B. spowodowanie ciê¿kiego uszczerbku na zdrowiu osoby nale¿¹cej do takiej grupy; C. stworzenie dla osób nale¿¹cych do takiej grupy warunków ¿ycia, gro¿¹cych jej biologicznym wyniszczeniem; D. stosowanie œrodków maj¹cych s³u¿yæ do wstrzymania urodzin w obrêbie grupy; E. lub przymusowe odbieranie dzieci osobom nale¿¹cym do grupy; Bibliografia 1. Spis wa¿niejszych aktów prawnych i orzeczeñ Elementy Definicji Zbrodni (Elements of Crimes), (UN Doc. PCNICC/2000/L.2/Add.2) Karta Narodów Zjednoczonych (Dz. U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90) Konwencja dotycz¹ca statusu uchodŸców, sporz¹dzona w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515) Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci, przyjêta przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych dnia 26 listopada 1968 r. (Dz. U. z 1970 r. Nr 26, poz. 208) Konwencja wiedeñska o prawie traktatów, sporz¹dzona w Wiedniu dnia 26 maja 1969 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, z za³.) Konwencja o przeciwdzia³aniu terroryzmowi i karaniu za czyny terrorystyczne (Convention for the Prevention and Punishment of Terrorism, League of Nations Doc. C.546 M.383 1937 V (1937) ) Konwencja o utworzeniu Miêdzynarodowego S¹du Karnego (Convention for the Creation of an International Criminal Court, League of Nations O.J. Spec. Supp. No. 156 (1936), League of Nations Doc. C.547(I).M.384(I).1937.V (1938)) Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9 grudnia 1948 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 2, poz. 9) Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12 sierpnia 1949 r.: o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych (I);o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków si³ zbrojnych na morzu (II);o traktowaniu jeñców wojennych (III);o ochronie osób cywilnych podczas wojny (IV) (Dz. U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171 i 174, z za³.) Miêdzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 7 marca 1966 r. (Dz. U. z 1969 r. Nr 25, poz. 187 i 188, z za³.) Miêdzynarodowa konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu, przyjêta 30 listopada 1973 r. rezolucj¹ 3068 (XXVIII) Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych (Dz. U. z 1976 r. Nr 32, poz. 186 i 187, z za³.) Porozumienie miêdzynarodowe w przedmiocie œcigania i karania g³ównych przestêpców wojennych Osi Europejskiej, podpisane w Londynie dnia 8 sierpnia 1945 r. (Dz. U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367 i 368) Protoko³y dodatkowe do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotycz¹cy ochrony ofiar miêdzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokó³ I) oraz dotycz¹cy ochrony ofiar niemiêdzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokó³ II), sporz¹dzone w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r. (Dz. U. z 1992 r. Nr 41, poz. 175 i 176, z za³.) Rzymski Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego, sporz¹dzony w Rzymie dnia 17 lipca 1998 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708) Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla by³ej Jugos³awii, za³. do rezolucji Rady Bezpieczeñstwa ONZ S/Res/827 (1993) z dnia 25 maja 1993 r. Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla Rwandy, za³. do rezolucji Rady Bezpieczeñstwa ONZ S/Res/955 (1994) z dnia 8 listopada 1994 r. Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Sprawiedliwoœci (Dz. U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 i 91) Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Wojskowego (Dz. U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367). Traktat pokoju miêdzy mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 (Dz. U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200) Wykaz spraw przed MTS (wiêkszoœæ poni¿ej wymienionych dokumentów dostêpna jest w formie elektronicznej na stronach internetowych MTS: http://www.icj-cij.org/docket/ index.php?p1=3) Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide ( Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro) Trial of Pakistani Prisoners of War ( Pakistan v. India), Interim Protection Order of 15 December 1973 Application for Revision of the Judgment of 11 July 1996 in the Case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide ( Bosnia and Herzegovina v. Yugoslavia), Preliminary Objections ( Yugoslavia v. Bosnia and Herzegovina) Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide ( Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro) Application of Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide ( Croatia v. Yugoslavia) Wykaz orzeczeñ, decyzji i innych dokumentów wydanych przez MTKR i MTKJ Wiêkszoœæ poni¿ej wymienionych dokumentów dostêpna jest w formie elektronicznej na stronach internetowych MTKJ (http://www.icty.org/action/cases/4) albo MTKR (http://www.ictr.org/ b¹dŸ http://unictr.org/ENGLISH/cases/status.htm) Wykaz orzeczeñ, decyzji i innych dokumentów wydanych przez MTKR Orzeczenia wydane przez MTKR Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r. Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r. Prokurator v. Kajelijeli, sprawa nr ICTR-98-44A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 1 grudnia 2003 r. Prokurator v. Kambanda, sprawa nr ICTR-97-23-S, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 4 wrzeœnia 1998 r. Prokurator v. Kamuhanda, sprawa nr ICTR-99-54A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 22 stycznia 2004 r. Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r. Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-A, orzeczenie (uzasadnienie) Izby Apelacyjnej z dnia 1 czerwca 2001 r. Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r. Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r. Prokurator v. Ndindabahizi, sprawa nr ICTR-2001-71-I, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 lipca 2004 r. Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 maja 2003 r. Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 9 lipca 2004 r. Prokurator v. Ntagerura, Bagambiki i Imanishimwe, sprawa nr ICTR-99-46-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 25 lutego 2004 r. Prokurator v. Ntakirutimana i Ntakirutimana, sprawa nr ICTR-96-10 i ICTR-96-17-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 lutego 2003 r. Prokurator v. Ruggiu, sprawa nr ICTR-97-32-I, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 1 czerwca 2000 r. Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r. Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-97-20-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 maja 2003 r. Opinie Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-97-20-T, opinia odrêbna Sêdziego Ostrovsky z dnia 15 maja 2003 r. Wykaz orzeczeñ, decyzji i innych dokumentów wydanych przez MTKJ Akty oskar¿enia Prokurator v. Sikirica i inni, sprawa nr IT-95-8, zmieniony akt oskar¿enia z dnia 24 sierpnia 1999 r. Prokurator v. Stakiæ, sprawa nr IT-97-24-PT, drugi zmieniony akt oskar¿enia z dnia 31 sierpnia 2001 r. Orzecznictwo MTKJ Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa nr IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r. Prokurator v. Blaskiæ, sprawa nr IT-95-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 marca 2000 r., Prokurator v. Brdjanin, sprawa nr IT-99-36-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 1 wrzeœnia 2004 r. Pokurator v. Furundžija, sprawa nr IT-95-17/1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 10 grudnia 1998 r. Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r. Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-A orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 5 lipca 2001 r . Prokurator v. Kordiæ i inni, sprawa nr IT-95-14/2-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 26 lutego 2001 r. Prokurator v. Kordiæ i inni, sprawa nr IT-95-14/2-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 17 grudnia 2004 r. Prokurator v. Krnojelac, sprawa nr IT-97-25-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 marca 2002 r. Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r. Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 19 kwietnia 2004 Prokurator v. Kunaraæ, Kovaæ i Vukoviæ, sprawy nr IT-96-23-T i IT-96-23/1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 22 lutego 2001 r. Prokurator v. Muciæ i inni, sprawa nr IT-96-21-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 listopada 1998 r., Prokurator v. Sikirica et al., sprawa nr IT-95-8-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 wrzeœnia 2001 r. Prokurator v. Stakiæ, sprawa nr IT-97-24-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 31 lipca 2003 r. Prokurator v. Tadiæ, sprawa nr IT-94-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 maja 1997 r. Prokurator v. Tadiæ, sprawa nr IT-94-1-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 15 lipca 1999 r. Prokurator v. Vasiljeviæ, sprawa nr IT-98-32-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 29 listopada 2002 r. Decyzje Prokurator v. Mladiæ and Karadžiæ, sprawa IT-95-5-R61 i IT-95-18-R61, Review of the indictments pursuant to Rule 61 of the Rules of procedure and evidence, decyzja z dnia 16 lipca 1996 r. Prokurator v. Delaliæ i inni, sprawa nr IT-99-36-T, Decision regarding the Prosecution motion for protective measures and delayed disclosure, decyzja z dnia 16 listopada 1998 r. Decyzje Izby Apelacyjnej Prokurator v. Tadiæ, sprawa nr IT-94-1-AR72, Decisions on the defence motion for interlocutory appeal on jurisdiction, decyzja z dnia 2 paŸdziernika 1995 r. 2. Wykaz literatury Akhavan P., Beyond Impunity: Can International Criminal Justice Prevent Future Atrocities?, American Journal of International Law 2001, vol. 95, no. 1 Aksar Y., The "Victimized Group" Concept in the Genocide Convention and the Development of International Humanitarian Law through the Practice of Ad Hoc Tribunals , Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 2 Alcock A., Justice Denied, New Internationalist, March 2006, no. 387 Alves A.A., Current Developments, International Criminal Law Review 2003, vol. 3, no. 1 Amann D.M., Group Mentality, Expressivism, and Genocide, International Criminal Law Review 2002, vol. 2, no. 2 Application for Revision of the Judgment of 11 July 1996 in the Case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Yugoslavia), Preliminary Objections (Yugoslavia v. Bosnia and Herzegovina) The Court finds that Yugoslavia’s Application for revision is inadmissible, b.a., International Court of Justice Press Release 2003, no. 8 Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro). The Court affirms that it has jurisdiction to deal with the case. The Court finds that Serbia has violated its obligation under the Genocide Convention to prevent genocide in Srebrenica and that it has also violated its obligations under the Convention by having failed fully to co-operate with the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), b.a., International Court of Justice Press Release 2007, no. 8 Application of Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v. Yugoslavia); Fixing of the time-limit for the filing by Croatia of its observations and submissions on the preliminary objections raised by Yugoslavia, b.a., International Court of Justice Press Release 2002, no. 34, dokument dostêpny w formie elektronicznej pod adresem: http://www.icj-cij.org/docket/index.php?pr=530&p1=3&p2=1&case=118&p3=6 (otwarto 22 marca 2008 r.) Aptel C., The International Criminal Tribunal for Rwanda, International Review of the Red Cross 1997, no. 321 Aronson E., Wilson T.D., Akert R.M., Psychologia spo³eczna. Serce i umys³, Poznañ 1997 Arsanjani M.H., Jurisdiction and Trigger Mechanism of the ICC (w:) Reflections on the International Criminal Court: Essays in Honour of Adriaan Bos, red. H.A.M. von Hebel, J.G. Lammers, J. Schukking, Den Haag 1999 Bach G., Genocide (Holocaust) Trials in Israel/Völkermord (Holocaust)-Verfahren in Israel (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945/The Nuremberg Trials: International Criminal Law since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006 Baer L.-A., The Rights of Indigenous Peoples - A Brief Introduction in the Context of the Sámi, International Journal on Minority and Group Rights 2005, vol. 12, no. 2-3 Balakian P., The Burning Tigris: A History of the Armenian Genocide, London 2005 Bantekas I., Nash S., International Criminal Law, London-New York 2007 Barbisch R.L., Economic Groups (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity , red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005 Barnett M., Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda, Ithaca-London 2002 Bartlett J.W., A voice for Timor, Progressive 1992, vol. 56, no. 6 Bartov O., Seeking the Roots of Modern Genocide: On the Macro- and Microhistory of Mass Murder (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003 Bassiouni M.Ch., Crimes against Humanity in International Criminal Law, Den Haag-London-Boston 1999 Bassiouni M.Ch., Draft Statute: International Criminal Court, Nouvelles Etudes Penales 1992, no. 9 Bassiouni M.Ch., The History of Universal Jurisdiction and its Place in International Law (w:) Universal Jurisdiction: National Courts and the Prosecution of Serious Crimes Under International Law, red. S. Macedo, Pennsylvania Studies in Human Rights Series, Philadelphia 2003 Bates A., Cambodia’s Extraordinary Chamber: Is it the Most Effective and Appropriate Means of Addressing the Crimes of the Khmer Rouge? (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Bauer F., Genocidium (Völkermord) (w:) F. Bauer, Die Humanität der Rechtsordnung: ausgewählte Schriften, Frankfurt am Main-New York 1998 Bauer Y., Rethinking the Holocaust, New Haven 2002 Baumann Z., Socjologia, Poznañ 1996 Behrens P., A Moment of Kindness? Consistency and Genocidal Intent (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Bellamy A.J., Responsibility to protect, Cambridge, UK-Malden, MA 2009 Bergsmo M., Genocide and the Quality of the International Criminal Law, Salzburg Law School on International Criminal Law, Humanitarian Law and Human Rights Law, Salzburg 10 sierpnia 2007 Bertodano S de., Current Developments in Internationalized Courts, Journal of International Criminal Justice 2003, vol. 1, no. 1 Bierzanek R., Symonides J., Prawo miêdzynarodowe publiczne, Warszawa 1994 Birch M.L., Torture, Identity and Indigenous Peoples: Individual and Collective Rights, Albany Law Review 2003, vol. 67, no. 2 Bloxham D., Genocide on trial: Law and Collective Memory/Völkermörd in Gericht: Recht und Kollektives Gedächtnis (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945 / The Nuremberg Trials: International Criminal Law since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006 Bloxham D., Genocide on Trial: War Crime Trials and the Formation of Holocaust History and Memory, Oxford 2005 Boas G., Bischoff J.L., Reid N.L., Forms of Responsibility in International Criminal Law, International Criminal Law Practitioner Library, vol. I, Cambridge-New York 2007 Booker S., Colgan A.-L., Genocide in Darfur, The Nation, part 2, 12.07.2004, vol. 279 Boven T. van, The Victim and the ICC Statute (w:) Reflections on the International Criminal Court. Essays in Honour of Adriaan Bos, red. H.A.M. von Hebel, J.G. Lammers, J. Schukking, Den Haag 1999 Bramson A., Pewne aspekty prawa norymberskiego, PiP 1948, nr 5-6 Bringa T., Averted Gaze: Genocide in Bosnia-Herzegovina, 1992-1995 (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkeley-Los Angeles-London 2002 Broniewicz W., Postêpowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2005 Browning Ch.R., Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland, London 2001 Bruneteau B., Wiek ludobójstwa, Warszawa 2005 Budyn-Kulik M., Koz³owska-Kalisz P., Kulik M., Mozgawa M., Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006 Burroughs J., Lichterman A., Ratner M., The United Nations Charter and the Use of Force against Iraq, stanowisko opublikowane przez Lawyers’ Committee on Nuclear Policy 2 paŸdziernika 2002, http://www.lcnp.org/global/iraqstatement3.htm (otwarto 8 grudnia 2007 r.) Byers M., Chesterman S., Changing the Rules about the Rules? Unilateral Humanitarian Intervention and the Future of International Law (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007 Calvocoressi P., Polityka miêdzynarodowa 1945-2000, Warszawa 2002 Carpenter R.Ch., Surfacing Children: Limitations of Genocidal Rape Discourse, Human Rights Quarterly 2000, no. 22 The Case of X: A Child Prosecuted for Crimes against Humanity, b.a., Judical System Monitoring Programme, Dili, Timor Leste 2005, http://www.jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/The%20Case%20of%20X/case_of_x_final_e.pdf (otwarto 10 grudnia 2007 r.) Cassese A., International Criminal Law, Oxford 2003 Cayci S., Armenian Genocide Claims: A Contextual Version of the 1915 Incidents (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Chalk F.R., Radio Propaganda and Genocide, MIGS Occasional Paper, November 1999, http://migs.concordia.ca/occpapers/radio_pr.html (otwarto 6 grudnia 2007 r.) Chalk F.R., Jonassohn K., The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies, New Haven 1990 Chapman, A.R., Ball P., The Truth of the Truth Commissions: Comparative Lessons from Haiti, South Africa, and Guatemala, Human Rights Quarterly 2001, no. 23 Ciechañski J., Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny do spraw by³ej Jugos³awii, Spr. Miêdzynar. 1998, nr 3 Cigar N., Genocide in Bosnia: The Policy of "Ethnic Cleansing", Eastern European Studies Series, College Station, TX 1995 Ciorciari J.D., Chhang Y., Documenting The Crimes Of Democratic Kampuchea (w:) Bringing the Khmer Rouge to Justice: Prosecuting Mass Violence Before the Cambodian Courts, red. R. Jaya, B. Van Schaack, Lewiston, NY 2005 Clark R.S., State Obligations under the Genocide Convention in Light of the ICJ’s Decision in the Case Concerning the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Rutgers Law Review 2008, vol. 61, no. 1 Cobban H., Amnesty After Atrocity?: Healing Nations After Genocide and War Crimes, Boulder, CO 2007 Cohen D., Seeking Justice on the Cheap: Is the East Timor Tribunal really a Model for the Future?, Asia Pacific Issues 2002, no. 61, http://www.jsmp.minihub.org/News/News/15_11-n02.pdf (otwarto 4 grudnia 2007 r.) The Convention’s Friends and Enemies, b.a., Congressional Digest, December 1950, vol. 29, no. 12 Cooper J., Raphael Lemkin and the Struggle for the Genocide Convention, Basingstoke-New York 2008 Court of Appeal raises National and International Concern, JSMP Press Release, 17.07.2003. Cronin B., The Tension between Sovereignty and Intervention in the Prevention of Genocide, Human Rights Review 2007, vol. 8, no. 4 Cryer R., Prosecuting International Crimes: Selectivity and the International Criminal Law Regime, Cambridge-New York 2008 Cryer R., Friman H., Robinson D., Wilmshurst E., Introduction to International Criminal Law and Procedure: Principles, Procedures, Institutions, Cambridge 2007 Cyprian T., Sawicki J., Ludzie i sprawy Norymbergii, Poznañ 1967 Cyprian T., Sawicki J., Materia³y norymberskie, Warszawa 1948 Cyprian T., Sawicki J., Prawo norymberskie. Bilans i perspektywy, Warszawa -Kraków 1948 Cyprian T., Sawicki J., Przed trybuna³em œwiata (refleksje, wspomnienia, dokumenty), cz. I, Warszawa 1962 Cyprian T., Sawicki J., Przed trybuna³em œwiata (refleksje, wspomnienia, dokumenty), cz. II, Warszawa 1962 Cyprian T., Sawicki J., Przestêpstwa miêdzynarodowe, Wspó³czesne polskie prawo karne, z. 4, Warszawa 1948 Cyprian T., Sawicki J., Siewierski M., G³os ma prokurator..., Warszawa 1962 Czachór Z. (w:) Leksykon wspó³czesnych miêdzynarodowych stosunków politycznych, red. Cz. Malendowski, Wroc³aw 1996 Czapliñski W., Interwencja w Iraku z punktu widzenia prawa miêdzynarodowego, PiP 2004, z. 1 Czapliñski W., Wyrozumska A., Prawo miêdzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004 Dadrian V.N., Children as Victims of Genocide: the Armenian Case, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 3 Dadrian V.N., The Determinants of the Armenian Genocide, Journal of Genocide Research 1999, vol. 1, no. 1 Dadrian V.N., Patterns of Twentieth Century Genocides: the Armenian, Jewish and Rwandan Cases, Journal of Genocide Research 2003, vol. 6, no. 4 Dadrian V.N., The Signal Facts Surrounding the Armenian Genocide and the Turkish Denial Syndrome, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 2 Dadrian V.N., Warrant for Genocide: Key Elements of Turko-Armenian Conflict, New Brunswick, NJ-London 2004 Dallaire R., Bearrdsley B., Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda, Random House Ltd 2005 Dallaire R., Manocha K., The Major Powers and the Genocide in Rwanda (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Darfur Destroyed. Ethnic Cleansing by Government and Militia Forces in Western Sudan, b.a., Human Rights Watch, May 2004, vol. 16, no. 6(A) Darfur Documents Confirm Government Policy of Militia Support, b.a., A Human Rights Watch Briefing Paper, July 19, 2004 Del Ponte C., Address to the United Nations Security Council by the Prosecutor of the International Criminal Tribunals for the former Yugoslavia and Rwanda , International Criminal Tribunal for Rwanda 27.11.2001, http://www.ictr.org/ENGLISH/speeches/delponte271101sc.html (otwarto 12 kwietnia 2004 r.) Des Forges A., Kein Zeuge darf überleben: Der Genozid in Ruanda, Hamburg 2002 Des Forges A., Longman T., Legal Responses to Genocide in Rwanda (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M. Weinstein, Cambridge-New York 2004 Donnan S., UN Judiciary Efforts in East Timor Criticised, Financial Times, 19.06.2006 Dörmann K., Preparatory Commission for the International Criminal Court: The Elements of War Crimes, International Review of the Red Cross 2000, vol. 82, no. 839, http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/iwpList179/A1D51972B5290C4CC1256B66005F03BA Dró¿d¿ D., Grupa kao element genocida, Oko Reporter o ratnim zloèinima, Broj 8, Srebrenica, Bosnia i Hercegowina, jesen/zima 2008 Dró¿d¿ D., Odpowiedzialnoœæ karna sprawców ludobójstwa, Jurysta 2007, nr 8 Dró¿d¿ D., O naprawianiu skutków naruszeñ prawa humanitarnego w Sierra Leone (w:) Aktualne zagadnienia litewskiego i polskiego prawa karnego, red. K. Indecki, S. Lelental, £ódŸ 2007 Dró¿d¿ D., Z problematyki jurysdykcji Trybuna³u Specjalnego dla Sierra Leone, Przegl¹d Prawa Karnego 2006, nr 25 Dubois O., Rwanda’s National Criminal Courts and the International Tribunal, International Review of the Red Cross 1997, no. 321 Eboe-Osuji Ch., Genocide, Justice and the Forensic Sensibilities of the International Committee of the Red Cross, Chinese Journal of International Law 2006, vol. 5, no. 1 Elder T., What You See Before Your Eyes: Documenting Raphael Lemkin’s Life by Exploring his Archival Papers, 1900-1959, Journal of Genocide Research 2005, vol. 7, no. 4 Entrenching Impunity: Government Responsibility for International Crimes in Darfur, b.a., Human Rights Watch, December 2005, vol. 17, no. 17(A) Erasmus G., Fourie N., The International Criminal Tribunal for Rwanda: Are all Issues addressed? How does it compare to South Africa’s Truth and Reconciliation Commission? , International Review of the Red Cross 1997, no. 321 Evenson E.M., Truth and Justice in Sierra Leone: Coordination between Commission and Court, Columbia Law Review 2004, vol. 104, no. 3 Farer T.J., Humanitarian Intervention Before and After 9/11: Legality and Legitimacy (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007 Fein H., The Three P’s of Genocide Prevention: With Application to a Genocide Foretold - Rwanda (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000 Ferencz B., Einsatzgruppen (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity , red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005 Ferencz B., The Einsatzgruppen Trial/Der Einsatzgruppen-Prozess (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945 / The Nuremberg Trials: International Criminal Law since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006 Fern àndez de Gurmendi S.A., The Role of Prosecutor (w:) The International Criminal Court: The Making of the Rome Statute - Issues, Negotiations, Results, red. R.S. Lee, Den Haag-Boston-London 1999 Finch G.A., Genocide Convention Does Not Prohibit Mass Killing of People by Governments, Vital Speeches of the Day 1950, vol. 16, no. 14 Finch G.A., Should Congress Reject the UN’s Genocide Treaty? PRO, Congressional Digest 1950, vol. 29, no. 12 Finger S.M., Lawrence J. LeBlanc .The United States and the Genocide Convention, American Historical Review 1992, vol. 97, no. 4 Finn F., Who will try Iraq War Criminals? Several Possible Venues for Prosecution of Atrocities, http://www.slate.com/id/2080418/ Flemming M., Wojciechowska J., Zbrodnie wojenne. Przest êpstwa przeciwko pokojowi, pañstwu i obronnoœci. Rozdzia³ XVI, XVII, XVIII Kodeksu karnego. Komentarz , Warszawa 1999 Fournet C., Reflection on the Separation of Powers: The Law of Genocide and the Symptomatic French Paradox (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Franck T.M., Interpretation and Change in the Law of Humanitarian Intervention (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007 Fraser D., Law after Auschwitz: Towards a Jurisprudence of the Holocaust, Durham, NC 2005 Freedman S.W., Kambanda D., Samuelson B.L., Mugisha I., Mukashema I., Mukama E., Mutabruka J., Weinstein H.M., Longman T., Confronting the Past in Rwandan Schools (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M. Weinstein, Cambridge-New York 2004 Freeman M., Whose Truth?, New Internationalist, December 2005, no. 385 Fussell J.T., "A crime without a name": Winston Churchill, Raphael Lemkin and the World War II origins of the word "genocide", b.m.w., b.r.w., http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (otwarto 20 listopada 2007 r.) Fussell J.T., Group Classification on National ID Cards as a Factor in Genocide and Ethnic Cleansing, presented on November 15 th 2001 to the Seminar Series of the Yale University Genocide Studies Program, 15.11.2001, http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (otwarto 20 listopada 2007 r.) Future of the Serious Crimes Unit, b.a., JSMP Issue Report, Dili, January 2004, http://www.jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/SCU_Report%20FINAL_eng.pdf (otwarto 30 maja 2006 r.) Gadirov E., Article 9, Elements of Crime (w:) Commentary on the Rome Statute of the International Criminal Court. Observers’ Notes, Article by Article, red. O. Triffterer, Baden-Baden 1999 Gahima G., Alternatives to Prosecution: The Case of Rwanda (w:) Atrocities and International Accountability: Beyond Transitional Justice, red. E. Hughes, W.A. Schabas, R.Ch. Thakur, New York 2007 Gardocki L., Zarys prawa karnego miêdzynarodowego, Warszawa 1985 Garraway Ch., Superior Orders and the International Criminal Court: Justice Delivered or Justice Denied, International Review of the Red Cross 1999, vol. 81, no. 836 Gaw³owicz I., Wasilewska M.A., Miêdzynarodowa wspó³praca w walce z przestêpczoœci¹ (miêdzynarodowe trybuna³y karne, Interpol), Szczecin 2004 Gellately R., Kiernan B., The Study of Mass Murder and Genocide (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003 Ghiglieri M.P., Ciemna strona cz³owieka. W poszukiwaniu Ÿróde³ mêskiej agresji, Warszawa 2001 Gilas J. , Prawo miêdzynarodowe, Toruñ 1999 G³uszenia C., Czystki Etniczne, Toruñski Rocznik Praw Cz³owieka i Pokoju 1996, z. 4 G³uszenia C., Nowe wyzwanie dla miêdzynarodowego prawa humanitarnego (w:) Miêdzynarodowe prawo humanitarne. Wybrane zagadnienia ze szczególnym uwzglêdnieniem obowi¹zku jego krzewienia i upowszechniania, red. T. Jasudowicz, Toruñ 1997 Gourevitch P., We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families: Stories from Rwanda, New York 1998 Góralczyk W., Prawo miêdzynarodowe publiczne, Warszawa 1998 Greenwalt K., Amnesty’s Justice (w:) Truth v. Justice:The Morality of Truth Commissions , red. R.I. Rotberg, D. Thomson, Princeton 2000 Greppi E., The Evolution of Individual Responsibility under International Law, International Review of the Red Cross 1999, vol. 81, no. 835 Harhoff F., The Rwanda Tribunal: A Presentation of some Legal Aspects, International Review of the Red Cross 1997, no. 321 Harrell P.E., Rwanda’s Gamble: Gacaca and a New Model of Transitional Justice, New York-Lincoln-Shanghai 2003 Hart L.K., Introduction: Why to Read This Book (w:) Good People in an Evil Time. Portraits of Complicity and Resistance in the Bosnian War, red. L.K. Hart, New York 2004 Hartman M.E., International Judges and Prosecutors in Kosovo: A New Model for Post-Conflict Peacekeeping, United States Institute of Peace Special Report, October 2003, no. 112, http://www.usip.org/pubs/specialreports/sr112.html (otwarto 27 grudnia 2007 r.) Hazan P., Measuring the Impact of Punishment and Forgiveness: A Framework for Evaluating Transitional Justice, International Review of the Red Cross 2006, vol. 88, no. 861 Hebel H. von, A Historical Perspective (w:) Reflections on the International Criminal Court: Essays in Honour of Adriaan Bos, red. H.A.M. von Hebel, J.G. Lammers, J. Schukking, Den Haag 1999 Hebel H. von, Robinson D., Crimes within Jurisdiction of the Court (w:) The International Criminal Court: The Making of the Rome Statute - Issues, Negotiations, Results, red. R.S. Lee, Den Haag-Boston-London 1999 Henckaerts J.-M., Doswald-Beck L., Customary International Humanitarian Law. Volume I: Rules, Cambridge 2007 van den Herik L.J., The Contribution of the Rwanda Tribunal to the Development of International Law, Leiden-Boston 2005 van den Herik L.J., The Schism between the Legal and the Social Concept of Genocide in Light of the Responsibility to Protect (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 van den Herik L.J., van Sliedregt E., Ten Years Later, the Rwanda Tribunal still Faces Legal Complexities: Some Comments on the Vagueness of the Indictment, Complicity in Genocide, and the Nexus Requirement for War Crimes, Leiden Journal of International Law 2004, vol. 17, no. 3 Herlinger Ch., Darfur: Fear and Chaos in a Fragile Land, National Catholic Reporter 2005, vol. 41, no. 22 Herlinger Ch., Darfur’s Changing Conflict, National Catholic Reporter 2007, vol. 43, no. 39 Herlinger Ch., Return to the Unsettled Land, National Catholic Reporter 2007, vol. 43, no. 39 Herlinger Ch., Stuck in Darfur, National Catholic Reporter 2005, vol. 122, no. 3 Hilberg R., Perpetrators, Victims and Bystanders: The Jewish Catastrophe, 1933-1945, New York 1993 Hirsh D., Law against Genocide: Cosmopolitan Trials, London-Portland, OR 2003 Holzgrefe J.L., The Humanitarian Intervention Debate (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007 Huttenbach H.H., From the Editor: Earlier Early Warning, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 4 Ilustrowana historia œwiata. Tom I. Od pocz¹tków ludzkoœci do 2350 roku p.n.e., b.a., Warszawa 2005 Indecki K., Prawo karne wobec terroryzmu i aktu terrorystycznego, £ódŸ 1998 Indecki K., Liszewska A., Prawo karne materialne. Nauka o przestêpstwie, karze i œrodkach penalnych, Warszawa 2002 Indonesia and Timor-Leste. International responsibility for justice, b.a., Amnesty International, AI Index: ASA 03/001/2003, 13.04.2003 Indonesia and Timor-Leste. Justice for Timor-Leste: The Way Forward, b.a., Amnesty International & Justice System Monitoring Programme, AI Index: ASA 21/006/2004, 31.03.2004 Indonesia and Timor-Leste: New Commission’s Defects Must be Remedied to Achieve Justice and Truth for Victims, b.a., International Center for Transitional Justice, Press Release 09.03.2005 International Criminal Court: Tribunal, Genocide, Crime against Humanity, War Crime, War of Aggression, red. F.P. Miller, A.F. Vandome, J. McBrewster, Alphascript Publishing 2009 International Criminal Law, b.a., Harvard Law Review 2001, vol. 114, no. 7 International Law - Genocide - U.N. Tribunal Finds That Mass Media Hate Speech Constitutes Genocide, Incitement to Genocide, and Crimes Against Humanity. - Prosecutor v. Nahimana, Barayagwiza, and Ngese (Media Case). Case No. ICTR-99-52-T, b.a., Harvard Law Review 2004, vol. 117, no. 8 Itano N., How Rwanda’s Genocide Lingers on for Women, Christian Science Monitor 27.11.2002, http://www.csmonitor.com/2002/1127/p08s01-woaf.html (otwarto 28 listopada2007 r.) Izydorczyk J., Wiliñski P., Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, Kraków 2004 Jab³oñski J., Dzia³ania Miêdzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzy¿a w wypadkach wewnêtrznych niepokojów i napiêæ (w:) Miêdzynarodowe prawo humanitarne. Wybrane zagadnienia ze szczególnym uwzglêdnieniem obowi¹zku jego krzewienia i upowszechniania, red. T. Jasudowicz, Toruñ 1997 Jacobs S.L., Genesis of the Concept of Genocide According to its Author from the Original Sources, Human Rights Review 2002, vol. 3, no. 2 James G., A Summary of the History of Nazi War Crime Trials in Australia/Eine Zusammenfassung der Geschichte der Nazi-Kriegsverbrecherprozesse in Australien (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945 / The Nuremberg Trials: International Criminal Law since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006 Jardine M., Forgotten genocide: A Little Attention, at last, for East Timor, Progressive 1992, vol. 56, no. 12 Jelonek A.W., Rewolucja Czerwonych Khmerów. 1975-1978. Studium autarkicznego rozwoju, Warszawa 1999 Jentleson B.W., A Responsibility to protect: The Defining Challenge for the Global Community, Harvard International Review 2007, vol. 28, no. 4 Jonassohn K., Defining the Perpetrator: Seeking Proof of Intent, MIGS Occasional Paper, March 1993, http://migs.concordia.ca/occpapers/defining.html (otwarto 15 grudnia 2007 r.) J ørgensen N.H.B., The Definition of Genocide: Joining the Dots in the Light of Recent Practice, International Criminal Law Review 2001, vol. 1, no. 3-4 JSMP Report on the Court of Appeal Decision in the Case of Armando dos Santos, b.a., Dili, East Timor, August 2003, http://www.jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/Armando%20dos%20Santos%27s%20case%20reports%202003/Armando%20Dos%20Santos%20report(e).pdf (otwarto 10 grudnia 2007 r.) Kamatali J.-M., The Challenge of Linking International Criminal Justice and National Reconciliation: the Case of ICTR, Leiden Journal of International Law 2003, vol. 16, no. 1 Kampschror B., Bosnia to Try Its War Criminals, But Is New Court Up to the Job?, Christian Science Monitor 23.12.2003 Karekezi U.A., Nshimiyimana A., Mutamba B., Localizing Justice: Gacaca Courts in Post-Genocide Rwanda (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M.Weinstein, Cambridge-New York 2004 Karnavas M.G., Is the Emerging Jurisprudence on Complicity in Genocide before the International Ad Hoc Tribunals a Moving Target in Conflict with the Principle of Legality? (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Katzenstein S., Hybrid Tribunals: Searching for Justice in East Timor, Harvard Human Rights Journal 2003, vol. 16 K êdzierski J., Przestêpstwa przeciwko religiom i wyznaniom w polskim prawie karnym - de lege ferenda, Palestra 2007, nr 7-8 Kiernan B., Cover-up and Denial of Genocide: Australia, the USA, East Timor, and the Aborigines , Critical Asian Studies 2002, vol. 34, no. 2 Kiernan B., The Pol Pot Regime: Race, Power and Genocide in Cambodia Under the Khmer Rouge, 1975-79, New Haven, CT-London 2002 Kiernan B., Twentieth-Century Genocides: Underlying Ideological Themes from Armenia to East Timor (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003 King H.T. Jr., Genocide and Nuremberg (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Kissi E., Genocide in Cambodia and Ethiopia (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003 Kosovo: New Criminal Codes Come Into Force in UN-Administered Province, b.a., UNMIK News Coverage, 6.04.2003 Kosovo War Crimes Trials: A Review, b.a., OSCE Mission in Kosovo, Department of Human Rights and Rule of Law, Legal Systems Monitoring Section, September 2002 Kucharczyk G., Pierwszy holokaust XX wieku, Warszawa 2004 Kuku³ka J., Historia wspó³czesna stosunków miêdzynarodowych 1945-2000, Warszawa 2003 Kuperman A.J., The Limits of Humanitarian Intervention: Genocide in Rwanda, Washington, D.C. 2001 Lâm M.C., Remembering the Country of Their Birth: Indigenous Peoples and Territoriality, Journal of International Affairs 2004, vol. 57, no. 2 Lemkin R., Les actes constituant un danger général (interétatique) considerés comme delites des droit des gens..., Explications additionelles au Rapport spécial présenté à la V-me Conférence pour l’Unification du Droit Pénal à Madrid (14-20.X.1933) (w:) Librarie de la cour d’appel ed de l’ordre des avocats, Paris 1933 Lemkin R., Akte der Barbarei und des Vandalismus als delicta juris gentium, Anwaltsblatt Internationales 1933, vol. 19, no. 6 Lemkin R., Axis Rule in Occupied Europe: Law of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, Washington 1944 Lemkin R., Convention de l’ONU contre le "génocide", 1949, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 3 grudnia 2007 r.) Lemkin R., Le crime de génocide, Revue de Droit International, de Sciences Diplomatiques et Politiques 1946, no. 24, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.) Lemkin R., Genocide, The American Scholar 1946, vol. 15, no. 2, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.) Lemkin R., Le genocide, Revue Internationale de Droit Pénal 1946, no. 17, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.) Lemkin R., Genocide - A Modern Crime, Free World 1945, vol. 4, no. 9, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.) Lemkin R., Genocide as a Crime under International Law, American Journal of International Law 1947, vol. 41, no. 1, http://www.preventgenocide.org/lemkin/ASIL1947.htm (otwarto 3 grudnia 2007 r.) Lescure K., Trintignac F., International Justice for former Yugoslavia: The Working of the International Criminal Tribunal of the Hague, Den Haag-London-Boston 1996 Levene M., Genocide in the Age of the Nation State. Vol. 1, The Meaning of Genocide, London 2005 Linton S., Cambodia, East Timor and Sierra Leone: Experiments in International Justice, Criminal Law Forum 2001, vol. 12, no. 2 Linton S., New Approaches to International Justice in Cambodia and East Timor, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845 Linton S., Rising from the Ashes: The Creation of a Viable Criminal Justice System in East Timor, Melbourne University Law Review 2001, vol. 25, no. 1 Lippman P., International Court of Justice Finds Serbia Innocent of Genocide, But Not Entirely Clean, Washington Report on Middle East Affairs 2007, vol. 26, no. 4 Lizak W., Geneza konfliktów w Rwandzie i Burundi, Stos. Mi êdzynar. 2000, t. 21, nr 1-2 de Londras F., Telling Stories and Hearing Truths: Providing an Effective Remedy to Genocidal Sexual Violence against Women (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Looking for Justice: The War Crimes Chamber in Bosnia and Herzegovina, b.a., Human Rights Watch, February 2006, vol. 18, no. 1(D) Lopez G.A., Economic Sanctions and Genocide: Too Little, Too Late, and Sometimes Too Much (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000 £azowski A., Zawidzka A., Prawo miêdzynarodowe publiczne, Warszawa 2003 Macan-Markar M., Khmer Rouge Victims Demand Day in Court, Inter Press Service 04.07.2006 http://www.globalpolicy.org/component/content/article/163/28913.html Magnarella P.J., Recent Developments in the International Law of Genocide: An Anthropological Perspective on the International Criminal Tribunal for Rwanda (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkeley-Los Angeles- London 2002 Makino U., Final Solutions, Crimes against Mankind: On the Genesis and Criticism of the Concept of Genocide, Journal of Genocide Research 2001, vol. 3, no. 1 Ma³y s³ownik jêzyka polskiego, red. S. Skorupka, H. Auderska, Z. £empicka, Warszawa 1969 Mantovani F., General Principles of International Criminal Law: The Viewpoint of a National Criminal Lawyer, Journal of International Criminal Justice 2003, vol. 1, no. 1 Matheson M.J., Council Unbound: The Growth of UN Decision Making on Conflict and Postconflict Issues after the Cold War, Washington 2006 Maybury-Lewis D., Genocide against Indigenous People (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkeley-Los Angeles-London 2002 McDonald A., Sierra Leone’s shoestring Special Court, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845 McGirk J., Justice Catches Up with the Khmer Rouge, Independent 5.05.2006 Melvern L., Conspiracy to Murder: the Rwandan Genocide, London-New York 2004 Melvern L., A People Betrayed: The Role of the West in Rwanda’s Genocide, London 2005 Mettraux G., Complicity (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity , red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005 Minow M., Between Vengeance and Forgiveness: Facing History after Genocide and Mass Violence, Boston 1998 Morsink J., Cultural Genocide, the Universal Declaration, and Minority Rights, Human Rights Quarterly 1999, vol. 21, no. 4 Morton J.S., Singh N.V., The International Legal Regime on Genocide, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 1 Mundis D.A., Current Developments at the Ad Hoc International Criminal Tribunals, Journal of International Criminal Law 2003, vol. 1, no. 1 Nagengast C., Inoculations of Evil in the U.S.-Mexican Border Region: Reflections on the Genocidal Potential of Symbolic Violence (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkeley-Los Angeles-London 2002 Naimark N.M., Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe, Cambridge, MA 2002 Naqvi Y., Amnesty for War Crimes: Defining the Limits of International Recognition, International Review of the Red Cross 2003, vol. 85, no. 851 Ndiave B.W., Question of the Violation of Human Rights and the Fundamental Freedoms in Any Part of the World, with Particular Reference to Colonial and Other Dependent Countries and Territories, Extrajudicial, Summary or Arbitrary Executions Addendum, Report by Mr. B.W. Ndiave, Special Rapporteur, on his mission to Rwanda from 8 to 17 April 1993, UN Economic and Social Council, Commission on Human Rights, Distr. GENERAL E / CN.4 / 1994/ 7/Add.1, 11.08.1993 Nersessian D.L., The Contours of Genocidal Intent: Troubling Jurisprudence from the International Criminal Tribunals, Texas International Law Journal 2002, vol. 37, no. 2 Nersessian D.L., Comparative Approaches to Punishing Hate: The Intersection of Genocide and Crimes against Humanity, Stanford Journal of International Law 2007, vol. 43, no. 2 Nichols H., Truth Challenges Justice in Freetown, Washington Times 5.01.2005 Nowakowska-Ma³usecka J., Odpowiedzialnoœæ karna jednostek za zbrodnie pope³nione w by³ej Jugos³awii i w Rwandzie, Katowice 2000 Obote-Odora A., Complicity in Genocide as understood through the ICTR Experience, International Criminal Law Review 2002, vol. 2, no. 4 Ogonowski P., Koncepcja Miêdzynarodowego S¹du Karnego, Prok. i Pr. 1998, nr 7-8 Olson L.M., Mechanisms Complementing Prosecution, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845 Orford A., Reading Humanitarian Intervention: Human Rights and the Use of Force in International Law, Cambridge Studies in International and Comparative Law Series, Cambridge 2008 Oxman S.A., Comment: The Quest for Clarity (w:) Universal Jurisdiction: National Courts and the Prosecution of Serious Crimes Under International Law, red. S. Macedo, Pennsylvania Studies in Human Rights Series, Philadelphia 2003 Parks W.H., Command Responsibility for War Crimes, Military Law Review 1973, vol. 62 Paul A., Kritische Analyse und Reformvorschlag zu Art. II Genozidkonvention, Berlin-Heidelberg-New York 2008 Paust J.J., Content and Contours of Genocide, Crimes against Humanity, and War Crimes (w:) International Law in the Post-Cold War World: Essays in Memory of Li Haopei, red. S. Yee, W. Tieya, London-New York 2001 Paust J.J., It’s no Defense: Nullum Crimen, International Crime and the Gingerbread Man, Albany Law Review 1997, vol. 60, no. 3 Pawlicki J., Ordery za Srebrenicê, Gazeta Wyborcza 5.12.2006 Pejic J., Accountability for International Crimes: From Conjecture to Reality, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845 Petrovic D., Ethnic Cleansing - An Attempt at Methodology, European Journal of International Law 1994, vol. 5, no. 3, artyku³ w wersji elektronicznej na stronie internetowej: www.ejil.org (otwarto 15 listopada 2006 r.) Pilch F.T., The Prosecution of the Crime of Genocide in the ICTY: The Case of Radislav Krstic, artyku³ w wersji elektronicznej na stronie internetowej: http://www.usafa.edu/df/dfl/documents/JLS%20Volume%2012/GenocideICTY-Pilch.doc P³achta M., Amnestia jako jeden ze sposobów "rozliczania" sprawców najciê¿szych zbrodni miêdzynarodowych, RPEiS 2003, z. 4 P³achta M., Kidnaping miêdzynarodowy w s³u¿bie prawa, Warszawa 2000 P³achta M., Miêdzynarodowe trybuna³y karne: próba typologii i charakterystyki, PiP 2004, nr 3 P³achta M., Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. I i II, Kraków 2004 Polier S., Should Congress Reject the UN’s Genocide Treaty? CON, Congressional Digest, December 1950, vol. 29, no. 12 Polit J., Indochiny w latach siedemdziesi¹tych (w:) Najnowsza historia œwiata 1945-1963 , red. A. Patek, J. Rydel, J.J. Wêc, Kraków 1997 Power S., Bystanders to Genocide, The Atlantic Monthly 2001, vol. 288, no. 2, http://www.theatlantic.com/doc/200109/power-genocide (otwarto 24 grudnia 2007 r.) Power S., "A problem from hell": America and the Age of Genocide, London 2003 Prott L.V., Ethnocide (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity , red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005 Quigley J.B., The Genocide Convention: An International Law Analysis, Aldershot, UK-Burligton, VT 2006 Rafter N.H., The Criminal Brain: Understanding Biological Theories of Crime, New York-London 2008 Reeves E., Genocide by Attrition, Dissent 2005, vol. 52, no. 1 Riemer N., Conclusion (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000 Rix C. B., Genocide Convention and the US Constitution, Vital Speeches of the Day 1950, vol. 16, no. 1 Roberge M.-C., Jurisdiction of the "ad hoc" Tribunals for the former Yugoslavia and Rwanda over Crimes Against Humanity and Genocide, International Review of the Red Cross 1997, no. 321 Robertson G., Crimes Against Humanity: The Struggle for Global Justice, London 2006 Robinson G., If You Leave Us Here, We Will Die (w:) The New Killing Fields: Massacre and the Politics of Intervention, red. N. Mills, K. Brunner, New York 2002 Rogow S. M., Child Victims in Nazi Germany, The Journal of Holocaust Education 1999, vol. 8, no. 3 Roht-Arriaza N., Reparation in the Aftermath of Repression and Mass Violence (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M. Weinstein, Cambridge-New York 2004 Rothenberg D., Genocide (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity , red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005 Rothenberg D., "Let Justice Judge": An Interview with Judge Baltasar Garzón and Analysis of his Ideas, Human Rights Quarterly 2002, vol. 24, no. 4 Rubinstein W.D., Genocide: A History, Harlow, UK-New York 2004 Rusk D., Should Congress Reject the UN’s Genocide Treaty? CON, Congressional Digest, December 1950, vol. 29, no. 12 Russell-Brown S.L., Rape as an Act of Genocide, Berkeley Journal of International Law 2003, vol. 21, no. 2 Rüping H., Zwischen Recht und Politik: Die Ahndung von NS-Taten in beiden deutschen Staaten nach/Between Law and Politics: The Prosecution of NS-Criminals in the Two German States after 1945 (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945/The Nuremberg Trials: International Criminal Law since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006 RWANDA: 40,000 Prisoners To be Released, Including Genocide Suspects, b.a., UN Wire 08.01.2003 Rwanda tests Genocide Courts, b.a., BBC News 19.06.2002 Rwanda: The Preventable Genocide, b.a., International Panel of Eminent Personalities, http://www.africa-union.org/Official_documents/reports/Report_rowanda_genocide.pdf (otwarto 24 grudnia 2007 r.) Rwandan to Resurrect Traditional Justice System, b.a., Agence France Presse 17.06.2002. Rwanda’s Grass Courts, b.a., New York Times 12.07.2004 Rybczyñska J.A., Miêdzynarodowa ochrona mniejszoœci narodowych (w:) Prawa cz³owieka. Zarys wyk³adu, red. J. Ho³da, Z. Ho³da, D. Ostrowska, J.A. Rybczyñska, Kraków 2004 Sadat L.N., The Effect of Amnesties before Domestic and International Tribunals: Morality, Law and Politics (w:) Atrocities and International Accountability, red. E. Hughes, W.A. Schabas, R. Thakur, New York 2007 Sadat L.N., Universal Jurisdiction, National Amnesties and Truth Commissions: Reconciling the Irreconcilable (w:) Universal Jurisdiction: National Courts and the Prosecution of Serious Crimes Under International Law, red. S. Macedo, Philadelphia 2003 Sarkin J., The Necessity and Challenges of Establishing a Truth and Reconciliation Commission in Rwanda, Human Rights Quarterly 1999, vol. 21, no. 3 Sarkissian R., The Armenian Genocide: A Contextual View of the Crime and Politics Denial (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Saul B., Was the Conflict in East Timor "Genocide" and Why Does it Matter?, Melbourne Journal of International Law October 2001, vol. 2, no. 2, http://www.jsmp.minihub.org/Language_English/resources_english.htm (otwarto 5 lipca 2007 r.) Sawicki J., Ludobójstwo. Od pojêcia do Konwencji. 1933-1948, Kraków 1949 Sawicki J., Przed polskim prokuratorem, Warszawa 1961 Schabas W.A., Article 6, Genocide (w:) Commentary on the Rome Statute of the International Criminal Court. Observers’ Notes, Article by Article, red. O. Triffterer, Baden-Baden 1999 Schabas W.A., Cambodia: Was It Really Genocide?, Human Rights Quarterly 2001, vol. 23, no. 2 Schabas W.A., Enforcing International Humanitarian Law: Catching the Accomplices, International Review of the Red Cross 2001, vol. 83, no. 842 Schabas W.A., First Prosecution at the International Criminal Court, Human Rights Law Journal 2006, vol. 27, no. 1-4 Schabas W.A., Genocide in International Law: The Crimes of Crimes, Cambridge 2000 Schabas W.A., Genocide in International Law: The Crimes of Crimes, Cambridge 2009 Schabas W.A., Has Genocide Been Committed in Darfur? The State Plan or Policy Element in the Crime of Genocide (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Schabas W.A., An Introduction to the International Criminal Court, Cambridge-New York 2007 Schabas W.A., The Jelisiæ Case and the Mens Rea of the Crime of Genocide, Leiden Journal of International Law 2001, vol. 14, no. 1 Schabas W.A., National Courts Finally Begin to Prosecute Genocide, the "Crime of Crimes", Journal of International Criminal Justice 2003, vol. 1, no. 1 Schabas W.A., Preventing Genocide and Mass Killing: From a Culture of Reaction to Prevention, UN Chronicle 2006, vol. 43, no. 1 Schabas W.A., The Sierra Leone Truth and Reconciliation Commission (w:) Transitional Justice in the Twenty-First Century: Beyond Truth versus Justice, red. N. Roht-Arriaza, J. Mariezcurrena, Cambridge-New York 2006 Schabas W.A., The UN International Criminal Tribunals: The Former Yugoslavia, Rwanda and Sierra Leone, Cambridge-New York 2006 Scharf M.P., The Case for a Permanent International Truth Commission, Duke Journal of Comparative & International Law 1997, vol. 7, no. 2 Scharf M.P., Responding to Rwanda: Accountability Mechanisms in the Aftermath of Genocide, Journal of International Affairs 1999, vol. 52, no. 2 Scharf M.P., Trading Justice for Peace: The Contemporary Law and Policy Debate (w:) Atrocities and International Accountability, red. E. Hughes, W.A. Schabas, R. Thakur, New York 2007 Scheper-Hughes N., Coming to Our Senses: Anthropology and Genocide (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Los Angeles-London 2002 Scherrer Ch.P., Preventing Genocide: The Role of the International Community, Prevent Genocide International, summary of a presentation made at the Stockholm International Forum on the Holocaust (26-28 January 2000), http://preventgenocide.org/prevent/scherrer.htm (otwarto 15 lutego 2008 r.) Schmertz J.R., Meier M., Genocide, International Law Update 2007, vol. 13, no. 2 Schraga D., Zacklin R., International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, European Journal of International Law 1994, vol. 5, no. 1 Segesser D.M., Gessler M., Raphael Lemkin and the International Debate on the Punishment of War Crimes (1919-1948), Journal of Genocide Research 2005, vol. 7, no. 4 Semelin J., What is "Genocide"?, European Review of History / Revue Européenne d’Histoire 2005, vol. 12, no. 1 Serbs Still Ignore Role in Atrocity, The Christian Science Monitor 11.02.2002, http://www.npwj.org/node/176, http://www.csmonitor.com/2002/0211/p01s02-woeu.html (otwarto 27 listopada 2007 r.) Sharlach L., Rape as Genocide: Bangladesh, the Former Yugoslavia, and Rwanda, New Political Science 2000, vol. 22, no. 1 Shaw M., War & Genocide: Organized Killing in Modern Society, Oxford-Malden 2005 Siboro T., Crimes Will Go to Trial, Timor Leste Prosecutor Says, Jakarta Post 22.02.2006, http://www.globalpolicy.org/component/content/article/163/29218.html Sierra Leone: Rape and other forms of sexual violence must be stopped, b.a., Amnesty International News Service 30.06.2000, no. 127, AI Index AFR 51/048/2000, http://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR51/048/2000/en/a50268c1-d9eb-441a-83b0-c275b45c1f77/afr510482000en.pdf Sierra Leone: Truth and Reconciliation Commission Begins Work, b.a., UNWire 15.04.2003 Simon D.W., The Evolution of the International System and Its Impact On Protection Against Genocide (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000 Simpson Ch., The Splendid Blond Beast: Money, Law, and Genocide in the Twentieth Century, Monroe, ME 1995 Sipress A., Khmer Rouge Trials Stalled by Political Deadlock, Washington Post 5.05.2004 Skutnabb-Tangas T., The Globalisation of Educational Language Rights, International Review of Education 2001, vol. 47, no. 3-4 Slade T.N., The Prohibition of Genocide under the Legal Instruments of the International Criminal Court (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 S³ownik jêzyka polskiego, red. M. Bañko, Warszawa 2000 S³ownik jêzyka polskiego PWN, red. M. Szymczak, t. I i III, Warszawa 1998 Smith M.J., On Humanitarian Intervention (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible? , red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000 Socha E., Implementacja Statutu MTK (w:) Nowa kodyfikacja prawa karnego, red. L. Bogunia, t. XIV, Wroc³aw 2003 Socha E., Wp³yw procesu norymberskiego na prawo miêdzynarodowe w zakresie œcigania i karania zbrodni ludobójstwa, Wojskowy Przegl¹d Prawniczy 2007, nr 2 Solera O., Complementary Jurisdiction and International Criminal Justice, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845 Special Panel Delivers its own Decision on the Applicable Law, b.a., JSMP Information Release 24.07.2003. Stahn C., United Nations Peace-Building, Amnesties and Alternative Forms of Justice: A Change in Practice?, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845 Stanton G.H., Early Warning (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity , red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005 Stanton G.H., Five Misconceptions About Using the Word Genocide, http://www.genocidewatch.org/usingwordgenocide.html Staub E., Preventing Violence and Generating Humane Values: Healing and Reconciliation in Rwanda, International Review of the Red Cross 2003, vol. 85, no. 852 Staub E., The Psychology of Good and Evil: Why Children, Adults, and Groups Help and Harm Others, Cambridge-New York 2003 Staub E., The Roots of Evil: The Origins of Genocide and Other Group Violence, Cambridge-New York 1992 Stromseth J., Rethinking Humanitarian Intervention: The Case for Incremental Change (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007 Suljagiæ E., Pocztówki z grobu, Wo³owiec 2007 Sunga L.S., The Crimes within the Jurisdiction of the International Criminal Court (Part II, Articles 5-10), European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice 1998, vol. 6, no. 4 Szafarz, Spór Boœni-Hercegowiny z now¹ Jugos³awi¹ w Miêdzynarodowym Trybunale Sprawiedliwoœci, Spr. Miêdzynar. 1993, nr 4 Szaw³owski R., Rafa³ Lemkin (1900-1959). Polski prawnik twórc¹ pojêcia "ludobójstwo", Spr. Miêdzynar. 2005, nr 2 Szaw³owski R., Rafa³ Lemkin - twórca pojêcia "ludobójstwo" i g³ówny architekt Konwencji z 9 XII 1948 (w czterdziestolecie œmierci), PiP 1999, z. 10 Œciganie zbrodni nazistowskich w Polsce w latach 1939-2004, b.a., Pierwsze Miêdzynarodowe Spotkanie Ekspertów ds. zbrodni wojennych, ludobójstwa oraz przestêpstw przeciwko ludzkoœci, Lyon, 23-25 marca 2004, http://www.ipn.gov.pl/a_290304_lyon_rzeplinski.html (otwarto 10 listopada 2006 r.) Taylor J.G., "Encirclement and Annihilation": The Indonesian Occupation of East Timor (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003 Than C. de, Shorts E., International Criminal Law and Human Rights, London 2003 Timmerman W.K., The Relationship between Hate Propaganda and Incitement to Genocide: A New Trend in International Law Towards Criminalization of Hate Propaganda? , Leiden Journal of International Law 2005, vol. 18, no. 2 Top Khmer Rouge Leader Charged, b.a., BBC 19.11.2007, http://www.globalpolicy.org/component/content/article/163/28933.html Totten S., The Intervention and Prevention of Genocide: Sisyphean or Doable?, Journal of Genocide Research, June 2004, vol. 6, no. 2 Totten S., Parsons W.S., Hitchcock R.K., Confronting Genocide and Ethnocide of Indigenous Peoples: An Interdisciplinary Approach to Definition, Intervention, Prevention, and Advocacy (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkeley-Los Angeles-London 2002 Toufayan M., The World Court’s Distress When Facing Genocide: A Critical Commentary on the Application of the Genocide Convention Case (Bosnia and Herzegovina v. Yugoslavia (Serbia and Montenegro)), Texas International Law Journal 2005, vol. 40, no. 2 Transition in Burundi: Time to Deliver, b.a., A Human Rights Watch Briefing Paper 30.04.2003, http://www.hrw.org/legacy/backgrounder/africa/burundi/burundi043003-bck.pdf Triffterer O., Genocide, Its Particular Intent to Destroy in Whole or in Part the Group as Such, Leiden Journal of International Law 2001, vol. 14, no. 2 Valentino B.A., Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the 20 th Century, Ithaca, NY 2004 Vincent I., Where are the War Criminals?, Maclean’s 2.04.2007, vol. 120, no. 12 Visser B., Can the U.S. Led Invasion of Iraq Be Justified as a Humanitarian Intervention?, Social Alternatives 2007, vol. 26, no. 1 Walczak-Duraj D., Podstawy socjologii, £ódŸ 1998 Wald P.M., Prosecuting Genocide, Justice Initiatives (a publication by Open Society Justice Initiative), April 2006, http://www.soros.org/initiatives/justice/focus/international_justice/articles_publications/publications/justice_20060421/jinitiatives_200604.pdf (otwarto 8 listopada 2009 r.) Waller J., Becoming Evil: How Ordinary People Commit Genocide and Mass Killing, Oxford-New York 2002 Wallis A., Silent Accomplice: The Untold Story of France’s Role in the Rwandan Genocide, London-New York 2007 Waszczyñski J., Zbrodnia ludobójstwa a polskie prawo karne, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica 1982, nr 10 "We’ll kill you if you cry": Sexual Violence in the Sierra Leone Conflict, b.a., Human Rights Watch, January 2003, vol. 15, no. 1(A), http://www.hrw.org/reports/2003/sierraleone/sierleon0103.pdf Weitz E.D., A Century of Genocide: Utopias of Race and Nation, Princeton-Oxford 2003 Wenqi Z., The Doctrine of Command Responsibility as Applied to Civilian Leaders: The ICTR and the Kayishema Case (w:) International Law in the Post-Cold War World: Essays in Memory of Li Haopei, red. S.Yee, W. Tieya, London-New York 2001 Werle G., Jessberger F., Burchards W., Nerlich V., Cooper B., Principles of International Criminal Law, Den Haag 2005 Whitaker B., Revised and Updated Report on the Question of the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 02.07.1985, UN Doc. E/CN.4/Sub.2/1985/6 Wieruszewski R., Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny dla os¹dzenia sprawców naruszeñ prawa humanitarnego w b. Jugos³awii, Spr. Miêdzynar. 1998, nr 3 Williams S., Genocide: The Cambodian Experience, International Criminal Law Review 2005, vol. 5, no. 3 Wilmshurst E., Jurisdiction of the Court (w:) The International Criminal Court: The Making of the Rome Statute - Issues, Negotiations, Results, red. R.S. Lee, Den Haag-London-Boston 1999 Winter J., Under Cover of War: The Armenian Genocide in the Context of Total War (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003 Wippman D., Can an International Criminal Court Prevent and Punish Genocide? (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000 Wittman R., The Normalization of Nazi Crime in Postwar West German Trials/Die Normaliesierung von NS-Kriegsverbrechen in den Nachkriegs-Prozessen der Bundesrepublik Deutschland (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945/The Nuremberg Trials: International Criminal Law since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006 Wo³owski P., Os¹dziæ ludobójców, Rzeczpospolita 14.10.1995, nr 239 Woolf L.M., Hulsizer M.L., Psychosocial Roots of Genocide: Risk, Prevention, and Intervention, Journal of Genocide Research 2005, vol. 7, no. 1 Worden S., An Anatomy of The Extraordinary Chambers (w:) Bringing the Khmer Rouge to Justice: Prosecuting Mass Violence Before the Cambodian Courts, red. R. Jaya, B. Van Schaack, Lewiston, NY 2006 Wouters J., Verhoeven S., The Prosecution of Genocide: In Search of a European Perspective (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007 Wójcik Z., Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Warszawa 1991 Wyrozumska A., Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego - najwa¿niejsze rozwi¹zania instytucjonalne a ratyfikacja Konwencji rzymskiej przez Polskê, Przegl¹d Prawa Europejskiego 1999, nr 2 Xanthaki A., Indigenous Rights in the Russian Federation: The Rights Case of Numerically Small Peoples of the Russian North, Siberia and Far East, Human Rights Quarterly 2004, vol. 26, no. 1 Yarwood L., Dold B., Towards the End and Beyond: The "Almost" Referral of Bagaragaza in Light of the Completion Strategy of the International Criminal Tribunal for Rwanda, Chinese Journal of International Law 2007, vol. 6, no. 1 Yavnai L., Military Justice: War Crimes Trials in the American Zone of Occupation in Germany, 1945-1947 / Militärjustiz:Kriegsverbrecherprozesse in der amerikanisch besetzen Zone in Deutschland, 1945-1947 (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945/The Nuremberg Trials: International Criminal Law since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006 Zahar A., Command Responsibility of Civilian Superiors for Genocide, Leiden Journal of International Law 2001, vol. 14, no. 3 Ziêba R., NATO wobec konfliktów etnicznych na terenie Jugos³awii, Stos. Miêdzynar. 2000, t. 21, nr 1-2 Zuchowicz K., Czy Serbia dopuœci³a siê ludobójstwa w Srebrenicy, Rzeczpospolita 26.02.07 Conclusion The crime of genocide The aim of this paper is to analyse the meaning of the term "genocide" in international acts, doctrine and judgments. 1. Analysis of normative context of the crime of genocide provides the following conclusions: 1.1. The meaning of genocide in the conception of Raphael Lemkin and in the acts of international law (Resolution 96/II, Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Statutes of International Criminal Law) are similar. 1.2. R. Lemkin defined genocide as an attack on the individual members of an entire national, religious or racial group which brings "serious threat for life, liberty, health, economical existence to destroy or degrade them by perpetrators being the representatives of the state or of organized political or social groups". 1.3. The first act on the crime of genocide was the Resolution 96(I)/1946 on genocide passed in 1946. It described this crime as a denial of the right of existence of entire human groups. The next step towards the prohibition of genocide was made in 1948 when the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide was passed. Furthermore, in 1993 and 1994 two International Criminal Courts were created (International Criminal Court for the former Yugoslavia and International Criminal Court for Rwanda). Both tribunals have a mandate to prosecute the crime of genocide. This crime belongs to the jurisdiction of International Criminal Court and of the internationalized criminal courts apart from the jurisdiction of the Special Court for Sierra Leone. There were different aims accompanying each act. The Resolution 96(I) was to give instructions for drafting the Convention on prevention and punishment of the crime of genocide which was supposed to define the crime of genocide and was to be implemented in states that ratified it. One of the provisions in this Convention stated about the creation of international criminal court to prosecute genocide. This idea came into force in the 1990s. 1.4. The analysis of the elements of the crime of genocide leads to the following additional conclusions: 1.4.1. The following conclusions were drawn while comparing different definitions of genocide: genocide as defined in Resolution 96(I) and in the Polish penal code could be committed by ordinary man able to be individually responsible for the crime. 1.4.2. The crime of genocide is committed with intent. The list contained in Resolution 96(I) does not encompass all possible motivations. The destruction of the group is the intent stated both in the Convention on Prevention and Punishment of the Crime of Genocide and in the Statutes of International Criminal Courts. 1.4.3. Almost every legal act related to genocide states that the criminal acts have to be committed with intent to destroy the group. Resolution 96(I) refers to racial, religious, political and other groups. The Convention on Prevention and Punishment of the Crime of Genocide states that genocide is committed with intent to destroy the national, racial, ethnic or religious groups as such. 1.4.4. Art. III of the Convention on Prevention and Punishment of the Crime of Genocide provides for the acts that shall be punishable (complicity to commit genocide, attempt to commit genocide, direct and public instigation, conspiracy). The same provision is is contained as well in the Statutes of International Criminal Courts with the exception of the UNMIK Regulations, the Regulations on the Bosnia and Hercegovina Court, the UNTAET Regulation no. 2000/15 and the ICC Statute. 2. The analysis of doctrinal issues described in this dissertation leads to the following conclusions: 2.1. It is worth mentioning that in each above mentioned act of international law the elements of genocide are not precisely defined. For example, it is not defined precisely what is the meaning of the terms "national group", "ethnic group", "racial group", "religious group", "groups in part" or "sufficient", "destroy a national, racial, ethnical or religious group in whole or in part". It is difficult as well to specify the meaning of these terms by referring to literature, judgments of International Criminal Courts. 2.2. This situation leads to the possibility of admitting different, even expanding interpretations. 2.3. Some scholars claim that political, social or gender groups should be protected on the same grounds as national, ethnical, racial, religious groups in the Convention on Prevention and Punishment of the Crime of Genocide whenever they constitute a part of a national group 1. However, in such cases social or gender identity would not be substantial to the definition of such a group since he group would be protected only in its quality of part of a national group. Therefore such an interpretation does not seem to expand the list of the protected groups because genocide is still committed only against a national, ethnic, racial or religious group. A political, social, economic or gender characteristic has an influence on the meaning and definition of the particular, national, ethnical, racial or religious group 2. It was claimed in the Rutaganda case that groups should "be assessed in the light of a particular political, social and cultural context" 3. It seems that the determination of the group is established on a case-by-case basis. It is not possible to give always an objective definition of the group in a way which the drafters of the Convention on Prevention and Punishment of the Crime wanted to define. 2.4. Genocidal acts are committed with the aim to destroy a national, ethnical, racial group as such. Acts of genocide should correspond to biological or physical destruction. Another doctrinal ideas connected with the destruction of economy of the group or of its political institutions show means with conduct to the biological or physical destruction. 2.5. Cultural destruction should be treated as a consequence of a biological or physical destruction of the group. Although cultural destruction was eventually excluded during the preparatory works to the Genocide Convention, it in fact exists in the case of forcible transfer of children of the group to another group. 2.6. As mentioned in point 1.4.2 the crime of genocide is committed with the intent to destroy groups in whole or in part. The intent is distinguished from the aim with which the crime of genocide is committed. This contributes to differentiate the crime of genocide from the crime against humanity. The crime against humanity is not committed with a specific intent. The crime of genocide is committed with the intent to destroy the national, ethnical, racial or religious group and this element makes this crime different from the crime against humanity. 2.7. Expanding the meaning of genocide can lead to the obliteration of the difference between the crime of genocide and crime against humanity. Dz.U.2003.78.708: art. 7 Przypisy: 1 "Historycznie ludobójstwo wywodzi siê ze zbrodni przeciwko ludzkoœci. Mo¿na twierdziæ, ¿e nale¿y do tej w³aœnie kategorii zbrodni. Gwa³towny rozwój prawa karnego miêdzynarodowego spowodowa³ jednak szczegó³owe uregulowanie oraz okreœlenie zbrodni ludobójstwa. Powszechnie uznaje siê wiêc, ¿e ze wzglêdu na specyfikê, ludobójstwo stanowi wyodrêbnion¹ zbrodniê miêdzynarodow¹". M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. I, Kraków 2004, s. 425. Por. te¿: J.B. Quigley, The Genocide Convention: An International Law Analysis , Aldershot, UK-Burlington, VT 2006, s. 6. 2 Zob. np. W. Czapliñski, A. Wyrozumska, Prawo miêdzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004. 3 Zob. np. W.A. Schabas, G enocide in International Law: The Crimes of Crimes, Cambridge 2009. 4 Zob. np. J.-M. Henckaerts, L. Doswald-Beck, Customary International Humanitarian Law. Volume I: Rules, Cambridge 2007; Miêdzynarodowe prawo humanitarne, red. T. Jasudowicz, Toruñ 1997. 5 Zob. np. N.H. Rafter, The Criminal Brain: Understanding Biological Theories of Crime, New York- London 2008. 6 Zob. np. F.R. Chalk, K. Jonassohn , The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies, New Haven 1990; E. Staub, The Roots of Evil: The Origins of Genocide and Other Group Violence, Cambridge-New York 1992. 7 Zob. np. J. Sawicki, Ludobójstwo. Od pojêcia do Konwencji. 1933-1948, Kraków 1949, s. 157-224; W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 655-671. 1 W.A. Schabas, Genocide..., s. 18. 2 Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Warszawa 1991, s. 377. 3 Por. co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., s. 18. 4 R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo miêdzynarodowe publiczne, Warszawa 2004, s. 279. 5 Ibidem, s. 46. 6 Na I konferencji haskiej (maj¹cej miejsce w Hadze 29 lipca 1899 r.) przyjêto dwie konwencje dotycz¹ce prawa wojennego: konwencjê o prawach i zwyczajach wojny oraz konwencjê o przystosowaniu do wojny morskiej zasad konwencji genewskiej z 1864 r. II konferencja haska odby³a siê w Hadze 18 paŸdziernika 1907 r., a w jej trakcie przyjêto jedenaœcie (na trzynaœcie) konwencji odnosz¹cych siê do prawa wojennego: III Konwencjê o rozpoczêciu kroków nieprzyjacielskich; IV Konwencjê o prawach i zwyczajach wojny l¹dowej; V Konwencjê o prawach i obowi¹zkach mocarstw i osób neutralnych w razie wojny l¹dowej; VI Konwencjê dotycz¹c¹ stanowiska prawnego nieprzyjacielskich statków handlowych na pocz¹tku wojny; VII Konwencjê w sprawie przemiany statków handlowych na okrêty wojenne; VIII Konwencjê o zak³adaniu min wybuchaj¹cych automatycznie za dotkniêciem; IX Konwencjê w sprawie bombardowania przez morskie si³y zbrojne w czasie wojny; X Konwencjê o przystosowaniu do zasad wojny morskiej zasad konwencji genewskiej; XI Konwencjê dotycz¹c¹ pewnych ograniczeñ w wykonywaniu prawa ³upu w wojnie morskiej; XII Konwencjê w sprawie utworzenia Miêdzynarodowego Trybuna³u £upów (nigdy nie wesz³a w ¿ycie); XIII Konwencjê dotycz¹c¹ praw i obowi¹zków mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej. Dane za: W. Góralczyk, Prawo miêdzynarodowe publiczne, Warszawa 1998, s. 432. 7 Przed II wojn¹ œwiatow¹ zosta³y otwarte do podpisu trzy konwencje genewskie: Konwencja genewska z 22 sierpnia 1864 r. w sprawie polepszenia losu rannych wojskowych w armiach w polu bêd¹cych (jest to pierwsza konwencja "œwiêtokrzyska", zmieniana w 1906, 1929 i 1949 r.), Konwencja genewska z 27 lipca 1929 r. o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych oraz Konwencja genewska z 27 lipca 1929 r. o traktowaniu jeñców wojennych. Dane za: W. Góralczyk, Prawo miêdzynarodowe..., s. 432. 8 Pojêcie konfliktów zbrojnych niemaj¹cych charakteru miêdzynarodowego unormowane zosta³o dopiero w 1977 r. w II Protokole dodatkowym do Konwencji Genewskich z 1949 r. dotycz¹cym ochrony ofiar niemiêdzynarodowych konfliktów zbrojnych. 9 Zob. G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust XX wieku, Warszawa 2004, s. 75-147. 10 Por. ibidem , s. 162-163. Szerzej zob. np.: S. Cayci, Armenian Genocide Claims: A Contextual Version of the 1915 Incidents (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007; V.N. Dadrian, Patterns of Twentieth Century Genocides: the Armenian, Jewish and Rwandan Cases, Journal of Genocide Research 2003, vol. 6, no. 4, s. 488-511; idem, The Determinants of the Armenian Genocide, Journal of Genocide Research 1999, vol. 1, no. 1, s. 56-72; idem, Children as Victims of Genocide: the Armenian Case, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 3; idem, The Signal Facts Surrounding the Armenian Genocide and the Turkish Denial Syndrome, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 2, s. 269-278; G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust..., s. 13-221; R. Sarkissian, The Armenian Genocide: A Contextual View of the Crime and Politics Denial (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 3-16; J. Winter, Under Cover of War: The Armenian Genocide in the Context of Total War (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003, s. 189-213. 11 Por. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 19-20. 12 Co do ca³oœci por. G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust..., s. 127. 13 Utworzony w kwietniu 1919 r. s¹d w Konstantynopolu os¹dzi³ i skaza³ na œmieræ jednego z przywódców tureckich - Kemala Beya. Jego udzia³ w przesiedlaniu Ormian zosta³ okreœlony jako dzia³anie "przeciwko ludzkoœci i cywilizacji". Karê œmierci wykonano przez powieszenie. Por. D. Hirsh, Law against Genocide: Cosmopolitan Trials, London-Portland, OR 2003, s. 44, przyp. 28. Pod koniec maja 1919 r. Brytyjczycy przejêli 67 wiêŸniów tureckich oskar¿onych o udzia³ w "ludobójstwie" ormiañskim celem os¹dzenia ich poza granicami Turcji (na przyk³ad na Malcie). Por. V.N. Dadrian, The Signal Facts ..., s. 271-272; G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust..., s. 127; W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 24. Pod koniec 1921 r. Brytyjczycy prowadzili negocjacje w sprawie przekazania Turkom wiêŸniów oraz zwolnili oskar¿onych przetrzymywanych na Malcie. Co do ca³oœci por. G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust ..., s. 163-165. St¹d konstatacja, ¿e Konstantynopol to "Norymberga", która odnios³a pora¿kê. Por. G.J. Bass, Stay the Hand of Vengeance, Princeton 2000, s. 106, za: D. Hirsh, Law against Genocide..., s. 44. 14 The Treaty of S èvres, 1920 (w:) The Treaties of Peace 1919-1923, Carnegie Endowment for International Peace, New York 1924, http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versa/sevres1.html (otwarto 15 listopada 2007 r.). 15 M. P ³achta zaproponowa³, by przet³umaczyæ ten termin jako "dostarczenie". Jednoczeœnie zauwa¿y³, ¿e poprawniej nale¿a³oby u¿yæ tutaj s³owa "wydanie", ale w polskim jêzyku prawnym termin ten odnosi siê do ekstradycji. Por. M. P³achta, Kidnaping miêdzynarodowy w s³u¿bie prawa, Warszawa 2000, s. 82. Tak te¿ termin ten zosta³ przet³umaczony w Statucie MTK (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708). 16 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 25. 17 Ibidem, s. 22. 18 Postanowienia Traktatu nie przewidzia³y kwestii poci¹gniêcia do odpowiedzialnoœci karnej sprawców ludobójstwa. W ¿adnym z przepisów traktatu nie pojawi³a siê wzmianka o eksterminacji, Ormianach czy Armenii. Por. G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust..., s. 160. 19 Ibidem, s. 163. 20 Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo..., s. 8. 21 T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo..., s. 8-9. 22 Ibidem, s. 9. 23 Por. art. 227-230 Traktatu Wersalskiego w (Dz. U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200). 24 Teza o odpowiedzialnoœci "wodza naczelnego" za wszystko, co dzia³o siê w okresie jego w³adztwa, odwo³ywa³a siê do dawnych teorii nies³usznej wojny i nawi¹zywa³a do pogl¹dów Belliniego, V. Vatella i Grotiusa. Ich zamys³ utworzenia specjalnego s¹du dla zbadania odpowiedzialnoœci naczelnego wodza nie doczeka³ siê jednak realizacji, paradoksalnie g³ównie z uwagi na brak precedensów w tej sprawie. Wymienieni powy¿ej autorzy uwa¿ali bowiem, ¿e nie jest to wystarczaj¹cy argument z uwagi na ci¹g³y proces tworzenia siê prawa narodów (jak okreœlano wtedy prawo miêdzynarodowe publiczne). Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo... , s. 28. 25 Cyt. za: T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo..., s. 14. 26 M. P³achta, Miêdzynarodowy..., t. I, Kraków 2004, s. 58. 27 Ibidem, s. 58. 28 Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo..., s. 14, oraz. L. Gardocki, Zarys prawa miêdzynarodowego , Warszawa 1985, s. 28. 29 Na liœcie znalaz³y siê nazwiska 900 osób podejrzanych o pope³nienie zbrodni wojennych. Lista zosta³a sporz¹dzona przez Wielk¹ Brytaniê, Francjê, W³ochy, Belgiê, Polskê, Rumuniê i Jugos³awiê. Procesy te co do zasady nie dosz³y jednak do skutku. W sprawach z "listy 900" s¹d niemiecki nie znalaz³ podstaw do sformu³owania aktu oskar¿enia. Jedynym niechlubnym wyj¹tkiem by³y tzw. procesy lipskie, okreœlane równie¿ mianem "farsy lipskiej". Przed s¹dem tym os¹dzono 9 spraw; oskar¿onych zosta³o 12 osób, z których z 6 zosta³o uniewinnionych, a 6 skazano na kary od 6 miesiêcy do 6 lat pozbawienia wolnoœci. Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo..., s. 28, 31. 30 Zob. M. P³achta, Miêdzynarodowy..., t. I, s. 61. 31 Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 32. 32 Zob. M. P³achta, Miêdzynarodowy... , t. I, s. 61-71. 33 Zob. K. Indecki, Prawo karne wobec terroryzmu i aktu terrorystycznego , £ódŸ 1998, s. 64. 34 L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 32-33; M. P³achta, Miêdzynarodowy..., t. I, s. 61-67. Jeden z projektów dotyczy³ bardzo aktualnego dziœ zagadnienia terroryzmu oraz prób przeciwdzia³ania mu. Pod wp³ywem dokonanego w 1934 r. w Marsylii zamachu na króla Jugos³awii Aleksandra I i francuskiego ministra Barthou, 16 listopada 1937 r. przyjête zosta³y pod auspicjami Ligi Narodów dwie konwencje dotycz¹ce walki z miêdzynarodowym terroryzmem: Konwencja o przeciwdzia³aniu terroryzmowi i karaniu za czyny terrorystyczne (Convention for the Prevention and Punishment of Terrorism, League of Nations, Doc. C.546 M.383 1937.V (1937); zosta³a ratyfikowana jedynie przez Indie 1 stycznia 1941 r.) oraz Konwencja o utworzeniu Miêdzynarodowego S¹du Karnego (Convention for the Creation of an Inernational Criminal Court, League of Nations, O.J. Spec. Supp. No. 156 (1936), League of Nations Doc. C.547(I).M.384(I).1937.V(1938); nie ratyfikowa³o jej ¿adne pañstwo). Obie konwencje, otwarte do podpisania niemal po 3 latach negocjacji, nigdy nie wesz³y w ¿ycie - powodem by³o nieuzyskanie wystarczaj¹cej liczby ratyfikacji. (Por. J. Ciechañski, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny do spraw by³ej Jugos³awii, Spr. Miêdzynar. 1998, nr 3, s. 113; H. von Hebel, A Historical Perspective (w:) Reflections on the International Criminal Court: Essays in Honour of Adriaan Bos, red. H.A.M. von Hebel, J.G. Lammers, J. Schukking, Den Haag 1999, s. 18). Do kompetencji Miêdzynarodowego S¹du Karnego nale¿a³oby os¹dzanie osób oskar¿onych o naruszenie postanowieñ pierwszej z wymienionych Konwencji. Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo..., s. 70. Statut MSK przewidywa³ logiczne zasady organizacyjne, ale zakres jurysdykcji przedmiotowej tego s¹du by³ zbyt kontrowersyjny. Zob. K. Indecki, Prawo karne wobec terrozyzmu..., s. 64, L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 32. 35 Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 32. 36 Szerzej na temat projektu postanowieñ traktatu berliñskiego jak i okolicznoœci towarzysz¹cych jego zawarciu V.N. Dadrian, The Signal Facts..., s. 270-271. 37 W. Góralczyk, Prawo miêdzynarodowe..., s. 273-274. W latach 1895-1896 wymordowano ponad 200 tys. Ormian. Oko³o 100 tys. Ormian zislamizowano. Przeprowadzone w latach 1875-1876 zabijanie Ormian na szerok¹ skalê uznaæ zaœ nale¿y jedynie za wstêp do ludobójstwa pope³nionego w latach 1915-1916. Wraz z upadkiem Cesarstwa Ottomañskiego coraz wiêksze znaczenie zaczê³y nabieraæ kwestie etniczne w miejsce wyznaniowych. Informacje na temat ludobójstwa dokonanego na zamieszkuj¹cej Turcjê ludnoœci w latach 1915-1916 najdobitniej œwiadcz¹ o tym, ¿e Turcja nie zastosowa³a siê do postanowieñ konwencji. Por. G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust..., s. 38, 50-51. 38 Por. W. Góralczyk, Prawo miêdzynarodowe..., s. 274. 39 Traktat miêdzy g³ównemi mocarstwami sprzymierzonemi i stowarzyszonemi a Polsk¹, podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 r. (Dz. U. z 1920 r. Nr 110, poz. 728). 40 Por. W. Góralczyk, Prawo miêdzynarodowe..., s. 274. 41 Ibidem, s. 274. 42 Pomówienia dotycz¹ce ³amania praw mniejszoœci narodowych zosta³y wykorzystane przez Hitlera dla realizacji jego planów politycznych. R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo miêdzynarodowe... , Warszawa 2004, s. 279. 43 Zob. J. Cooper, Raphael Lemkin and the Struggle for the Genocide Convention, Basingstoke-New York 2008, s. 6-279; T. Elder, What You See Before Your Eyes: Documenting Raphael Lemkin’s Life by Exploring his Archival Papers, Journal of Genocide Research 2005, vol. 7, no. 4; S. Power, "A problem from hell": America and the Age of Genocide, London 2003, s. 19-21. Por. te¿ R. Szaw³owski, Rafa³ Lemkin - twórca pojêcia "ludobójstwo" i g³ówny architekt Konwencji z 9 XII 1948 (w czterdziestolecie œmierci), PiP 1999, z. 10, s. 74-86. 44 Por. R. Lemkin, Les actes constituant un danger général (interétatique) considerés comme delites des droit des gens, Expilications additionelles au Rapport spécial présenté à la V-me Conférence pour i’Unification du Droit Pénal à Madrid (14-20.X.1933) (w:) Librarie de la cour d’appel ed de l’ordre des avocats, Paris 1933. Skrócona wersja artyku ³u zosta³a opublikowana pod tytu³em Akte der Barbarei und des Vandalismus als delicta juris gentium, Anwaltsblatt Internationales 1933, vol. 19, no. 6; R. Lemkin, Axis Rule..., s. 91. Zob. te¿ W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 29-30. 45 Porównaj W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 30. 46 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 26. 47 Ibidem. 48 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 91. 49 Ibidem. 50 Ibidem. 51 D.M. Segesser, M. Gessler, Raphael Lemkin and the International Debate on the Punishment of War Crimes, Journal of Genocide Research 2005, vol. 7, no. 4, s. 457. 52 Por. S. Power, "A problem from hell...", s. 52. 53 R. Lemkin, Axis Rule ..., s. 91. 54 "NajeŸdŸca [...] bierze odwet przy pomocy najbardziej odra¿aj¹cych okrucieñstw. Gdy jego armie posuwaj¹ siê naprzód, ca³e dzielnice ulegaj¹ zniszczeniu. Tysi¹ce - dos³ownie tysi¹ce - egzekucji jest dokonywanych z zimn¹ krwi¹ przez oddzia³y niemieckiej policji na rosyjskich patriotach, którzy broni¹ swojej ojczystej ziemi. Od czasów mongolskich inwazji na Europê w szesnastym wieku nigdy nie by³o tak metodycznych, bezlitosnych rzezi na tak¹ skalê albo osi¹gaj¹cych tak¹ skalê. A jest to tylko pocz¹tek. Lada chwila szlakiem krwawych kolein hitlerowskich czo³gów nadejd¹ g³ód i zarazy. Jesteœmy œwiadkami bezimiennej zbrodni". J.T. Fussell, "A crime without a name"; Winston Churchill, Raphael Lemkin and the World War II origins of the word "genocide", b.m.w., b.r.w., http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (otwarto 20 listopada 2007 r.). Jeœli nie podano inaczej, przek³ad pochodzi od autorki. 55 Odmiennie T. Elder, What You See Before Your Eyes..., s. 470. 56 Dane za: http://www.ushmm.org/conscience/history/ (otwarto 15 grudnia 2007 r.). 57 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 79- 93. 58 Por. R. Lemkin, Genocide, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 59 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 91. Zob. tak¿e: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 83. 60 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 79. 61 Ibidem. 62 Ibidem. 63 D.M. Segesser, M. Gessler, Raphael Lemkin and the International Debate..., s. 462. 64 Ibidem, s. 461. 65 R. Lemkin, Axis Rule... , s. 79. 66 Ibidem. 67 Por. ibidem, przyp. 1. Pojêcie ethnocide sta³o siê wspó³czeœnie synonimem ludobójstwa kulturowego. Por. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 25; zob. tak¿e: L.V. Prott, Ethnocide (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005, s. 309-310. 68 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 79. T³um. za: R. Szaw³owski, Rafa³ Lemkin - twórca pojêcia "ludobójstwo"..., s. 81-82. 69 Por. R. Lemkin, Axis Rule... , s. 79. 70 Ibidem, s. 82-90. 71 Ibidem, s. 87. 72 Wydawanie racji ¿ywnoœciowych odbywa³o siê w okupowanych pañstwach z uwzglêdnieniem kryteriów rasowych. Ibidem, s. 88. 73 New York Times 5.10.1942, za: ibidem, s. 88. 74 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 88-89. 75 Ibidem, s. 86-87. 76 Ibidem , s. 89. 77 Ibidem, s. 89-90. 78 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 82-83. 79 Ibidem, s. 83. 80 Ibidem, s. 84-85. 81 Ibidem , s. 85-86. 82 W rozumieniu przyjêtym przez twórców typologii ludobójstwa wymienionych w rozdziale 1 niniejszego opracowania "typologia czegoœ" wydaje siê oznaczaæ "podzia³ tego na typy wed³ug okreœlonych zasad". "Typ" w znaczeniu przyjêtym dla przedstawionych w niniejszej rozprawie typologii ludobójstw oznacza zaœ "okreœlony typ ludzi, przedmiotów, zjawisk itd. maj¹cych pewne cechy wspólne, a zatem okreœlon¹ grupê ludzi, przedmiotów, zjawisk itd.". S³ownik jêzyka polskiego, red. M. Bañko, t. V, Warszawa 2007, s. 418-419. 83 Ówczeœnie sformu³owano tezê, zgodnie z któr¹ dzia³ania zbrojne adresowane s¹ przeciwko pañstwom i ich si³om zbrojnym, a nie ich mieszkañcom. R. Lemkin, Axis Rule..., s. 80. 84 R. Lemkin, Genocide, The American Scholar 1946, vol. 15, no. 2. 85 M. Levene, Genocide in the Age of the Nation State. Vol. 1. The Meaning of Genocide, London 2005, s. 51. 86 Ibidem, s. 52. 87 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 93. 88 Odmiennie M. Levene, Genocide..., s. 52. Dzia³ania takie stanowi³yby bowiem, zdaniem M. Levene’a, specyficzn¹ formê dzia³añ wojennych obliczonych na zniszczenie grupy. 89 Por. Y. Bauer, Rethinking the Holocaust, New Haven 2002, s. 6. Zob. E. Staub, The Psychology of Good and Evil: Why Children, Adults, and Groups Help and Harm Others, Cambridge-New York 2003, s. 291-324. Zob. tak¿e R. Hilberg, Perpetrators, Victims and Bystanders: The Jewish Catastrophe 1933-1945, New York 1993, s. 195-259; Ch.R. Browning, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland, London 2001, s. 159-189. 90 L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 34-35. 91 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 50. 92 R. Lemkin, Axis Rule... , s. 80. 93 R. Lemkin, Le crime de génocide, Revue de Droit International, de Sciences Diplomatiques et Politiques 1946, no. 24. http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 94 D.M. Segesser, M. Gessler, Raphael Lemkin and the International Debate..., s. 462. 95 Ibidem, s. 462. Por. tak¿e: R. Lemkin, Les actes constituant..., http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 96 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 79. 97 Ibidem , s. 70-75. 98 Ibidem, s. 94. 99 Szerzej na temat historii jurysdykcji uniwersalnej zob.: M.Ch. Bassiouni, The History of Universal Jurisdiction and its Place in International Law (w:) Universal Jurisdiction: National Courts and the Prosecution of Serious Crimes Under International Law, red. S. Macedo, Pennsylvania Studies in Human Rights Series, Philadelphia 2003, s. 39-63; S.A. Oxman, Comment: The Quest for Clarity (w:) Universal Jurisdiction ..., red. S. Macedo, s. 64-66. 100 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 79. Lemkin konsekwentnie sta³ na stanowisku, i¿: "The problem now arises as to whether it is a crime of only national importance, or a crime in which international society as such should be vitally interested. Many reasons speak for the second alternative. It would be impractical to treat genocide as a national crime, since by its very nature it is committed by the state or by powerful groups which have the backing of the state. A state would never prosecute a crime instigated or backed by itself". R. Lemkin, Genocide, The American Scholar 1946, vol. 15, no. 2. 101 D.M. Segesser, M. Gessler, Raphael Lemkin and the International Debate..., s. 461; R. Lemkin, Axis Rule..., s. 70-75. 102 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 80; J.T. Fussell, "A crime without a name"..., http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (otwarto 20 listopada 2007 r.). 103 Podobnie D.M. Segesser, M. Gessler, Raphael Lemkin and the International Debate..., s. 462. 104 Ibidem, s. 464. 105 Ibidem, s. 462. 106 Ibidem, s. 460. 107 L.Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 34. 108 D.M. Segesser, M. Gessler, Raphael Lemkin and the International Debate..., s. 463. 109 R. Lemkin, Genocide - A Modern Crime, Free World 1945, vol. 4. 110 Wyjaœnienie zosta³o zamieszczone przez Lemkina w jego nieopublikowanej autobiografii Totally Unofficial. R. Lemkin pisa³, i¿ od najm³odszych lat zainteresowany by³ stworzeniem miêdzynarodowej ochrony przed destrukcj¹ grup narodowych, rasowych i wyznaniowych, przeczyta³ bowiem o wielu wypadkach uzasadniaj¹cych, jego zdaniem, tak¹ potrzebê. Por. S.L. Jacobs, Genesis of the Concept of Genocide According to its Author from the Original Sources, Human Rights Review 2002, vol. 3, no. 2, s. 101. 111 R. Lemkin, Genocide - A Modern..., http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 112 D.M. Segesser, M. Gessler, Raphael Lemkin and the International Debate..., s. 463. 113 R. Lemkin, Genocide, The American Scholar 1946, vol. XV, nr 2. 114 Ibidem. 115 R. Lemkin, Le génocide, Revue Internationale de Droit Pénal 1946, nr 3-4, s. 371. T³umaczenie za: Œciganie zbrodni nazistowskich w Polsce w latach 1939-2004, b.a., Pierwsze Miêdzynarodowe Spotkanie Ekspertów ds. zbrodni wojennych, ludobójstwa oraz przestêpstw przeciwko ludzkoœci., Lyon, 23-25 marca 2004, http://www.ipn.gov.pl/a_290304_lyon_rzeplinski.html (otwarto 10 listopada 2006 r.). 116 R. Lemkin, Genocide as a Crime under International Law, American Journal of International Law 1947, vol. 41, no. 1, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 117 Co do ca³oœci por. S. Power, "A problem from hell"..., s. 50. 118 Por. G. Kucharczyk, Pierwszy holokaust..., s. 127, 162-163. 119 Ch. Simpson, The Splendid Blond Beast: Money, Law and Genocide in the Twentieth Century, Monroe, ME 1995, s. 76. 120 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 18 121 Por. R. Lemkin, Convention de l’ONU contre le "génocide", 1949. Publikacja zamieszczona na stronie internetowej: http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 3 grudnia 2007 r.). 122 Por. W.D. Rubinstein, Genocide: a History, Harlow, UK-New York 2004, s. 310. Zob. te¿: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide: Analyses and case Studies, New Haven 1990, s. 422-425; The Convention’s Friends and Enemies, b.a., Congressional Digest, December 1950, vol. 29, no. 12, s. 303, http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=12177636&site=ehost-live; J. Cooper, Raphael Lemkin and the Struggle..., s. 173-229; G.A. Finch, Should Congress Reject the UN’s Genocide Treaty? PRO, Congressional Digest, December 1950, vol. 29 no. 12, s. 304-308; D. Rusk, Should Congress Reject The UN’s Genocide Treaty? CON, Congressional Digest, December 1950, vol. 29, no. 12, s. 305-307; S. Polier, Should Congress Reject The UN’s Genocide Treaty? CON, Congressional Digest, December 1950, vol. 29, no. 12, s. 307-313; C.B. Rix, Genocide Convention and the U.S. Constitution, Vital Speeches of the Day 1950, vol. 16, no. 12; G.A. Finch., Genocide Convention Does Not Prohibit Mass Killing of People by Governments, Vital Speeches of the Day 1950, vol. 16, no. 14, s. 144. 123 S.M. Finger, Review of books: "The United States and the Genocide Convention", by Lawrence J. LeBlanc, American Historical Review 1992, vol. 97, no. 4. 1 Polska przyst¹pi³a do porozumienia 25 wrzeœnia 1945 r., a ratyfikowa³a je 25 czerwca 1947 r. Porozumienie wesz³o w ¿ycie 8 sierpnia 1945 r., a jego sygnatariuszami s¹ 23 pañstwa. 2 W praktyce os¹dzono tylko zbrodniarzy niemieckich, poza Seyss-Inquartem i Kaltenbrunnerem (obaj byli Austriakami). Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego ..., s. 46-47 i 60. 3 Podobnie jak porozumienie londyñskie, tak i Statut MTW zosta³ opublikowany (Dz. U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367). 4 Zarz¹dzenie zosta³o wydane na podstawie wielostronnego porozumienia zawartego pomiêdzy Chinami, Francj¹, Holandi¹, Kanad¹, Now¹ Zelandi¹, USA, Wielk¹ Brytani¹, Australi¹ i ZSRR (póŸniej przyst¹pi³y do niego tak¿e Indie i Filipiny). 5 T. Cyprian, J. Sawicki, Przestêpstwa miêdzynarodowe, Wspó³czesne polskie prawo karne, z. 4, Warszawa 1948, s. 17. 6 M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. I, Kraków 2004, s. 425, J. Waszczyñski, Zbrodnia ludobójstwa a polskie prawo karne, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica 1982, nr 10, s. 7. 7 T. Cyprian, J. Sawicki, Przestêpstwa..., s. 17-18. 8 Ibidem, s. 20. 9 Zob. tak¿e: H.T. King Jr., Genocide and Nuremberg (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 30-31. 10 Por. S. Power, "A problem from hell"..., s. 50. 11 Cyt. za: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 28. 12 Por. L. Gardocki, Zarys..., s. 102. 13 Ibidem. Por. te¿: T. Cyprian, J. Sawicki, Ludzie i sprawy Norymbergi, Poznañ 1967, s. 457. 14 Zdaniem T. Cypriana i J. Sawickiego, za bezwzglêdn¹ moc¹ obowi¹zuj¹c¹ zasad norymberskich przemawia: si³a wi¹¿¹ca precedensu; fakt, i¿ Trybuna³ ustali³ w wyroku, ¿e jego stanowisko odpowiada stanowi prawa miêdzynarodowego karnego w chwili podpisania statutu i wydania orzeczenia; okolicznoœæ, i¿ zasady tego wyroku zosta³y zatwierdzone jednomyœlnie przez Ogólne Zgromadzenie Narodów Zjednoczonych. T. Cyprian, J. Sawicki, Ludzie..., s. 457. 15 "70. The Court notes that General Assembly resolutions, even if they are not binding, may sometimes have normative value. They can, in certain circumstances, provide evidence important for establishing the existence of a rule or the emergence of an opinio juris. To establish whether this is true of a given General Assembly resolution, it is necessary to look at its content and the conditions of its adoption; it is also necessary to see whether an opinion juris exists as to its normative character. Or a series of resolutions may show the gradual evolution of the opinion juris required for the establishment of a new rule". Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, I.C.J. Reports 1996, s. 254-255. Dokument dostepny pod adresem: http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&k=e1&case=95&code=unan&p3=4 (otwarto 5 listopada 2009 r.). 16 Report of the International Law Commission covering its second session, 5 June - 29 July 1950, Part III. Formulation of the Nürnberg Principles, Yearbook of the International Law Commission 1950, vol. 2, Document A/1316, s. 374-378. Dokument dostêpny na stronie internetowej http://untreaty.un.org/ilc/documentation/english/a_cn4_34.pdf. 17 Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 103. Zarzuty "niektórych przedstawicieli doktryny prawa" sformu³owane przeciwko zasadom norymberskim wymienione zosta³y w: T. Cyprian, J. Sawicki, Przed Trybuna³em Œwiata (refleksje, wspomnienia, dokumenty), cz. 2, Warszawa 1962, s. 291-293. 18 UN Doc. A/C.6/SR.22 (Dihigo, Cuba), za: W.A. Schabas, Genocide..., s. 52. Wniosek popar³y tak¿e Stany Zjednoczone. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 33. 19 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 33; UN Doc. A/BUR.50, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 52. 20 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 52. Projekt ten zosta³ przed³o¿ony do dyskusji w trakcie prac Szóstego Komitetu. 21 J. Sawicki, Ludobójstwo...., s. 34. 22 Ibidem, s. 33-34. 23 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 53. 24 Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 52. 25 J. Sawicki, Ludobójstwo ..., s. 33. 26 UN Doc. A/C.6/83, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 55 . 27 Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 54. 28 Co do ca³oœci: s. 54 za: UN Doc. A/C.6/SR.22, za: ibidem. 29 Ibidem, s. 54. 30 ZO Rez. 96(I), dokument dostêpny w formie elektronicznej: http://www.un.org/documents/ga/res/1/ares1.htm (otwarto 2 listopada 2009 r.). 31 ZO Rez. 96(I). T³um. za: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 35. 32 ZO Rez. 96(I). 33 Por. J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 71. 34 Ibidem. 35 Por. co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 57. 36 Ibidem, s. 58. 37 § II ZO Rez. 96(I). 38 § III ZO Rez. 96(I). 39 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 58. 40 United States of America v. Alstötter et al., note 82, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 58. 41 T. Cyprian, J. Sawicki, Ludzie i sprawy..., s. 479. 42 Przedstawiciele Kuby, Peru i Zwi¹zku Radzieckiego opowiedzieli siê za powo³aniem wspomnianego Komitetu. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 36. 43 Ibidem. 44 Ibidem, s. 37. 45 Ibidem, s. 36. 46 Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 53. 47 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 37. 48 Ibidem, s. 44. 49 UN Doc. E/447, par. 17 i 22, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 120. 50 Do takiego wyboru grup niechêtnie odniós³ siê R. Lemkin. Domaga³ siê on mianowicie nieuwzglêdnienia w postanowieniach konwencji grupy politycznej. Odmiennie H. Donnedieu de Vabres nie mia³ nic przeciwko w³¹czeniu do konwencji grupy politycznej. Vespasian Pella pozostawia³ kwestiê w³¹czenia grupy politycznej do projektu konwencji dotycz¹cej zapobiegania i karania ludobójstwa pod rozwagê Zgromadzenia Ogólnego. Por. co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 120. 51 Ibidem, s. 61. 52 Co do ca³oœci: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 44. 53 Ibidem, s. 44-45. 54 Ibidem, s. 45. 55 Ibidem. 56 W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 296. 57 UN Doc. E/AC.25/SR.11, s. 3, za: ibidem. 58 Co do ca³oœci por. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 47. 59 Ibidem, s. 38-39. 60 Rezolucja nr 77 (V) Rady Gospodarczej i Spo³ecznej z dnia 6 sierpnia 1947 r. 61 Sekretarz Generalny uczyni³ zadoœæ tej proœbie przesy³aj¹c projekt konwencji wraz z uwagami sformu³owanymi przez nastêpuj¹ce pañstwa: Indie, Haiti, Filipiny, Wenezuelê, Stany Zjednoczone Ameryki Pó³nocnej i Francjê, za: ibidem , s. 40. 62 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 66. 63 Ibidem. 64 UN Doc. A/C.6/SR.39 (Faithy, Stany Zjednoczone), za: ibidem. 65 UN Doc. A/C.6/SR.39 (Chaumont, Francja) , za: W.A. Schabas, Genocide..., s. 66. 66 UN Doc. A/C.6/SR.39 (Shawcross, Wielka Brytania) , za: W.A. Schabas, Genocide..., s. 66.. 67 Ibidem, s. 67. 68 Sir H. Shawcross argumentowa³: "Kodyfikacja ma znaczenie tylko dla tych dziedzin, w których panuje niepewnoœæ co do zasad obowi¹zuj¹cego prawa. "Biologiczne ludobójstwo" uznane zosta³o ju¿ wyraŸnie za zbrodniê w czasie procesu norymberskiego. Projekt konwencji idzie jednak dalej ni¿ pojêcie "biologicznego ludobójstwa" i pod przykrywk¹ kodyfikacji chce stworzyæ zupe³nie nowy zespó³ norm prawa miêdzynarodowego [...]. Do czasu przyjêcia takiej konwencji projekt przyniesie wiêcej szkody ni¿ po¿ytku [...]. Jedyn¹ realn¹ sankcj¹ przeciwko ludobójstwu jest wojna. Projekt konwencji przygotowany przez Sekretariat nie liczy siê z potrzebami rzeczywistoœci [...]." UN Doc. A/C.6/SR.42 z 6 paŸdziernika 1947 r., za: J. Sawicki, Ludobójstwo... , s. 60. 69 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 60. 70 Ibidem, s. 61. 71 Ibidem, s. 62. 72 Por. co do ca³oœci: ibidem. 73 Por. ibidem , s. 63. 74 Por. ibidem, s. 64. 75 Ibidem, s. 64-65. 76 Por. Rezolucja Rady Gospodarczej i Spo³ecznej nr 117(VI), za: ibidem, s. 65. 77 Por. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 67. 78 Projekt chiñski przes³any zosta³ do Sekretariatu 16 kwietnia 1948 r. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 67. 79 Projekt przepisów do konwencji o ludobójstwie zawnioskowanych Komisji Specjalnej dla spraw ludobójstwa przed Delegacj¹ Chiñsk¹ w dniu 16 kwietnia 1948 (w:) J. Sawicki, Ludobójstwo ..., s. 182. 80 UN Doc. E/AC.25.9, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 72. Projekt przepisów do konwencji o ludobójstwie..., s. 182-186. 81 J. Sawicki, Ludobójstwo ..., s. 88. 82 Ibidem. 83 Ibidem. 84 Por. art. 2 Projektu przepisów do konwencji o ludobójstwie zaproponowanych Komisji Specjalnej dla spraw ludobójstwa przez delegacjê chiñsk¹ 16 kwietnia 1948 r. Polski tekst wg J. Sawickiego, Ludobójstwo ..., s. 188-192. 85 Por. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 84. 86 Por. J. Morsink, Cultural Genocide, the Universal Declaration, and Minority Rights , Human Rights Quarterly 1999, vol. 21, no. 4, s. 1008-1009. Autor podkreœla, ¿e delegaci tych pañstw g³osowali przeciwko w³¹czeniu ludobójstwa kulturowego do konwencji w sprawie ludobójstwa, obiecuj¹c, ¿e powezm¹ odpowiednie kroki w celu uregulowania tych kwestii w Powszechnej Deklaracji Praw Cz³owieka. Pañstwa te nie popar³y jednak przepisów bêd¹cych przedmiotem wczeœniejszych deklaracji, zobowi¹zañ i obietnic z ich strony. Powodem niewywi¹zania siê z wczeœniejszego poparcia dla takich regulacji by³ polityczny podzia³ œwiata. Roz³am miêdzy Stalinem a Tito równie¿ nie sprzyja³ pozytywnemu rozstrzygniêciu dla lobby promuj¹cego kwestie odnosz¹ce siê do praw mniejszoœci. 87 Por. J. Morsink, Cultural Genocide..., s. 1008. Por. te¿: A. Bramson, Pewne aspekty prawa norymberskiego , PiP 1948, nr 5-6, s. 83. 88 Przedstawiciel Polski z³o¿y³ nastêpuj¹ce oœwiadczenie: "Delegacja Rzeczypospolitej Polskiej, kraju, który w straszny sposób ucierpia³ na zbrodni ludobójstwa pope³nionej przez hitlerowskie Niemcy, by³a i jest jedn¹ z g³ównych orêdowniczek Miêdzynarodowej Konwencji o zbrodni ludobójstwa, ze wzglêdu na niezwyk³¹ miêdzynarodow¹ wagê i koniecznoœæ takiego uregulowania zagadnienia. Podczas sesji Ogólnego Zgromadzenia w roku 1946, na posiedzeniach Komitetu dla rozwoju prawa miêdzynarodowego i jego kodyfikacji, na sesji Ogólnego Zgromadzenia w roku 1947 i wreszcie podczas ostatniej sesji Rady Ekonomicznej i Spo³ecznej Delegacja Polska wielokrotnie z wielkim naciskiem wyra¿a³a swoj¹ opiniê w tym wzglêdzie, przedstawiaj¹c swe propozycje i wnioski. Dlatego tylko z wielkim ¿alem polska delegacja wstrzyma³a siê od g³osowania nad ca³oœci¹ projektu konwencji, przyjêtym przez Specjaln¹ Komisjê, z przyczyn, którym da³a wyraz w czasie dyskusji nad poszczególnymi artyku³ami. Delegacja polska zrobi wszystko, co jest w jej mocy, by opracowany zosta³ taki tekst konwencji o ludobójstwie, który bêd¹c skutecznym instrumentem, by³ równie¿ mo¿liwy do przyjêcia przez cz³onków Organizacji Narodów Zjednoczonych. Polska chcia³aby byæ jednym z pierwszych sygnatariuszy takiej konwencji o zbrodni ludobójstwa". Cyt. za: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 71-72. 89 Por. art. 2 projektu konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa opracowanego przez Specjaln¹ Komisjê dla spraw ludobójstwa. Polski tekst wg J. Sawickiego, Ludobójstwo..., s. 188-192. 90 T³um. za: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 84. 91 Por. art. 3 projektu konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa opracowanego przez Specjaln¹ Komisjê dla spraw ludobójstwa. Polski tekst wg J. Sawickiego, Ludobójstwo..., s. 189. 92 Art. 2 projektu konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa opracowanego przez Specjaln¹ Komisjê dla spraw ludobójstwa, za: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 83. Sprzeciw wobec w³¹czenia grup politycznych do projektu konwencji wyrazi³y miêdzy innymi Polska i Zwi¹zek Radziecki. UN Doc. E/AC.25/SR.24, s. 4 i 6, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 74. 93 J. Sawicki, Ludobójstwo.. ., s. 90-92. 94 Por. ibidem, s. 89. 95 Ibidem, s. 90. 96 Ibidem. 97 Ibidem. 98 Ibidem, s. 83. 99 Ibidem, s. 91. 100 Ibidem. 101 Art. 5 projektu konwencji o zapobieganiu i œciganiu zbrodni ludobójstwa opracowanego przez Komisjê Specjaln¹, za: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 84. 102 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 101. 103 Ibidem. 104 Ibidem. 105 Ibidem. 106 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 108. 107 UN Doc. A/C, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 77. 108 Ibidem. 109 UN.Doc. A./C.6/SR.65, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 78. 110 UN Doc. A/C.6/SR.64 (Shawcross, Wielka Brytania), za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 79. 111 Ibidem, s 79. 112 UN. Doc. A/C.6/208, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 79. 113 Co do ca³oœci: ibidem . 114 Co do ca³oœci: ibidem, s. 78. 115 Co do ca³oœci: ibidem, s. 77. 116 Podobnie: J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 73. 117 UMNGAOR, 3rd sess., Part 1, Summary Records of Meetings 21 September - 10 December 1948. s. 81, UN Doc. A/C.6/SR.71 (Mr. Messina, Dominican Republic), za: Ibidem , s. 75. 118 Ibidem, s. 75. 119 Podobnie: G. Robertson, Crimes Against Humanity: The Struggle for Global Justice, London 2006, s. 101. 120 Takie by³o podejœcie Wielkiej Brytanii do implementacji definicji ludobójstwa. Akt prawny wydany przez to pañstwo stanowi³: "Osoba pope³nia zbrodniê ludobójstwa, gdy pope³nia czyn, o którym stanowi art. II Konwencji w sprawie ludobójstwa". Irlandia podjê³a podobne œrodki, by wprowadziæ do swego ustawodawstwa zbrodniê ludobójstwa. Zazwyczaj jednak parlamenty proponowa³y w³asne definicje tej zbrodni; jednoczeœnie jednak wiele z nich kopiowa³o artyku³ II, jedynie ze stylistycznymi zmianami (np. Niemcy, Izrael, Wêgry, Austria, Wielka Brytania po dokonanych w 2002 r. zmianach). J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 15-16. 121 J. Paust, It’s no Defense: Nullum Crimen, International Crime and the Gingerbread Man, Albany Law Review 1997, vol. 60, no. 3, s. 664. 122 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 80. 123 Podstaw¹ dla sformu³owania ostatecznego tekstu przepisu by³o jednak nie postanowienie projektu Specjalnej Komisji, a poprawka zaproponowana przez Holandiê. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 106. 124 W. A. Schabas, Genocide..., s. 80. 125 Ibidem. Sêdziowie MTW stwierdzili m.in., ¿e: "Zbrodnia przeciwko ludzkoœci mo¿e byæ pope³niona w czasie wojny przeciw ludnoœci cywilnej, je¿eli nie stanowi zbrodni wojennej w œcis³ym tego s³owa znaczeniu. Nast¹pi to wtedy, gdy czyny dotyczyæ bêd¹ ludnoœci krajów neutralnych, apatrydów, sprzymierzeñców i w³asnej ludnoœci oraz takiego zachowania, które nie jest przewidziane przez prawo wojenne. [...] Czyny przewidziane w artykule 6 (c) Statutu stanowi¹ zbrodniê przeciwko ludzkoœci tylko wówczas, gdy zosta³y pope³nione w zwi¹zku lub w wykonaniu zbrodni wojennych i wojny agresyjnej". T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo..., s. 316-317. 126 Zob. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals: The Former Yugoslavia, Rwanda and Sierra Leone, Cambridge-New York 2006, s. 116-117; Prokurator v. Krstiæ, sprawa IT-98-33-T, orzeczenie izby Orzekaj¹cej MTKJ z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 555-556. Prawo humanitarne to, zgodnie z definicj¹ zamieszczon¹ na stronie internetowej Polskiego Czerwonego Krzy¿a, skrót od terminu "miêdzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych". Niektóre definicje okreœlaj¹ miêdzynarodowe prawo humanitarne jako zespó³ norm maj¹cych na celu ochronê osób i dóbr przed skutkami konfliktów zbrojnych lub nawet krócej - jako zespó³ norm maj¹cych na celu ochronê ofiar konfliktów zbrojnych albo jako zespó³ norm odnosz¹cych siê do zachowania i odpowiedzialnoœci pañstw oraz ich funkcjonariuszy i obywateli w czasie konfliktu zbrojnego. We wstêpie do Komentarza do Protoko³ów Dodatkowych z 8 czerwca 1977 r. do Konwencji Genewskich z 1949 r., opublikowanego w 1987 r. przez Miêdzynarodowy Komitet Czerwonego Krzy¿a, jego autorzy podaj¹ nastêpuj¹c¹ definicjê miêdzynarodowego prawa humanitarnego: "Termin "miêdzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych" oznacza normy miêdzynarodowe ustanowione przez umowy miêdzynarodowe lub zwyczaj miêdzynarodowy, których szczególnym zadaniem jest rozwi¹zywanie problemów humanitarnych wynikaj¹cych bezpoœrednio z miêdzynarodowych lub niemiêdzynarodowych konfliktów zbrojnych i które z przyczyn humanitarnych ograniczaj¹ prawo stron konfliktu zbrojnego do swobodnego wyboru metod i œrodków prowadzenia dzia³añ zbrojnych lub chroni¹ osoby i dobra, które s¹ lub mog¹ byæ dotkniête skutkami konfliktu zbrojnego", www.pck.org.pl (otwarto 15 listopada 2007 r.). Wolontariusze MCK s¹ jednak zobowi¹zani do milczenia. Implikuje to obowi¹zek niepowo³ywania ich na œwiadków w procesach tak¿e przed MTKJ czy MTKR. Organizacji tej nie interesuje wynik prowadzonych dzia³añ zbrojnych. Jedn¹ z fundamentalnych zasad, jaka przyœwieca dzia³alnoœci MCK, jest obiektywnoœæ. Zasada ta nie sprawdzi³a siê jednak w obliczu okrucieñstw ludobójstwa w Rwandzie. Z drugiej jednak strony usprawiedliwienia tego stanu rzeczy mo¿na by szukaæ w odmiennym od zbrodni prawa humanitarnego charakterze ludobójstwa, z czego, zdaniem Ch. Eboe-Osuji, zdaj¹ sobie sprawê wspomniani wolontariusze. Ch. Eboe-Osuji, Genocide, Justice and the Forensic Sensibilities of the International Committee of the Red Cross, Chinese Journal of International Law 2006, vol. 5, no. 1, s. 170-173; J. Jab³oñski, Dzia³ania Miêdzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzy¿a w wypadkach wewnêtrznych niepokojów i napiêæ (w:) Miêdzynarodowe prawo humanitarne, red. T. Jasudowicz, Toruñ 1997, s. 62. 127 Ibidem, s. 144. 128 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 294. 129 Ibidem, s. 297. 130 Ibidem. 131 UN Doc. A/C.6/SR.77 (Pérez-Perozo, Wenezuela), za: ibidem . 132 Ibidem, s. 298. 133 UN Doc. A/C.6/SR.77 (Morozow, Zwi¹zek Radziecki), za: ibidem, s. 298. 134 Zob. Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14-A, wyrok Izby Apelacyjnej z dnia 9 lipca 2004 r., par. 49. 135 UNDoc. A/C.6/SR.77 (Spiropoulos, Grecja), za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 298. 136 298 za: UN Doc. A/C.6/SR.77. Poprawka zosta³a przyjêta dwudziestoma siedmioma g³osami za, dwudziestoma dwoma przeciw, a dwa pañstwa wstrzyma³y siê od g³osu, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 298. 137 UN Doc. A/C.6/SR.77 (Gross, Stany Zjednoczone), za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 298. 138 Ibidem, s. 299 (Alfaro, przewodnicz¹cy). 139 UN Doc. A/C.6/SR.78, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 301. 140 N. Robinson, Genocide Convention, s. 60-61, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 301. 141 Study of the Question of the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Study prepared by Mr Nicodeme Ruhashyankiko, Special Rapporteur, UN Doc. E/CN.4/Sub.2/416 (1975), par. 101-106, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 301. 142 Interim Report of the Commission of Experts, UN Doc. S/25274, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 302. 143 Por. R. Gellately, B. Kiernan, The Study of Mass Murder and Genocide (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003, s. 15; L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal to the Development of International Law, Leiden-Boston 2005, s. 117; B. Saul, Was the Conflict in East Timor "Genocide" and Why Does it Matter?, Melbourne Journal of International Law, October 2001, vol. 2, no. 2, s.503. 144 Por. co do ca³oœci: L.J. van der Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 138. 145 Ibidem , s. 140. 146 Ibidem, s. 142. 147 Por. UN Doc. E/AVC.25/S.13 z 20 kwietnia 1948 r. oraz UN Doc. A/C.6/SR.82 z 23 listopada 1948 r., za: L.J. van der Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 143. 148 Ibidem, s. 144. 149 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 82. 150 R.S. Clark, State Obligations under the Genocide Convention in Light of the ICJ’s Decision in the Case Concerning the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Rutgers Law Review 2008, vol. 61, no. 1, s. 77. 151 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 82. 152 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 104. 153 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 83. 154 J. Sawicki, Ludobójstwo ..., s. 104. 155 Szerzej ibidem, s. 106. 156 Por. ibidem, s. 104. 157 Por. art. 4 projektu konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa opracowanego przez Specjaln¹ Komisjê. Tekst projektu w jêzyku polskim zamieszczony w J. Sawicki, Ludobójstwo ..., s. 188-192. 158 Zob. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 200. 159 Por. co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 83. 160 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 47. 161 Ibidem. 162 Ibidem, s. 104. 163 Co do ca³oœci: R.S. Clark, State Obligations..., s. 78. 164 Por. art. IV konwencji w sprawie ludobójstwa. 165 Teza ta mog³aby zostaæ podtrzymana równie¿ wspó³czeœnie, jako ¿e jedn¹ z g³ównych zasad przyœwiecaj¹cych dzia³alnoœci Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego jest zasada komplementarnoœci. Por. M.H. Arsanjani, Jurisdiction and Trigger Mechanism of the ICC (w:) Reflections on the International Criminal Court: Essays in Honour of Adriaan Bos, red. H.A.M. von Hebel, J.G. Lammers, J. Schukking, Den Haag 1999, s. 67. 166 Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 111. 167 Z uwagi na problematykê niniejszego opracowania kwestie zwi¹zane z zagadnieniami zamieszczonymi w przepisach koñcowych i zakoñczeniu umowy (okreœlanymi przez W.A. Schabasa mianem klauzul proceduralnych - procedural clauses) nie zostan¹ przedstawione szerzej. Omówiono je natomiast wyczerpuj¹co w: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 593-640. 168 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 80. 169 Ibidem, s. 87. 170 UN Doc. A/C.6/SR.110 (Morozov, Zwi¹zek Radziecki), za: ibidem, s. 87. 171 Ibidem, s. 87. 172 L. Gardocki, Zarys.., s. 108. 173 Por. co do ca³oœci: ibidem. 174 Por. J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 71; P. Ogonowski, Koncepcja Miêdzynarodowego S¹du Karnego, Prok. i Pr. 1998, nr 7-8, s. 46; I. Gaw³owicz, M.A. Wasilewska, Mêdzynarodowa wspó³praca w walce z przestêpczoœci¹ (miêdzynarodowe trybuna³y karne, Interpol), Szczecin 2004, s. 25; D. Schraga, R. Zacklin, International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, European Journal of International Law 1994, vol. 5, no. 1, s. 9. 175 Zdaniem R. Szaw³owskiego, "kategoria przestêpstw przeciwko ludzkoœci" w kszta³cie przyjêtym w Statucie MTW "pozwala³a na uznanie zbrodni ludobójstwa jako jej postaci kwalifikowanej". R. Szaw³owski, Rafa³ Lemkin (1900-1959) Polski prawnik twórc¹ pojêcia "ludobójstwo", Spr. Miêdzynar. 2005, nr 2, s. 128; J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 71. Zob. te¿: A. Wyrozumska, Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego - najwa¿niejsze rozwi¹zania instytucjonalne a ratyfikacja Konwencji rzymskiej przez Polskê, Przegl¹d Prawa Europejskiego 1999, nr 2, s. 10; J. Waszczyñski, Zbrodnia ludobójstwa..., s. 8. 176 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 71. 177 Ibidem. 178 Ibidem. 179 Ibidem; M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. I, s. 425. 180 We fragmencie dotycz¹cym rozwa¿añ na temat zasady nullum crimen sine lege Trybuna³ uzna³ przestêpstwa zdefiniowane w Statucie MTW za istniej¹ce w prawie miêdzynarodowym jeszcze przed wydaniem StMTW. Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo... , s. 280; L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 55. 181 Por. B. Saul, Was the Conflict..., s. 520. 182 Wyrok MTW, t³um. za: L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 55. 183 B. Saul, Was the Conflict..., s. 520. 184 Zakaz retroakcji prawa karnego sformu³owany zosta³ tak¿e w art. 15 Miêdzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 7 Konwencji o Podstawowych Prawach i Wolnoœciach Cz³owieka. 185 Draft Code of Crimes against the Peace and Security of Mankind (commentary), Report of the International Law Commission on the work of its forty-eighth session 6 May-26 July 1996, UN GAOR, 51 st sess., Supp. (No. 10), s. 29-30, UN Doc. A/51/10 (1996), za: J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 71. 186 Ibidem. 187 Tak sta³o siê w przypadku Kambod¿y i Rwandy, gdzie wszczêto postêpowania na podstawie ratyfikowanej Konwencji w sprawie ludobójstwa, jednak¿e bez uprzedniego implementowania tej zbrodni do krajowego porz¹dku prawnego. Ibidem. 188 Ibidem. 189 Konwencja zosta³a natomiast ratyfikowana przez pañstwa ówczesnego bloku socjalistycznego oraz ówczesne kraje tzw. "Trzeciego Œwiata". Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego.., s. 109. 190 W 1988 r. pojêcie "przestêpstwa" (ang. offences) zosta³o zamienione na "zbrodnie" (ang. crimes) przeciwko pokojowi i bezpieczeñstwu ludzkoœci. Por. Report of the International Law Commission on the work of its fortieth session 9 May-29 July 1988, UN GAOR, 43. Sess., Supp. No.10, s. 145, UN Doc. A/43/10 (1988), za: M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³... , t. I, s. 79. 191 M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³..., t. I, s. 78-79. 192 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal... , s. 95. 193 UN GA Res. 177 (II), 21.11.1947, za: ibidem. 194 UN GA Res. 897 (IX), 4.12.1954; druga rezolucja zawieszaj¹ca pracê nad kodeksem zosta³a przyjêta w 1957 r. - UN GA Res. 1187 (XII), 11.12.1957, za: L.J. van den Herik, The Contribution..., s. 95. 195 UN GA Res. 3314 (XXIX), 14.12.1974, UN GAOR, Supp. No. 31, s. 142, UN Doc. A/9631 (1974). 196 Co do ca³oœci: Prokurator v. Furundžija, sprawa nr IT-95-17/1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej MTKJ z dnia 10 grudnia 1998 r., par. 227, za: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal... , s. 95. 197 Ibidem, s. 95. 198 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 87. 199 Por. L.J. van der Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 95. Artyku³ StMTS stanowi: "1. Trybuna³, którego zadaniem jest orzekaæ na podstawie prawa miêdzynarodowego w sporach, które bêd¹ mu przekazane, bêdzie stosowa³: a)konwencje miêdzynarodowe, b¹dŸ ogólne b¹dŸ specjalne, ustalaj¹ce regu³y, wyraŸnie uznane przez pañstwa spór wiod¹ce; b) zwyczaj miêdzynarodowy, jako dowód istnienia powszechnej praktyki, przyjêtej jako prawo; c) zasady ogólne prawa, uznane przez narody cywilizowane; d) z zastrze¿eniem postanowieñ artyku³u 59, wyroki s¹dowe tudzie¿ zdania najznakomitszych znawców prawa publicznego ró¿nych narodów, jako œrodek pomocniczy do stwierdzania przepisów prawnych. 2. Postanowienie niniejsze nie stanowi przeszkody, aby Trybuna³ móg³ orzekaæ ex aequo et bono, o ile strony na to zgadzaj¹ siê". 200 St¹d te¿ stanowisko Komisji Prawa Miêdzynarodowego zostanie przywo³ane przy okazji przedstawiania prac nad statutami miêdzynarodowych trybuna³ów karnych. 201 Zob. art. 4 StMTKJ: " Genocide 1. The International Tribunal shall have the power to prosecute persons committing genocide as defined in paragraph 2 of this article or of committing any of the other acts enumerated in paragraph 3 of this article. 2. Genocide means any of the following acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, as such: (a)Killing members of the group; (b) Causing serious bodily or mental harm to members of the group; (c) Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; (d) Imposing measures intended to prevent births within the group; (e) Forcibly transferring children of the group to another group. 3. The following acts shall be punishable: (a)Genocide; (b) Conspiracy to commit genocide; (c) Direct and public incitement to commit genocide; (d) Attempt to commit genocide; (e) Complicity in genocide." Art. 2 StMTKR: " Genocide 1. The International Tribunal for Rwanda shall have the power to prosecute persons committing genocide as defined in paragraph 2 of this article or of committing any of the other acts enumerated in paragraph 3 of this article. 2. Genocide means any of the following acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, as such: (a)Killing members of the group; (b) Causing serious bodily or mental harm to members of the group; (c) Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; (d) Imposing measures intended to prevent births within the group; (e) Forcibly transferring children of the group to another group. 3. The following acts shall be punishable: (a)Genocide; (b) Conspiracy to commit genocide; (c) Direct and public incitement to commit genocide; (d) Attempt to commit genocide; (e) Complicity in genocide". Art. 6 StMTK: " Genocide 1. For the purpose of this Statute, "genocide" means any of the following acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, as such: (a) Killing members of the group; (b) Causing serious bodily or mental harm to members of the group; (c) Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; (d) Imposing measures intended to prevent births within the group; (e) Forcibly transferring children of the group to another group". 202 MTKJ, Prokurator v. Furundžija, sprawa nr IT-95-17/1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 10 grudnia 1998 r., par. 227. 203 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 96. 204 MTKJ, Prokurator v. Vasiljeviæ, sprawa nr IT-98-32-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 29 listopada 2002 r., par. 200. 205 W. Czapliñski, A. Wyrozumska, Prawo miêdzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004, s. 462. 206 Por. P.J. Magnarella, Recent Developments in the International Law of Genocide; An Anthropological Perspective on the International Criminal Tribunal for Rwanda (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkley-Los Angeles-London 2002, s. 312. 207 Wypracowanie rozwi¹zañ pozwalaj¹cych na os¹dzenie sprawcy zbrodni miêdzynarodowych wspólnie przez wszystkie pañstwa okaza³o siê byæ czasoch³onne. Specjalne trybuna³y powo³ywane z inicjatywy pañstw-miast w³oskich i innych krajów wykonywa³y jurysdykcjê w sprawach karnych ju¿ w wieku XIII. W ich sk³ad wchodzili sêdziowie reprezentuj¹cy powy¿ej wspomniane podmioty prawnomiêdzynarodowe, a celem tego przedsiêwziêcia by³o os¹dzanie sprawców najciê¿szych przestêpstw. Najczêœciej przywo³ywan¹ w literaturze przedmiotu spraw¹ zwi¹zan¹ z odpowiedzialnoœci¹ karn¹ jednostek za pope³nione przez nie zbrodnie wojenne w okresie przed II wojn¹ œwiatow¹ jest rozpatrywana w 1474 r. sprawa Petera von Hagenbacha. S¹dem prowadz¹cym postêpowanie w tej sprawie by³ trybuna³ o charakterze ad hoc, powo³any przez w³adze Breisach oraz w³adze innych pañstw i miast, w tym równie¿ przez szwajcarskie Berno. S¹d ten mo¿na by okreœliæ mianem œredniowiecznego miêdzynarodowego trybuna³u karnego. Dwudziestu oœmiu sêdziów Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego obarczy³o odpowiedzialnoœci¹ karn¹ i skaza³o Petera von Hagenbacha na œmieræ za przestêpstwa pope³nione przez jego podkomendnych wobec mieszkañców Breisach. Podkomendni Petera von Hagenbacha mordowali, palili, grabili domostwa, a ich dowódca nie zapobieg³ tym przestêpstwom pomimo ci¹¿¹cego na nim obowi¹zku wyp³ywaj¹cego z przynale¿noœci von Hagenbacha do stanu rycerskiego. Por. W.H. Parks, Command Responsibility for War Crimes, Military Law Review 1973, vol. 62, s. 4-5. Por. tak¿e: E. Greppi, The Evolution of Individual Responsibility under International Law, International Review of the Red Cross 1999, vol. 81, no. 835, s. 532-533; J. Nowakowska-Ma³usecka, Odpowiedzialnoœæ karna jednostek za zbrodnie pope³nione w by³ej Jugos³awii i w Rwandzie, Katowice 2000, s. 16 ; M.Ch. Bassiouni, Draft Statute: International Criminal Court, Nouvelles Etudes Penales 1992, no. 9, s. 29. Kolejny wa¿ny precedens dotyczy³ Napoleona Bonapartego. Po jego powrocie z Elby Kongres Wiedeñski og³osi³ 13 marca 1815 r., ¿e Napoleon jest wyjêtym spod prawa burzycielem œwiatowego pokoju. We wspólnej deklaracji z 4 sierpnia 1815 r. Napoleon uznany zosta³ za wspólnego jeñca aliantów i zes³any na wyspê œw. Heleny, choæ niektórzy woleli, by Napoleon zosta³ rozstrzelany. Na kongresie w Akwizgranie w roku 1818, gdzie ponownie zajmowano siê spraw¹ Napoleona, w specjalnym protokole okreœlono go jako "wodza nieuznanego mocarstwa o nieokreœlonym charakterne politycznym, który naruszy³ pokój europejski", Trzeba przy tym zauwa¿yæ, ¿e Napoleon zosta³ ukarany tylko dlatego, i¿ z³ama³ zobowi¹zania, i¿ pozostanie na Elbie. St¹d te¿ L. Gardocki stwierdzi³, ¿e postêpowanie wobec Napoleona Bonapartego nie mia³o charakteru karnego, a przyœwieca³ mu cel wy³¹cznie prewencyjny. Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 28 oraz T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo norymberskie..., s. 232. 208 Por. Report of the Secretary-General Pursuant to Paragraph 2 of SC Resolution 808 (1993), UN Doc. S/25704 (1993), 3.05.1993, par. 29, za: J. Nowakowska-Ma³usecka, Odpowiedzialnoœæ karna..., s. 62. Por. te¿: D.L. Nersessian, The Contour of Genocidal Intent: Troubling Jurisprudence from the International Criminal Tribunals, Texas International Law Journal 2002, vol. 37, no. 2, s. 239-240. 209 "The International Tribunal for the former Yugoslavia shall have the power to prosecute persons committing genocide as defined in paragraph 2 of this article or of committing any of the other acts enumerated in paragraph 3 of this article". Art. 2 (1) StMTKR, art. 4 (1) StMTKJ. 210 Artyku³ 4 (3) StMTKJ oraz artyku³ 2 (3) StMTKR stanowi¹: "The following acts shall be punishable: (a)Genocide; (b) Conspiracy to commit genocide; (c) Direct and public incitement to commit genocide; (d) Attempt to commit genocide; (e) Complicity in genocide." 211 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 480 i 481. 212 Por. Prokurator v. Tadiæ , sprawa nr IT-94-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 maja 1997 r., par. 692; Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 478. 213 Ibidem. 214 Przez termin "jurysdykcja dziedziczna" Komisja rozumia³a jurysdykcjê, któr¹ trybuna³ mia³ posiadaæ nad zbrodni¹ objêt¹ zakresem przedmiotowym na mocy ratyfikacji statutu przez pañstwo-stronê. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 103. 215 Co do ca³oœci por. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 103-104. Por. jednak: T.N. Slade, The Prohibition of Genocide under the Legal Instruments of the International Criminal Court (w:) R. Henham, P. Behrens, The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 156-157. 216 A. Cassese, International Criminal Law, Oxford 2003, s. 107; H. von Hebel, D. Robinson, Crimes within Jurisdiction of the Court (w:) The International Criminal Court: The Making of the Rome Statute - Issues, Negotiations, Results, red. R.S. Lee, The Hague-Boston-London 1999, s. 81. 217 "Among what were described as the "crime of crimes", genocide was the worst of all", cyt. za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 104. 218 Por. A. Wyrozumska, Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego..., s . 8. 219 Por. E. Wilmshurst, Jurisdiction of the Court (w:) The International Criminal Court: The Making of the Rome Statute - Issues, Negotiations, Results, red. R.S. Lee, The Hague-Boston-London 1999 , s. 132. 220 Por. ibidem. 221 Por. A. Wyrozumska, Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego..., s. 8. 222 Proposal of the United Kingdom, A/AC.249/1998/WG.3/ DP.1 (1998). W przedstawionym na ostatniej sesji Komitetu Przygotowawczego dokumencie Wielka Brytania sprzeciwia³a siê te¿ przyjêciu klauzuli opting-in odnoœnie do którejkolwiek ze zbrodni objêtej jurysdykcj¹ trybuna³u. Por. E. Wilmshurst, Jurisdiction..., s. 132. 223 Co do ca³oœci por.: M.H. Arsanjani, Jurisdiction and Trigger Mechanism... , s. 59. 224 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 105. 225 Report of the Ad Hoc Committee on the Establishment of an International Criminal Court, UN Doc. A/50/22, s. 12-13, 59-60, za: ibidem. 226 Por. co do ca³oœci: H. von Hebel, D. Robinson, Crimes within Jurisdiction ..., s. 80-81. 227 Ibidem, s. 93. 228 Ibidem. 229 Ibidem, s. 96. 230 A. Cassese, International..., s. 107. 231 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 108. 232 Ibidem . 233 A. Cassese, International..., s. 107. 234 MTKR, Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 548-561. 235 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 108. 236 Co do ca³oœci por. ibidem. 237 Por. art. III lit. b konwencji w sprawie ludobójstwa. Zmowa oznacza przy tym, zdaniem A. Cassese, planowanie i organizowanie zbrodni ludobójstwa. A. Cassese, International..., s. 107. Wed³ug J. Waszczyñskiego: "Zmowa jest wejœciem w porozumienie z inn¹ osob¹ w celu pope³nienia przestêpstwa". J. Waszczyñski, Zbrodnia ludobójstwa..., s. 17. 238 Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 109. 239 L.S. Sunga, The Crimes within the Jurisdiction of the International Criminal Court (Part II, Articles 5-10), European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice 1998, vol. 6, no. 4, s. 68. 240 L.S. Sunga, The Crimes within the Jurisdiction... , s. 68. 241 Na mocy art. 9 ust. 2 StMTK: "Poprawki do Elementów Definicji Zbrodni mog¹ zostaæ zg³oszone przez: a)Ka¿de Pañstwo-Stronê; b) Sêdziów, o ile za poprawk¹ opowiedzia³a siê bezwzglêdna wiêkszoœæ spoœród nich; c) Prokuratora. Poprawki przyjmuje Zgromadzenie Pañstw-Stron wiêkszoœci¹ dwóch trzecich g³osów". 242 Ibidem. 243 Ibidem . 244 Por. M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³..., t. I, s. 379. 245 M. P³achta , Miêdzynarodowy Trybuna³..., t. II, s. 56, przyp. 3. 246 Ibidem. 247 Ibidem. 248 Report of the Preparatory Commission for the International Criminal Court, Addendum, Part II: Finalized Draft Text of the Elements of Crimes, UN Doc PCNICC/2000/1/Add.2 (2000). 249 E. Gadirov, Article 9, Elements of Crime (w:) Commentary on the Rome Statute of the International Criminal Court. Observers’ Notes, Article by Article, red. O. Triffterer, Baden-Baden 1999, s. 309. 250 O. Triffterer, Genocide, Its Particular Intent to Destroy in Whole or in Part the Group as Such, Leiden Journal of International Law 2001, vol. 14, no. 2, s. 400. 251 Art. 5 (5) Regu³ Procesowych i Dowodowych dla MTK, Report of the Preparatory Commission for the International Criminal Court, Addendum, Part I, Finalized draft text of the Rules of Procedure and Evidence, PCNICC/2000/1/Add.1 (2000); Rules of Procedure and Evidence, ICC-ASP/1/3 (Part.II-A). 252 W.A. Schabas, The Jelisiæ Case and the Mens Rea of the Crime of Genocide, Leiden Journal of International Law 2001, vol. 14, no. 1, s. 136. 253 Ibidem. 254 O. Triffterer, Genocide..., s. 407. 255 J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 172. 256 Na temat przyk³adowych wzorów postêpowania skierowanych przeciwko grupie osób por. Ch.P. Scherrer, Preventing Genocide: The Role of the International Community, Prevent Genocide International, summary of a presentation made at the Stockholm International Forum on the Holocaust (26-28 January 2000), http://preventgenocide.org/prevent/scherrer.htm (otwarto 15 lutego 2008 r.). Por. tak¿e: M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³...., t. II, s. 182. 257 Artyku³ 6 (a) pkt 4, art. 6 (b) pkt 4, art. 6 (c) pkt 5, art. 6 (d) pkt 5, art. 6 (e) pkt 7. T³um. EDZ za: M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³...., t. II, s. 427-428. Por. te¿: orzeczenia MTKJ i MTKR na temat roli dokumentów zwi¹zanych z MTK (np. EDZ) w zwi¹zku z prac¹ MTKJ i MTKR przy formu³owaniu orzeczeñ miêdzynarodowych trybuna³ów karnych ad hoc. Zob. np.: MTKJ, Prokurator v. Tadiæ, sprawa nr IT-94-1-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 15 lipca 1999 r., par. 223, MTKJ; Prokurator v. Furundžija, sprawa nr IT-95-17/1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 lipca 1999 r., par. 227. 258 Por. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 172. 259 Ibidem. 260 J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 172. 261 Ibidem, s. 173. 262 Co do ca³oœci: ibidem . 263 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles of International Criminal Law, Den Haag 2005, s. 112-113. 264 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 112-113. 265 Co do ca³oœci: http://www.preventgenocide.org/genocide/elements.htm (otwarto 12 maja 2007 r.). 266 M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³...., s. 427. 267 Por. MTKR, Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 52. 268 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 139. Por. s. 67, 174, 216 niniejszego opracowania. 269 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 503-504. 270 Ibidem, par. 505-506. 271 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 116. 272 Zob. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 142. 273 Prokurator v. Akayesu , sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 688. 274 Por. A. Cassese, International..., s. 107. 275 Ibidem. 276 Por. D. Walczak-Duraj, Podstawy socjologii, £ódŸ 1998, s. 134. 277 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 107-108. 278 Podobnie: M. P³achta, Miêdzynarodowe trybuna³y karne: próba typologii i charakterystyki, PiP 2004, nr 3, s. 15. Bior¹c pod uwagê sposób powo³ania trybuna³ów miêdzynarodowych, M. P³achta wyodrêbni³ cztery kategorie trybuna³ów miêdzynarodowych: wojskowe trybuna³y karne (typu "norymberskiego"), trybuna³y ad hoc, trybuna³y z elementem miêdzynarodowym, sta³y trybuna³. Wœród trybuna³ów karnych z elementem miêdzynarodowym autor wymienia jedynie Trybuna³ Specjalny dla Sierra Leone, Specjalne Sk³ady S¹dz¹ce dla Timoru Wschodniego, trybuna³y karne z elementem miêdzynarodowym w Kosowie oraz Nadzwyczajne Izby w Kambod¿y. 279 Podobnie: I. Bantekas, S. Nash, International Criminal Law, London-New York 2007, s. 557-558. 280 Por. C. Stahn, United Nations Peace-Building, Amnesties and Alternative Forms of Justice: A Change in Practice?, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845, s. 204. 281 W literaturze u¿ywa siê tak¿e okreœleñ "s¹dy hybrydowe" ( hybrid courts) oraz "s¹dy mieszane" ( mixed courts) dla podkreœlenia ich niejednoznacznego charakteru z elementami krajowego i miêdzynarodowego systemu wymiaru sprawiedliwoœci. Poniewa¿ s¹dy te powstaj¹ przy poparciu Organizacji Narodów Zjednoczonych, w literaturze anglojêzycznej funkcjonuje tak¿e pojêcie UN-backed court. Por. E. Finn, Who will try Iraqi War Criminals? Several Possible Venues for Prosecution of Atrocities, www.msnbc.com (otwarto 12 czerwca 2005 r.). 282 Do zakresu przedmiotowego Specjalnego Trybuna³u dla Sierra Leone nie zaliczono zbrodni ludobójstwa. Szerzej na temat jurysdykcji przedmiotowej tego Trybuna³u: D. Dró¿d¿, Z problematyki jurysdykcji Trybuna³u Specjalnego dla Sierra Leone, Przegl¹d Prawa Karnego 2006, nr 25, s. 16-24. 283 Na temat konfliktu w latach 90. ubieg³ego wieku na Timorze Wschodnim por. P. Calvocoressi, Polityka miêdzynarodowa 1945-2000, Warszawa 2002, s. 578-580. Por. te¿: S. Katzenstein, Hybrid Tribunals: Searching for Justice in East Timor, Harvard Human Rights Journal 2003, vol. 16, s. 248-250. 284 J. McGirk, Justice Catches Up with the Khmer Rouge, Independent 5.05.2006. 285 Por. S. Williams, Genocide: The Cambodian Experience , International Criminal Law Review 2005, vol. 5, nr 3, s. 450. 286 Czerwoni Khmerzy to komunistyczna organizacja, która rz¹dzi³a Kambod¿¹ w latach 1975-1979. Jej oficjaln¹ nazw¹ by³a Komunistyczna Partia Kambod¿y, a potem Partia Demokratycznej Kampuczy. 287 Por. S. Williams, Genocide: The Cambodian..., s. 450. 288 Z powodu braku stosownych rejestrów niemo¿liwym jest precyzyjne ustalenie liczby ofiar z lat 1975-1979. Przybli¿one szacunki wskazuj¹ na co najmniej 1.5-3 mln ludzi. Por. J. Polit, Indochiny w latach siedemdziesi¹tych (w:) Najnowoczeœniejsza historia œwiata 1945- 1963, red. A. Patek, J. Rydel, J.J. Wêc, s. 204. Jednymi z najlepiej zbadanych spraw s¹ czyny skierowane przeciwko Wietnamczykom, mnichom buddyjskim, Chiñczykom i muzu³mañskim Czamom. J.D. Ciorciari, Y. Chhang, Documenting The Crimes Of Democratic Kampuchea (w:) Bringing the Khmer Rouge to Justice: Prosecuting Mass Violence Before the Cambodian Courts, red. R. Jaya, B. Van Schaack, Lewiston, NY 2006, s. 262. 289 Kwestia powo³ania miêdzynarodowego trybuna³u karnego ds. zbrodni pope³nionych w latach 1975-1979 w Republice Kampuczy sta³a siê jednym z postulatów kampanii wyborczej Hun Sena - przysz³ego wspó³premiera Kambod¿y. Por. J. Kuku³ka, Historia wspó³czesna stosunków miêdzynarodowych 1945-2000, Warszawa 2003, wyd IV poprawione i rozszerzone, s. 792. Wystosowanie przez kambod¿añskich wspó³premierów proœby do Organizacji Narodów Zjednoczonych o pomoc w sprawie powo³ania takiego organu s¹dowego by³o zaœ pierwszym krokiem w kierunku jego utworzenia. W odpowiedzi Kofi Annan zdecydowa³ siê wiêc wys³aæ do Kambod¿y w listopadzie 1998 r. grupê trzech prawników (Grupa Ekspertów). Mieli oni wypracowaæ optymalne zasady utworzenia s¹du ds. kambod¿añskich zbrodni. Ich przemyœlenia zamieszczone zosta³y w raporcie ONZ: Report of the Group of Experts for Cambodia established pursuant to General Assembly resolution 52/135, UN GAOR 53rd sess., UN. Doc. A/53/850, UN Doc. S/1999/231, annex. 290 P.M. Wald, Prosecuting Genocide, Justice Initiatives (a publication by Open Society Justice Initiative), April 2006, s. 93, http://www.soros.org/initiatives/justice/focus/international_justice/articles_publications/publications/justice_20060421/jinitiatives_200604.pdf (otwarto 8 listopada 2009 r.). 291 Por. ibidem. 292 Zob. E. Socha, Implementacja Statutu MTK (w:) Nowa kodyfikacja prawa karnego, red. L. Bogunia, t. XIV, Wroc³aw 2003, s. 140. 293 Wyrok MTW; t³um. za: L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 55. 294 Utworzenie miêdzynarodowego trybuna³u karnego w³adnego os¹dziæ sprawców najciê¿szych przestêpstw pope³nionych na terenie Kampuczy w okresie rz¹dów Pol Pota sta³o siê jednym z wa¿nych postulatów, które chcia³ zrealizowaæ Hun Sen - w niedalekiej przysz³oœci premier tego pañstwa. Próby utworzenia s¹du w³adnego os¹dziæ przywódców Czerwonych Khmerów okaza³y siê byæ jednak wyj¹tkowo czasoch³onne. Historia powo³ania trybuna³u karnego z elementem miêdzynarodowym w Kambod¿y w latach 1997-2003 przedstawia trudnoœci, na jakie napotyka³o tworzenie statutu dla Khmer Rouge Tribunal, jak potocznie jest nazywany trybuna³ z elementem miêdzynarodowymi dla Kambod¿y. Por. J. Pejic, Accountability for International Crimes: From Conjecture to Reality, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845, s. 18; W. A. Schabas, Cambodia: Was it Really Genocide?, Human Rights Quarterly 2001, vol. 23, no. 2, s. 470-471, oraz S. Linton, New Approaches to International Justice in Cambodia and East Timor, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845, s. 97. Por. A. Sipress, Khmer Rouge Trials Stalled by Political Deadlock, Washington Post 5.05.2004. 295 M. Macan-Markar, Khmer Rouge Victims Demand Day in Court, Inter Press Service 4.07.2006, http://www.globalpolicy.org/component/content/article/163/28913.html. Por. J. McGirk, Justice Catches Up with the Khmer Rouge, Independent 5.05.2006. Na temat trudnoœci, z jakimi bêd¹ musia³y zmierzyæ siê te Izby, por. szerzej: A. Bates, Cambodia’s Extraordinary Chamber: Is it the Most Effective and Appropriate Means of Addressing the Crimes of the Khmer Rouge (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 185-195. 296 Pe³na nazwa ustawy: Law on the Establishment of Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia for the Prosecution of Crimes Committed During the Period of Democratic Kampuchea. Ustawa zosta³a uchwalona przez Kambod¿añskie Zgromadzenie Narodowe 2 stycznia 2001 r., zwrócona po poprawkach Senatu do ponownego rozpatrzenia, uchwalona 23 lipca 2001 r. Wersja elektroniczna tekstu ustawy zamieszczona zosta³a na stronie internetowej: http://www.khmerinstitute.org/ (otwarto 17 grudnia 2006 r.). 297 Tekst porozumienia jako za³¹cznik do raportu Sekretarza Generalnego (Report of the Secretary-General on Khmer Rouge Trials, U.N. Doc. A/57/769, 31.03.2003, annex), zamieszczony jest na stronie internetowej: www.khmerrougeinstitute.org (otwarto 17 grudnia 2006 r.). 298 Dzia³ania przestêpne Czerwonych Khmerów ukierunkowane by³y na mieszkañców miast, prostytutki, ¿ebraków, ksiê¿y, nauczycieli, studentów, duchownych, oficerów. J. Polit, Indochiny ..., s. 204. Wyliczone kategorie grup mog³yby zostaæ zaliczone do grup spo³ecznych lub politycznych. Por. S. Linton, Cambodia, East Timor and Sierra Leone: Experiments in International Justice, Criminal Law Forum 2001, vol. 12, no. 2, s. 194. Te jednak nie s¹ objête ochron¹ przez konwencjê w sprawie ludobójstwa, a to cz³onkowie takich grup, jak mo¿na przyj¹æ na podstawie orzecznictwa s¹dów kambod¿añskich, byli w istocie g³ównym obiektem przestêpnego zachowania Czerwonych Khmerów. Por. W.A. Schabas, Cambodia..., s. 474. Termin "ludobójstwo" zosta³ wprowadzony na mocy dekretu w zwi¹zku z odczuwan¹ przez nowe w³adze tego kraju potrzeb¹ os¹dzenia dwóch przywódców Czerwonych Khmerów - Pol Pota i Ienga Sary. Wspomniany dekret stanowi³, i¿ ludobójstwo to "planowa masakra grup niewinnych ludzi; wydalenie mieszkañców miast i wsi w celu zebrania ich i zmuszenia do ciê¿kiej pracy w warunkach prowadz¹cych do ich fizycznego i psychicznego zniszczenia; niszczenia religii; niszczenia kulturowych i spo³ecznych struktur oraz rodzinnych i spo³ecznych relacji". J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 28. Ich zniszczenie by³o zaœ wed³ug Czerwonych Khmerów konieczne, jako ¿e wymienione w powy¿szym akapicie grupy spo³eczne zosta³y uznane za niepo¿¹dane w "doskona³ym" spo³eczeñstwie, które usi³owano stworzyæ. Por. E. Kissi, Genocide in Cambodia and Ethiopia (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-New York 2003, s. 322. 299 Do grup etnicznych mo¿na by zaliczyæ muzu³mañskich Czamów ( the Muslim Chams), a tak¿e Chiñczyków, Tajwañczyków i Wietnamczyków. Por. J.D. Ciorciari, Y. Chhang, Documenting the Crimes ..., s. 261. Przedmiotem bezpoœredniego dzia³ania sprawców mogli te¿ byæ Kampuchea Kroms - etniczni Khmerzy zamieszkuj¹cy Deltê Mekongu w po³udniowym Wietnamie. A.W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów 1975-1978. Studium autarkicznego rozwoju, Warszawa 1999. Szerzej na temat grupy etnicznej Czamów por. B. Kiernan, The Pol Pot Regime: Race, Power and Genocide in Cambodia Under the Khmer Rouge, 1975-79 , New Haven, CT-London 2002, s. 252-288. 300 Czerwoni Khmerzy kierowali swe dzia³ania tak¿e przeciwko s¹siaduj¹cym z Kampucz¹ obywatelom Wietnamu, traktuj¹c ich jako "dziedzicznych wrogów" ( hereditary enemies) kambod¿añskiej rasy ( Cambodian race). Por. L.M. Woolf, M.L. Hulsizer, Psychosocial Roots of Genocide: Risk, Prevention, Intervention, Journal of Genocide Research 2005, vol. 7, no. 1, s. 104. Dokonywane przeciwko Wietnamczykom czyny nale¿¹ do najlepiej udokumentowanych. Zob. te¿ J.D. Ciorciari, Y. Chhang, Documenting the Crimes..., s. 262-263. 301 Do chronionych grup religijnych mo¿na by zaliczyæ muzu³manów i buddyjskich mnichów. Tak F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies, New Haven 1990, s. 406. Por. te¿ B. Kiernan, The Pol Pot Regime..., s. 261. 302 W.A. Schabas, Genocide..., 2000, s. 119. 303 The United States Foreign Relations Authorization Act, Fiscal Years 1988 and 1989, Pub. L. No. 100-204, par. 90, za: ibidem . 304 Wystosowanie przez kambod¿añskich wspó³premierów proœby do Organizacji Narodów Zjednoczonych o pomoc w sprawie powo³ania takiego organu s¹dowego by³o zaœ pierwszym krokiem w kierunku jego utworzenia. 305 Report of the Group of Experts for Cambodia established pursuant to General Assembly resolution 52/135, UN GAOR 53rd sess., UN. Doc. A/53/850, UN Doc. S/1999/231, annex, par. 65 306 Por. W.A. Schabas, Genocide..., 2000, s. 119. Zob. D. Dró¿d¿, Odpowiedzialnoœæ karna sprawców ludobójstwa, Jurysta 2007, nr 8, s. 27-31; A. Bates, Cambodia’s Extraordinary Chamber..., s. 185; P.M. Wald, Prosecuting Genocide..., s. 90. 307 Por. M.E. Hartman, International Judges and Prosecutors in Kosovo: A New Model for Post-Conflict Peacekeeping, United States Institute of Peace Special Report, no. 112, October 2003, http://www.usip.org/pubs/specialreports/sr112.html (otwarto 27 grudnia 2007 r.). 308 Por. S. de Bertodano , Current Developments in Internationalized Courts, Journal of International Criminal Justice 2003, vol. 1, no. 1, s. 238. 309 Por. Kosovo War Crimes Trials: A Review, b.a., OSCE Mission in Kosovo, Department of Human Rights and Rule of Law, Legal Systems Monitoring Section, September 2002, s. 49. 310 Czwarte z przestêpstw zaliczanych do tej grupy nie odnosi siê do ludnoœci cywilnej, lecz do szczególnej kategorii osób, a mianowicie do wiêŸniów wojennych. 311 Por. Kosovo War Crimes Trials..., s. 30. 312 Por. ibidem. Jednym z nielicznych udokumentowanych orzeczeñ trybuna³u karnego z elementem miêdzynarodowym w Kosowie odnosz¹cych siê do zbrodni ludobójstwa by³o orzeczenie kosowskiego S¹du Najwy¿szego rozpatruj¹cego sprawê w mieszanym miêdzynarodowym sk³adzie wespó³ z sêdziami kosowskimi. 313 Dnia 6 lipca 2003 r. UNMIK opublikowa³a tymczasowy kodeks karny dla Kosowa (Provisional Criminal Code for Kosovo, Official Gazette, UNMIK/REG/2003/25). Wszed³ on w ¿ycie 6 kwietnia 2004 r. Uregulowane w nim kwestie dotycz¹ zasad odpowiedzialnoœci karnej, kar, œrodków karnych i zabezpieczaj¹cych oraz definiuj¹ typy czynów zabronionych. Por. te¿: Kosovo: New Criminal Codes come into Force in UN-Administered Province, b.a., UNMIK News Coverage, 6.04.2003 r. 314 A. McDonald, Sierra Leone’s shoestring Special Court, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845, s. 141. 315 Por. F. Mantovani, General Principles of International Criminal Law: The Viewpoint of a National Criminal Lawyer, Journal of International Criminal Justice 2003, vol. 1, no. 1, s. 38. 316 Por. C. Del Ponte, Address to the United Nations Security Council by the Prosecutor of the International Criminal Tribunals for the former Yugoslavia and Rwanda, International Criminal Tribunal for Rwanda 27.11.2001, http://www.ictr.org/ENGLISH/speeches/delponte271101sc.html (otwarto 12 kwietnia 2005 r.). Por. te¿: B. Kampschror, Bosnia to Try Its War Criminals, But Is New Court Up to the Job?, Christian Science Monitor 23.12.2003. Przekazanie (transfer) spraw nastêpuje przy zastosowaniu regu³y 11A Regu³ Procesowych i Dowodowych dla MTKJ. Co do ca³oœci por. Looking for Justice: The War Crimes Chamber in Bosnia and Herzegovina, b.a., Human Rights Watch, February 2006, vol. 18, no. 1(D), s. 2-5. 317 http://www.sudbih.gov.ba/?opcija=sadrzaj&kat=3&id=3&jezik=e (otwarto 9 listopada 2009 r.). 318 Zob. Prokurator v. Stupar i inni, Court of Bosnia and Hercegovina, sprawa nr X-KR-05/24, orzeczenie z dnia 28 lipca 2008 r., s. 52. 319 Indonesia Justice for Timor East The Way Forward, b.a., Amnesty International & Justice System Monitoring Programme, AI Index: ASA 21/006/2004, 14.04.2004; Indonesia & Timor-Leste. International responsibility for justice, b.a., Amnesty International Report, AI INDEX: ASA 03/001/2003, 14.04.2003. 320 Regulation no. 2000/15 on the establishment of panels with exclusive jurisdiction over serious criminal offences, UNTAET/REG/2000/15, 6 June 2000. Artyku³ 4 ustawy stanowi: "For the purposes of the present regulation, "genocide" means any of the following acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, as such: (a)Killing members of the group; (b) Causing serious bodily or mental harm to members of the group; (c) Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; (d) Imposing measures intended to prevent births within the group; (e) Forcibly transferring children of the group to another group." 321 Podobnie: S. Linton, Rising from the Ashes: The Creation of a Viable Criminal Justice System in East Timor, Melbourne University Law Review 2001, vol. 25, no. 5, http://www.austlii.edu.au/au/journals/MULR/2001/5.html (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 322 Art. I lit. b Konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkoœci. 323 Uwa¿ano te¿, ¿e zbrodni¹, jaka zosta³a wtedy pope³niona, by³o ludobójstwo. Por. A. Alcock, Justice denied, New Internationalist, March 2006, no. 387, s. 34, http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=4&hid=2&sid=662a224a-c7a2-43c1-97be-4b9c5ca054c8%40SRCSM1; J.W. Bartlett, A Voice for Timor, Progressive, June 1992, vol. 56, no. 6, s. 15, http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=7&hid=2&sid=662a224a-c7a2-43c1-97be-4b9c5ca054c8%40SRCSM1; M. Jardine, Forgotten Genocide: A Little Attention, at last, for East Timor, Progressive, December 1992, vol. 56, no. 12, s. 19, http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=9301030078&site=ehost-live; B. Kiernan, Twentieth-Century Genocides: Underlying Ideological Themes from Armenia to East Timor (w:) The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective, red. R. Gellately, B. Kiernan, Cambridge-NewYork 2003, s. 46-47; B. Kiernan, Cover-up and Denial of Genocide: Australia, the USA, East Timor, and the Aborigines, Critical Asian Studies 2002, vol. 34, no. 2, s. 164. Racjê nale¿y jednak przyznaæ B. Saulowi, gdy zwróci³ on uwagê, i¿ ostateczna decyzja co do tego, czy na wyspie dosz³o do pope³nienia zbrodni ludobójstwa, nale¿y do s¹du. B. Saul, Was the Conflict..., s. 496. 324 Ibidem, s. 497-500. 325 G.H. Stanton uwa¿a³, ¿e sprawcy dopuœcili siê w latach 90. ubieg³ego wieku na Timorze Wschodnim zbrodni ludobójstwa z zamiarem zniszczenia grupy narodowej i religijnej. Por. G. Stanton, War Crimes, Genocide and Crimes against Humanity in East Timor: Options for a Criminal Tribunal , The Campaign to End Genocide, 20.09.2001, http://www.worldfederalist.org/ACTION/wfatimor.html, za: ibidem, s. 510. Podkreœlano jednak, i¿ u pod³o¿a czynów zabronionych skierowanych przeciwko katolikom nie le¿a³a "niechêæ" do przekonañ religijnych grupy, a raczej do pogl¹dów politycznych poszkodowanych. Por. B. Saul, Was the Conflict..., s. 501. 326 Por. N. Hancock, A War Crimes Tribunal for East Timor?, Law and Bills Digest Group 1999, http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1999-2000/2000rn10.htm, za: B. Saul, Was the Conflict... , s. 510. 327 Por. S. Linton, Rising from the Ashes... 328 Por. B. Saul, Was the Conflict..., s. 500. 329 Ibidem. 330 Ibidem, s.510. 331 Ibidem. 332 Sh. Donnan, UN Judiciary Efforts in East Timor Criticised, Financial Times 19.06.2006. Dla tego pañstwa priorytetowym zagadnieniem wydaje siê byæ jednak utrzymanie poprawnych stosunków z s¹siadami, w tym równie¿ z Indonezj¹. Prezydent Indonezji Susilo Bambang Yudhoyono i Timoru Wschodniego - Xanana Gusmao stwierdzili, i¿ bêd¹ podejmowaæ dzia³ania zmierzaj¹ce raczej w kierunku pojednania pokrzywdzonych ze sprawcami ni¿ os¹dzania indonezyjskich sprawców. Powo³ano zatem Komisjê Prawdy i PrzyjaŸni ( Commission for Truth and Friendship). Por. Indonesia and Timor-Leste: New Commission’s Defects Must be Remedied to Achieve Justice and Truth for Victims., b.a., International Center for Transitional Justice, Press Release 09.03.2005. Timorski prokurator podkreœli³ jednak, ¿e powo³anie Komisji Prawdy i PrzyjaŸni nie stanie na przeszkodzie os¹dzaniu kolejnych sprawców czynów zabronionych pope³nionych w 1999 r. Por. T. Siboro, Crimes Will Go to Trial, Timor Leste Prosecutor Says, Jakarta Post 22.02.2006, http://www.globalpolicy.org/component/content/article/163/29218.html. 333 Parlament Europejski wyrazi³ swoje zainteresowanie pracami nad Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym, wydaj¹c w 1996 r. rezolucjê w sprawie utworzenia Sta³ego Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego. Resolution on the establishment of the Permanent International Criminal Court (Dz. Urz. WE C 320 z 28.10.1996, s. 194). 334 Fostering an EU Approach to Serious International Crimes, Joint Hearing of the Committee on Civil Liberties, Justice and Home Affairs and the Subcommittee on Human Rights, The European Parliament, Brussels, 20-21 November 2006, Background Paper, http://www.redress.org/conferences/FIDH-%20REDRESS%20Conference%20background%20Paper.pdf (otwarto 9 listopada 2009 r.). 335 Council Common Position 2001/443/CFSP of 11 June 2001on the International Criminal Court (Dz. Urz. WE L 155 z 12.06.2001, s. 19). 336 Council Common Position 2002/474/CFSP of 20 June 2002 amending Common Position 2001/443/CFSP on the International Criminal Court (Dz. Urz. WE L 164 z 22.06.2002, s. 1); wspólne stanowisko Rady 2003/444/WPZIB z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego (Council Common Position 2003/444/CFSP of 16 June 2003 on the International Criminal Court) (Dz. Urz UE L 150 z 18.06.2003, s. 67). 337 http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/ICC48EN.pdf (otwarto 12 czerwca 2007 r.). 338 Co do ca³oœci D. Dró¿d¿, Odpowiedzialnoœæ karna ..., s. 26-27. 339 Decyzja Rady 2002/494/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. ustanawiaj¹ca europejsk¹ sieæ punktów kontaktowych dotycz¹cych osób odpowiedzialnych za ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkoœci i zbrodnie wojenne (Council Decision of 13 June 2002 setting up a European network of contact points in respect of persons responsible for genocide, crimes against humanity and war crimes, 2002/494/JHA)(Dz. Urz. WE L 167 z 26.06.2002, s. 1). 340 D. Dró¿d¿, Odpowiedzialnoœæ karna ..., s. 27. 341 Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób miêdzy Pañstwami Cz³onkowkimi (Council Framework Decision of 13 June 2002 on the European arrest warrant and the surrender procedures between Member States, 2002/584/JHA) (Dz. Urz. WE L 190 z 18.07.2002, s. 1). 342 Szerzej na ten temat: J. Wouters, S. Verhoeven, The Prosecution of Genocide - in Search of a European Perspective (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Butlington, VT 2007, s. 206-207. 343 Art. 5 decyzji Rady 2003/335/WSiSW z 8 maja 2003 w sprawie w sprawie wykrywania i karania ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkoœci i zbrodni wojennych (Council Decision 2003/335/JHA of 8 May 2003 on the investigation and prosecution of genocide, crimes against humanity and war criems) (Dz. Urz UE L 118 z 14.05.2003, s. 12). J. Wouters, S. Verhoeven, The Prosecution of Genocide..., s. 207, wyrazili jednak ubolewanie, ¿e zabrak³o prawnie wi¹¿¹cych postanowieñ w sprawie wspó³pracy pomiêdzy jednostkami. Punkty kontaktowe u³atwiaj¹ jedynie kontakty specjalistom od postêpowañ karnych w sprawach wymienionych zbrodni, jednak nie dysponuj¹ nawet w³asnym bud¿etem. St¹d efekty ich dzia³añ s¹ poni¿ej oczekiwañ. Por. te¿ D. Dró¿d¿, Odpowiedzialnoœæ karna ..., s. 27. 344 Art. 1 decyzji Rady 2003/335/WSiSW z 8 maja 2003. Por. te¿ D. Dró¿d¿, Odpowiedzialnoœæ karna ..., s. 27. 345 Art. 4 decyzji Rady 2003/335/WSiSW z 8 maja 2003. Por. te¿ D. Dró¿d¿, Odpowiedzialnoœæ karna ..., s. 27. 346 Decyzja ramowa Rady 2005/214/WSiSW z dnia 24 lutego 2005 r. w sprawie stosowania zasady wzajemnego uznawania kar o charakterze pieniê¿nym (Council Framework Decision 2005/214/JHA of 24 February 2005 on the application of the principle of mutual recognition to financial penalties) (Dz. Urz UE L 76 z 22.03.2005, s. 16). 347 Szerzej na ten temat zob.: J. Wouters, S. Verhoven, The Prosecution of Genocide..., s. 207. 348 Umowa o wspó³pracy i pomocy miêdzy Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym a Uni¹ Europejsk¹ (Agreement between the International Criminal Court and the European Union on cooperation and assistance) (Dz. Urz. UE L 115 z 28.04.2006, s. 50), data podpisania: 10 kwietnia 2006, data wejœcia w ¿ycie: 1 czerwca 2006. 349 Decyzja Rady 2006/313/WPZiB z dnia 10 kwietnia 2006 r. dotycz¹ca zawarcia umowy o wspó³pracy i pomocy miêdzy Miêdzynarodowym Trybuna³em Karnym a Uni¹ Europejsk¹ (Council Decision 2006/313/CFSP of 10 April 2006 concerning the conclusion of the Agreement between the International Criminal Court and the European Union on cooperation and assistance) (Dz. Urz. UE L 115 z 28.04.2006, s. 49). Por. te¿ D. Dró¿d¿, Odpowiedzialnoœæ karna..., s. 27. 350 Por. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 18. 351 M. P³achta, Amnestia jako jeden ze sposobów "rozliczania" sprawców najciê¿szych zbrodni miêdzynarodowych, RPEiS 2003, nr 4, s. 17. Por. te¿ V.N. Dadrian, The Signal Facts..., s. 269. 1 Por. J. Semelin, What is "Genocide"?, European Review of History / Revue Européenne d’Histoire 2005, vol. 12, no. 1, s. 82. 2 Y. Bauer, The Place of the Holocaust in Contemporary History (w:) Studies in Contemporary Jewry, red. J. Frankel, vol. I, Bloomington, IN 1984, s. 213, za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 20. 3 J.-P. Sartre, On Genocide (w:) Crimes of War, red. R.A. Falk, G. Kolko, R.J. Lifton, New York 1971, s. 534, za: W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 1. Autor przywo³anej monografii - W.A. Schabas tak¿e przychyli³ siê do tej tezy. 4 W.D. Rubinstein, Genocide..., s. 311. 5 F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 32. Por. te¿ J.S. Morton, N.V. Singh, The International Legal Regime on Genocide, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 1, s. 48. 6 Por. J.S. Morton, N.V. Singh, The International Legal Regime..., s. 48. 7 Ilustrowana historia œwiata, t. I, Od pocz¹tków ludzkoœci do 2350 roku p.n.e., b.a., Warszawa 2005, s. 19. 8 E.D. Weitz, A Century of Genocide; Utopias of Race and Nation, Princeton-Oxford 2003, s. 8. 9 E.D. Weitz jako przyk³ad podaje zniszczenie licznych spo³ecznoœci w Kanaanie, które zosta³o opisane zosta³y w Ksiêdze Jozuego. Ibidem. 10 W. Broniewicz, Postêpowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2005, s. 206. 11 Por. rolê dokumentów w postêpowaniu karnym prowadzonym przez Nadzwyczajne Izby w Kambod¿y na podstawie: J.D. Ciorciari, Y. Chhang, Documenting The Crimes..., s. 222-257 oraz 260-267. Por. S. Worden, An Anatomy of the Extraordinary Chambers (w:) Bringing the Khmer Rouge to Justice: Prosecuting Mass Violence Before the Cambodian Courts, red. R. Jaya, B. Van Schaack, Lewiston, NY 2006, s. 209. 12 Zob International Criminal Court: Tribunal, Genocide, Crime against Humanity, War Crime, War of Aggression, red. F.P. Miller, A.F. Vandome, J. McBrewster, Alphascript Publishing 2009, s. 35. 13 F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide... , s. 12-23. 14 J.S. Bernard, American Community Behavior, New York 1949. 15 W § 2 preambu³y Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa napisano, "¿e we wszystkich okresach historycznych ludobójstwo wyrz¹dzi³o ludzkoœci ogromne straty". 16 Por. co do ca³oœci: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 12-23. 17 Na temat czynników sprzyjaj¹cych dokonaniu ludobójstwa szerzej por. np. L.M. Woolf, M.L. Hulsizer, Psychosocial Roots of Genocide..., s. 101-128. 18 Por. B. Whitaker, Revised and Updated Report on the Question of the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, UN Doc. E/CN.4/Sub.21985/6, 02.07.1985, s. 18, par. 36. 19 Ibidem, s. 17, par. 36. 20 P. Drost, The Crime of State, Leiden 1959, za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 13. Zbudowana na podstawie przytoczonej definicji V.N. Dadriana typologia ludobójstwa omówiona zostanie w dalszej czêœci rozdzia³u. F.R. Chalk i K. Jonassohn stanêli na stanowisku, ¿e dyspozycja przepisu stanowi¹cego o ludobójstwie obejmowaæ powinna ka¿d¹ grupê, nie zaœ jedynie wybrane. 21 Co do ca³oœci: ibidem, s. 15. 22 Ibidem. 23 Ibidem, s. 13. 24 I.L. Horowitz, Taking Lives: Genocide and State Power, New Brunswick, NJ 1980, za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 17. 25 Ibidem , s. 14. 26 I.L. Horowitz, Taking Lives: Genocide and State Power, New Brunswick, NJ 1980. 27 I.L. Horowitz, Genocide and the Reconstruction of Social Theory: Observations on the Exclusivity of Collective Death, Armenian Review 1964, no. 37, za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 13-14. 28 Ibidem. 29 Ibidem, s. 14. 30 Ibidem, s. 16-17. 31 L. Kuper, Genocide: Its political use in the Twentieth Century, New York 1981, s. 11-18. 32 S. Totten, W.S. Parsons, R.K. Hitchcock, Confronting Genocide and Ethnocide of Indigenous Peoples: An Interdisciplinary Approach to Definition, Intervention, Prevention, and Advocacy (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkeley-Los Angeles-London 2002, s. 60. 33 L. Kuper, Genocide: Its political..., s. 11-18. 34 Ibidem. 35 Idem, The prevention of genocide, New Haven 1985. 36 Idem, Genocide: Its political..., s. 11-18. 37 Por. co do ca³oœci: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s.16-18. 38 H. Fein, Scenarios of Genocide: Genocide: Modelsof genocide and Critical Responses (w:) Toward the Understanding and Prevention of Genocide, red. I.W. Charny, Boulder and London 1984. 39 Por. H. Fein, Scenarios of Genocide..., za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 15-16. 40 Y. Bauer, The Place of the Holocaust in Contemporary History (w:) Studies in Contemporary Jewry, red. J. Frankel, vol. I, Bloomington, IN 1984, s. 216, za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 20. Por. Y. Bauer, Rethinking the Holocaust, New Haven 2002, s. 11-12. 41 Y. Bauer, The Place of the Holocaust in..., s. 13, za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 16. 42 Ibidem. 43 Co do ca³oœci: ibidem, s. 19. 44 R. Melson, Provocation or Nationalism: A Critical Inquiry into the Armenian Genocide of 1915 (w:) The Armenian Genocide in Perspective, red. R.G. Hovannisian, New Brunswick, N.J.-Oxford, 1986 45 Co do ca³oœci: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 19. 46 R.W. Smith, Human Destructivnessand Politics, The Twentieth Century as an Age of Genocide and the Modern Age (w:) Etiology and Case Studies of Mass Death , red. I. Wallimann, M. Dobkowski, Westport 1987. 47 Co do ca³oœci: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 22. Podobnie B.A. Valentino, Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the 20 th Century, Ithaca, NY 2004, s. 91-151. 48 L. Legters, The Soviet Gulag: Is It Genocidal (w:) Toward the Understanding and Prevention of Genocide, red. I.W. Charny, Westview Press 1984, s. 65. 49 B. Bruneteau, Wiek ludobójstwa, Warszawa 2005, s. 21. 50 Por. co do ca³oœci: ibidem, F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 21-22. 51 Por. ibidem, s. 21. Zob. te¿ A. Xanthaki, Indigenous Rights in the Russian Federation: The Rights Case of Numerically Small Peoples of the Russian North, Siberia and Far East, Human Rights Quarterly 2004, vol. 26, no. 1, s. 75-105. 52 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., par. 15-16. 53 B. Harff, T.R. Gurr, Toward empirical theory of genocides and politicides: Identification and Measurement of Cases Since 1945, International Studies Quarterly 1988, vol. 32, no. 3, s. 359-371. Por. te¿: International Criminal Court..., red. F.P. Miller, A.F. Vandome, J. McBrewster, s. 31-32. 54 "Genocide is a form of one-sided mass killing in which a state or other authority intends to destroy a group, as that group and membership in it are defined by the perpetrator". Ibidem, s. 23. Por. t³umaczenie definicji tych autorów sporz¹dzone przez B. Spieralsk¹ (w:) B. Bruneteau, Wiek..., s. 23. 55 F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 23. 56 Ibidem, s. 23-24. 57 Na temat stanowiska P. Drosta w sprawie zbrodni ludobójstwa por. ibidem, s. 13. 58 Por. ibidem, s. 23. 59 Por. ibidem. 60 Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 55. 61 Jako przyk³ad "innych organów w³adz" F.R. Chalk i K. Jonassohn podali jedynie local authority, zob. tych¿e, The History and Sociology of Genocide..., s. 25. 62 Ibidem. 63 France et al. v. Göring et al., (1946) 22 IMT 203, za: W.A. Schabas, Enforcing International Humanitarian Law: Catching the Accomplices, International Review of the Red Cross 2001, vol. 83, no. 842, s. 453. 64 Ibidem. 65 P. Drost, The Crime of State, II: Genocide, Leiden 1959, za: B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 18, par. 36. 66 F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 25. 67 Por. art. 211-1 francuskiego kodeksu karnego. 68 U. Makino, Final Solutions, Crimes against Mankind: On the Genesis and Criticism of the Concept of Genocide, Journal of Genocide Research 2001, s. 58-59. 69 Por. ibidem, s. 58. 70 Konwencja dotycz¹ca statusu uchodŸców, sporz¹dzona w Genewie z dnia 28 lipca 1951 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515.). 71 Por. art. A2 konwencji dotycz¹cej statusu uchodŸców. 72 F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 26. 73 J.S. Morton, N.V. Singh, The International Legal Regime..., s. 49. 74 Por. F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 29. 75 Por. co do ca³oœci F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 15-16. 76 "Genocide in the generic sense is the mass killing of substantial numbers of human beings, when not in the course of military action against the military forces of an avowed enemy, under conditions of the essential defenselessness and helplessness of the victims". I.W. Charny, Toward a Generic Definition of Genocide, (w:) Genocide: Conceptual and Historical Dimensions, red. G.J Andreopulos, Philadelphia 1994, s. 75. 77 "[...] the concept of genocide applies only when there is an actualized intent, however successfully carried out, to physically destroy an entire group (as such a group is defined by the perpetrators)". Cyt. za: S.T. Katz, The Holocaust in Historical Perspective, vol. 1, Oxford 1994, s. 128. 78 V.N. Dadrian okreœla zaœ definicjê z 1975 r. jako wczeœniejsz¹ próbê zdefiniowania ludobójstwa ( an earlier attempt at definition). Por. V.N. Dadrian, The Determinants of the Armenian Genocide, Journal of Genocide Research 1999, vol. 1, no. 1, przyp. 1, s. 79. 79 V.N. Dadrian, The Determinants..., s. 65-80. V.N. Dadrian porusza problematykê ludobójstwa na Ormianach w latach 1915-1916 w szeregu swoich publikacjach. Zob. m.in. V.N. Dadrian, Warrant for Genocide. Key Elements of Turko-Armenian Conflict, New Brunswick, NJ-London 2004, s. 1-214. 80 Co do ca³oœci por. V.N. Dadrian, The Determinants..., s. 65-80. 81 Y. Bauer, Rethinking the Holocaust, New Haven 2002. 82 Co do ca³oœci: Y. Bauer, Rethinking..., s. 12. Autor wymieni³ przyk³ady zmiany wyznania czy pogl¹dów politycznych, co skutecznie uchroni³o uprzednich cz³onków grup religijnych czy politycznych przed staniem siê ofiar¹ zbrodni ludobójstwa. 83 Por. ibidem, s. 11. 84 Por. R. Lemkin, Genocide - A Modern Crime, Free World 1945, vol. 4, no. 9, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.); R. Lemkin, Genocide, The American Scholar 1946, vol. XV, no. 2, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 85 N. Scheper-Hughes, Coming to Our Senses: Anthropology and Genocide (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Los Angeles-London, s. 369. Podobnie J. Waller, Becoming Evil: How Ordinary People Commit Genocide and Mass Killing, Oxford-New York 2002, s. vii oraz s. 175-196. 86 Por. N. Scheper-Hughes, Coming to Our Senses... , s. 175-196. 87 Por. Z. Baumann, Socjologia, Poznañ 1996, s. 44-77, E. Staub, The Roots of Evil..., s. 51-64. 88 Por. F. Bauer, Genocidium (Völkermord) (w:) F. Bauer, Die Humanität der Rechtsordnung: ausgewählte Schriften, Frankfurt am Mein-New York 1998, s. 67. 89 N. Scheper-Hughes, Coming to Our Senses..., s. 369. 90 F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 28. 91 N. Scheper-Hughes, Coming to Our Senses..., s. 369. 92 Ibidem. 93 Ibidem. 94 Ibidem, s. 369. Por. te¿: C. Nagengast, Inoculations of Evil in the U.S.-Mexican Border Region: Reflections on the Genocidal Potential of Symbolic Violence (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, s. 341-342. 95 Ibidem. 1 Por. s. 84 niniejszego opracowania. 2 Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 55: "[The Chamber] considers that a crime of genocide is proven if it is established beyond reasonable doubt, firstly, that one of the acts listed under Article 2(2) of the Statute was committed and, secondly, that this act was committed against a specifically targeted national, ethnical, racial or religious group, with the specific intent to destroy, in whole or in part, that group. Genocide therefore invites analysis under two headings: the prohibited underlying acts and the specific genocidal intent or dolus specialis". 3 Por. M.-C. Roberge, Jurisdiction of the "ad hoc" Tribunals for the former Yugoslavia and Rwanda over Crimes Against Humanity and Genocide, International Review of the Red Cross 1997, nr 321, s. 660-661. 4 Debata delegatów opracowuj¹cych finalny kszta³t konwencji w sprawie ludobójstwa, na temat tego, kto mo¿e byæ sprawc¹ ludobójstwa, doprowadzi³a do sformu³owania konkluzji, ¿e zarówno cz³onek rz¹du, funkcjonariusz publiczny, jak i osoba prywatna mog¹ pope³niæ ludobójstwo. Por. art. IV konwencji. 5 Prokurator v. Kayishema and Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-A, orzeczenie (uzasadnienie) Izby Apelacyjnej z dnia 1 czerwca 2001 r., par. 167. 6 Por. np. art. 7 (1) StMTKJ i art. 6 (1) StMTKR. 7 Co do ca³oœci por. K. Lescure, F. Trintignac, International Justice for former Yugoslavia: The Working of the International Criminal Tribunal of the Hague, Den Haag-London-Boston 1996, s. 28. 8 M.Ch. Bassiouni, Crimes against Humanity in International Criminal Law , Den Haag-London-Boston 1992, za: D. Wippman, Can an International Criminal Court Prevent and Punish Genocide? (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000, s. 96. 9 Ibidem. 10 Co do ca³oœci por. W.A. Schabas, The Jelisiæ Case ..., s. 133. 11 Prosecutor v. Jelisiæ, sprawa nr IT 95 10 T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 101. 12 W.A. Schabas, The Jelisiæ Case..., s. 125. 13 Co do ca³oœci R. Cryer, Prosecuting International Crimes: Selectivity and the International Criminal Law Regime, Cambridge-New York 2008, s. 246-247. 14 F. Bauer, Genocidium (Völkermord) (w:) F. Bauer, Die Humanität der Rechtsordnung: ausgewählte Schriften, Frankfurt am Mein-New York 1998, s. 67. 15 D. Walczak-Duraj, Podstawy..., s. 134. 16 Ibidem, s. 134. 17 D. Walczak-Duraj okreœli³a pary i dwójki jako skupiaj¹ce "dwie osoby ró¿nej lub tej samej p³ci, po³¹czonych wiêzi¹ stosunków pokrewieñstwa, przyjaŸni, pomocy, stosunków seksualnych, wychowawczych, zwierzchnictwa czy zale¿noœci przelotnych (np. przewodnik i turysta w górach). 18 Krêgi spo³eczne zosta³y zdefiniowane przez D. Walczak-Duraj jako z³o¿one "z niewielkiej liczby osób, których cz³onkostwo w krêgu jest bardzo p³ynne, niedookreœlone i nie jest celem samym w sobie, lecz powstaje na marginesie innych celów (krêgi stycznoœciowe, kole¿eñskie, przyjacielskie)". 19 D. Walczak-Duraj, Podstawy..., s. 134. 20 E. Aronson, T.D. Wilson, R.M. Akert, Psychologia spo³eczna. Serce i umys³, Poznañ 1997, s. 679. 21 Por. A. Cassese, International ..., s. 107. 22 M.Ch. Bassiouni, Crimes against Humanity..., s. 85. 23 Letter of Raphael Lemkin, Historical Series 1976, no. 781-805, s. 370 , za: A.A. Alves, Current developments, International Criminal Law Review 2003, vol. 3, no. 1, s. 40. 24 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 122. 25 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., par. 30. 26 Por. A. Cassese, International..., s. 107. 27 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 95. 28 J. Verhoeven, Le crime de génocide, originalité et ambiguité, Revue belge de droit international 1991, s. 5, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 124. 29 Ibidem, s. 124. 30 J.T. Fussell, Group Classification on National ID Cards as a Factor in Genocide and Ethnic Cleansing, presented on November 15 th 2001 to the Seminar Series of the Yale University Genocide Studies Program, 15.11.2001, http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (otwarto 20 listopada 2007 r.). 31 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 109. 32 D.M. Amann, Group Mentality, Expressivism, and Genocide, International Criminal Law Review 2002, vol. 2, no. 2, s. 109. Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 133. 33 S. Glaser, Droit international penal conventionnel, Bruxelles 1970, s. 111-112, za: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 132. 34 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 112. 35 D.M. Amann, Group Mentality..., s. 112. 36 Por. D.L. Nersessian, The Contours of Genocidal Intent: Troubling Jurisprudence from the International Criminal Tribunals, Texas International Law Journal 2002, vol. 37, no. 2, s. 262. 37 Prokurator v. Sikirica i inni, sprawa nr IT-95-8, oskar¿enie z dnia 24 sierpnia 1999 r., http://www.icty.org/x/cases/sikirica/ind/en/sik-1ai990824e.pdf. 38 Co do ca³oœci: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 128. 39 Podobnie: D.M. Amann, Group Mentality..., s. 93: "What distinguishes genocide from other crimes is its focus on groups. Mass killing alone is not genocide". 40 Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 554: "The Genocide Convention does not protect all types of human groups. Its application is confined to national, ethnical, racial or religious groups". 41 Por. Prokurator v. Kajelijeli, sprawa nr ICTR-98-44A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 1 grudnia 2003 r., par. 811. 42 R. Gellately, B. Kiernan, The Study of Mass Murder ..., s. 17. 43 J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 158. 44 Niewielka liczba Ormian zmieni³a wyznanie katolickie na Islam i w ten sposób prze¿y³a. F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide..., s. 25. 45 J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 158. 46 S.W. Freedman, D. Kambanda, B.L. Samuelson, I. Mugisha, I. Mukashema, E. Mukama, J. Mutabruka, H.M. Weinstein, Longman T., Confronting the past in Rwandan schools (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M. Weinstein, Cambridge-New York 2004, s. 259. 47 Zob. P. Gourevitch, We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families: Stories from Rwanda, New York 1998, s. 47; F. Harhoff, The Rwanda Tribunal: A Presentation of Some Legal Aspects, International Review of the Red Cross 1997, no. 321, s. 67. 48 Por. co do ca³oœci W. Lizak, Geneza konfliktów w Rwandzie i Burundi , Stos. Miêdzynar. 2000, t. 21, nr 1-2, s. 53. Podobnie R.L. Barbisch, Economic Groups (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes against humanity, red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005, s. 275. 49 J.T. Fussell, Group Classification on National ID Cards as a Factor in Genocide and Ethnic Cleansing, Seminar Series of the Yale University Genocide Studies Program, 15.11.2001, http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (otwarto 20 listopada 2007 r.). Por. te¿ Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 123; Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 287-288. 50 P. Gourevitch, We Wish To Inform You..., s. 47. 51 Hutu 84%, Tutsi 15%, Twa (Pygmoid) 1%. Por. dane zamieszczone na stronie internetowej: http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/rw.html#People (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 52 Hutu (Bantu) 85%, Tutsi (Hamitic) 14%, Twa (Pygmy) 1%, Europeans 3000, South Asians 2000, http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/by.html#People (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 53 Por. F. Harhoff, The Rwanda Tribunal... , s. 67. 54 Ze wzglêdu na dyskryminacjê Tutsi w Rwandzie, wielu Tutsi sta³o siê Hutu, przechodz¹c w tym celu "przemianê" zgodn¹ z lokalnymi obyczajami. J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 158. 55 Por. F. Harhoff, The Rwanda Tribunal..., s. 68. 56 N.H.B. J ørgensen, The Definition of Genocide: Joining the Dots in the Light of Recent Practice, International Criminal Law Review 2001, vol. 1, no. 3-4, s. 289. 57 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj ¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 56. Por. tak¿e Prokurator v. Kamuhanda, sprawa nr ICTR-99-54A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 22 stycznia 2004 r., par. 630. 58 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 512-515. 59 International Criminal Law, b.a., Harvard Law Review 2001, vol. 114, no. 7, s. 2020, Por. te¿: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 134. 60 Ibidem. 61 International Criminal Law, b.a., Harvard Law Review 2001, vol. 114, no. 7, s. 2020. Por. te¿ S. Linton, Cambodia, East Timor and Sierra Leone ..., s. 197. Por. s. 199 niniejszego opracowania. 62 Prosecutor v. Sikirica i inni, sprawa nr IT-95-8-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 wrzeœnia 2001 r., par. 76-77. "The intention to destroy in part may yet be established if there is evidence that the destruction is related to a significant section of the group, such as its leadership. [...]". Por. te¿ D. Dró¿d¿, Grupa kao element genocida, Oko Reporter o ratnim zloèinima, Broj 8, jesen/zima 2008, s. 14-16. 63 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 56. 64 Por. Prokurator v. Jelisiæ, sprawa IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 108. 65 Ibidem, par. 69-70. 66 Ibidem, par. 108. 67 Podobnie L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 132. 68 Por. ibidem. 69 N.H.B. J ørgensen, The Definition of Genocide..., s. 289. 70 Co do ca ³oœci: ibidem. 71 Prokurator v. Ndindabahizi, sprawa nr ICTR-2001-71-I, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 lipca 2004 r., par. 466-469. 72 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 720-721. 73 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 136. 74 R. Lemkin, Genocide, The American Scholar 1946, vol. XV, no. 2, http://www.preventgenocide.org/lemkin/index.htm (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 75 C. Nagengast, Inoculations of Evil..., s. 342. 76 Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 122. 77 Por. np.: W. Góralczyk, Prawo miêdzynarodowe..., s. 149. 78 Por. art. 1 ust. 2 Karty Narodów Zjednoczonych (Dz. U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90). 79 Z. Czachór (w:) Leksykon wspó³czesnych miêdzynarodowych stosunków politycznych, red. Cz. Malendowski, Wroc³aw 1996, s. 208. 80 Ma³y s³ownik jêzyka polskiego, red. S. Skorupka, H. Auderska, Z. £empicka, Warszawa 1969, s. 127. 81 Ibidem, s. 114. 82 Por. D.L. Nersessian, The Contours of Genocidal Intent..., s. 261. 83 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 137. 84 Dane za: http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/sl.html#People (otwarto 10 listopada 2007 r.). 85 Szerzej na ten temat zob.: ibidem, s. 498-500. 86 Por. ibidem. 87 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 512: "[...] a national group is defined as a collection of people who are perceived to share a legal bond based on common citizenship, coupled with reciprocity of rights and duties". 88 Por. Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 554-560. 89 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 134. 90 Greckie s³owo ethnos znaczy naród, plemiê, lud. M. Flemming, J. Wojciechowska, Zbrodnie wojenne. Przestêpstwa przeciwko pokojowi, pañstwu i obronnoœci. Rozdzia³ XVI, XVII, XVIII Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s. 48. Por. te¿: s. 19 niniejszego opracowania. 91 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 147. 92 Definicja grupy etnicznej przyjêta w prawie Stanów Zjednoczonych Ameryki Pó³nocnej, cytowana m.in. w W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 147. 93 L.K. Hart, Introduction: Why to read this book (w:) Good people in an evil time. Portraits of complicity and resistance in the Bosnian war, red. L. K. Hart, New York 2004, s. xxviii. 94 Ibidem , s. xxviii. 95 Ibidem, s. xxix. 96 Ibidem. 97 Ibidem. 98 S. Glaser, Droit international pénal conventionnel, Bruksela 1970, s. 111-112, za: B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 17, par. 15-16. 99 M. Budyn-Kulik (w:) M. Budyn-Kulik, P. Koz³owska-Kalisz, M. Kulik, M. Mozgawa, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006, s. 253. W pañstwach afrykañskich narody sk³adaj¹ siê zazwyczaj z wielu grup etnicznych. 100 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 170. 101 Por. W. Lizak, Geneza konfliktów w Rwandzie i Burundi, Stos. Miêdzynar. 2000, t. 21, nr 1-2, s. 58. 102 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 123; Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 287-288. 103 F. Harhoff, The Rwanda Tribunal..., s. 67. 104 Ibidem, s. 68. 105 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 513: "An ethnic group is generally defined as a group whose members share a common language or culture". 106 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 129. 107 Prokurator v. Kayishema and Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 291: "[...] The victims of this tragedy were Tutsi civilians which leaves this Chamber satisfied that the targets of the massacres were "members of a group", in this case an ethnic group." Podobnie: Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 122-124. Pokurator v. Ntakirutimana i Ntakirutimana, sprawa nr ICTR-96-10 i ICTR-96-17-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 lutego 2003 r., par. 789. 108 Co do ca³oœci: Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 701-702. 109 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 170-172. 110 Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-97-20-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 maja 2003 r., par. 422: "The Chamber took judicial notice of the fact that: "Between 6 April 1994 and 17 July 1994, citizens native to Rwanda were severally identified according to the following ethnic classifications: Tutsi, Hutu and Twa." and held that "the Tutsi in Rwanda were an "ethnical" group". 111 Do dowodów tych zaliczono: (1) dowody œwiadcz¹ce o rozstawieniu blokad, które u³atwia³y rozdzielenie Tutsi od Hutu i zabijanie tych pierwszych; (2) dowód na prowadzenie propagandy wymierzonej w Tutsi; (3) dowody na przeprowadzanie klasyfikacji bycia Tutsi lub Hutu na podstawie dowodów to¿samoœci czy aktów urodzenia; (4) indywidualna samoidentyfikacja, by okreœliæ siê jako Tutsi albo Hutu. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 701-702. 112 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 969: "[...] The association of the Tutsi ethnic group with a political agenda, effectively merging ethnic and political identity, does not negate the genocidal animus that motivated the Accused. To the contrary, the identification of Tutsi individuals as enemies of the state associated with political opposition, simply by virtue of their Tutsi ethnicity, underscores the fact that their membership in the ethnic group, as such, was the sole basis on which they were targeted". 113 "An ethnic group is one whose members share a common language and culture; or, a group which distinguishes itself, as such (self identification); or, a group identified as such by others, including perpetrators of the crimes (identification by others)". Prokurator v. Kayishema and Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 98. 114 Por. s. 130 niniejszego opracowania. 115 W sprawach Prokurator v. Akayesu oraz Prokurator v. Kayishema i Ruzindana stwierdzono, i¿ po zestrzeleniu samolotu z prezydentem Rwandy na pok³adzie ustawiono blokady i legitymowano wszystkich, dokonuj¹c przy okazji rozdzielenia Tutsi od Hutu. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 123, Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 279-282. 116 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 57. 117 Prokurator v. Jelisiæ , sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 71. 118 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 57; Prokurator v. Jelisiæ, sprawa IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 71. 119 D. Maybury-Lewis, Genocide against Indigenous People (w:) Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, red. A.L. Hinton, Berkeley-Los Angeles-London 2002, s. 51; M.C. Lâm, Remembering the Country of Their Birth: Indigenous Peoples and Territoriality, Journal of International Affairs 2004, vol. 57, no. 2, s. 134, ; M.L. Birch, Torture Identity and Indigenous People: Individual and Collective Rights, Albany Law Review 2003, vol. 67, no. 2, s. 542. 120 Por. np.: ILO 169 z 1985 r. 121 S. Totten, W.S. Parsons, R.K. Hitchcock, Confronting Genocide... , s. 56. 122 M.C. Lâm, Remembering the Country..., s. 131. 123 Co do ca³oœci por. S. Totten, W. S. Parsons, R. K. Hitchcock, Confronting Genocide... , s. 57. 124 A. Xanthaki, Indigenous Rights in the Russian Federation... , s. 77. 125 Ibidem, s. 77. 126 Por. B. Saul, Was the Conflict..., s. 497. 127 L.-A. Baer, The Rights of Indigenous Peoples - A Brief Introduction in the Context of the Sámi, International Journal on Minority and Group Rights 2005, vol. 12, no. 2-3, s. 247. 128 Zob. G. Robertson, Crimes Against Humanity... , s. 164-171. 129 M.C. Lâm, Remembering the Country..., s. 134. 130 Prawo ludnoœci rodzimej do ziemi, wody, surowców mineralnych omówione zosta³o szerzej na przyk³adzie Sámi - jedynej grupy rodzimej mieszkaj¹cej w Europie w: L.-S. Baer, The Rights of Indigenous Peoples..., s. 247-267. 131 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 139. 132 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 514: "The conventional definition of racial group is based on the hereditary physical traits often identified with a geographical region, irrespective of linguistic, cultural, national or religious factors". 133 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 98: "A racial group is based on hereditary physical traits often identified with geography". 134 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 143. 135 Ibidem, s. 143. Por. tak¿e Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 66. 136 W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 139-140. 137 S. Glaser, Droit international pénal conventionnel , Bruxelles 1970, s. 111-112, za: B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 17, par. 15-16. 138 Por. D.L. Nersessian, The Contours of Genocidal Intent..., s. 260. 139 Jego znaczenie wydaje siê iœæ w kierunku wspomnianego szerokiego rozumienia tego pojêcia. D.L. Nersessian, The Contours of Genocidal Intent..., s. 260. 140 Art. 1 ust. 1 Miêdzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (Dz. U. z 1969 r. Nr 25, poz. 187 i 188, z za³.). 141 Art. I ust. 1 Miêdzynarodowej konwencji o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu. (Dz. U. z 1976 r. Nr 32, poz. 186 i 187, z za³.). 142 Por. zw³aszcza art. 6 StMTK. 143 Zwróci³ na to uwagê delegat Wielkiej Brytanii. UN Doc. A/C.6/SR.69 (Shawcross, United Kingdom), za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 147. 144 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 147. Por. te¿ B. Saul, Was the Conflict..., s. 501. 145 Podobnie W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 148 . 146 Por. co do ca³oœci: UN Doc. CCPR/C/21/Rev.1/Add.4 (1993), par. 2, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 148. Jak zauwa¿y³ J. Kêdzierski: "[...] uznaje siê [...], ¿e [religia] jest [...] z³o¿onym zespo³em zjawisk takich jak pewne sposoby zachowania (obrzêdy), jêzyk religijny, sakralny, pewne typowe postawy uczuciowe (uczucia religijne) a przede wszystkim zespó³ pewnych pogl¹dów ( credo)". Cyt. za: J. Kêdzierski, Przestêpstwa przeciwko religiom i wyznaniom w polskim prawie karnym - de lege ferenda, Palestra 2007, nr 7-8, s. 71. 147 Por. D.L. Nersessian, The Contours of Genocidal Intent..., s. 261. 148 Ibidem, s. 261. 149 Zob. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 515. 150 M. Lippman, The 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide: Forty-Five Years Later, Temple International and Comparative Law Journal 1994, nr 8, s. 29, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 128. 151 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 16, par. 36. Autor ten wskazuje na przyk³ady z okresu II wojny œwiatowej, kiedy grupy polityczne ³atwo mo¿na by³o zidentyfikowaæ i skazaæ. "Specific examples culled from the recent history of Nazism prove that political groups are perfectly identifiable and, given the persecution to which they were subjected in an age of ideological conflict, protection is essential". 152 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 515. 153 Prokurator v. Kayishema and Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 98: "A religious group includes denomination or mode of worship or a group sharing common beliefs". 154 Prokurator v. Jelisiæ, sprawa IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 70-71. 155 Ibidem, par. 71. 156 Ibidem , par. 70. 157 UN Doc. A/C6/SR.69. 158 B. Saul, Was the Conflict..., s. 505. 159 Prokurator v. Stakiæ, sprawa nr IT-97-24-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 31 lipca 2003 r., par. 512; Prokurator v. Brdjanin, sprawa nr IT-99-36-T, orzeczenie z dnia 1 wrzeœnia 2004 r., par. 685. 160 Prokurator v. Stakiæ, sprawa nr IT-97-24-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 31 lipca 2003 r., par. 512. 161 "[...] Zwa¿ywszy, i¿ dokonano wielu wypadków zbrodni ludobójstwa, w zwi¹zku z czym szereg rasowych, religijnych, politycznych i innych grup zosta³o w ca³oœci, lub w czêœci zniszczonych [...]". Rez. ZO 96(I). 162 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 150. 163 Por. np. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 133; W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 150 i 134-145; B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 16, par. 37; D.L. Nersessian, Comparative Approaches to Punishing Hate..., s. 211-264. 164 S¹d hiszpañski stwierdzi³, i¿ zgodnie z definicj¹ ludobójstwa grupy polityczne i spo³eczne w pañstwie s¹ grupami narodowymi. S¹d w³¹czy³ do grup chronionych na mocy konwencji w sprawie ludobójstwa miêdzy innymi: grupy z³o¿one z osób w podesz³ym wieku, osób chorych na AIDS. Por. Audiencia National, orzeczenie z dnia 5 listopada 1998 r., sec. 5 dostêpne na stronie internetowej http://www.ua.es/up/pinochet/documentatos/chile.htm, za: G. Werle, Fr. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 203. 165 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 164. 166 Ibidem. 167 Por. D. Rothenberg, "Let Justice Judge": An Interview with Judge Baltasar Garzón and Analysis of his Ideas, Human Rights Quarterly 2002, vol. 24, no. 4, s. 950. 168 P.N. Drost, The Crime of State, Leiden 1959, za: F.R. Chalk, K. Jonassohn, The History and Sociology of Genocide... , s. 13. 169 Ibidem, s. 23. 170 Ibidem. 171 Co do ca³oœci zob. J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 83. 172 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 18, par. 37. 173 B. Saul, Was the Conflict..., s. 503. 174 J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 83. 175 J.J. Paust, Content and Contours of Genocide, Crimes against Humanity, and War Crimes (w:) International Law in the Post-Cold War World: Essays in Memory of Li Haopei, red. S. Yee, W. Tieya, London-New York 2001, s. 289-290. 176 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 126-127. Por. te¿ J.J. Paust, Content and Contours of Genocide..., s. 289-290; B. van Schaak, The Crime of Political Genocide: Repairing the Genocide Convention’s Blind Spot’, Yale Law Journal, 1997, vol. 106. 177 J.B. Quigley, The Genocide Convention..., s. 83. 178 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 154. 179 R. Gellately, B. Kiernan, The Study..., s. 18. 180 W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 154. 181 Ibidem. 182 Ibidem. 183 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 96-97. 184 Ibidem, s. 96. 185 Ibidem . 186 Ibidem, s. 97. 187 Ibidem. 188 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., par. 25-28. 189 Ibidem. 190 Ibidem , par. 36. 191 P. Drost, The Crime of State, II: Genocide, Leiden 1959, za: ibidem, s. 18, par. 36. 192 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., par. 37. 193 R. Gellately, B. Kiernan, The Study..., s. 18. 194 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 166. 195 R.L. Barbisch, Economic..., s. 275. Por. te¿ Audiencia National, orzeczenie z dnia 5 listopada 1998 r., sec. 5, za: G. Werle, Fr. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 203; dostêpne te¿ na stronie internetowej: http://www.ua.es/up/pinochet/documentatos/chile.htm. 196 P.M. Wald, Prosecuting Genocide..., s. 93, http://www.soros.org/initiatives/justice/focus/international_justice/articles_publications/publications/justice_20060421/jinitiatives_200604.pdf (otwarto 8 listopada 2009 r.). 197 Por. te¿: rozdzia³ I niniejszego opracowania w zakresie dotycz¹cym problematyki Nadzwyczajnych Izb w Kambod¿y. 198 Grupa spo³eczna w³¹czona zosta³a do przepisu penalizuj¹cego ludobójstwo w hiszpañskim i portugalskim kodeksie karnym odpowiednio z 1971 i 1982 r., niemniej jednak wrócono obecnie do zapisu zgodnego z regulacjami konwencyjnymi. 199 Zob. R. Gellately, B. Kiernan, The Study..., s. 18. Konwencj¹ tak¹ jest np. Miêdzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej. (Dz. U. z 1969 r. Nr 25, poz. 187). W konwencji tej ochron¹ objêto tak¿e klany, które mog¹ byæ postrzegane jako maj¹ce konotacje rasowe, spo³eczne b¹dŸ ekonomiczne. Zob. R.L. Barbisch, Economic..., s. 275. 200 Por. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 50. 201 Por. art. I ust. 1 projektu konwencji przygotowany przez Sekretariat (w:) J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 160-161. Por. tak¿e W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 167. 202 Por. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 167. 203 J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 50. 204 UN Doc. A/C.6/SR.75 (Petren. Sweden), za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 168. 205 T. Skutnabb-Tangas, The Globalisation of Educational Language Rights, International Review of Education 2001, vol. 47, no. 3-4, s. 203. 206 Ibidem, s. 205-206. 207 Ibidem, s. 206-207. Jêzyk mniejszoœci narodowych jest chroniony na mocy postanowieñ Europejskiej Karty Jêzyków Mniejszoœciowych i Regionalnych. Jak zauwa¿y³a J.A. Rybczyñska, karta ta ma istotne znaczenie dla kszta³towania siê statusu mniejszoœci narodowych w Europie. Problematyka odnosz¹ca siê do mniejszoœci narodowych jest jednak poruszana w Karcie jedynie poœrednio. Przepisy Karty dotycz¹ zatem praw kulturowych, a nie praw cz³owieka sensu stricto. Tej¿e, Miêdzynarodowa ochrona mniejszoœci narodowych (w:) Prawa cz³owieka. Zarys wyk³adu, red. J. Ho³da, Z. Ho³da, D. Ostrowska, J.A. Rybczyñska, Kraków 2004, s. 166. 208 Cyt. za M.P. Ghiglieri, który analizuje to zagadnienie z punktu widzenia psychologii: "gwa³t na szerok¹ skalê jest potê¿nym reprodukcyjnym zwyciêstwem, nie tylko w sensie wyeliminowania odmiennych genetycznie rywali do kopulacji, lecz tak¿e w sensie wykorzystywania "dodatkowych" podbitych kobiet jako nadliczbowych maszyn reprodukcyjnych dla w³asnych genów. Z ewolucyjnego punktu widzenia gwa³t na szerok¹ skalê "zalewa" pulê genetyczn¹ zdobytych kobiet genami zwyciêskich mê¿czyzn. Z pewnoœci¹ jest to metoda ludobójstwa nie tak "czysta" jak ca³kowite unicestwienie, które bardziej odpowiada zwolennikom radykalnego rasizmu, jednak przewagê zwyciêzców w reprodukowaniu w³asnego DNA mo¿e ona zwiêkszyæ nawet o rz¹d wielkoœci w stosunku do tego, co mo¿na osi¹gn¹æ bez wojny i inwazji". Tego¿, Ciemna strona cz³owieka, Warszawa 2001, s. 330. 209 Szerzej por. "We’ll kill you if you cry" Sexual Violence in the Sierra Leone Conflict, b.a., Human Rights Watch styczeñ 2003, vol. 15, no. 1(A), s. 50-53, http://www.hrw.org/reports/2003/sierraleone/sierleon0103.pdf. Por. Sierra Leone: Rape and Other Forms of Sexual Violence Must Be Stopped, b.a., Amnesty International News Service, 30.06.2000, no. 127, AI Index AFR/51/048/2000, http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAFR510352000?open&of=ENG-SLE (otwarto 20 paŸdziernika 2007 r.). Zob. te¿ L. Sharlach, Rape as Genocide: Bangladesh, the Former Yugoslavia, and Rwanda, New Political Science 2000, vol. 22, no. 1, s. 89. 210 Por. R.Ch. Carpenter, Surfacing Children: Limitations of Genocidal Rape Discourse , Human Rights Quarterly 2000, no. 22, s. 428-477; F. de Londras, Telling Stories and Hearing Truths: Providing an Effectiv Remedy to Genocidal Sexual Violence against Women (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects; International and Comparative Criminal Justice, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot UK-Burlington VT 2007, s. 114-115. 211 Por. Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 595. 212 Por. co do ca³oœci M. Shaw, War & Genocide: Organized Killing in Modern Society, Oxford, Malden, s. 116. 213 Zob. F.T. Pilch, The Prosecution of the Crime of Genocide in the ICTY: The Case of Radislav Krstic, paper presented at a conference on the Balkan Wars na Florida Atlantic University, February 2002; artyku³ w wersji elektronicznej na stronie internetowej: http://www.usafa.edu/df/dfl/documents/JLS%20Volume%2012/GenocideICTY-Pilch.doc. 214 Kobiety, starcy i dzieci zostali odseparowani od mê¿czyzn i wywiezieni poza granicê utworzonej podczas dzia³añ zbrojnych samozwañczej serbskiej jednostki geopolitycznej. Dokonano tego w holenderskiej bazie kontyngentu ONZ. Dano wiarê zapewnieniom gen. Mladiæia, który przekonywa³, i¿ mê¿czyŸni zdolni do noszenia broni potraktowani zostan¹ zgodnie z zasadami wyra¿onymi w konwencji genewskiej. Obietnice nie zosta³y dotrzymane; wiêkszoœæ z nich (ok. 7 tys.) zginê³a w egzekucjach z r¹k boœniackich Serbów pod dowództwem R. Mladiæia. Por. np.: J. Pawlicki, Ordery za Srebrenicê, Gazeta Wyborcza 5.12.2006, s. 8; E. Suljagiæ, Pocztówki z grobu, Czarne-Wo³owiec 2007. 215 Por. Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 595. 216 Por. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 170, przyp. 48; B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 16, par. 19. 217 Por. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals ..., s. 170, przyp. 48. 218 Por. Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 595. 219 Por. Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 82: "Genocidal intent may [...] be manifest in two forms. It may consist of desiring the extermination of a very large number of the members of the group, in which case it would constitute an intention to destroy a group en masse. However, it may also consist of the desired destruction of a more limited number of persons selected [i.e. leadership of the group] for the impact that their disappearance would have upon the survival of the group as such. This would then constitute an intention to destroy the group selectively". 220 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 168. 221 W.A. Schabas, Article 6, Genocide (w:) Commentary on the Rome Statute of the International Criminal Court. Observers’ Notes, Article by Article, red. O. Triffterer, Baden-Baden 1999, s. 112; L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 138-139. 222 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 137-138. 223 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 589. Podobnie Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 101-102. 224 Prokurator v. Kordiæ i inni, sprawa nr IT-95-14/2-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 26 lutego 2001 r., par. 229. 225 Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-97-20-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 maja 2003 r., par. 319: "In addition to showing that an accused possessed an intent to destroy the group as such, in whole or in part, the Prosecutor must show the following elements: (1) the perpetrator intentionally killed one or more members of the group, without the necessity of premeditation; and (2) such victim or victims belonged to the targeted ethnical, racial, national, or religious group". 226 Prokurator v. Krnojelaæ, sprawa nr IT-97-25-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 marca 2002 r., par. 323-324; Prokurator v. Kordiæ i inni, sprawa nr IT-95-14/2-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 26 lutego 2001, par. 229 i 236; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000, par. 215; Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 35; Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 485; Prokurator v. Blaskiæ, sprawa nr IT-95-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 marca 2000 r., par. 153. 227 Prokurator v. Kordiæ i inni, sprawa nr IT-95-14/2-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 17 grudnia 2004 r., par. 36, Prokurator v. Kordiæ i inni, sprawa nr IT-95-14/2-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 26 lutego 2001 r., par. 229 i 236. 228 Por. Prokurator v. Kordiæ i inni, sprawa nr IT-95-14/2-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 26 lutego 2001 r., par. 229. 229 W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 173-174. 230 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 500-501. 231 Ibidem. 232 Prokurator v. Krnojelaæ, sprawa nr IT-97-25-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 marca 2002 r., par. 329: "The Accused cannot be held criminally liable unless the acts or omissions for which he bears criminal responsibility induced the victim to take action which resulted in his death, and that his suicide was either intended, or was an action of a type which a reasonable person could have foreseen as a consequence of the conduct of the Accused, or of those for whom he bears criminal responsibility". 233 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 184. 234 J.J. Paust, Congress and Genocide: Implementation Act of 1987, s. 109, przyp. 39, za: Ibidem, s. 184. 235 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 502: "Causing serious bodily or mental harm to members of the group does not necessarily mean that the harm is permanent and irremediable". Zob. tak¿e: Prokurator v. Kayishema and Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 108; Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 51; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 156; Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 59; Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie z dnia 15 maja 2003 r., par. 320-322. 236 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 184, przyp. 78. 237 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 141. 238 W.A. Schabas, Article 6..., s. 113. 239 Zob. L. Russell-Brown, Rape as an Act of Genocide, Berkeley Journal of International Law 2003, vol. 21, no. 2, s. 371-373. 240 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 731: "These rapes resulted in physical and psychological destruction of Tutsi women, their families and their communities. Sexual violence was an integral part of the process of destruction, specifically targeting Tutsi women and specifically contributing to their destruction and to the destruction of the Tutsi group as a whole". 241 "(...) the Chamber understands the words "serious bodily or mental harm" to include acts of bodily or mental torture, inhumane or degrading treatment, rape, sexual violence, and persecution". Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 52. Por. te¿ definicje spowodowania powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy w nastêpuj¹cych orzeczeniach: Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 504: "serious bodily or mental harm" oznacza miêdzy innymi "acts of torture, be they bodily or mental, inhumane or degrading treatment, persecution"; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 156; Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 59. 242 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 731. 243 Zob. M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. II, Kraków 2004, s. 57, przyp. 5. 244 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 706-707, 731-734, 688: "Indeed, rape and sexual violence certainly constitute infliction of serious bodily and mental harm on the victims [...]". 245 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 141. 246 Prokurator v. Akayesu , sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 731-732. 247 Ibidem, par. 733. 248 Podobnie L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 142. 249 Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 507-514. Por. tak¿e Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa nr IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r., par. 644-654. 250 Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ , sprawa nr IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r., par. 650: "Furthermore, the Trial Chamber is convinced that the forced displacement of women, children, and elderly people was itself a traumatic experience, which, in the circumstances of this case, reaches the requisite level of causing serious mental harm under Article 4(2)(b) of the Statute". 251 Ibidem, par. 647. 252 Prokurator v. Karadiæ i inni, Review of the Indictments Pursuant to Rule 61 of the Rules of Procedure and Evidence, orzeczenie z dnia 11 lipca 1996 r., par. 93. 253 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 547. 254 Ibidem, par. 108-113: "108. The phrase "serious bodily harm" should be determined on a case-by-case basis, using a common sense approach."; "109. It is the view of the Trial Chamber that, to large extent, "causing serious bodily harm" is self-explanatory. This phrase could be construed to mean harm that seriously injures the health, causes disfigurement or causes any serious injury to the external, internal organs or senses."; "110. The phrase "serious mental harm" should also be determined on a case-by-case basis."; "113. The Chamber opines that "causing serious mental harm" should be interpreted on a case-by-case basis in light of the relevant jurisprudence." 255 Ibidem, par. 112: "The Chamber considers that an accused may be held liable under these circumstances only where, at the time of the act, the accused had the intention to inflict serious mental harm in pursuit of the specific intention to destroy a group in whole or in part." 256 Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 59. 257 Por. Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 110. 258 Co do ca³oœci: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 140. 259 Prokurator v. Ntagerura, Bagambiki i Imanishimwe, sprawa nr ICTR-99-46-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 25 lutego 2004 r., par. 346 i 692. 260 Co do ca³oœci por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 141. 261 M. P³achta zaproponowa³ nastêpuj¹ce t³umaczenie na jêzyk polski: "Celowe narzucenie grupie warunków ¿ycia, obliczonych na spowodowanie jej zniszczenia fizycznego w ca³oœci lub czêœci". M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. II, Kraków 2004, s. 56. 262 W.A. Schabas, Article 6..., s. 113. 263 Ibidem, s. 114. 264 Prokurator v. Stakiæ, sprawa nr IT-97-24-PT, drugi zmieniony akt oskar¿enia z dnia 24 sierpnia 2001 r., par. 20. 265 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 1998 r., par. 506; Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 52; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 157; Prokurator v. Stakiæ, sprawa nr IT-97-24-PT, drugie zmienione orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 31 lipca 2003 r., par. 20. 266 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 116. 267 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 142. 268 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 116. 269 Ibidem. 270 Projekt kodeksu przestêpstw przeciwko pokojowi i bezpieczeñstwu ludzkoœci z 1996 r., komentarz do art. 17, par. 16, za: G. Werle, Fr. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles... , s. 202. 271 Ibidem, s. 202. 272 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 507-508. Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 143. 273 N. Itano, How Rwanda’s Genocide Lingers on for Women, Christian Science Monitor 27.11.2002, http://www.csmonitor.com/2002/1127/p08s01-woaf.html (otwarto 28 listopada 2007 r.). 274 M. Budyn-Kulik, Rozdzia³ XIX. Przestêpstwa przeciwko ¿yciu i œmierci (w:) M. Budyn-Kulik, P. Koz³owska-Kalisz, M. Kulik, M. Mozgawa, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006, s. 315. 275 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 507-508; Prokurator v. Kayishema i Ruzindana , sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 117; Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 54; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 158. Powy¿sze zestawienie czynów przestêpnych pokrywa siê z czynami wymienionymi w projekcie konwencji w sprawie ludobójstwa sporz¹dzonego przez Sekretariat. Wœród wymienionych czynów we wspomnianym projekcie konwencji nie zawarto jedynie seksualnego okaleczenia. Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribuna..., s. 143. 276 Szerzej na ten temat zob. R.Ch. Carpenter, Surfacing Children..., s. 428-477. 277 Co do ca³oœci por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 507-508. 278 W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 178. 279 Zob. R. Lemkin, Axis Rule..., s. 80. 280 L.V. Prott, Ethnocide..., s. 310. 281 W.A. Schabas, Article 6... , s. 114. 282 Podobnie: G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles... , s. 203. 283 Report of the Preparatory Commission for the International Criminal Court, Part II: Finalized Draft Text of the Elements of Crimes, UN Doc PCNICC/2000/1/Add.2 (2000). 284 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 203. Podobnie G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 203. 285 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 144. 286 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 509; Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 118; Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 53; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 159. 287 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 53. W odró¿nieniu od poprzednio przedstawionej postaci ludobójstwa, która opiera³a siê na projekcie konwencji w sprawie ludobójstwa przygotowanej przez Sekretariat, interpretacja rozszerzaj¹ca odnosz¹ca siê do omawianej w tym podrozdziale postaci ludobójstwa nie znajduje uzasadnienia w œwietle tego projektu. Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 144. 288 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 688. 289 Przyp. 5. do art. 6 e) w Elementach Definicji Zbrodni. Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 144. 290 Szerzej na temat czystek etnicznych por. L.J. van der Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 96. Zob. te¿ np.: N. Cigar, Genocide in Bosnia: The Policy of "Ethnic Cleansing", Eastern European Studies Series, College Stadion, TX 1995, s. 3-200; T. Bringa, Averted Gaze, Genocide in Bosnia-Herzegovina, 1992-1995 (w:) A.L. Hinton, Annihilating Difference: The Anthropology of Genocide, Berkeley-Los Angeles-London 2002, s. 194-225; C. G³uszenia, Czystki etniczne, Toruñski Rocznik Praw Cz³owieka i Pokoju 1996, z. 4, s. 103-136; C. G³uszenia, Nowe wyzwanie dla miêdzynarodowego prawa humanitarnego (w:) Miêdzynarodowe prawo humanitarne, red. T. Jasudowicz, Toruñ 1997, s. 103-136; N.M. Naimark , Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe, Cambridge, MA 2002, s. 3-5; J. Nowakowska-Ma³usecka, Odpowiedzialnoœæ karna..., s. 73-74. 291 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 228. 292 Ibidem . 293 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 228. 294 Interim report of the Commission of Experts, U.N. Doc. S/35374, par. 56, za: W.A. Schabas, Article 6... , s. 112. 295 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 116. 296 Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r., par. 666. 297 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 142. Wniosek Syrii zwi¹zany by³ z problemem palestyñskich uchodŸców. Zob. te¿ Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r., par. 659. 298 Por. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 229. 299 Proposal by Algeria, Bahrain, Comoros, Djibouti, Egypt, Jordan, Iraq, Kuwait, Lebanon, Libyan Arab Jamahiriya, Morocco, Oman, Palestine, Qatar, Saudi Arabia, the Sudan, the Syrian Arab Republic, Tunisia, United Arab Emirates and Yemen, Comments on the Proposal Submitted by the United States of America Concerning Terminology and the Crime of Genocide, UN Doc. PCNICC/1999/WGEC/DP.4, s. 3, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 229. 300 "[...] Gravely concerned about the deterioration of the situation in the Republic of Bosnia and Herzegovina owing to intensified aggressive acts by the Serbian and Montenegrin forces to acquire more territories by force, characterized by a consistent pattern of gross and systematic violations of human rights, a burgeoning refugee population resulting from mass expulsions of defenceless civilians from their homes and the existence in Serbian and Montenegrin controlled areas of concentration camps and detention centres, in pursuit of the abhorrent policy of "ethnic cleansing", which is a form of genocide [...]". Rezolucja ZO NZ nr A/RES/47/121 przyjêta na 91. spotkaniu plenarnym 18 grudnia 1992 r.. 301 W.A. Schabas, Article 6..., wyd. I, s. 112. 302 M. Bergsmo, Genocide and the Quality of the International Criminal Law, Salzburg Law School on International Criminal Law, Humanitarian Law and Human Rights Law, Salzburg 10.08.2007. 303 W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 209. Por. art. 30 StMTK. 304 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 16, par. 39. Przyk³adowo sprawcy serbskich czystek etnicznych twierdzili, ¿e ich dzia³ania nie by³y zwi¹zane z zamiarem zniszczenia w ca³oœci lub w czêœci jednej z grup wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa, lecz przyznawali siê do szeregu czynów sk³adaj¹cych siê na czystkê etniczn¹. Jest to pierwszy w nowo¿ytnej historii przypadek, gdy Serbowie usprawiedliwiali siê, okreœlaj¹c swe czyny jako czystki etniczne. K. Jonassohn, Defining the Perpetrator: Seeking Proof of Intent, MIGS Occasional Paper, March 1993, http://migs.concordia.ca/papers.html (otwarto 15 grudnia 2007 r.). 305 W.A. Schabas, Genocide..., 2000, s. 210. 306 Ibidem. 307 Prokurator v. Delaliæ i inni , sprawa nr IT-99-36-T, decyzja z dnia 16 listopada 1998 r. Por. te¿: art. 7 (3) StMTKJ. 308 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, wyd. I, s. 212. 309 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 519. 310 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 119; W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 212-213. 311 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 119. 312 Ibidem. 313 Co do ca³oœci: ibidem, s. 111. 314 Podobnie ibidem , s. 116. 315 W.A. Schabas, The Jelisiæ Case..., s. 28. 316 O. Triffterer, Genocide, Its Particular Intent..., s. 400. 317 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 10. 318 Jak podkreœli³ A. Cassese, zamiar zabicia, spowodowania powa¿nego uszkodzenia cia³a lub rozstroju zdrowia psychicznego cz³onków grupy, rozmyœlnego stworzenia grupie warunków ¿ycia obliczonych na spowodowanie jej ca³kowitego lub czêœciowego zniszczenia fizycznego, stosowania œrodków, które maj¹ na celu wstrzymanie urodzin w obrêbie grupy, przymusowego przekazywania dzieci grupy do innej grupy nie jest wystarczaj¹cy; musi istnieæ tak¿e zamiar zniszczenia grupy. Por. A, Cassese, International...., s. 107. 319 Report of the International Law Commission on the work of its forty-eighth session (1996), UN Doc. A/51/10, s. 44, za: W.A. Schabas, The Jelisiæ Case ... , s. 130. 320 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 498, 517-523: "498. Genocide is distinct from other crimes insomuch as it embodies a special intent or dolus specialis. Special intent of a crime is the specific intention, required as a constitutive element of the crime, which demands that the perpetrator clearly seeks to produce the act charged. Thus, the special intent in the crime of genocide lies in "the intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group""; "520. With regard to the crime of genocide, the offender is culpable only when he has committed one of the offences charged under Article 2 (2) of the Statute with the clear intent to destroy, in whole or in part, a particular group. The offender is culpable because he knew or should have known that the act committed would destroy, in whole or in part, a group". Por. tak¿e Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 164. 321 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 59. 322 Miêdzynarodowe trybuna³y karne ad hoc zamiennie u¿ywaj¹ na okreœlenie dolus specialis angielskich terminów special intent lub specific intent. Por. W.A. Schabas, The Jelisiæ Case... , s. 29. 323 Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 5 lipca 2001 r., par. 45, uwaga 81. 324 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 116. 325 Prokurator v. Kayishema and Ruzindana , sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 91: "The mens rea must be formed prior to the commission of the genocidal acts." 326 Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 572: "It is conceivable that, although the intention at the outset of an operation was not the destruction of a group, it may become the goal at some later point during the implementation of the operation". 327 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 61-63: "63. Therefore, the Chamber is of the view that, in practice, intent can be, on a case-by-case basis, inferred from the material evidence submitted to the Chamber, including the evidence which demonstrates a consistent pattern of conduct by the Accused". 328 Prokurator v. Semanza, spawa nr ICTR-97-20-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 maja 2003 r., par. 313: "A perpetrator’s mens rea may be inferred from his actions". 329 Por. Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 63. 330 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 523-524. W sprawie Prokurator v. Kayishema i Ruzindana Izba Orzekaj¹ca podzieli³a stanowisko MTKR w sprawie Prokurator v. Akayesu, podkreœlaj¹c ponownie, ¿e realizacja znamienia strony podmiotowej jest trudna do wykazania. Czyny oskar¿onego wraz z towarzysz¹cymi im okolicznoœciami mog¹ jednak dostarczaæ wystarczaj¹cych dowodów, by wykazaæ zamiar sprawcy. Zamiar mo¿e byæ wywnioskowany na podstawie s³ów lub czynów ( deeds) i wykazany ( demonstrate) na podstawie wzoru celowych dzia³añ. Izba wskaza³a na nastêpuj¹ce czynniki, maj¹ce znaczenie dla wykazania znamienia strony przedmiotowej zbrodni ludobójstwa. S¹ nimi liczba cz³onków zaatakowanej grupy; przedmiot bezpoœrednich fizycznych dzia³añ sprawców (grupa, w³asnoœæ nale¿¹ca do tej grupy); u¿ywanie lekcewa¿¹cego jêzyka w stosunku do cz³onków grupy, bêd¹cej celem ludobójczych dzia³añ; u¿ywana broñ i rozmiary uszkodzenia cia³a; metodyczny sposób planowania; systematyczny sposób zabijania; stosunkowo proporcjonalna skala aktualnego lub zamierzonego zniszczenia grupy. Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 527. 331 Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 5 lipca 2001 r., par. 47. 332 Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 78. 333 "[...] The intent may be inferred from a certain number of facts such as the general political doctrine which gave rise to the acts possibly covered by the definition in Article 4 [of the Statute], or the repetition of destructive and discriminatory acts. The intent may also be inferred from the perpetration of acts which violate, or which the perpetrators themselves consider to violate, the very foundation of the group - acts which are not in themselves covered in the list in Article 4(2) which are committed as part of the same pattern of conduct". Prokurator v. Karadiæ i Mladiæ, Review of the indictments pursuant to Rule 61 of the Rules of Procedure and Evidence, decyzja z dnia 16 lipca 1996 r., par. 92 i 94. 334 Premedytacja wskazuje na stopieñ zaplanowania i przygotowania do pope³nienia przestêpstwa. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 225. 335 Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 572: "The individual acts themselves, however, do not require premeditation; the only consideration is that the act should be done in furtherance of the genocidal intent." 336 O. Triffterer, Genocide, Its Particular Intent..., s. 399. 337 Ibidem, s. 403. 338 Artyku³ 30 StMTK stanowi: " Mental element 1. Unless otherwise provided, a person shall be criminally responsible and liable for punishment for a crime within the jurisdiction of the Court only if the material elements are committed with intent and knowledge. 2. For the purposes of this article, a person has intent where: (a) In relation to conduct, that person means to engage in the conduct; (b) In relation to a consequence, that person means to cause that consequence or is aware that it will occur in the ordinary course of events. 3. For the purposes of this article, "knowledge" means awareness that a circumstance exists or a consequence will occur in the ordinary course of events. "Know" and "knowingly" shall be construed accordingly". 339 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 102. 340 O. Triffterer, Genocide, Its Particular Intent..., s. 399. 341 W.A. Schabas, Article 6..., s. 109. 342 W.A. Schabas, Genocide..., 2000, s. 214. 343 Ibidem, s. 218. 344 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 497. 345 W.A. Schabas, Article 6..., s. 109. 346 Ibidem. Por. te¿ art. 28 StMTK. 347 O. Triffterer, Genocide, Its Particular Intent..., s. 404. 348 Ibidem, s. 405. 349 Report of the International Law Commission on work of its forty-eighth session (1996), UN Doc. A/51/10, s. 89-90, za: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 108. 350 Por. M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. II, Kraków 2004, s. 83, przyp. 41. 351 Podobnie: G. Werle, Fr. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 114. 352 G. Werle, Fr. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 120. 353 Zgodnie z art. 6 (e) EDZ koreluj¹cego z art. 6 (e) StMTK, sprawca wie lub powinien by³ wiedzieæ, ¿e cz³onek konkretnej grupy ukoñczy³ 18 lat. Izba Orzekaj¹ca mo¿e jednak, w sprawie z art. 6 (e) EDZ, orzec, ¿e postanowienia EDZ s¹ sprzeczne z przepisami MTK i tych pierwszych w ogóle nie wzi¹æ pod uwagê. 354 Odmiennie: O. Triffterer, Genocide, Its Particular Intent..., s. 403. 355 EDZ, Ogólne wprowadzenie (2). Por. tak¿e: EDZ, Ogólne wprowadzenie (3); wprowadzenie [do art. 6 EDZ - dop. D.D.]. 356 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 106. 357 Por. M. P³achta, Miêdzynarodowy...., s. 82, przyp. 82. 358 Ibidem, s. 107. 359 W.A. Schabas, Genocide..., 2000, s. 245. 360 Ibidem, s. 245 i 254. 361 UN Doc. E/CN.4/Sub.2/416, 4.07.1978, par. 106, za: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 118. 362 W.A. Schabas, Genocide..., 2000, s. 255. 363 Do nienawiœci miêdzygrupowej odwo³ywa³a siê poprawka Libii, przedstawiana na etapie prac nad projektem konwencji w sprawie ludobójstwa przygotowywanym przez Sekretariat. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 247 i 255. 364 Obawy przed tendencjami do zawê¿ana znaczenia terminu ludobójstwo wyra¿ali podczas prac nad tekstem konwencji w sprawie ludobójstwa delegaci Wenezueli, stwierdzaj¹c, i¿ wyliczenie motywów "by³oby niebezpieczne, jako ¿e restrykcyjna enumeracja by³aby potê¿n¹ broni¹ w rêkach silnych stron, i pomog³aby im unikn¹æ oskar¿enia o pope³nienie ludobójstwa". J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 121. 365 Zob. W.A. Schabas, Genocide..., 2000, s. 255. 366 Podobnie: J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 123. 367 M. Budyn-Kulik, Przestêpstwa przeciwko ¿yciu i zdrowiu (w:) M. Budyn-Kulik, P. Koz³owska-Kalisz, M. Kulik, M. Mozgawa, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006, s. 295. 368 Ibidem, s. 295. 369 Co do ca³oœci B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 18, par. 36. 370 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 120. 371 Ibidem, s. 122. 372 Ibidem . Zob. te¿: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 117. 373 Por. R. Gellately, B. Kiernan, The Study..., s. 15. 374 Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 56. 375 S. Linton, Cambodia, East Timor and Sierra Leone: Experiments..., s. 197. 376 D.M. Amann, Group Mentality..., s. 86. 377 Podobnie: J.J. Paust, Content and Contours of Genocide..., s. 290; P. Behrens, A Moment of Kindness? Consistency and Genocidal Intent (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 140. 378 Co do ca³oœci: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 116. 379 Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 79: "By killing an individual member of the targeted group, the perpetrator does not thereby only manifest its hatred of the group to which his victim belongs but also knowingly commits this act as a part of a wider-ranging intention to destroy the national, ethnical, racial or religious group oh which the victim is a member". 380 Prokurator v. Jelisiæ , sprawa nr IT-95-10-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 5 lipca 2001 r., par. 49: Izba Apelacyjna podkreœli³a "the necessity to distinguish specific intent from motive. The personal motive of the perpetrator of the crime of genocide may be, for example, to obtain personal economic benefits, or political advantage or some form of power. The existence of a personal motive does not preclude the perpetrator from also having the specific intent to commit genocide". 381 Podobnie: J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 122. 382 "[...] an accused is liable for complicity in genocide [...], even though the accused himself did not have the specific intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, specifically targeted as such". Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 887. 383 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 149. 384 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 133. 385 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 486. 386 "[...] an accused is liable for complicity in genocide if he knowingly aided or abetted or instigated a person or persons to commit genocide, while knowing that such a person or persons were committing genocide, even though the accused himself did not have the specific intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, specifically targeted as such". Prokurator v. Musema, sprawa Nr ICTR-96-13-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 887. 387 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 120-121. 388 W.A. Schabas, Article 6..., s. 111. 389 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 121. 390 Izby Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego dla Rwandy nie s¹ zwi¹zane wydanymi przez siebie uprzednio orzeczeniami. 391 Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 maja 2003 r., par. 410: "The Trial Chamber in Akayesu interpreted "as such" to mean that the act must be committed against an individual because the individual was a member of a specific group and specifically because he belonged to this group, so that the victim is the group itself, not merely the individual". 392 Por. co do ca³oœci : Prokurator v. Rutaganda, sprawa nr ICTR-96-3-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 6 grudnia 1999 r., par. 60. Zob. te¿: Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 521. 393 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 948: "The individual is the personification of the group". 394 Przyk³adowo torturowanie cz³onków grupy chronionej mo¿e wp³yn¹æ na sytucjê ca³ej grupy, nie tylko zaœ na jej poszczególnych cz³onków. Por. M.L. Birch, Torture, Identity and Indigenous People..., s. 542. 395 Pokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 551: "Genocide must target not only one or several individuals but a group as such". 396 Pokurator v. Sikirica i inni, sprawa nr IT-95-8-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 wrzeœnia 2001 r., par. 89: "The evidence must establish that it is the group that has been targeted, and not merely specific individuals within that group. That is the significance of the phrase "as such" in the chapeau". 397 Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 13 grudnia 2004 r., par. 51-53. 398 Ibidem i cytowana tam literatura. 399 Pokurator v. Sikirica i inni, sprawa nr IT-95-8-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 wrzeœnia 2001 r., par. 89. 400 Ibidem. 401 Ibidem. 402 Zob. M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. II, Kraków 2004, s. 56, przyp. 3. 403 Podobnie P. Behrens, A Moment of Kindness? Consistency and Genocidal Intent (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 140. 404 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 272. 405 Art. 31 ust. 1 Konwencji wiedeñskiej o prawie traktatów sporz¹dzonej w Wiedniu dnia 23 maja 1969 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, z za³.). 406 Art. 32 Konwencji wiedeñskiej o prawie traktatów. 407 Por. z typologi¹ przygotowan¹ przez R. Lemkina przedstawion¹ na s. 29-30 niniejszego opracowania. 408 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 271. 409 Ibidem. 410 Report of the Commission to the General Assembly on the Work of its Forty-First Session, UN Doc. A/CN.4/SER.A/1989/Add.1 (Part 2), p. 102, par. (4), za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 272. 411 1996 ILC Report, s. 46, za: Prokurator v. Stupar i inni, Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny, sprawa nr X-KR-05/24, orzeczenie z dnia 29 lipca 2008 r., s. 57, przyp. 36.. 412 Prokurator v. Stupar i inni, Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny, sprawa nr X-KR-05/24, orzeczenie z dnia 29 lipca 2008 r., s. 57, przyp. 37. 413 Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r., par. 666. 414 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 519. 415 Prokurator v. Kamuhanda, sprawa nr ICTR-99-54A-T, orzeczenie z dnia 22 stycznia 2004 r., par. 627. 416 Por. R. Lemkin, Axis Rule..., s. 79. Zob. te¿ t³umaczenie na jêzyk polski tej definicji ludobójstwa przyjêtej przez R. Lemkina w: R. Szaw³owski, Rafa³ Lemkin - twórca pojêcia "ludobójstwo"..., s. 81-82. 417 L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 136. 418 Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 580. 419 Ibidem. 420 Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 19 kwietnia 2004 r. Godnym uwagi jest zdanie odrêbne sêdziego Shahabuddeena do wyroku w sprawie Krstiæ. Stwierdzi³ on, i¿ zamiar z pewnoœci¹ musi byæ zwi¹zany ze zniszczeniem, lecz prócz wymienionych czynów nie ma powodu, by zniszczenie zawsze musia³o byŸ fizyczne lub biologiczne. Prokurator v. Krstiæ, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 19 kwietnia 2004 r., Partial Dissenting Opinion of Judge Shahabuddeen, 19 kwietnia 2004 r., s. 105, par. 51. 421 Izby Orzekaj¹ce nie powinny formu³owaæ odmiennych tez ni¿ te, które zosta³y przyjête przez Izby Apelacyjne. 422 Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa nr IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r., par. 666. 423 L.J. van den Herik, The Schism between the Legal and the Social Concept of Genocide in the Light of the Responsibility to Protect (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 84. 424 Ibidem . 425 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 144. 426 Stanowisko takie sformu³owane zosta³o przez Norwegiê podczas prac nad tekstem konwencji w sprawie ludobójstwa. J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 140, i cytowana tam literatura. Podobnie: B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 16, par. 29. 427 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 141. 428 Ibidem. 429 Ibidem. 430 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 16, par. 29. 431 Podobnie: J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 144. 432 B. Whitaker, Revised and Updated Report..., s. 16, par. 29. 433 J. Quigley, The Genocide Convention... , s. 144. 434 Por. Prokurator v. Karadžiæ i Mladiæ, sprawa nr IT-95-5-R61 i IT-95-18-R61, Review of the Indictments Pursuant to Rule 61 of the Rules of Procedure and Evidence, 11 lipca 1996 r., par. 94. 435 Podobnie: J.J. Paust, Content and Contours of Genocide..., s. 290. 436 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 182. 437 Ibidem, s. 183-185. 438 Ibidem, s. 188. 439 Ibidem, s. 182. 440 Ibidem. 441 Ibidem, s. 141. 442 Preparatory Committee Decisions, luty 1997, s. 3, przyp. 1. 443 Co do ca³oœci: M. P³achta, Miêdzynarodowy Trybuna³ Karny, t. I, Kraków 2004, s. 380. 444 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 96-97. 445 Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-97-20-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 maja 2003 r., par. 29. 446 Ibidem. Por. te¿: Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 82: "It is widely acknowledged that the intention to destroy must target at least a substantial part of the group". 447 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 497: "Genocide does not imply the actual extermination of [a] group in its entirety, but is understood as such once any one of the acts mentioned in Article 2 (2) (a) through 2 (2) (e) is committed with the specific intent to destroy "in whole or in part" a national, ethnical, racial or religious group". 448 Prokurator v. Kamuhanda, sprawa nr ICTR-99-54A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 22 stycznia 2004 r., par. 628. 449 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., ar. 129, przyp. 61: "In a case other than that of Rwanda, a person could be found guilty of genocide without necessarily having to establish that genocide had taken place throughout the country concerned". 450 Prokurator v. Jelisiæ, sprawa IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 83: "It is accepted that genocide may be perpetrated in a limited geographic zone". Strefa geograficzna, w której podejmowano zamachy w celu zniszczenia grupy, mo¿e byæ ograniczona do obszaru regionu lub gminy: "The Prosecution contends, however, that the geographical zone in which an attempt to eliminate the group is made may be limited to the size of a region or even a municipality". Podobnie Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 590: "The physical destruction may target only a part of the geographically limited part of the larger group because the perpetrators of the genocide regard the intended destruction as sufficient to annihilate the group as a distinct entity in the geographic area at issue". 451 Por. Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 634: "(...) an intent to destroy only part of the group must nevertheless concern a substantial part thereof, either numerically or qualitatively (...)". 452 Podobnie W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 170-171. 453 Prokurator v. Sikirica i inni, sprawa nr IT-95-8-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 wrzeœnia 2001 r., par. 76-77. "(...) the intention to destroy in part may yet be established if there is evidence that the destruction is related to a significant section of the group, such as its leadership. (...) the requisite intent may be inferred from the "desired destruction of a more limited number of persons selected for the impact that their disappearance would have upon the survival of the group as such"". Podobnie Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 14 grudnia 1999 r., par. 82: "Genocidal intent may [...] be manifest in two forms. It may consist of desiring the extermination of a very large number of the members of the group, in which case it would constitute an intention to destroy a group en masse. However, it may also consist of the desired destruction of a more limited number of persons selected for the impact that their disappearance would have upon the survival of the group as such. This would then constitute an intention to destroy the group "selectively"". 454 W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals... , s. 170. 455 Prokurator v. Sikirica i inni, sprawa nr IT-95-8-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 wrzeœnia 2001 r., par. 76-77. 456 Por. Prokurator v. Krstiæ, sprawa IT-98-33, orzeczenie z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 595. 457 Prokurator v. Karadžiæ i Mladiæ, sprawa nr IT-95-5-R61 i IT-95-18-R61, Review of the Indictments pursuant to Rule 61 of the Rules of Procedure and Evidence, 11 lipca 1996 r., par. 92 i 94. 458 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 94. 459 Por. 67, 95, 174 niniejszego opracowania. 460 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 94-95. Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 500. Izba Orzekaj¹ca MTKR dosz³a do takiego wniosku, opieraj¹c siê na zasadzie domniemania niewinnoœci, st¹d przyjête zosta³o rozwi¹zanie korzystniejsze dla oskar¿onego. 461 N. Robinson, Genocide Convention: A Commentary, New York 1960, s. 62, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 288. 462 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 95. 463 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 291. 464 Ibidem. 465 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 91-92. 466 Ibidem, s. 93. 467 O. Triffterer, Genocide, Its Particular Intent..., s. 403. 468 R. Lemkin, Axis Rule..., s. 79. 469 "Given the two constituent elements of genocide identified by the Trial Chambers - a physical and a mental element - it might be concluded that an official plan is not as such a necessary requisite to genocide". L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 103. 470 V. Moris, M. P. Scharf, International Criminal Court for Rwanda, Transnational Publishers Inc., U.S. 1998, s. 167, za: Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 94. 471 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 126; Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 275-276. 472 Szerzej na temat roli radia w propagowaniu nienawiœci przeciwko Tutsi por. L.R. Melvern, Conspiracy to Murder: the Rwandan Genocide, London-New York 2004, s. 52-56; L.R. Melvern, A People Betrayed: The Role of the West in Rwanda’s Genocide, London 2005, s. 70-73. Na temat mediów w propagowaniu nienawiœci przeciwko Tutsi por. A. Des Forges, Kein Zeuge darf überleben. Der Genozid in Ruanda, Hamburg 2002, 96-124. 473 Szerzej na temat roli gazety w propagowaniu nienawiœci przeciwko Tutsi por. P. Gourevitch, We Wish To Inform You...., s. 85; L.R. Melvern, Conspiracy to Murder... , s. 49-52. Stopieñ analfabetyzmu w Rwandzie by³ wysoki (umiejêtnoœæ czytania i pisania posiada³o ok. 30% mieszkañców), dlatego te¿ artyku³y w niej publikowane odczytywane by³y na lokalnych wiecach. Jak twierdzono, byæ wymienionym w tej gazecie oznacza³o œmieræ lub do¿ywotnie pozbawienie wolnoœci. Aktywnoœæ "Kangury" zosta³a tak¿e powi¹zana z dzia³alnoœci¹ jednej z partii politycznych - Koalicji dla Obrony Republiki ( Coalition pour la Défense de la République , CDR). Zgodnie z art. 2 statutu tej partii, "celem CDR jest obrona republikañskich instytucji, które ukszta³towane zosta³y w wyniku socjalnej rewolucji z 1959 r. oraz zapewnienie przestrzegania usankcjonowanych zasad demokracji i obrony Rwandy". Odrzucono zasadê jednoœci narodu. Z czasem partia zaczê³a dysponowaæ w³asnymi si³ami porz¹dkowymi ( militia), nazwanymi Impuzamugambi. Redaktor naczelny wspomnianej gazety stan¹³ na czele Impuzamugambi w Gisenyi. Konflikt w Rwandzie rozpocz¹³ siê od wydarzeñ z 6 kwietnia 1994 r. Tego dnia zosta³ zestrzelony samolot, na pok³adzie którego znajdowali siê nale¿¹cy do plemienia Hutu prezydenci Rwandy i Burundi - Juvenal Habyarimana i Cyprion Ntarayamira oraz kilku ministrów. Ju¿ nastêpnego dnia gwardia prezydencka rozpoczê³a dzia³ania odwetowe przeciwko cz³onkom plemienia Tutsi. Zabito pochodz¹cego z tego plemienia premiera Rwandy. Œmieræ ponieœli belgijscy ¿o³nierze z misji ONZ oraz wiele zakonnic i misjonarzy. By³o to pocz¹tkiem aktu ludobójstwa, w którym udzia³ bra³y nie tylko wojsko i policja, ale tak¿e ludnoœæ cywilna zorganizowana w tzw. Interhamwe ( those who stand together) i Impuzamugambi ( those who fight together). Por. C. Aptel, The International Criminal Tribunal for Rwanda, International Review of the Red Cross 1997, no. 321, s. 679. 474 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 123; Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 279-282. 475 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 287-288. 476 Prokurator v. Jelisiæ, sprawa nr IT-95-10-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 5 lipca 2001 r., par. 4: ."The existence of a plan or policy is not a legal ingredient of the crime. However, in the context of proving specific intent, the existence of a plan or policy may become an important factor in most cases. The evidence may be consistent with the existence of a plan or policy, or may even show such existence, and the existence of a plan or policy may facilitate proof of the crime". 477 Por. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 171. Podobnie w sprawie Prokurator v. Kunaraæ, Kovaæ i Vukoviæ Izba Apelacyjna MTKJ odnios³a siê do planu czy polityki dzia³ania w przypadku zbrodni przeciwko ludzkoœci. Ponownie plan lub polityka nie stanowi¹ elementu konstytutywnego równie¿ i tej zbrodni. W.A. Schabas wskazuje na zwi¹zek czasowy pomiêdzy wydaniem orzeczenia w sprawie Jelisiæ a pracami nad Elementami Definicji Zbrodni. W³¹czenie do postanowieñ tego aktu prawnego sformu³owania, i¿ "czyn ten zosta³ pope³niony w kontekœcie wyraŸnego wzoru postêpowania skierowanego przeciwko tej grupie lub by³ czynem, który sam móg³ spowodowaæ takie zniszczenie", œwiadczy o potraktowaniu planu lub polityki jako elementu zbrodni ludobójstwa. W.A. Schabas uwa¿a³, i¿ przyjêcie takiego rozwi¹zania by³o reakcj¹ wiêkszoœci pañstw na przywo³ywan¹ tu tezê z orzeczenia Jelisiæ. Por. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 172. Nale¿a³oby te¿ zwróciæ uwagê, ¿e przytoczona w tym rozdziale teza przeciwna sformu³owana zosta³a w sprawie Kayishema i Ruzindana, a nieuwzglêdniona przez W.A. Schabasa we wspomnianej monografii. 478 Por. Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 94 i 271. 479 Por. S. Linton, Cambodia, East Timor and Sierra Leone..., s. 197. 1 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 480, 481. 2 Por. Prokurator v. Tadiæ, sprawa nr IT-94-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 maja 1997 r., par. 692; Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 478. 3 Ibidem. 4 Por. s. 68-71 niniejszego opracowania. 5 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 479. 6 M.G. Karnavas, Is the Emerging Jurisprudence on Complicity in Genocide before the International Ad Hoc Tribunals a Moving Target in Conflict with the Principle of Legality? (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 99. 7 Podobnie: A. Obote-Odora, Complicity in Genocide as understood through the ICTR Experience, International Criminal Law Review 2002, vol. 2, no. 4, s. 390. 8 Ibidem, s. 390-391. 9 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 130. 10 Prokurator v. Muciæ i inni, sprawa nr IT-96-21-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 listopada 1998 r., par. 354, za: G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 130. 11 J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 130. 12 Ibidem, s. 131. 13 Por. art. 7 (2) StMTKJ i art. 6 (2) StMTKR. 14 Art. 7 (1) StMTKJ i art. 6 (1) StMTKR. 15 Prokurator v. Blaskiæ, sprawa nr IT-95-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 marca 2000 r., par. 300; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 148, za: G. Werle, Fr. Jessberge, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 131. 16 Prokurator v. Blaskiæ, sprawa nr IT-95-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 marca 2000 r., par. 302, za:G. Werle, Fr. Jessberge, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 131. 17 Prokurator v. Muciæ, sprawa nr IT-96-21-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 listopada 1998 r., par. 354; Prokurator v. Kamuhanda, sprawa nr ICTR-99-54A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 22 stycznia 2004 r., par. 607, za: G. Werle, Fr. Jessberge, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 131. 18 Zob. szerzej A. Zahar, Command Responsibility of Civilian Superiors for Genocide, Leiden Journal of International Law 2001, vol. 14, no. 3; Z. Wenqi, The Doctrine of Command Responsibility as Applied to Civilian Leaders: The ICTR and the Kayishema Case (w:) International Law in the Post-Cold War-World: Essays in Memory of Li Haopei, red. S. Yee, W. Tieya, London-New York 2001; D. Sarooshi, M.D. Evans, Command Responsibility and the Blaskiæ Case, International and Comparative Law Quaterly 2001, vol. 50, no. 2. 19 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 131-132. 20 Prokurator v. Kayishema i Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 217 i n., za ibidem, s. 131. 21 Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 868 i n.; Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 970 i n, za:G. Werle, Fr. Jessberge, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 131. 22 Ibidem, s. 132. 23 "[...] which would have put him on notice of offences committed by subordinates [...]". Prokurator v. Krnojelac, sprawa nr IT-97-25-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 17 wrzeœnia 2003 r., par. 59: "[...] informacje otrzymane od zatrzymanych by³y wystarczaj¹ce, by stanowiæ "alarmuj¹ce informacje" wymagaj¹ce od niego, jako prze³o¿onego, by wszcz¹æ dochodzenie b¹dŸ zrobiæ wywiad". Izba Apelacyjna w tej samej sprawie uzna³a jednak, ¿e informacje te "nie musia³y zawieraæ precyzyjnych szczegó³ów w sprawie bezprawnych czynów" (par. 155). Zob. tak¿e: Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 3 lipca 2002 r., par. 28. Cyt. za: G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles...., s. 132-133. 24 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 133. 25 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 486. 26 Co do ca³oœci: G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 135. 27 Prokurator v. Blaskiæ, sprawa nr IT-95-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 marca 2000 r., par. 336, za: ibidem, s. 135. 28 Ibidem. 29 Prokurator v. Muciæ i inni, sprawa nr IT-96-21-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 listopada 1998 r., par. 395. 30 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles...., s. 137. 31 Ibidem. 32 Ibidem . 33 Por. D.A. Mundis, Current Developments at the Ad Hoc International Criminal Tribunals, Journal of International Criminal Law 2003, vol. 1, no. 1, s. 205-207. 34 Jak wskazano wy¿ej, art. 30 StMTK rozpoczyna siê od frazy: "Je¿eli inaczej nie postanowiono [...]". 35 Por. art. 7 (4) StMTKJ i art. 6 (4) StMTKR. 36 Prokurator v Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 479; Prokurator v. Kajelijeli, sprawa nr ICTR-98-44A-T, orzeczenie z dnia 1 grudnia 2003 r., par. 761. 37 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 479 . Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 30. 38 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 484. 39 Prokurator v. Ntakirutimana i Ntakirutimana, sprawa nr ICTR-96-10 i ICTR-96-17-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 lutego 2003 r., par. 787. 40 Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa nr IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005 r., par. 140, za: M.G. Karnavas, Is the Emerging Jurisprudence... , s. 106, przyp. 62. 41 Co do ca³oœci por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 481. 42 Por. ibidem. 43 Prokurator v. Kayishema and Ruzindana, sprawa nr ICTR-95-1-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 maja 1999 r., par. 210: "The finding of responsibility under Article 6 (1) of the Statute does not prevent the Chamber from finding responsibility additionally, or in the alternative, under Article 6 (3). The two forms of responsibility are not mutually exclusive. The Chamber must, therefore, consider both forms of responsibility charged in order to fully reflect the culpability of the accused in light of the facts". 44 W.A. Schabas, An Introduction to the International Criminal Court, Cambridge-New York 2007, s. 215. 45 Prokurator v. Krnojelac, sprawa nr IT-97-25-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 marca 2002 r., par. 80. 46 Ibidem, par. 81. Por. te¿: G. Mettraux, Complicity (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, red. D.L. Shelton, Farmington Hill, MI 2005, s. 195-196; D.A. Mundis, Current Developments..., s. 205-207; W.A. Schabas, An Introduction..., s. 215-216. 47 Por. co do ca³oœci: Prokurator v. Krnojelac, sprawa nr IT-97-25-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 marca 2002 r., par. 81. Por. te¿: G. Mettraux, Complicity..., s. 195-196; D.A. Mundis, Current Developments... , s. 205-207; W.A. Schabas, An Introduction..., s. 215-216. 48 Formy udzia³u w ludobójstwie, jak wspó³dzia³anie, zmowa, usi³owanie s¹ "zbrodniami nieukoñczonymi" ( inchoate crimes). Przepisy takie mog¹ byæ zastosowane, zanim zbrodnia zosta³a dokonana. Odpowiedzialnoœæ karna za wspó³dzia³anie, zmowê, usi³owanie okreœlana jest czêsto, jako odpowiedzialnoœæ dodatkowa. Wspó³uczestnikom wymierzana jest l¿ejsza kara ni¿ g³ównym sprawcom ludobójstwa. Zapewne dlatego te¿ niektórzy prawnicy twierdz¹, ¿e formy udzia³u w ludobójstwie s¹ zbrodniami "pomniejszymi" ( lesser crimes). Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 257. 49 Por. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 179. 50 Co do ca³oœci por. W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 183. Por. te¿: Prokurator v. Krstiæ, sprawa nr IT-98-33-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 sierpnia 2001 r., par. 391. 51 W.A. Schabas, The UN International Criminal Tribunals..., s. 183. 52 Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 191: "Conspiracy to commit genocide is to be defined as an agreement between two or more persons to commit the crime of genocide". Por. tak¿e: Prokurator v. Ntakirutimana i Ntakirutimana, sprawa nr ICTR-96-10 i ICTR-96-17-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 21 lutego 2003 r., par. 798; Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 maja 2003 r., par. 423; "The offence of conspiracy requires the existence of an agreement, which is the defining element of the crime of conspiracy." Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1041-1043. 53 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze , sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1045: "The essence of the charge of conspiracy is the agreement among those charged. The existence of a formal or express agreement is not needed to prove the charge of conspiracy". 54 Por. Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1047: "[...] conspiracy to commit genocide can be inferred from coordinated actions by individuals who have a common purpose and are acting within a unified framework. A coalition, even an informal coalition, can constitute such a framework so long as those acting within the coalition are aware of its existence, their participation in it, and its role in furtherance of their common purpose". 55 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z 3 grudnia 2003 r., par. 1047. 56 "[...] conspiracy is an inchoate offence, and as such has a continuing nature that culminates in the commission of the acts contemplated by the conspiracy". Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1044. W prawie polskim odpowiednikiem tego rodzaju przestêpstwa jest przygotowanie kwalifikowane. Por. np.: K. Indecki, A. Liszewska, Prawo karne materialne. Nauka o przestêpstwie, karze i œrodkach penalnych, Warszawa 2002, s. 218-219. Wyra¿ona w przytoczonym powy¿ej wyroku MTKR zasada odpowiedzialnoœci œwiadczy o przyjêciu koncepcji jednolitego sprawstwa. Nie oznacza to jednak, ¿e w którymœ z kolejnych z orzeczeñ w sprawie ludobójstwa MTKR nie wyrazi na temat znamion zmowy do ludobójstwa zdania odmiennego. 57 Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 194. 58 Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 maja 2003 r., par. 423: "The act of conspiracy itself is punishable, even if the substantive offence has not actually been perpetrated". 59 Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 192: "The mens rea of the crime of conspiracy to commit genocide rests on the concerted intent to commit genocide, that is to destroy, in whole or in part, a national, ethnic, racial or religious group, as such.Thus, it is the view of the Chamber that the requisite intent for the crime of conspiracy to commit genocide is, ipso facto, the intent required for the crime of genocide, that is the dolus specialis of genocide". 60 "[...] the accused cannot be convicted of both genocide and conspiracy to commit genocide on the basis of the same acts". Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 198. 61 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1043: "The Appeals Chamber in Musema has affirmed that distinct crimes may justify multiple convictions, provided that each statutory provision that form the basis for a conviction has a materially distinct element not contained in the other. The Chamber notes that planning is an act of commission of genocide, pursuant to Article 6(1) of the Statute. The offence of conspiracy requires the existence of an agreement, which is the defining element of the crime of conspiracy. Accordingly, the Chamber considers that the Accused can be held criminally responsible for both the act of conspiracy and the substantive offence of genocide that is the object of the conspiracy". 62 Por. J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 104. 63 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 559: "Direct and public incitement must be defined [...] as directly provoking the perpetrator(s) to commit genocide, whether through speeches, shouting or threats uttered in public places or at public gatherings, or through the sale or dissemination, offer for sale or display of written material or printed matter in public places or at public gatherings, or through the public display of placards or posters, or through any other means of audiovisual communication". 64 Prokurator v Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 557-558: Element bezpoœredniego pod¿egania "should be viewed in the light of its cultural and linguistic context". Izba oceni go "on a case-by-case basis, in light of the culture of Rwanda and the specific circumstances of the instant case". Uczyni to "by focusing mainly on the issue of whether the persons for whom the message was intended immediately grasped the implication thereof". Por. tak¿e: Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1011. Por. te¿: Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 maja 2003 r., par. 431. 65 Por. Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 556. Por. te¿: Prokurator v. Ruggiu, sprawa nr ICTR-97-32-I, orzeczenie z dnia 1 czerwca 2000 r., par. 17; Prokurator v. Niyitegeka, sprawa nr ICTR-96-14-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 16 maja 2003 r., par. 431. Zob. przypis 126 do orzeczenia w sprawie Akayesu: "The [...] element of public incitement requires communicating the call for criminal action to a number of individuals in a public place or to members of the general public at large. Thus, an individual may communicate the call for criminal action in person in a public place or by technical means of mass communication, such as by radio or television", Draft Code of Crimes Against the Peace and Security of Mankind, art. 2 (3) (f), Report of the International Law Commission to the General Assembly, 51 U.N. ORGA Supp. (No. 10), at 26, U.N. Doc. A/51/10(1996). 66 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1017: "The crime of direct and public incitement to commit genocide, like conspiracy, is an inchoate offence that continues in time until the completion of the acts contemplated". 67 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 562. Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003, par. 1015 i 1029: "In Akayesu, the Tribunal considered in its legal findings on the charge of direct and public incitement to genocide that "there was a causal relationship between the Defendant’s speech to [the] crowd and the ensuing widespread massacres of Tutsis in the community". The Chamber notes that this causal relationship is not requisite to a finding of incitement. It is the potential of the communication to cause genocide that makes it incitement. When this potential is realized, a crime of genocide as well as incitement to genocide has occurred"; "With regard to causation [...] incitement is a crime regardless of whether it has the effect it intends to have. In determining whether communications represent an intent to cause genocide and thereby constitute incitement, the Chamber considers it significant that in fact genocide occurred. That the media intended to have this effect is evidenced in part by the fact that it did have this effect". Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1007: "In considering whether particular expression constitutes a form of incitement on which restrictions would be justified, the international jurisprudence does not include any specific causation requirement linking the expression at issue with the demonstration of a direct effect". 68 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 560: Zbrodnia pod¿egania do ludobójtwa wymaga, by istnia³ "the intent to directly prompt or provoke another to commit genocide", a to z kolei oznacza "a desire on the part of the perpetrator to create by his actions a particular state of mind necessary to commit such a crime in the minds of the person(s) he is so engaging. That is to say that the person who is inciting to commit genocide must himself have the special intent to commit genocide, namely, to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, as such". 69 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1025. 70 O ile jednak w orzeczeniu naœwietlono "szczególnie niebezpieczn¹ i groŸn¹ bezpoœrednioœæ i zasiêg radia" ( Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1031), to nie zwrócono uwagi, ¿e gazeta "Kangura" nie by³a publikowana w trakcie ludobójstwa. International Law - Genocide - U.N. Tribunal Finds That Mass Media Hate Speech Constitutes Genocide, Incitement to Genocide, and Crimes Against Humanity. - Prosecutor v. Nahimana, Barayagwiza, and Ngeze (Media Case). Case No. ICTR-99-52-T, b.a., Harvard Law Review 2004, vol. 118, no. 8, s. 2774. 71 Co do ca³oœci por. Prokurator v Nahimana, Barayagwiza i Ngeze (czyli tzw. Media Case), sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1025: "The Chamber accepts that the media has a role to play in the protection of democracy and where necessary the mobilization of civil defence for the protection of a nation and its people. What distinguishes both Kangura and RTLM from an initiative to this end is the consistent identification made by the publication and the radio broadcasts of the enemy as the Tutsi population. Readers and listeners were not directed against individuals who were clearly defined to be armed and dangerous. Instead, Tutsi civilians and in fact the Tutsi population as a whole were targeted as the threat". 72 Por. F.R. Chalk, Radio Propaganda and Genocide, MIGS Occasional Paper, November 1999, http://migs.concordia.ca/occpapers/radio_pr.html (otwarto 10 grudnia 2007 r.). 73 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze , sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1020-1021. 74 Ibidem, par. 1024: "The Chamber recognizes that some media are advocacy-oriented and considers that the issue of importance to its findings is not whether the media played an advocacy role but rather the content of what it was actually advocating. In cases where the media disseminates views that constitute ethnic hatred and calls to violence for informative or educational purposes, a clear distancing from these is necessary to avoid conveying an endorsement of the message and in fact to convey a counter-message to ensure that no harm results from the broadcast. The positioning of the media with regard to the message indicates the real intent of the message, and to some degree the real message itself". 75 Ibidem, par. 1022: "The Chamber also considers the context in which the statement is made to be important. A statement of ethnic generalization provoking resentment against members of that ethnicity would have a heightened impact in the context of a genocidal environment. It would be more likely to lead to violence. At the same time the environment would be an indicator that incitement to violence was the intent of the statement". 76 Ibidem , par. 1022: "The accuracy of the statement is only one factor to be considered in the determination of whether a statement is intended to provoke rather than to educate those who receive it. The tone of the statement is as relevant to this determination as is its content". 77 Ibidem, par. 1010: "The Chamber considers international law, which has been well developed in the areas of freedom from discrimination and freedom of expression, to be the point of reference for its consideration of these issues, noting that domestic law varies widely while international law codifies evolving universal standards". 78 Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., s. 307. 79 G. Boas, J.L. Bischoff, N.L. Reid, Forms of Responsibility in International Criminal Law, International Criminal Law Practitioner Library, vol. I, Cambridge-New York 2007, s. 285. 80 L.J van den Herik, E. van Sliedregt, Ten Years Later, the Rwanda Tribunal still Faces Legal Complexities: Some Comments on the Vagueness of the Indictment, Complicity of Genocide, and the Nexus Requirement for War Crimes, Leiden Journal of International Law 2004, vol. 17, no. 3, s. 544. 81 Ibidem. 82 Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-97-20-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 maja 2003 r., par. 394: "There is no material distinction between complicity in Article 2(3)(e) of the Statute and the broad definition accorded to aiding and abetting in Article 6 (1). The Chamber further notes that the mens rea requirement for complicity to commit genocide in Article 2 (3) (e) mirrors that for aiding and abetting and the other forms of accomplice liability in Article 6 (1)". 83 C. de Than, E. Shorts, International Criminal Law and Human Rights, London 2003, s. 80. 84 Prokurator v. Semanza, sprawa nr ICTR-97-20-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 15 maja 2003 r., par. 395. 85 Ibidem. 86 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 485, 546-548: "complicity requires a positive act, i.e., an act of commission, whereas aiding and abetting may consist in failing to act or refraining from action". 87 Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa nr IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005, par. 684. 88 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 533-537: Izba zdefiniowa³a wspó³udzia³ w ludobójstwie zgodnie z kodeksem karnym obowi¹zuj¹cym w Rwandzie, wymieniaj¹c nastêpuj¹ce jego elementy: "complicity by procuring means, such as weapons, instruments or any other means, used to commit genocide, with the accomplice knowing that such means would be used for such a purpose; complicity by knowingly aiding or abetting a perpetrator of a genocide in the planning or enabling acts thereof; complicity by instigation, for which a person is liable who, though not directly participating in the crime of genocide crime, gave instructions to commit genocide, through gifts, promises, threats, abuse of authority or power, machinations or culpable artifice, or who directly incited to commit genocide". 89 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 540-545; Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 183; Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 71. 90 Prokurator v. Akayesu , sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 540-545: "Anyone who knowing of another’s criminal purpose, voluntarily aids him or her in it, can be convicted of complicity even though he regretted the outcome of the offence"; "the mens rea, or special intent, required for complicity in genocide is knowledge of the genocidal plan". 91 Ibidem, par. 538-539, 544: "The intent or mental element of complicity implies [...] that, at the moment he acted, the accomplice knew of the assistance he was providing in the commission of the principal offence. In other words, the accomplice must have acted knowingly". 92 M.G. Karnavas, Is the Emerging Jurisprudence..., s. 106-111. 93 Prokurator v. Krstiæ, sprawa IT-98-33-A, orzeczenie Izby Apelacyjnej z dnia 19 kwietnia 2004 r., par. 139, za: ibidem, s. 107. 94 Prokurator v. Blagojeviæ i Jokiæ, sprawa nr IT-02-60-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 17 stycznia 2005, par. 780, za: M.G. Karnavas, Is the Emerging Jurisprudence..., s. 107. 95 Ibidem, s. 110. 96 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 527-531: "Complicity can only exist when there is a punishable, principal act, in the commission of which the accomplice has associated himself. Complicity, therefore, implies a predicate offence committed by someone other than the accomplice". "[...] for an accused to be found guilty of complicity in genocide, it must, first of all, be proven [...] that the crime of genocide has, indeed, been committed". Zob. tak¿e Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 170-173. 97 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 531: Osoba mo¿e zostaæ os¹dzona za wspó³udzia³ w ludobójstwie "even where the principal perpetrator of the crime has not been identified, or where, for any other reasons, guilt could not be proven". Zob. tak¿e: Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 174. 98 Prokurator v. Akayesu, sprawa nr ICTR-96-4-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 2 wrzeœnia 1998 r., par. 532: "An individual cannot [...] be both the principal perpetrator of a particular act and the accomplice thereto". 99 "The same individual cannot be convicted of both crimes for the same act". Prokurator v. Musema, sprawa nr ICTR-96-13-A, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 27 stycznia 2000 r., par. 175; Prokurator v. Bagilishema, sprawa nr ICTR-95-1A-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 7 czerwca 2001 r., par. 67. Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1056. 100 Prokurator v. Nahimana, Barayagwiza i Ngeze, sprawa nr ICTR-99-52-T, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 3 grudnia 2003 r., par. 1056: "The crime of complicity in genocide and the crime of genocide are mutually exclusive, as one cannot be guilty as a principal perpetrator and as an accomplice with respect to the same offence". 101 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 149. Por. te¿: W.A. Schabas, National Courts Finally Begin to Prosecute Genocide, the "Crime of Crimes", Journal of International Criminal Justice 2003, vol. 1, no. 1, s. 44-45. 102 Por. szerzej G. Boas, J.L. Bischoff, N.L. Reid, Forms of Responsibility..., s. 280-281. 103 Por. szerzej ibidem, s. 281. 104 Por. szerzej ibidem, s. 425. Zob. te¿ Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny, Prokurator v. Stupar i inni, sprawa nr X-KR-05/24. 1 W.A. Schabas, Genocide ..., s. 367. 2 Ibidem. 3 Por. R. Cryer, H. Friman, D. Robinson, E. Wilmshurst, Introduction to International Criminal Law and Procedure: Principles, Procedures, Institutions, Cambridge 2007, s. 348. 4 Por. L. Gardocki, Zarys prawa karnego..., s. 55. 5 Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Prawo norymberskie..., s. 358. 6 W praktyce os¹dzano czêœciej rozkazodawców ni¿ wykonawców rozkazu. Ci ostatni nie potrafili przytoczyæ argumentów na poparcie tezy, ¿e jako wykonawcy rozkazu nie mieli mo¿liwoœci wyboru decyzji. Wypracowana koncepcja odpowiedzialnoœci wykonawców rozkazów mia³a wiêksze znaczenie w póŸniejszych procesach sprawców zbrodni hitlerowskich, dzia³aj¹cych na ni¿szych szczeblach hierarchii wojskowej. Por. co do ca³oœci: L. Gardocki, Zarys prawa karnego...., s. 56. 7 Ch. Garraway, Superior Orders and the International Criminal Court: Justice Delivered or Justice Denied, International Review of the Red Cross 1999, vol. 81, no. 836, s. 793. 8 Ibidem. 9 Ibidem . 10 G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles... , s. 152. 11 Report of the International Law Commission on the work of its forty-eighth session (1996), UN Doc. A/51/10, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 385. 12 Ibidem, s. 385. Por. tak¿e art. 33 StMTK. 13 Report of the International Law Commission on the work of its forty-eighth session (1996), UN Doc. A/51/10, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 388. 14 Co do ca³oœci por. A. Cassese, International...., s. 242. 15 Ibidem. 16 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 388. 17 Ibidem, s. 389. 18 Ibidem. 19 Ibidem. 20 Co do ca³oœci: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 396. 21 A. Cassese, International...., s. 256. 22 Zob. G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles..., s. 152. 23 A. Cassese, International..., s. 256. 24 Ibidem , s. 223. 25 Ibidem, s. 222. 26 Ibidem. 27 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 393. 28 Ibidem, s. 394. Zob. te¿: art. 31 ust. 1 lit. c StMTK. 29 Artyku³ 31 ust. 1 lit. a StMTK. Por. art. 30 StMTK. Por. A. Wyrozumska, Statut Miêdzynarodowego Trybuna³u Karnego..., s. 13. 30 A. Cassese, International..., s. 227. 31 Por. art. 31 ust. 1 lit. b StMTK. Zob. G. Werle, F. Jessberger, W. Burchards, V. Nerlich, B. Cooper, Principles... , s. 161. 32 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 398. 33 Ibidem. 34 Ibidem, s. 396. 35 Por. R. Cryer, H. Friman, D. Robinson, E. Wilmshurst, Introduction to International Criminal Law..., s. 348. 36 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 397. 37 Ibidem, s. 397. 1 Por. s. 32 niniejszego opracowania. 2 D. Wippman, Can an International Criminal Court..., s. 85. 3 Podobnie: W.A. Schabas, Genocide..., s. 520. 4 Co do ca³oœci por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal ..., s. 147. 5 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 520. 6 Sprawa dotycz¹ca zastosowania Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zrodni ludobójstwa ( Boœnia i Hercegowina v. Serbia i Czarnogóra, orzeczenie z dnia 26 lutego 2007 r., par. 162). 7 Sprawa dotycz¹ca zastosowania Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zrodni ludobójstwa ( Boœnia i Hercegowina v. Serbia i Czarnogóra, orzeczenie z dnia 26 lutego 2007, par. 164). W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 520. 8 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 520. 9 Ibidem. 10 W.K. Timmerman, The Relationship between Hate Propaganda and Incitement to Genocide: A New Trend in International Law Towards Criminalization of Hate Propaganda?, Leiden Journal of International Law 2005, vol. 18, no. 2, s. 260. 11 W.A. Schabas, Hate Speech in Rwanda: The Road to Genocide, McGill Law Journal 2000, vol. 46, no. 141, s. 482, przyp. 43, za: ibidem, s. 263. 12 Ibidem. 13 G. Stanton, Five Misconceptions About Using the Word Genocide, http://www.genocidewatch.org/usingwordgenocide.html (otwarto 10 listopada 2009 r.). Zob. tak¿e: O. Solera, Complementary Jurisdiction and International Criminal Justice , International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845. 14 Por. L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 147. 15 Por. M.P. Scharf, Responding to Rwanda: Accountability Mechanisms in the Aftermath of Genocide, Journal of International Affairs 1999, vol. 52, nr 2. 16 R. KuŸniar, Prawa cz³owieka. Prawo, instytucje i stosunki miêdzynarodowe, Warszawa 2000, s. 299. 17 Szerzej na ten temat zob.: K. Greenwalt, Amnesty’s Justice (w:) Truth v. Justice: The Morality of the Truth Commissions, red. R.I. Rotberg, D. Thomson, Princeton 2000, s. 189-210; Y. Naqvi, Amnesty for War Crimes: Defining the Limits of International Recognition, International Review of the Red Cross 2003, vol. 85, nr 851; M. P³achta, Amnestia jako jeden ze sposobów "rozliczania" sprawców najciê¿szych zbrodni miêdzynarodowych, RPEiS 2003, z. 4; L.N. Sadat, Universal Jurisdiction, National Amnesties and Truth Commissions: Reconciling the Irreconcilable (w:) Universal Jurisdiction: National Courts and the Prosecution of Serious Crimes Under International Law, red. S. Macedo, Pennsylvania Studies in Human Rights Series, Philadelphia 2003, s. 193-213; L.N. Sadat, The Effect of Amnesties before Domestic and International Tribunals: Morality, Law and Politics (w:) Atrocities and International Accountability, red. E. Hughes, W.A. Schabas, R. Thakur, New York 2007, s. 225-245; M.P. Scharf, Trading Justice for Peace: The Contemporary Law and Policy Debate (w:) Atrocities and International Accountability..., s. 246-274. 18 Komisje prawdy i pojednania utworzone zosta³y miêdzy innymi w: Ugandzie (1974), Boliwii (1982-1984), Argentynie (1983-1983), Urugwaju (1985), Zimbabwe (1985), Ugandzie (1986-1995), Nepalu (1990-1991), Chile (1990-1991), Czadzie (1991-1992), Republice Po³udniowej Afryki (ANC) (1993); Sri Lance (1994-1997); Haiti (1995-1996); Burundi (1995-1996), Republice Po³udniowej Afryki (1995-2000), Ekwadorze (1996-1997), Gwatemali (1997-1999), Maroko (2004-2005) Nigerii (1999-2000), Sierra Leone (2000-2001), Peru (2001), Jugos³awii (od 2002), Sierra Leone (2003-2005), Timorze Wschodnim (2003-2005), Burundi (2003). Dane opracowane na podstawie: Truth Commissions Digital Collection, United States Institute of Peace, http://www.usip.org/library/truth.html oraz L.M. Olson, Mechanisms Complementing Prosecution, International Review of the Red Cross 2002, vol. 84, no. 845, s. 176 i cytowana tam literatura. Zob. te¿: Sierra Leone: Truth and Reconciliation Commission Begins Work, b.a., UNWire 15.04.2003; H. Nichols, Truth Challenges Justice in Freetown, Washington Times 5.01.2005; Transition in Burundi: Time to Deliver, A Human Rights Watch Briefing Paper April 30, 2003, http://www.hrw.org/legacy/backgrounder/africa/burundi/burundi043003-bck.pdf; Serbs Still Ignore Role in Atrocity, The Christian Science Monitor 11.02.2002, http://www.csmonitor.com/2002/0211/p01s02-woeu.html (otwarto 27 listopada 2007 r.); E.M. Evenson, Truth and Justice in Sierra Leone: Coordination between Commission and Court, Columbia Law Review 2004, vol. 104, no. 3; G. Erasmus, N. Fourie, The International Criminal Tribunal for Rwanda: Are All Issues Addressed? How Does It Compare to South Africa’s Truth and Reconciliation Commission?, International Review of the Red Cross 1997, no. 321; A.R. Chapman, P. Ball, The Truth of the Truth Commissions: Comparative Lessons from Haiti, South Africa, and Guatemala, Human Rights Quarterly 2001, no. 23; M. Freeman, Whose Truth?, New Internationalist, December 2005, no. 385. Zob. tak¿e J. Sarkin, The Necessity and Challenges of Establishing a Truth and Reconciliation Commission in Rwanda, Human Rights Quarterly 1999, vol. 21, no. 3; W.A. Schabas, The Sierra Leone Truth and Reconciliation Commission (w:) Transitional Justice in the Twenty-First Century. Beyond Truth versus Justice, red. N. Roht-Arriaza, J. Mariezcurrena, Cambridge-New York 2006, s. 21-43. 19 Zestawienie zosta³o dokonane na przyk³adzie Komisji Prawdy i Pojednania powo³anej w Sierra Leone. Por. art. 6 ustawy o KPiPN. Por. tak¿e: D. Dró¿d¿, O naprawianiu skutków naruszeñ prawa humanitarnego w Sierra Leone (w:) Aktualne zagadnienia litewskiego i polskiego prawa karnego, red. K. Indecki, S. Lelental, £ódŸ 2007, s. 255-257. 20 Y. Aksar, The "Victimized Group" Concept in the Genocide Convention and the Development of International Humanitarian Law through the Practice of Ad Hoc Tribunals , Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 2, s. 216. 21 Por. J.-M. Kamatali, The Challenge of Linking International Criminal Justice and National Reconciliation: The Case of ICTR, Leiden Journal of International Law 2003, vol. 16, no. 1, s. 115-116, 118-120, 127-133; M.P. Scharf, Responding to Rwanda...; E. Staub, Preventing Violence and Generating Humane Values: Healing and Reconciliation in Rwanda, International Review of the Red Cross 2003, vol. 85, no. 852, s. 791-805. 22 Por. T. van Boven, The Victim and the ICC Statute (w:) Reflections on the International Criminal Court. Essays in Honour of Adriaan Bos, red. H.A.M. von Hebel, J.G. Lammers, J. Schukking, Den Haag 1999, s. 81; P. Akhavan, Beyond Impunity: Can International Criminal Justice Prevent Future Atrocities, American Journal of International Law 2001, vol. 95, no. 1, s. 28. Zob. te¿: N. Roht-Arriaza, Reparation in the Aftermath of Repression and Mass Violence (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M. Weinstein, Cambridge-New York 2004, s. 121-139; L. Yarwood, B. Dold, Towards the End and Beyond: The "Almost" Referral of Bagaragaza in Light of the Completion Strategy of the International Criminal Tribunal in Rwanda, Chinese Journal of International Law 2007, vol. 6, no. 1, s. 112-113. 23 Por. preambu³a Statutu MTK. 24 P. Hazan, Measuring the Impact of Punishment and Forgiveness: A Framework for Evaluating Transitional Justice, International Review of the Red Cross 2006, vol. 88, no. 861, s. 32. 25 M. Minow, Between Vengeance and Forgiveness: Facing History after Genocide and Mass Violence, Boston 1998, s. 50. 26 Szerzej na ten temat zob. W.A. Schabas, National Courts Finally Begin to Prosecute Genocide... , s. 39-63. Por. tak¿e J. Quigley, The Genocide Convention...., s. 275-280. 27 Por. M.P. Scharf, Responding to Rwanda... 28 Por. P. Wo³owski, Os¹dziæ ludobójców, Rzeczpospolita 14.10.1995, nr 239, s. 18 oraz G. Erasmus, N. Fourie, The International Criminal Tribunal for Rwanda: Are all Issues addressed? How does it compare to South Africa’s Truth and Reconciliation Commission?, International Review of the Red Cross 1997, no. 321, s. 710. Zob. te¿ O. Dubois, Rwanda’s National Criminal Courts and the International Tribunal, International Review of the Red Cross 1997, no. 321, s. 718. 29 Por. Rwandan to Resurrect Traditional Justice System, b.a., Agence France Presse 17.06.2002. 30 Por. Rwandan to Resurrect..., b.a.; Rwanda tests genocide courts, b.a., BBC News, 19.06.2002, www.npwj.org (otwarto 28 listopada 2007 r.). 31 G. Gahima, Alternatives to Prosecution: The Case of Rwanda (w:) Atrocities and International Accountability: Beyond Transitional Justice, red. E. Hughes, W.A. Schabas, R.Ch.Thakur, New York 2007, s. 159-182; P.E. Harrell, Rwanda’s Gamble: Gacaca and a New Model of Transitional Justice, New York-Lincoln-Shanghai, s. 47. 32 P.E. Harell, Rwanda’s Gamble..., s. 67. 33 Por. Rwanda tests... , b.a. Szerzej zob. Rwanda’s Grass Courts, 12.07.2004, http://www.npwj.org (otwarto 28 listopada 2007). Na temat s¹downictwa rwandyjskiego zob. wiêcej w: A. Des Forges. T. Longman, Legal Responses to Genocide in Rwanda (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M. Weinstein, Cambridge-New York 2004, s. 49-68; U.A. Karekezi, A. Nshimiyimana, B. Mutamba, Localizing Justice: Gacaca Courts in Post-Genocide Rwanda (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M. Weinstein, Cambridge-New York 2004, s. 69-84; S.W. Freedman, D. Kambanda, B.L. Samuelson, I. Mugisha, I. Mukashema, E. Mukama, J. Mutabruka, H.M. Weinstein, T. Longman, Confronting the Past in Rwandan schools (w:) My Neighbor, My Enemy: Justice and Community in the Aftermath of Mass Atrocity, red. E. Stover, H.M.Weinstein, Cambridge-New York 2004, s. 215-217. 34 R. KuŸniar, Prawa cz³owieka...., s. 288-289. 35 Do organów ONZ zalicza siê: Zgromadzenie Ogólne ( General Assembly - organ plenarny; jego rezolucje nie s¹ formalnie wi¹¿¹ce, ale odgrywaj¹ donios³¹ rolê w kszta³towaniu prawa zwyczajowego); Radê Bezpieczeñstwa ( Security Council); Radê Gospodarczo-Spo³eczn¹ ( Economic and Social Council - organ zajmuj¹cy siê zagadnieniami gospodarczymi i spo³ecznymi); Radê Powiernicz¹ ( Trusteeship Council - organ nadzoruj¹cy terytoria powiernicze; jej dzia³alnoœæ zosta³a zawieszona w 1994 r. wraz z usamodzielnieniem siê (uzyskaniem niepodleg³oœci) przez ostatnie terytorium powiernicze, jakim by³a Republika Palau); Miêdzynarodowy Trybuna³ Sprawiedliwoœci ( International Court of Justice); Sekretariat. 36 Wi¹¿¹cy charakter rezolucji RB wynika z art. 39 i 41 KNZ, które nak³adaj¹ na wszystkie pañstwa cz³onkowskie obowi¹zek udzielenia pomocy i podejmowania dzia³añ w celu wykonania decyzji Rady oraz wdro¿enia zawartych w niej œrodków. Nale¿y te¿ wspomnieæ o art. 25, zgodnie z którym "Cz³onkowie Narodów Zjednoczonych zobowi¹zuj¹ siê przyj¹æ i wykonaæ postanowienia Rady Bezpieczeñstwa, zgodnie z niniejsz¹ Kart¹". 37 Na mocy rezolucji 872 powo³ana zosta³a misja ONZ o nazwie: United Nations Assistance Mission for Rwanda. Odnoœnie do krytyki pod adresem misji ONZ w Rwandzie zob.: M. Barnett, Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda, Ithaca-London 2002, s. 74-181; R. Dallaire, Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda, Arrow Books 2005; S. Power, Bystanders to Genocide, The Atlantic Monthly, September 2001, vol. 288, no. 2; s. 84-108, http://www.theatlantic.com/doc/200109/power-genocide (otwarto 24 grudnia 2007 r.); H. Fein, The Three P’s of Genocide Prevention: With Application to a Genocide Foretold - Rwanda (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000, s. 55-57. 38 Oficjalne t³umaczenie Karty Narodów Zjednoczonych w: Dz. U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90. 39 Zob. M.J. Matheson, Council Unbound: The Growth of UN Decision Making on Conflict and Postconflict Issues after the Cold War, Washington 2006, s. 65-97. Szerzej na temat sankcji ekonomicznych w odniesieniu do ludobójstwa zob. G.A. Lopez, Economic Sanctions and Genocide: Too Little, Too Late, and Sometimes Too Much (w:) Protection Against Genocide... , s. 67-84. 40 Por. G.A. Lopez, Economic Sanctions and Genocide..., s. 78. Stosuj¹c postanowienia rozdzia³u VII KNZ, RB NZ na³o¿y³a na Jugos³awiê a¿ do odwo³ania "powszechne i ca³kowite embargo na wszelkie dostawy broni i wyposa¿enia wojskowego". SC Resolution S/Res/713 (1991), 25.09.1991. Decyzja ta potwierdzona zosta³a w rezolucji RB NZ nr 727, gdzie potwierdzono równie¿, ¿e embargo dotyczy³o ca³ego terytorium by³ej Jugos³awii. Na mocy rezolucji 872 powo³ana zosta³a misja ONZ o nazwie United Nations Assistance Mission for Rwanda. Swobodny przep³yw wojsk w okresie, gdy pope³niono ludobójstwo, zaniepokoi³ Radê Bezpieczeñstwa, która wezwa³a s¹siaduj¹ce z Rwand¹ pañstwa do podjêcia dzia³añ maj¹cych na celu zapobie¿enie ludobójstwu. Jednak¿e, jak podkreœli³ G.A. Lopez, z uwagi na nie doœæ liczny sk³ad tej misji i jego zró¿nicowanie narodowe oraz etniczne, ani dzia³alnoœæ misji ONZ, ani sankcje na³o¿one przez Radê Bezpieczeñstwa nie odnios³y spodziewanych rezultatów. Por. G.A. Lopez, Economic Sanctions and Genocide..., s. 72-74. Szerzej zob. R. Dallaire, Shake Hands with the Devil..., s. 263-522. 41 G.A. Lopez, Economic Sanctions and Genocide..., s. 72-74. 42 Ibidem, s. 72-74. 43 Zob. M.J. Smith, On Humanitarian Intervention (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000, s. 123-139. Por. te¿: T.J. Farer, Humanitarian Intervention before and after 9/11: Legality and Legitimacy (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007, s. 53-89; J.L. Holzgrefe, The Humanitarian Intervention Debate (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007, s. 15-52; A.Orford, Reading Humanitarian Intervention: Human Rights and the Use of Force in International Law, Cambridge Studies in International and Comparative Law Series, Cambridge 2008, s. 40-56. 44 B. Cronin, The Tension between Sovereignty and Intervention in the Prevention of Genocide, Human Rights Review, July 2007, vol. 8, no. 4, s. 296-297, 300. 45 Zob. T.M. Franck, Interpretation and Change in the Law of Humanitarian intervention (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007, s. 216-231. 46 Por. R. KuŸniar, Prawa cz³owieka..., s. 291. Por. te¿ np.: B. Visser, Can the US-led Invasion of Iraq Be Justified as a Humanitarian Intervention?, Social Alternatives 2007, vol. 26, no. 1, s. 53; R. Ziêba, NATO wobec konfliktów etnicznych na terenie Jugos³awii , Stos. Miêdzynar. 2000, t. 21, nr 1-2, s. 42; M. Byers, S. Chesterman, Changing the Rules about the Rules? Unilateral Humanitarian Intervention and the Future of International Law (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007, s. 177-203; J. Stromseth, Rethinking Humanitarian Intervention: The Case for Incremental Change (w:) Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas, red. J.L. Holzgrefe, R.O. Keohane, Cambridge 2007, s. 232-261. 47 R. KuŸniar, Prawa cz³owieka..., s. 291. 48 Por. J. Burroughs, A. Lichterman, M. Ratner, The United Nations Charter and the Use of Force Against Iraq, stanowisko opublikowane przez Lawyers’ Committee on Nuclear Policy 2 paŸdziernika 2002 r., http://www.lcnp.org/global/iraqstatement3.htm (otwarto 8 grudnia 2007 r.). Podobnie B. Visser, Can the U.S.- led Invasion of Iraq be justified as a Humanitarian Intervention?, Social Alternatives 2007, vol. 26, no. 1, s. 53-54. 49 Zob. np. B. Whitaker, Revised and Updated Report...; B.W. Ndiave, Question of the Violation of Human Rights and Fundamental Freedoms in Any Part of the World, with Particular Reference to Colonial and Other Dependent Countries and Territories, Extrajudicial, Summary or Arbitrary Executions Addendum, Report by Mr. B.W. Ndiave, Special Rapporteur, on his mission to Rwanda from 8 to 17 April 1993, UN Economic and Social Council, Commission on Human Rights, Distr. GENERAL E/CN.4/1994/ 7/Add.1, 11.08.1993. 50 Œwiatowy Szczyt ONZ 2005, Nowy Jork, 14-16 wrzeœnia 2005 r., Dokument Koñcowy Szczytu 2005, A/60/L.1, 20 wrzeœnia 2005 r., http://www.unic.un.org.pl/szczyt2005/dokument_koncowy_4.php. Por. te¿: W.A. Schabas, Preventing Genocide and Mass Killing: From a Culture of Reaction to Prevntion , U.S. Chronicle 2006, vol. 43, no. 1, s. 62. 51 A.J. Bellamy, Responsibility to Protect, Cambridge, UK-Malden, MA 2009, s. 106. 52 G.H. Stanton, Early Warning (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005, s. 273. 53 A.J. Bellamy, Responsibility..., s. 106. 54 G.H. Stanton, Early Warning..., s. 273. 55 Podobnie A.J. Bellamy, Responsibility..., s. 106. Na temat zdolnoœci wczesnego ostrzegania szerzej H. Cobban, Amnesty After Atrocity?: Healing Nations After Genocide and War Crimes, Boulder, CO 2007, s. 238-242; H. Fein, The Tree P’s of Genocide Prevention..., s. 44-46; H.H. Huttenbach, From the Editor: Earlier Early Warning, Journal of Genocide Research 2003, vol. 5, no. 4, s. 502; B.W. Jentleson, A Responsibility to Protect , Harvard International Review 2007, vol. 28, no. 4, s. 18-23; N. Riemer, Conclusion (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Westport, CT-London 2000, s. 144; D.W. Simon, The Evolution of the International System and Its Impact On Protection Against Genocide (w:) Protection Against Genocide: Mission Impossible?, red. N. Riemer, Wesport, CT-London 2000, s. 33-34; Rwanda: The Preventable Genocide , International Panel of Eminent Personalities, http://www.africa-union.org/Official_documents/reports/Report_rowanda_genocide.pdf (otwarto 24 grudnia 2007 r.); S. Totten, The Intervention and Prevention of Genocide: Sisyphean or Doable?, Journal of Genocide Research, June 2004, vol. 6, no. 2; L.M. Woolf, M.L. Hulsizer. 56 A.J. Bellamy, Responsibility...., s. 106. 57 The Secretary General Message on the 14 th Anniversary of the Genocide in Rwanda, 7 April 2008, UN Press Release No. L/07/2008. 58 Co do ca³oœci: International Criminal Court..., red. F.P. Miller, A.F. Vandome, J. McBrewster, s. 35. 59 Ibidem, s. 35-36. 60 Ibidem, s. 35. 61 A.J. Bellamy, Responsibility... , s. 106. 62 Ibidem. 63 Œwiatowy Szczyt ONZ 2005, Nowy Jork, 14-16 wrzeœnia 2005 r., Dokument Koñcowy Szczytu 2005, A/60/L.1, 20 wrzeœnia 2005 r., http://www.unic.un.org.pl/szczyt2005/dokument_koncowy_4.php (otwarto 8 lipca 2008 r.). Por. te¿: W.A. Schabas, Preventing Genocide and Mass Killing..., s. 62. 1 Por. J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 6. 2 Ibidem. 3 T. Cyprian, J. Sawicki, Materia³y Norymberskie..., s. 84. O roli i kompetencjach delegacji polskiej oraz prokuratora polskiego - J. Sawickiego zob. J. Sawicki, Przed polskim prokuratorem, Warszawa 1961, s. 8-10. 4 United Nations War Crime Commission, History of the United Nations War Crimes Commission and the Development of the Law of War, London 1948, s. 497, za: W.A. Schabas, Genocide...., s. 43. 5 Terminu Einsatzgruppen nie uda³o siê przet³umaczyæ w zadowalaj¹cy sposób na jêzyk angielski. B. Ferencz uwa¿a³, ¿e najtrafniejszym t³umaczeniem by³oby sformu³owanie special extermination groups, co z kolei w t³umaczeniu na jêzyk polski mo¿na by prze³o¿yæ na: "specjalne grupy ds. eksterminacji". Por. B. Ferencz, Einsatzgruppen (w:) Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, red. D.L. Shelton, Farmington Hills, MI 2005, s. 281. Szerzej na temat procesu w sprawie Einsatzgruppen zob.: B. Ferencz, The Einsatzgruppen Trial / Der Einsatzgruppen-Prozess (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945/The Nuremberg Trials: International Criminal Law Since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006, s. 153-163. 6 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 44. 7 Ibidem. 8 Ibidem. 9 Ibidem, s. 46 . "W Polsce i Zwi¹zku Radzieckim zbrodnie te by³y czêœci¹ planu, by pozbyæ siê ca³ego narodu przez wydalenie i unicestwienie w celu u¿ycia tych terytoriów do kolonizacji przez Niemców". Jak podkreœlili sêdziowie MTKR w sprawie Kambanda, "zbrodnie os¹dzane przez MTW, jak holokaust ¯ydów, czy "Ostateczne Rozwi¹zanie" ( Final Solution ), by³y bardzo zbie¿ne z ludobójstwem, jednak¿e nie mog³y byæ tak okreœlone, poniewa¿ zbrodnia ludobójstwa nie by³a ówczeœnie zdefiniowana". Prokurator v. Kambanda, sprawa nr ICTR 97-23-S, orzeczenie Izby Orzekaj¹cej z dnia 4 wrzeœnia 1998 r., par. 16. Zob. te¿: J. Sawicki, Ludobójstwo..., s. 28. 10 Por. R. Cryer, H. Friman, D. Robinson, E. Wilmshurst, Introduction to International Criminal Law..., s. 100-102. Przyk³adowo na terytorium Polski powo³any zosta³ na mocy dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. (Dz. U. z 1946 r. Nr 5) Najwy¿szy Trybuna³ Narodowy (NTN). Przed NTN przeprowadzonych zosta³o siedem postêpowañ. Jeden ze sprawców - A. Geisler zosta³ uznany za winnego pope³nienia zbrodni przeciwko Polsce, w tym ludobójczych ataków na polsk¹ kulturê i naukê. Zarzuty postawiono na podstawie przepisów kodeksu karnego z 1932 r. oraz dekretu sierpniowego. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 49; T. Cyprian., J. Sawicki, M. Siewierski, G³os ma prokurator... , Warszawa 1962, s. 33-260. Szerzej na temat zbrodni hitlerowskich i przestêpstw zwi¹zanych z okresem okupacji przed s¹dami polskimi zob. L. Gardocki, Zarys..., s. 76-101. Poza granicami Niemiec postêpowania toczy³y siê np. w Izraelu i Australii, por: G. Bach, Genocide (Holocaust) Trials in Israel / Völkermord (Holocaust)-Verfahren in Israel (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945 / The Nuremberg Trials: International Criminal Law Since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006, s. 216-223; G. James, A Summary of the History of Nazi War Crime Trials in Australia/Eine Zusammenfassung der Geschichte der Nazi-Kriegsverbrecherprozesse in Australien (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945/The Nuremberg Trials: International Criminal Law Since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006, s. 224-231. Na temat postêpowañ karnych na terytorium wschodnich i zachodnich Niemiec przeciwko sprawcom zbrodni pope³nionych w trakcie II wojny œwiatowej zob.: H. Rüping, Zwischen Recht und Politik: Die Ahndung von NS-Taten in beiden deutschen Staaten nach/Between Law and Politics: The Prosecution of NS-Criminals in the Two German States after 1945 (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945 / The Nuremberg Trials: International Criminal Law Since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, 2006, s. 199-208; R. Wittman, The Normalization of Nazi Crime in Postwar West German Trials / Die Normaliesierung von NS-Kriegsverbrechen in den Nachkriegs-Prozessen der Bundesrepublik Deutschland (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945 / The Nuremberg Trials: International Criminal Law Since 1945 , red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006, s. 209-215. 11 Tekst tej ustawy w jêz. angielskim dostêpny na stronie internetowej: http://avalon.law.yale.edu/imt/imt10.asp (otwarto 20 listopada 2009 r.). 12 Zob. D. Bloxham, Genocide on Trial: War Crime Trials and the Formationa of the Holocaust History and Memory, Oxford 2005, s. 22-56; D. Fraser, Law after Auschwitz: Towards a Jurisprudence of the Holocaust, Durham, NC 2005, s. 147-418. 13 Szerzej zob.: L. Yavnai, Military Justice: War Crimes Trials in the American Zone of the Occupation in Germany, 1945-1947 / Militärjustiz: Kriegsverbrecherprozesse in der amerikanisch besetzen Zone in Deutschland, 1945-1947 (w:) Die Nürnberger Prozesse: Völkerstrafrecht seit 1945 / The Nuremberg Trials: International Criminal Law Since 1945, red. H.R. Reginbogin, Ch.J.M. Safferling, München 2006, s. 191-196. 14 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 48. 15 Co do ca³oœci por. ibidem. 16 Szerzej na temat sytuacji dzieci w trakcie II wojny œwiatowej w kontekœcie ludobójstwa zob. S.M. Rogow, Child Victims in Nazi Germany, The Journal of Holocaust Education 1999, vol. 8, no. 3, s. 71-86. 17 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 48-51. 18 Co do ca³oœci por. J. Nowakowska-Ma³usecka, Odpowiedzialnoœæ karna..., s. 72 oraz D. Schraga, R. Zacklin, International Criminal Tribunal..., s. 10. 19 Reservations to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Advisory Opinion, ICJ Reports 1951, p. 23, za: W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 3. 20 Ibidem, s. 3-4. 21 M. Toufayan, The World Court’s Distress When Facing Genocide: A Critical Commentary on the Application of the Genocide Convention Case (Bosnia and Hercegovina v. Yugoslavia (Serbia and Montenegro)), Texas International Law Journal 2005, vol. 40, no. 2, s. 234. 22 W.A. Schabas, Genocide... , 2009, s. 499. 23 Ibidem, s. 499-500. 24 Ibidem, s. 500. 25 Ibidem, s. 501. 26 Trial of Pakistani Prisoners of War (Pakistan v. India), Interim Protection Order of 15 December 1973, (1973) ICJ Reports 328. 27 Por. R. Szafarz, Spór Boœni-Hercegowiny z now¹ Jugos³awi¹ w Miêdzynarodowym Trybunale Sprawiedliwoœci , Spr. Miêdzynar. 1993, nr 4. 28 Ibidem, s. 102. 29 Ibidem, s. 104. 30 Ibidem, s. 103. 31 Ibidem. 32 Ibidem , s. 104. 33 Co do ca³oœci: ibidem. 34 Rada Bezpieczeñstwa uzna³a w rezolucji nr 777/1992, i¿ Federalna Republika Jugos³awii, okreœlana tu jako Jugos³awia, nie mo¿e byæ automatycznym kontynuatorem Socjalistycznej Republiki Jugos³awii, która przesta³a istnieæ. R. Szafarz, Spór..., s. 104. 35 Ibidem. 36 Ibidem . 37 Ibidem, s. 106. 38 Ibidem. 39 Ibidem. 40 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 506. 41 Application for Revision of the Judgment of 11 July 1996 in the Case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Yugoslavia), Preliminary Objections (Yugoslavia v. Bosnia and Herzegovina) The Court finds that Yugoslavia’s Application for revision is inadmissible, b.a., International Court of Justice Press Release 2003, no. 8. 42 Ibidem. 43 Ibidem. 44 Ibidem. 45 Ibidem. 46 K. Zuchowicz, Czy Serbia dopuœci³a siê ludobójstwa w Srebrenicy, Rzeczpospolita 26.02.07. Zob. tak¿e: E. Socha, Wp³yw procesu norymberskiego na prawo miêdzynarodowe w zakresie œcigania i karania zbrodni ludobójstwa, Wojskowy Przegl¹d Prawniczy 2007, nr 2, s. 19. 47 Co do ca³oœci: Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro). The Court affirms that it has jurisdiction to deal with the case. The Court finds that Serbia has violated its obligation under the Genocide Convention to prevent genocide in Srebrenica and that it has also violated its obligations under the Convention by having failed fully to co-operate with the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), b.a., International Court of Justice, Press Release 2007, no. 8. Zob. te¿, J.R. Schmertz, M. Meier, Genocide, International Law Update 2007, vol. 13, no. 2; P. Lippman, International Court of Justice Finds Serbia Innocent of Genocide, But Not Entirely Clean, Washington Report on Middle East Affairs 2007, vol. 26, no. 4, s. 30-31; I. Vincent, Where are the War Criminals?, Maclean’s 2.04.2007, vol. 120, no. 12. 48 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 507. 49 Ibidem, s. 507-508. 50 The Legality of Use of Force (Yugoslavia v. Belgium et al.), Request for the Indication of Provisional Measures, Order, 2.06.1999, par. 37. W opinii tej zwrócono tak¿e uwagê, i¿ ludobójstwo mieœci siê w szerokiej koncepcji zbrodni wojennych. Zakres prawa humanitarnego obejmuje miêdzynarodowe i niemiêdzynarodowe konflikty zbrojne. U¿ycie terminu "prawo humanitarne" nie by³o konsekwentne. MTS opisa³ miêdzynarodowe prawo humanitarne jako lex specialis w stosunku do miêdzynarodowych praw cz³owieka, stosowanego w trakcie konfliktów zbrojnych. Por. W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 6. 51 Wyrok MTS z dnia 15 grudnia 2004 r., par. 113. 52 "[The parties] remain in all cases responsible for acts attributable to them that violate the rights of other States". Wyrok MTS z dnia 15 grudnia 2004 r., par. 114. 53 Application of Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v. Yugoslavia); Fixing of the time-limit for the filing by Croatia of its observations and submissions on the preliminary objections raised by Yugoslavia, b.a., International Court of Justce Press Release 2002, no. 34, http://www.icj-cij.org/docket/index.php?pr=530&p1=3&p2=1&case=118&p3=6 (otwarto 22 marca 2008 r.). 54 Ibidem, s. 2. 55 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 510. 56 Rezolucja ZO NZ nr A/RES/47/121 przyjêta 18 grudnia 1992 r. na 91 spotkaniu plenarnym, s. 2: "[...] Gravely concerned about the deterioration of the situation in the Republic of Bosnia and Herzegovina owing to intensified aggressive acts by the Serbian and Montenegrin forces to acquire more territories by force, characterized by a consistent pattern of gross and systematic violations of human rights, a burgeoning refugee population resulting from mass expulsions of defenceless civilians from their homes and the existence in Serbian and Montenegrin controlled areas of concentration camps and detention centres, in pursuit of the abhorrent policy of "ethnic cleansing", which is a form of genocide [...]". 57 "By an Order of 14 September 1999, the Court had initially fixed 14 March and 14 September 2000 as the time-limits for the filing of a Memorial by Croatia and a Counter-Memorial by Yugoslavia. By an Order of 10 March 2000, these time-limits had been respectively extended to 14 September 2000 and 14 September 2001. By an Order of 27 June 2000 the Court again extended the time-limits for the above-mentioned written pleadings, respectively to 14 March 2001 and to 16 September 2002", International Court of Justice Press Release 2002/34, Application of Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v. Yugoslavia); Fixing of the time-limit for the filing by Croatia... 58 W.A. Schabas, Genocide..., 2009, s. 511. 59 MTKR zajmowa³ siê zbrodni¹ ludobójstwa w nastêpuj¹cych sprawach przeciwko: J.-P. Akayesu, J. Kambanda, E. Niyitegeka, J. Kamuhanda, E. Ndindabahizi, A. Ntageura, E. Bagambiki, S. Imanishimwe, O. Serushago, C. Kayishema, O. Ruzindana, L. Semanza, E. Ntakirutimana, G. Rutaganda, A. Musema, A. Simba, F. Nahimana, H. Ngeze, J.B. Barayagwiza, G. Ruggiu, S. Musabyimana (zmar³ przed rozpoczêciem postêpowania w jego sprawie). Uniewinniony od zarzutu pope³nienia ludobójstwa zosta³ I. Bagilishema. We wszystkich sprawach pokrzywdzonymi byli Tutsi. Szerzej por. J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 52-53; A. Paul, Kritische Analyse und Reformvorschlag zu Art. II Genozidkonvention, Berlin-Heidelberg-New York 2008, s. 84-94. 60 Zarzut pope³nienia ludobójstwa zosta³ postawiony D. Sikirici, podczas procesu jednak nie udowodniono zamiaru zniszczenia gupy. Za pope³nienie ludobójstwa skazany zosta³ Krstiæ, w postêpowaniu apelacyjnym skazano go za wspó³udzia³ w ludobójstwie. Oskar¿onych o pope³nienie ludobójstwa zosta³o kilku dowódców: V. Pandureviæ, D. Obrenoviæ (skazany w I instancji za zbrodniê przeciwko ludzkoœci), V. Blagojeviæ (skazany w I instancji za wspó³udzia³ w ludobójstwie), S. Miloseviæ zmar³ zanim skoñczy³o siê postêpowanie w jego sprawie. B. Plavsiæ przyzna³ siê do pope³nienia innych czynów ni¿ ludobójstwo, które zarzucano mu pierwotnie. Nie udowodniono pope³nienia ludobójstwa nastêpuj¹cym osobom: M. Stakiæ, M. Kovaceviæ, S. Drjaca, R. Brdjanin, M. Taliæ, S. Zupljanin. Por. J. Quigley, The Genocide Convention..., s. 54-55; A. Paul, Kritische Analyse..., s. 95-118. 61 Zamieszczone w pracy orzeczenia zosta³y omówione w: Kosovo War Crimes Trials: A Review, b.a., OSCE Mission in Kosovo, Department of Human Rights and Rule of Law, Legal Systems Monitoring Section, September 2002. 62 Ibidem, s. 50. 63 Ibidem. 64 Fragment orzeczenia kosowskiego S¹du Najwy¿szego w sprawie Vukoviæa zamieszczony w: Kosovo War Crimes..., s. 49. 65 Por. ibidem, s. 48. 66 Por. S. de Bertodano, Current Developments in Internationalized Courts..., s. 241. 67 Prokurator v. Stupar i inni, Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny, sprawa nr X-KR-05/24. 68 Prokurator v. Stupar i inni, Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny, sprawa nr X-KR-05/24, s. 9-14. 69 Art. 171 kodeksu karnego dla Boœni i Hercegowiny. 70 Prokurator v. Milos Stupar i inni, Trybuna³ dla Boœni i Hercegowiny, sprawa nr X-KR-05/24, s. 52. 71 Por. S. de Bertodano, Current Developments in Internationalized Courts..., s. 216. Pierwsze 13 orzeczeñ wydanych przez Sk³ady S¹dz¹ce ds. Powa¿nych Przestêpstw nie zosta³o sporz¹dzone na piœmie. Por. D. Cohen, Seeking Justice on the Cheap: Is the East Timor Tribunal really a Model for the Future? , Asia Pacific Issues 2002, no. 61, s. 5-6. 72 Por. Court of Appeal raises National and International Concern, JSMP Press Release, 17.07.2003. Por. tak¿e: Special Panel Delivers its own Decision on the Applicable Law, b.a., JSMP Information Release 24.07.2003. 73 The Case of X: A Child Prosecuted for Crimes against Humanity, b.a., Judical System Monitoring Programme Dili, Timor Leste 2005, s. 17. 74 Z uwagi na trudnoœci z nominacj¹ sêdziów miêdzynarodowych, S¹d Apelacyjny rozpocz¹³ sw¹ dzia³alnoœæ dopiero 1 lipca 2003 r. Zob. Serious Crimes Unit Update VII/03, Office of the Deputy General Prosecutor for Serious Crimes Timor Leste, 5 August 2003, http://www.jsmp.minihub.org/News/5_08-03.htm. 75 W II instancji Armando dos Santos zosta³ skazany za pope³nienie zbrodni przeciwko ludzkoœci. 76 Por. Court of Appeal raises... 77 Co do ca³oœci por. http://www.preventgenocide.org/pt/direito/codigos/portugal.htm. 78 Por. art. 17 ustawy UNTAET 2000/15. 79 Dnia 28 sierpnia A. dos Santos skazany zosta³ przez s¹d I instancji na 20 lat pozbawienia wolnoœci za morderstwo. Apelacjê od tego wyroku wniós³ prokurator. Jako przyczynê odwo³awcz¹ poda³ uchybienie polegaj¹ce na zmianie kwalifikacji czynu tzn. skazaniu A. dos Santosa za morderstwo, podczas gdy oskar¿yciel wnosi³ o skazanie oskar¿onego za morderstwo nie jako samodzielne przestêpstwo lecz jako jeden z czynów zbrodni przeciwko ludzkoœci. 80 Por. Court of Appeal raises National and International Concern, b.a., JSMP Press Release, 17.07.2003. Por. tak¿e: Special Panel Delivers its own Decision on the Applicable Law, b.a., JSMP Information Release 24.07.2003. 81 Dane za: http://www.jsmp.minihub.org/Language_English/spsc2001_english.htm (otwarto 6 czerwca 2008 r.). 82 Por. JSMP Report on the Court of Appeal Decision in the Case of Armando dos Santos, b.a., Dili 2003, s. 26. 83 Ibidem. 84 Ibidem. 85 Por. T. Siboro, Crimes Will Go to Trial....; Future of the Serious Crimes Unit, b.a., JSMP Issue Report, Dili, January 2004, http://www.jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/SCU_Report%20FINAL_eng.pdf (otwarto 30 maja 2006 r.). 86 Por. Top Khmer Rouge Leader Charged, b.a., BBC 19.11.2007, http://www.globalpolicy.org/component/content/article/163/28933.html. 87 W.A. Schabas, First Prosecution at the International Criminal Court, Human Rights Law Journal 2006, vol. 27, no. 1-4. 88 Na temat wydarzeñ w Sudanie por. szerzej: S. Booker, A.-L. Colgan, Genocide in Darfur, Nation 12.07.2004, vol. 279, no. 2, s. 8-27; Darfur Destroyed. Ethnic Cleansing by Government and Militia Forces in Western Sudan, b.a., Human Rights Watch, May 2004, vol. 16, no. 6(A); Darfur Documents Confirm Government Policy of Militia Support, b.a., A Human Rights Watch Briefing Paper July 19, 2004; Entrenching Impunity: Government. Responsibility for International Crimes in Darfur, b.a., Human Rights Watch, December 2005, vol. 17, no. 17(A); Ch. Herlinger, Darfur: Fear and Chaos in a Fragile Land, National Catholic Reporter 2005, vol. 41, no. 22, s. 11-13; Ch. Herlinger, Darfur’s Changing Conflict, National Catholic Reporter 2007, vol. 43, no. 39, s. 10-12; Ch. Herlinger, Return to the unsettled land, National Catholic Reporter 2007, vol. 43, no. 39, s. 12. 89 Szerzej na ten temat por. E. Reeves, Genocide by Attrition, Dissent 2005, vol. 52, no. 1, s. 21-25. 90 Dane za: W.A. Schabas, First Prosecution..., s. 37. 91 International Criminal Court..., red. F.P. Miller, A.F. Vandome, J. McBrewster, s. 35. 92 Report of the International Commission of Inquiry on violations of international humanitarian law and human rights law in Darfur, UN Doc. S/2005/60, par. 518, za: W.A. Schabas, Has Genocide Been Committed in Darfur? The State Plan or Policy Element in the Crime of Genocide (w:) The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects, red. R.J. Henham, P. Behrens, Aldershot, UK-Burlington, VT 2007, s. 39. 93 Por. Report of the International Commission of Inquiry on Darfur to the United Nations Secretary-General , Geneva 2.01.2005, par. 508-512, za: L.J. van den Herik, The Contribution of the Rwanda Tribunal..., s. 132. 94 Por. W.A. Schabas, First Prosecution..., s. 37; International Criminal Court..., red. F.P. Miller, A.F. Vandome, J. McBrewster, s. 35. 95 International Criminal Court... , red. F.P. Miller, A.F. Vandome, J. McBrewster, s. 35. 96 Ibidem. 97 Ibidem. 1 For example: R.L. Barbisch, Economic Groups (w:) D.L. Shelton (ed.), Encyclopedia of Genocide and Crimes against humanity, Farmington Hills, MI 2005, p. 275. 2 Rutaganda, case no. ICTR-96-3, 6.12.1999, par. 56. 3 Ibidem.

Приложенные файлы

  • rtf 23796731
    Размер файла: 1 012 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий