Biuletyn_10_2008


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
BEZPŁATNY DODATEK
FILM DVD „ZAWÓD: PRYMAS POLSKI”
cena 7 zł
(w tym 0% VAT)
numer indeksu 374431
nakład 15000 egz.
INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
NR
10
(
93
październik
200
BIULETYN
BIULETYN
ODDZIAŁY IPN
ADRESY I TELEFONY
ul. Warszt
ul. Witomińska 19, 81-311 Gdynia
ul. Kilińskiego 9, 40-061 Katowice
ul. Reformacka 3, 31-012 Kraków
ul. Szewska 2, 20-086 Lublin
ul. Rolna 45a, 61-487 Poznań
ul. K. Janickiego 30, 71-270 Szczecin
ul. Chłodna 51, 00-867 Warszawa
ul. Sołtysowicka 21a, 51-168 Wrocław
BIAŁYSTOK
GDAŃSK
KATOWICE
KRAKÓW
LUBLIN
WARSZAWA
WROCŁAW
ODDZIAŁY IPN
ADRESY I TELEFONY
BIULETYN INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
Kolegium: Jan Żaryn – przewodniczący,
Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Kazimierz Krajewski, Filip Musiał,
Barbara Polak, Leszek Próchniak, Jan M. Ruman, Norbert Wójtowicz
1-83-74), [email protected]
Barbara Polak – zastępca redaktora naczelnego (tel. 0-22 431-83-75), [email protected]
Piotr Życieński – fotograf (tel. 0-22 431-83-95), [email protected]
[email protected]
Projekt gra�czny: Krzysztof Findziński; redakcja techniczna: Andrzej Broniak;
łamanie: Wojciech Czaplicki
Adres redakcji: ul. Hrubieszowska 6a, Warszawa
Adres do korespondencji: ul. Towarowa 28, 00-839 Warszawa
www.ipn.gov.pl
Druk: „2 K” s.c., ul. Płocka 35/43, 93-134 Łódź

Ten w tek I pielgrzymki
zosta przeprowadzony
przez wszystkie stacje od
Warszawy przez Czsto-
chow, Gniezno, a do
nau, ktrym byo kra-
kowskie bierzmowanie
dziejw. Tak to wyda-
rzenie z Bo nazwa
Papie. W wymiarze reli-
g nym byo ono wyda-
rzeniem niespotykanym
w ci gu 1000 lat Polski,
przeywaniem Euchary-
stii sprawowanej przez
Piotra naszych czasw,
ktrym jest Polak.
Bd c wtedy na Bo-
niach, do dzi pami-
zwaszcza pod koniec przemwienia czulimy, e w tym caym zgromadzeniu Boym, nie
ludzkim, jestemy mocni. Mocni nie tylko Papieem, mocni nie tylko Jego sowami, mocni
wraz nami O ar. T sam , ktr zoy kiedy na Kalwarii.
Dariusz Karowicz
W roku Stanisawowym waciwie wybrzmie mg temat wiadectwa
z pewnoci jeden z najwaniejszych w papieskim myleniu o chrzec astwie i o Kociele.
Papie stale przypomina witych i mczennikw, bo poprzez nich Chrystus objawia si ka-
demu kolejnemu pokoleniu chrzec an. wito to forma obecnoci Chrystusa w historii. W tym
wypadku take w historii politycznej. A historia widziana oczyma wiary, to drugi obok wiade-
ctwa w tek, ktry wprowadzony zostaje przez odwoanie si do postaci biskupa mczennika.
Wydaje si, e w. Stanisaw i bierzmowanie dziejw miay skierowa nasz wzrok na histo-
riozo czne ramy naszej historii. Czy moe lepiej powiedzie
nurt nie ramy. Nurt, ktry poprzez nas idzie z przeszoci
w przyszo bo przecie wezwanie o zst pienie Ducha to
byo fraza niew tpliwie prorocza.
przyoy do niej miary socjologii czy politologii. Bo prze-
grzymce mamy wybory, z jedn jak syszaem z naj-
wyszych frekwencji. Komuna ma powody do radoci.
Fot. P. ycieski
mencie w 1999 r., kiedy przemwienie w 10 lat po przemianach, zacz od pielgrzymki z roku
1979. To si wszystko zaczo wtedy, gdy wypowiedzia sowa Niech zst pi Duch Twj.
D.K.
Perspektywa Ducha pokazuje jak niebezpieczny dla naszej wewntrznej wolnoci
moe by terror tzw. faktw i praw, a wic cz stkowych danych odartych z duchowego
pewnej duchowej postawy, stanowi -
cej fundament i ducha wsplnoty
i osabia . Tej solidarnoci Papie bro-
K.N.
Naley z niej wydoby trzy podstawowe w tki, eby jej nie sprowadzi tylko do kon-
tekstu spoeczno-politycznego tamtych czasw. Papie by bardzo wraliwym czowiekiem
powiedzie w Polsce. Mia te gbokie rozeznanie polskich spraw. Gwny cel pielgrzy-
mek, take tych dwch ze stanu wojennego i tej z 1987 r., by relig ny, a zarazem uwzgld-
niaj cy kontekst spoeczny czasu. Pierwszy w tek to Kongres Eucharystyczny, od ktrego
Papie zaczyna w Warszawie. Drugi to sprawa beaty kacji krlowej Jadwigi na Wawelu.
Papie dokona tego, czego pragn cae ycie, o co si modli w Krakowie: beaty kowa
b. Jadwig. Ogosi J Bogosawion na zasadzie ci goci kultu. Pokaza wymiar chrze-
c astwa, wymiar wiary, ktra przenika czowieka i owocuje wiadectwem nie tylko w mio-
sierdziu, jak to podkrelamy przy Bracie Albercie czy innych witych. Papie przy Jadwidze
podkreli wymiar ewangelizacji przez nauk i kultur. To, co w. Jadwiga robia dla Aka-
demii Krakowskiej, dla nauki, kultury. Nie bez powodu powtarza w rnych kontekstach
zdanie, e Ewangelia czy wiara, ktra nie staa si elementem kultury, nie jest gboko
elementem kultury. Nie tylko tej przez K, ale kultury ycia kadego czowieka. Podczas tej
pielgrzymki, b. Jadwiga suya Papieowi jako ikona. Trzeci wany w tek to sowa do ludzi
pracy, ludzi morza. To nauczanie o solidarnoci przez mae s, ktra zawsze idzie przed
walk , ktre zostao wypowiedziane na Wybrzeu w kontekcie solidarnoci przez due S.
W tym kontekcie warto wspomnie Westerplatte i spotkanie z modzie .
D.K.
Uderza mnie, e nauczanie o solidarnoci tej przez due, jak i przez mae s
Pojcie solidarno zostanie wypracowane przez Papiea po to, eby stao si dzie-
dzictwem, a zatem i Polska, w pewnej mierze, buduje polityczn kultur oglnoeuropejsk .
Nie w rozumieniu maej solidarnoci, tylko tej wielkiej. To jest zwycistwo, ktre przyjdzie
D.K.
W 1987 r. pielgrzymk koczy spotkanie na lotnisku z Jaruzelskim. Czy pamita-
cie panowie widoczne przeraenie generaa Jaruzelskiego? Opowiada mi niedawno jeden
z operatorw telewizji obecnych wtedy na lotnisku, e prbowali kadrowa Jaruzelskiego tak,
aby nie byo wida , e ze strachu trzs mu si kolana. Nie wiem czy to prawda, ale wrae-
nie, e Jaruzelski boi si Papiea pamitam bardzo wyranie. W tej scenie jak na doni wida
byo kto jest uzurpatorem, a kto wadc . Patrz c na to trudno byo w tpi , e do Jana Pawa
II naley w Polsce znacznie wicej ni wadza duchowa, e jest kim w rodzaju krla Polski.
Komunici prbowali wykorzysta Papiea do legalizacji wasnego reimu, ale ju tylko roz-
K.N.
Dodam w tek optymistyczny do tego co mwi pan Jan. Jak czyta si artykuy
i ksi ki wydane przez was wida jak donoszono na Wojty... Moim zdaniem, Papie
potra si przez to wszystko przebi . Efekty tej straszliwej machiny nie s tak tragiczne.
Na przedpolu medialnym sypali piasek w tryby, natomiast przez wyst pienia, ktrych nie
potra li cenzurowa w telewizji ani w radiu przemawia Papie. Potra si przez to przebi
i do uczestnikw, ktrych byo par milionw, we wszystkich miejscach od Gdaska przez
Warszaw do Krakowa, ale te do tych, ktrzy suchali przez media. Papie mia taki dar,
e potra powiedzie i da przesanie. A jednoczenie dla takich panw jak Jaruzelski
J.M.R.
Mam obawy, e wszystko zaczo si komplikowa pniej, nie w momencie trwa-
nia operacji Zorza, Lato itd.
K.N.
Nie mona czowieka przygotowa dobrze do ycia chrzec askiego tylko w opar-
ciu o przykazania. Trzeba wej z czowiekiem na Gr Bogosawiestw. To si dokonao
w trakcie nastpnych pielgrzymek, ale odstp czasowy by za duy, aby ludzie po czyli
jedno z drugim. W tym znaczeniu zgadzam si z tez , e mymy byli za bardzo rozwe-
Nauczanie Papiea zostao troch zaguszone przez selektywne a co za tym idzie niepraw-
mwili: ale im przyoy. Inni si czuli obraeni, a jeszcze inni uwaali, e byo to pro-
tylko my jak w Starym Testamencie nie bylimy gotowi ich przyj .
J.M.R.
Nie Papiea zawid such, tylko jednak nas. Tego, co mwi Ojciec wity su-
a po 1989 roku sta si znakiem terroru. Trudno byo zachowa spokj. Jak usyszaem
wtedy Papiea, wydawao mi si, e tra a On dokadnie w to, co jest nam potrzebne.
Pamitajmy, e to nie jest operacja Zorza 1, Zorza 2, tylko to jest potna operacja,
mass media,
ktre pytaj , co ten Papie taki zdenerwowany, czemu krzyczy, e to jest
Jego ojczyzna i e tu nie mona zab a dzieci. Co on taki nerwowy? Komunici nadawali
papieskie wyst pienia w telewizji i nie odwaali si ich komentowa . Tu pojawiao si mn-
stwo komentarzy, wolna Polska, a Papie mwi, e czego nie wolno.
J..
Chciabym wydoby kontekst z panw wypowiedzi. Trzeba to jednak bardziej dopre-
cyzowa . Papie wszed jako strona, ktra wydawaa si przewaaj cej wwczas grupie
intelektualnej, na marginesie i tam powinna pozosta w dialogu wewntrznym. To znaczy
D.K.
Nic wic dziwnego, e niewygodne sowa Papiea zostaj bez komentarza. Opinie
ze Skoczowa nie staj si przedmiotem oglnonarodowej debaty. Dziennikarze nie wnikaj
kogo Papie mia na myli.
J.M.R.
Wyraaj zdziwienie: o co chodzi?
D.K.
W tym sensie Skoczw jest nie tylko pielgrzymk krtk , ale i niezauwaon . Prze-
J.M.R.
Echo jest. Jak wspomnia Jan aryn, jest zjawisko Radia Maryja. Do Skoczowa
jechao wielu pielgrzymw z grupami Radia Maryja. Prbuje si wic zepchn to do spot-
kania bardzo dziwnego tumu. Sugeruje si, e Papie zosta wprowadzony w b d, e
w zasadzie niewiele o Polsce wie, bo dugo jest ju w Rzymie, mg si pogubi w sytuacji,
bo przecie nic takiego o czym mwi nie ma miejsca w Polsce.
K.N.
Umieszcza si t pielgrzymk midzy pielgrzymk przykaza a encyklik
Veri-
tatis splendor.
odbir duej czci mediw, e tak nie jest w Polsce,
e Papie zosta nastawiony i wykorzystano Go. To jest nieprawd . Dlatego, e Papie
nie tylko mwi o tym, e w imi wolnoci om a si przykazania. W Skoczowie dopowie-
dzia nauk o sumieniu. Mwi, e sumienie jest autonomiczne, e jest norm najblisz ,
ostateczn . Ale sumienie nie jest sdzi autonomicznym w tym znaczeniu, e nie liczy si
z prawem moralnym. Czowiek w sumieniu nie stanowi prawa ale je odkrywa. To jest wany
Veritatis splendor
. Papie w czasie
spotkania ze rodowiskiem naukowym w Krakowie w 1997 roku cytuje w przemwieniu do
Fot. P. ycieski
papieskie podczas pielgrzymek, nie tylko przybliao nam nauk spoeczn Kocioa, ale
adaptowao j do rzeczywistoci polskiej, gdy Papie t rzeczywisto zna. Ta adaptacja to
Veritatis splendor
Fot. P. ycieski
K.N.
Fot. P. ycieski
K.N.
Kiedy mwimy o istocie Ewangelii, ktra sprowadza si do Kazania na Grze, to
rzeczywicie Krlestwo Boe nie jest z tego wiata. Warto przytoczy fragment Jezusa
Fot. P. ycieski
K.N.
Ta pokusa tkwi nie tylko w pana
krakowskich przyjacioach. To jest
prba zast pienia wiary, tego co si
w nas dzieje przez ask, doskonao-
ci ycia. To jest te niebezpieczestwo
w de niowaniu witoci. Nie na tym
J.M.R.
Klamr spinaj c ca kate-
chez skierowan do Polakw jest
pielgrzymka w 2002 r. o Mio-
. To w czasie tej piel-
grzymki Papie mwi: Trzeba prze-
nie miejsc kultu, takich jak Kalwaria,
agiewniki jest delikatnym wskaza-
niem jak ksztatowaa si relig no
zgbianiu lozo i i teologii zawsze
D.K.
To co nazywamy Kocioem ludowym, a co czy si z wyobraeniem tumnych
uroczystoci relig nych, to jest bardzo wany temat u Papiea. Fragment Ewangelii w. Ma-
teusza mwi o tym, jak rzesze przyszy do Jezusa, a Apostoowie powiadaj : Odpraw
rzesze. Odpraw, bo nie starczy chleba. To mona i trzeba czyta alegorycznie. Aposto-
owie s dz , e chleba, e duchowej gbi nie mona da wszystkim, e nie starczy. Albo,
Tertium non datur
inne prawa. To bardzo wspczesny problem. Bardzo polska dyskusja. To Odpraw rzesze
z ktrymi zderzali si kard. Stefan Wyszyski i Jan Pawe II. Na szczcie obaj rzeszy nie
odprawili przeciwnie odwaali si je zwoywa . Ten sposb przeamywania samotnoci,
odkrywania wsplnoty duchowej, odkrywania wsplnotowej natury Kocioa, sposb, ktry
dla Kocioa powszechnego rwnie w zupenie odmiennych realiach - atomizacji maj cej
rda w wolnorynkowym konsumizmie czy jak w Polsce po 1989 roku w epoce trudnych
spoecznych przemian. Te wielkie spotkania przypominaj , e
pochodzi od gre-
ckiego terminu politycznego. Chodzi o zgromadzenie obywateli polis. Koci przej ten
termin do wasnego zwoania. Papie wielokrotnie zwoywa Koci bo to niezwykle
wany antygnostycki znak powszechnoci Kocioa. Mwilimy o tym jak rol odegra
Papie w tym wspomnianym na pocz tku policzeniu si Polakw zatomizowanych przez
Fot. P. ycieski
Bya te wielka teologia, ktrej nauczanie zakoczy. Trzeba przypomnie
to wszystko co
uczyni dla Faustyny, dla kultu Miosierdzia Boego, poprzez beaty kacj. Wczeniej bya ency-
i wreszcie w 2000 r. kanonizacja w. Faustyny a w 2002 r. powice-
nie bazyliki i sanktuarium. Sowa z dzienniczka o iskierce, ktra wyjdzie z agiewnik sprawdziy
si, kiedy Papie mwi: zostawiam wam to jako miejsce wite na XXI w., ale nie wite tylko
dla Krakowa, nie wite tylko dla Polski, jako stolic Boego Miosierdzia dla wiata.
D.K.
Patrz c na dzisiejsz skal kultu Miosierdzia Boego, mona zaryzykowa , e za sto
lat o obecnej epoce w dziejach Kocioa Powszechnego bdzie si pisao jako o okresie
kultu Miosierdzia. Kto wie moe wsparcie dla tego ruchu duchowego, to jedno z najwik-
szych dzie Jana Pawa II. Dzi widzimy skromn zakonnic i wielkiego Papiea. By moe
Fot. P. ycieski
Fot. P. ycieski
KOMENTARZE HISTORYCZNE
K. C
NIE DALI SI PORNI
Przez kilkanacie lat Suba Bezpieczestwa staraa si skci kar-
dynaw Wojty i Wyszyskiego. Wysiki nie powiody si dziki
klasie i sile charakteru obu hierarchw.
Prymasa Stefana Wyszyskiego i kardynaa Karola Wojty rnio wiele. Nie tylko oso-
si wychowywali. Inne chociaby byo ich podejcie do reform Soboru Watykaskiego II
prymas by wobec nich ostrony, Wojtya bardziej otwarty. Prymas, ktry nie raz zawid
si na intelektualistach, w dodatku jego zdaniem zbyt blisko trzymajcych si wadzy,
oparcie dla Kocioa widzia w ludzie i jego tradycyjnej pobonoci. Wojtya natomiast do-
cenia elity katolickie i nowe formy duszpasterskie. W ocenie znakomitego watykaskiego
dyplomaty kardynaa Agostino Casarolego kardynaw rnio podejcie do praktyki poli-
tycznej. Karol Wojtya nie myla o stosunkach pastwo Koci w kategoriach racji stanu,
czyli tzw. realizmu politycznego. By bowiem przekonany, e nie mona z polityki wyklu-
cznie ludzkiego rysu. Stefan Wyszyski natomiast
samoograniczy suszne denia Kocioa i nawoywa do tego buntujcych si robotnikw.
lozof prof. Stefan Swieawski jedn z najwikszych rnic midzy kardynaami
zwk do utworzenia jednego modelu spoeczestwa i pastwa, kardyna Wojtya nie trakto-
KOMENTARZE HI
brakowao dowodw: tajne suby PRL usioway porni obu polskich kardynaw. Chciay
KOMENTARZE HISTORYCZNE
wobec Wyszyskiego, wykorzystujc kad ku temu okazj, w takim stopniu, aby nie zmu-
sza Wojtyy do solidaryzowania si z Wyszyskim.
Miesic pniej, we wrzeniu 1967 r., przy okazji pierwszej o
cjalnej wizyty w Polsce
alne. Nie powioda si prba wbicia klina midzy obu kardynaw. Pod naciskiem Gomuki
de Gaulle pojecha do Krakowa w katedrze na Wawelu przywita go zakrystianin. Poinformo-
KOMENTARZE HI
Uroczystoci milen ne w Warszawie,
fot. z Arch. Instytutu Prymasowskiego
KOMENTARZE HISTORYCZNE
krakowskiego mwi biskup Pieronek. W niczym nie zmienia to faktu, e podkrela
biskup kardyna Wojtya by zawsze wobec prymasa niezwykle lojalny.
Urzekajca jest anegdota powtarzana w rnych wersjach o tym, jak Karol Wojtya podczas
W Polsce czterdzieci procent kardynaw to narciarze zauway. Na czyj uwag: Emi-
nencjo, w Polsce jest przecie tylko dwch kardynaw odpar: Tak, ale kardyna Wyszyski
W prywatnych rozmowach kardyna Wojtya czsto powtarza: Nie wolno utrudnia za-
dania prymasowi. I tak zachowywa si od momentu, gdy wszed do grona biskupw. Kiedy
w 1967 r. w Rzymie odebra kapelusz kardynalski wygosi tam jak zapisano w materiaach
SB hodownicz mow pod adresem Wyszyskiego, a po powrocie do Krakowa podobn
w tonie w katedrze na Wawelu. Zdaniem Skwarnickiego donosia tajna wsppracownicz-
ka Targowska [Sabina Kaczmarska przyp. red.] Wojtya zdaje si dba bardzo mocno
o wzgldy prymasa, kto wie czy nie zbyt mocno. I chocia prymas nie by 7 lipca 1967 r. na
inauguracyjnej Mszy kardynaa Wojtyy w katedrze wawelskiej co dla wadz byo dowodem
KOMENTARZE HI
Gdy w 1963 r. bp Wojtya zosta arcybiskupem krakowskim, prymas zapytany w Rzymie,
KOMENTARZE HISTORYCZNE
PAPIE,
KTRY ZMIENI HISTORI
Bez Jana Pawa II nie tylko historia Polski potoczyaby si inaczej.
Jego obecno wrd nas, sowa, gesty, wreszcie Jego osobiste wia-
dectwo, ksztatowao nie tylko wiar i sumienia ludzi wierzcych,
ale take gboko odcisno si na caej epoce.
katu w rozpad komunizmu,
przywrcenie wolnoci religii w Europie Wschodniej oraz zjednoczenie naszego kontynentu.
Wybr Jana Pawa II by szokiem dla wadz komunistycznych. Od pocztku na Kremlu
kat stanowi wielkie zagroenie dla caego systemu. wiadczy
o tym m.in. raport, ktry miesic po wyborze Karola Wojtyy zosta przesany z Moskwy
szefom sub specjalnych w Europie Wschodniej. Dokument zawiera obszern charaktery-
styk osoby kard. Karola Wojtyy oraz trafnie prognozuje najwaniejsze kierunki jego pon-
katu. Materia, jak zaznaczono, powsta przy pomocy polskich towarzyszy i tra
m.in.
do Berlina Wschodniego. By przeznaczony wycznie do wiadomoci szefa wywiadu NRD
gen. Markusa Wolfa oraz gen. Rudiego Mittiga
Wojtyy, krg jego przyjaci i znajomych, m.in. zainteresowania i pasje, take artystyczne
i sportowe. W ocenie autorw wybr kard. Wojtyy stanowi wielkie wyzwanie dla caego
w Europie Wschodniej. Analitycy sowieccy, na podstawie m.in. informacji otrzymanych od
organw bezpieczestwa w Polsce, trafnie przewidywali, e od tej pory negocjacje przedsta-
wicieli krajw socjalistycznych ze Stolic Apostolsk bd trudniejsze, poniewa na czele
Information der Sicherheitsorgane der VR Polen ber die Wahl des Kardinals Wojtyla zum Papst.
Berlin 16 XI 1978 r. berstzung aus dem Russischen. w. Zentralarchiv MfS, HA XX/4, BStu 000020.
Der Bundesbeauftragte f r die Unterlagen des ehemaligen Staatssicherheitsdienstes. Berlin.
Postanowlienije Sekretariatu CK Kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. O Mierach po
protiwodiejstwiju politikie Watikana w otnoszeni socialisticzeskich stran. Moskwa 13 XI 1979 r. Doku-
ment znajduje si w Archiwum Pastwowym FR w Moskwie. GARF, fond 59, op. 32, d. 13. Autor dzi-
kuje panu profesorowi Andrzejowi Paczkowskiemu za udostpnienie mi kserokopii tego dokumentu.
KOMENTARZE HI
Reakcj sowieckiego kierownictwa na wybr Jana Pawa II analizuje, m.in. w oparciu o partyjne
dokumenty Michai Ilinskij w ksice pt.
Posliedniaja miessa. Joan Pawie II. izn w Watykanie
Moskwa 2005, s. 308312. Ilinskij w latach osiemdziesitych pracowa w Rzymie jako korespondent
sowieckiej agencji prasowej TASS. M.in. relacjonowa proces Siergieja Antonowa, a po jego uwolnie-
niu odwozi go osobicie na lotnisko w Rzymie, skd odlecia do So
i.
Claire Sterling,
Anatomia zamachu
, Roma-Milano 1985, s. 159162.
AIPN, 001043/1768, Notatka subowa z 13 VI 1979 r. nt. wypowiedzi Andrzeja Micewskiego
dla telewizji RFN o wizycie Jana Pawa II w Polsce.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Pielgrzymka umocnienia
Niezwykle wana bya rwnie druga pielgrzymka papieska do Ojczyzny. W czerwcu
1983 r. Jan Pawe II przyjecha do rodakw, ktrym stan wojenny i delegalizacja Solidarno-
ci odebray nadziej. Przywiz przesanie odnowienia wiary, pokonania saboci i uwie-
grzymek do Ojczyzny. Miaa si odby w sierpniu 1982 r. Jan Pawe II chcia uczestniczy na
na polskiej ziemi. Wprowadzenie stanu wojennego uniemoliwio realizacj tych planw. Do
rozmw w tej sprawie powrcono wiosn 1983 r. Dzikujc za zaproszenie Jan Pawe II napi-
KOMENTARZE HI
Obawy wkrtce si potwierdziy. Nauczanie spoeczne Jana Pawa II, w centrum ktrego
cj w Europie Wschodniej, ktra w osobie Papiea znalaza swego duchowego patrona. Jed-
noczenie w krajach, gdzie wadze szczeglnie ograniczyy prawa ludzi wierzcych, a wic
w Czechosowacji, Rumunii, na Wgrzech, powstay liczne nieformalne rodowiska religij-
ne, skupione wok wiconych tajnie biskupw. Powstajce z czasem struktury, nazywane
Jan Pawe II akcentujc prawo do wolnoci wszystkich narodw, podkrelajc znaczenie ich
eksji o nich samych. Dla caego pokolenia, wchodzcego w dorose
cjalnej propa-
gandzie. Jan Pawe II by niewtpliwie pionierem odrodzenia narodw Europy Wschodniej,
greckokatolickiego, najbardziej represjonowanej wsplnoty kocielnej w Europie Wschod-
niej. W 1945 r. podczas pseudosynodu, zorganizowanego przez sowieckie organy bezpiecze-
Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie, Notatka z rozmw w Radzie ds.
Religii w Moskwie, D.IV, Nr 3/84, w. 3.
Fot. P. ycieski
KOMENTARZE HISTORYCZNE
stwa, Koci unicki w Galicji zosta zlikwidowany. Za wierno Rzymowi unici z Ukrainy
pacili latami spdzonymi w agrach, wizieniach, a czsto yciem. Wkrtce podobny los
stali wczeni do Kocioa prawosawnego. Wyrok na Koci greckokatolicki dlatego by tak
surowy, e starano si w ten sposb zlikwidowa wszelkie siy odrodkowe, mogce zagraa
spoistoci sowieckiego imperium. Jan Pawe II nie zamierza jednak milcze w sprawie uni-
tw. W marcu 1980 r. zwoa do Rzymu Synod Kocioa greckokatolickiego, w ktrym wzili
udzia wszyscy ukraiscy biskupi yjcy na emigracji. Wybrany zosta wwczas nastpca
diaspory w Kanadzie. Obrona praw Kocioa unickiego bya jednym z wanych rysw tzw.
polityki wschodniej Stolicy Apostolskiej w tym czasie.
Jesieni 1989 r. waliy si kolejne reimy komunistyczne w Europie Wschodniej, a naj-
bardziej niezwykym rysem tych wydarze byo, e dokonyway si bez uycia siy, zgodnie
Witajc wiosn 1990 r. Papiea wzruszony prezydent Czechosowacji, Vaclav Havel, nie-
ty. Nie wiem, czy wiem co to jest cud. Mimo to omielam si powiedzie, e jestem w tej
nego w styczniu 1990 r. zwrci uwag, e to porzucenie przez ludzi strachu i pragnienie
wolnoci doprowadzio do zburzenia murw i otwarcia bram w Europie Wschodniej
W wolnej Polsce papieskie nauczanie przyjmowano z wiksz rezerw. Demokratyczne
zmiany spowodoway, e czsto dyskusj publiczn zdominoway silne tendencje liberalne i la-
ickie, domagajce si odsunicia Kocioa na boczny plan. Podpisany w lipcu 1993 r. konkordat
kowa zdominowany przez
postkomunistw Sejm. Gdy Jan Pawe II przyjecha w 1991 r. po raz pierwszy do wolnej Polski,
sem, jak w 1991 r., kiedy zwraca uwag na amanie podstawowych norm moralnych w prawach
stanowionych w wolnej Ojczynie. Wwczas, ale take w czasie swych kolejnych pielgrzymek
do Ojczyzny, Jan Pawe II zwraca uwag spoeczestwu, ale przede wszystkim rzdzcym kra-
jem, e maj obowizek przestrzega prymatu sumienia w polityce, a solidarno spoeczna jest
Niewtpliwie papieskie nauczanie przyczynio si do tego, e w styczniu 1993 r. wesza
w ycie ustawa chronica nienarodzone dzieci, ktra usuwaa moliwo tzw. aborcji ze wzgl-
dw spoecznych (w praktyce sprowadzao si to do legalizacji procederu aborcji na ycze-
nie). Trudno przeceni dugofalowe skutki tej ustawy, zwaszcza w kontekcie wychowania
kolejnych pokole w szacunku dla ycia oraz potrzebie dziaa na rzecz stabilnoci rodziny.
W duszej perspektywie bd to z pewnoci kwestie kluczowe dla trwania narodu. Wielkie
znaczenie miaa take bulla papieska z 1992 r., ustanawiajca nowy podzia administracyjny
Jan Pawe II,
Przemwienie do korpusu dyplomatycznego z 13 I 1990
, LOsservatore Romano
(edycja polska) nr 1/90.
KOMENTARZE HI
Fot. P. ycieski
sekwencj zmian granic pastwowych, spowodowanych II wojn wiatow i przesunicia Polski
ze Wschodu na Zachd. Nowe diecezje lepiej odzwierciedlay aktualny stan potrzeb Kocioa
w Polsce i tworzyy struktury, bardziej odpowiadajce jego aktualnej sytuacji duszpasterskiej.
Decydujcy okaza si gos Jana Pawa II w czasie debaty poprzedzajcej referendum
w sprawie polskiego czonkostwa w Unii Europejskiej. Wiele rodowisk, take katolickich zde-
lemy i zagroenia, ale take w demagogicznym ferworze czsto wyolbrzymiajc rne fobie
zwizane z procesem integracji. W tej sytuacji istotne byo stanowisko Ojca witego, ktry
polskich katolikw. Jego sowa sprawiy, e wielu Polakw, pomimo obaw i wtpliwoci, zde-
cydowao si odda swj gos w referendum w czerwcu 2003 r. na rzecz integracji.
wartoci religijnych, ale i narodowych. Znakiem pamici, ale take zobowizaniem do wier-
katu.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
SKOMPROMITOWA KO CIӕ,
OTUMANI SPOECZESTWO
Sukcesywnie prowadzona przez komunistw walka z Kocioem mia-
a okrelony program. By on realizowany przy zastosowaniu rnego
rodzaju rodkw oraz metod, sprawdzonych ju wczeniej poza Polsk.
Wrd nich wymienia si pokazowe procesy sdowe, ktrym towarzy-
szya propaganda prasowa. Codziennie dawkowane spoeczestwu
wiadomoci z sali rozpraw miay za zadanie kompromitowa ducho-
wiestwo. Na Rzeszowszczynie okazj do tego stay si dwie rozprawy
sdowe przed Wojskowym Sdem Rejonowym w Rzeszowie z udziaem
ksiy diecezji przemyskiej. Jeszcze przed ogoszeniem wyroku w pra-
sie nie zawahano si uy okrelenia bandyci w sutannach
Denie komunistw do przeprowadzenia gbokich reform spoecznych i wice si
ikcie z sytuacj zastan
zarwno wewntrz imperium sowieckiego, jak i pniej w pastwach satelickich. Walka z reli-
gi bya zatem nieunikniona. W krajach Europy rodkowo-Wschodniej realizowano j w oparciu
. W Polsce, gdzie ponad
, zaszczepienie
nienawici do Kocioa i niechci do wszelkich form ycia religijnego wymagao przygotowania
Zob. F. Rutkowski,
Przed czerwonym trybunaem. Proces ab. Jana Cieplaka w Moskwie
. Za-
gadnienie prowadzonej w poszczeglnych krajach satelickich imperium sowieckiego polityki wy-
znaniowej omwi A. Grajewski,
Kompleks Judasza. Koci zraniony. Chrzecijanie w Europie
rodkowo-Wschodniej midzy oporem a kolaboracj
, Warszawa 1999;
Represje wobec duchowie-
stwa Kociow chrzecijaskich w okresie stalinowskim w krajach byego bloku wschodniego
, red.
ks. J. Myszor i A. Dziurok, Katowice 2004.
Tak wysoki procent osb deklarujcych przynaleno do Kocioa katolickiego wiza si z no-
wym ksztatem granic powojennej Polski, przesiedleniami ludnoci i now struktur narodowociow.
Odprawa trwaa od 13 do 15 X 1947 r. W referacie programowym zatytuowanym Ofensywa kleru
a nasze zadania, dyrektor Departamentu V MBP Julia Brystygier wskazaa kierunki prowadzenia
KOMENTARZE HI
Po ponad roku, na
kolejnej zorganizowa-
nej w MBP odprawie
(2325 III 1949 r.),
ne postawiy przed
dw bezpieczestwa
wadzenia w kadym
Z zaoenia miay
one suy niszczeniu
pracy operacyjnej aparatu bezpieczestwa. Tekst referatu w wersji pozostaej w dokumentacji Bolesawa
Bieruta dostpny jest w publikacji: J. aryn,
Ofensywa kleru a nasze zadania... 1947. Ministerstwo
Bezpieczestwa Publicznego wobec Kocioa w Polsce
, Biuletyn Gwnej Komisji Badania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamici Narodowej, 1993: t. 36, s. 98122. Tymczasem inna
wersja dokumentu (z 18 X 1947 r.) zostaa przygotowana i rozesana do wojewdzkich urzdw bezpie-
czestwa publicznego
Instrukcje i wytyczne do pracy operacyjnej przeciwko Kocioowi katolickiemu
w latach 19451956
, oprac. F. Musia, Zeszyty Historyczne WiN-u nr 2829: 2008 (w druku).
Aparat bezpieczestwa w latach 19441956. Taktyka, strategia, metody
, t. 2:
Lata 19481949
oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1996, s. 140.
AIPN Rz, 03/4, t. 2, Telefonogram WUBP w Rzeszowie do dyrektora Departamentu III,
z 25 V 1949 r., k. 8989v;
ibidem
, Dodatkowy meldunek WUBP w Rzeszowie do dyrektora Gabinetu
Ministra, z 25 V 1949 r., k. 88;
ibidem
, Meldunek specjalny Wydziau III WUBP w Rzeszowie do dy-
rektora Departamentu III MBP w Warszawie, z 26 V 1949 r., k. 9091. Zob.: Z. K. Wjcik,
Bandyci
w sutannach. Ksia diecezji przemyskiej ob. ac. przed Wojskowym Sdem Rejonowym w Rzeszo-
wie na przeomie lat 1949
1950
[w:]
Historia Archiwistyka Ludzie. Ksiga pamitkowa w pi dziesi-
t rocznic powoania Archiwum Pastwowego w Rzeszowie
, WarszawaRzeszw 2000, s. 158.
Podczas rewizji
KOMENTARZE HISTORYCZNE
W istocie materiay dowodzce wsppracy niektrych spord wymienionych osb,
WUBP w Rzeszowie zebra ju w 1947 r. w czasie brutalnie prowadzonego ledztwa przeciw
aresztowanym onierzom oddziau Mewy oraz jego dowdcy. Ks. Stanisawa Zuba ju
Na zakoczenie ledztwa WUBP w Rzeszowie pierwotnie sporzdzi jeden akt oskare-
Pierwszy z pokazowych procesw rozpocz si tu po witach Boego Narodzenia, 28
grudnia 1949 r. (obowizkowo z przerw na poegnanie starego roku i przywitanie nowego).
Nieprzypadkowo wybrano rwnie miejsce sal Pastwowego Teatru Ziemi Rzeszowskiej
(obecnie teatr im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie), bowiem przygotowano 600 egzempla-
. Na awie oskaronych przed WSR w Rzeszowie zasiad ks. Wojciech Lorenc,
ks. Stanisaw Kuak, ks. Stanisaw Zub, Stanisaw Tytua, Franciszek Jakubiec oraz Stanisaw
a Wosia i Franciszka Boka zorganizowano w czasie sesji wyjazdowej WSR w Rzeszowie,
w gwnej sali rozpraw Sdu Okrgowego w Przemylu. Tamtejsze warunki lokalowe pozwoli-
Towarzyszca procesom kampania propagandowa bya prowadzona w dwch kierunkach.
Po pierwsze pitnowano wspprac ksiy z oddziaem Jana Totha Mewy, okrelanym jako
dowych Si Zbrojnych. Po drugie starano si przedstawi duszpasterzy jako tzw. spekulantw,
gatywne odczucia w stosunku do duchowiestwa. Pojawiay si midzy innymi takie okrelenia
jak Zczeni z ciemnot i wstecznictwem, czy te Troskliwi opiekunowie bandytw.
AIPN Rz, 03/4, t. 1, Protokoy przesuchania podejrzanych Karola Klina (4 VIII 1947), Wady-
sawa Florka (6 VIII 1947), Jana Totha (6 VIII i 29 X 1947), k. 94, 97, 99, 185v;
ibidem
, Raport o
cera Wydziau ledczego WUBP w Rzeszowie, Kazimierza Lisa do naczelnika Wydziau III WUBP
w Rzeszowie w sprawie przeciwko Janowi Toth i innym, z 26 XI 1947 r., k. 216; AIPN Rz, 03/4, t. 2,
Protok przesuchania Jana Totha z 23 I 1948 r., k. 8v; AIPN Rz, 107/992, t. 1, Protok przesuchania
Jana Totha z 23 X 1947 r., k. 10, 13.
AIPN Rz, 03/4, t. 3, Akt oskarenia przeciwko ks. Henrykowi Uchmanowi, ks. Michaowi Wo-
siowi, Franciszkowi Bokowi, Jzefowi Proboli vel. Kopaski, ks. Wojciechowi Lorencowi, Fran-
ciszkowi Jakubcowi, ks. Stanisawowi Kuakowi, ks. Stanisawowi Zubowi, Stanisawowi Tytule,
Stanisawowi Niemcowi, 20 IX 1949 r. (zatwierdzony przez szefa WUBP w Rzeszowie 22 IX 1949 r.),
k. 197213v.
AIPN Rz, 107/993, t. 2, Akta sprawy przeciwko ks. Wojciechowi Lorencowi i innym. Pismo
szefa WSR w Rzeszowie do UKPPiW w Rzeszowie, 22 XII 1949 r., k. 23.
AIPN Rz, 107/992, t. 2, Akta sprawy przeciwko ks. Henrykowi Uchmanowi i innym. Pismo
szefa WSR w Rzeszowie do WUKPPiW w Rzeszowie, z 11 III 1950 r., k. 8;
ibidem
, Pismo szefa WSR
w Rzeszowie do KM PZPR w Przemylu, z [?] III 1950 r., k. 8.
KOMENTARZE HI
W pierwszym
prasy ukaza si ar-
Proces w jaskra-
[pod-
a wic w istocie podwaajcej wiarygodno przy-
Faktem jest, e ksia oskareni w obydwu procesach wsppracowali z oddziaem Mewy.
i zgodzili si na zoenie i przechowywanie broni w zabudowaniach
kociow, a wikszo zasiadajcych na awie oskaronych braa udzia w jej magazynowaniu.
Inny ni ten, ktry czsto podawano na amach prasy by cel dziaalnoci oddziau Jana Totha,
Ju na dugo przed rozpoczciem procesu, przed gmachem Teatru, gdzie rozprawa si
Ksia wsplnicy bandy Mewa przed sdem w Rzeszowie
, Nowiny Rzeszowskie nr 103
z 28 XII 1949, s. 5.
Ksia wsplnicy dywersyjno-rabunkowej bandy Mewa przed Wojskowym Sdem Rejono-
wym
, Nowiny Rzeszowskie nr 104 z 29 XII 1949, s. 1.
Ks. Wojciech Lorenc i kocielny Franciszek Jakubiec
przed kocioem w Tryczy z broni oraz ksigami
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Ksia wsplnicy NSZ-owskiej bandy Mewa coraz bardziej plcz si w zeznaniach
, No-
winy Rzeszowskie nr 106 z 31 XII 1949, s. 6.
Ksia wsplnicy dywersyjno-rabunkowej bandy Mewa przed Wojskowym Sdem Rejono-
KOMENTARZE HI
I tak w trakcie po-
zboe (o wadze 21 ton) uzyskane przez oddzia Mewy drog przeprowadzonej akcji ekspro-
o do mieszkacw Sieniawy i pobliskich miejscowoci
W prowadzonej kampanii propagandowej, w ramach tworzenia odpowiednich wize-
runkw ksiy, starano si przedstawi duchowiestwo jako rodowisko popierajce antyse-
mityzm. W tym przypadku zadaniem prasy w pierwszej kolejnoci byo wywoanie wstrzsu
. Ten wtek w szczeglnoci rozwi-
i w Sieniawie, a zarazem dziekana dekanatu sieniawskiego; dziaacza ruchu narodowe-
wym
, Nowiny Rzeszowskie nr 104 z 29 XII 1949, s. 4.
Zeznania wiadkw potwierdzaj win ksiy wsplnikw NSZ-etowskiej bandy Mewa
Nowiny Rzeszowskie nr 30 XII 1949, s. 4.
AIPN Rz, 107/993, t. 2, Protok rozprawy gwnej z dnia 29 XII 1949 r., k. 46; Z. Nawrocki,
Oddzia Jana Totha
, s. 69, przypis 21.
Zeznania wiadkw potwierdzaj win ksiy wsplnikw NSZ-etowskiej bandy Mewa
Nowiny Rzeszowskie nr 105 z 30 XII 1949, s. 4.
Ksia czonkowie NSZ i moralni przywdcy bandy Mewa przed sdem wojskowym w Prze-
mylu
, Nowiny Rzeszowskie nr 75 (181) z 16 III 1950, s. 1.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Procesy pokazowe zorganizowane na Rzeszowszczynie na przeomie lat 1949 i 1950 r.
nie dotyczyy wycznie zasiadajcych na awie oskaronych piciu ksiy, ale dotyczyy
rzycieli i inspiratorw dywer-
. Te dwa sensacyj-
wdztwie krakowskim (tzw.
AIPN Rz, 107/992, t. 1, Protok przesuchania ks. Henryka Uchmana z 8 VI 1949 r., k. 106107;
AIPN Rz, 107/992, t. 2, Proba Agaty Sternik o ask dla ks. Henryka Uchmana, z 11 VIII 1951 r.,
k. 242. Zob.: E. Rczy,
Pomoc Polakw dla ludnoci ydowskiej na Rzeszowszczy nie w latach 1939
1945
, Rzeszw 2008, s. 146.
Prokurator w oskarycielskiej mowie pitnuje antyludow dziaalno ksiy-wsplnikw ban-
dy NSZ
, Nowiny Rzeszowskie nr 4 (110) z 4 I 1950, s. 3.
Zob. M. Lasota, F. Musia,
Koci zraniony. Proces ksidza Lelity i sprawa kurii krakowskiej
Krakw 2003;
Do przeladowania nie dalimy powodu Materiay z sesji powiconej procesowi
Kurii krakowskiej
, red. R. Terlecki, Krakw 2003.
P. Nitecki,
Biskupi Kocioa w Polsce w latach 9651999
, Warszawa 2000; J. ledzianowski,
Przeszed czyciec na ziemi. Biskup Czesaw Kaczmarek (1895
1963)
, Nasz Dziennik nr 222 (2935)
z 2223 IX 2007 [artyku dostpny na stronie internetowej: http://mtrojnar.rzeszow.opoka.org.pl/ksie-
za_niezlomni/czeslaw_kaczmarek/].
wok zarekwirowanej broni, Trycza, 25 V 1949 r.
KOMENTARZE HI
KRAKOWSKA OPOKA
KARDYNA ADAM SAPIEHA
W rocznic odzyskania przez Polsk niepodlegoci, w listopadzie
1919 r. krakowski biskup Adam Stefan Sapieha mwi do wier-
nych: chwila obecna dana [jest] nam przez Boga po to, aby w niej
budowa gmach Ojczyzny naszej. Zmarnowa nam tej chwili nie wol-
no, jestemy za ni przed Bogiem odpowiedzialni. Wyrzec si nam
trzeba siebie, a o
ar z osobistych interesw ka podwaliny pod
pastwowo polsk. Pniejszy kardyna nie przeczuwa wtedy,
e za dwadziecia lat przyjdzie mu broni gmachu Ojczyzny przed III
Rzesz i Sowietami, a za wier wieku przed komunistami obejmuj-
cymi wadz w Polsce z woli Stalina.
nach zajmowanych przez Armi Czerwon byli
czestw. Za najwiksze zagroenie dla insta-
wsparciu sowieckich patronw zbierali infor-
Wielki Jamunik
Bezpieka rozpocza gromadzenie informacji o miejscach kultu, silnych orodkach katolickich,
wyrniajcych si kapanach. Na tak konstruowanej mapie coraz wyraniej zaznacza si Krakw.
Miasto i region od pocztku byy bardzo nieprzychylne uzurpatorskiej wadzy. W maju 1946 r.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
szef oskarajcej w sprawach politycznych Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Krakowie,
podsumowywa t sytuacj: wojewdztwo krakowskie okrelibym jako jedno
z konserwatywniejszych rodowisk w kraju. Skadaj si na to czynniki rne, a w szczeglnoci
konserwatywny charakter centrum wojewdzkiego Krakowa, z zakorzenionymi tradycjami au-
striackiego bogoojczyniastwa, silnymi wpywami kleru, a wreszcie konserwatyzmem wyszych
uczelni, gdzie w skad senatw wchodz indywidualnoci profesorskie o wyranie reakcyjnych
pogldach [] tradycja Wierzchosawic, kolebki Polskiego Stronnictwa Ludowego, wpywa na
Szczeglny niepokj budzi u komunistw arcybiskup, a od 1946 r. kardyna, Adam Ste-
Oskar (wac. Schie) Karliner (19071988). Szef Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Krako-
wie (19461948). Szerzej zob. np.: F. Musia,
Polityka czy sprawiedliwo ? Wojskowy Sd Rejonowy
w Krakowie (19461955)
, Krakw 2005, s. 5657, przyp. 166; K. Szwagrzyk,
Prawnicy czasu bezpra-
wia. Sdziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 19441956
, Krakw-Wrocaw 2005, s. 327328 [tu
bdnie funkcje sprawowane w Krakowie].
AIPN Kr, 103/8, Sprawozdania miesiczne Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Krakowie.
5 V 194631 XII 1946, k. 21, Sprawozdanie WPR w Krakowie za maj 1946, b.d.
3 Kard. August Hlond (18811948). Prymas Polski w latach 19261948. Szerzej zob. np.: P. Nite-
cki,
Biskupi Kocioa w Polsce w latach 9651999
. Sownik biogra
czny, [wyd. 2] Warszawa 2000,
kol. 149; J. Mandziuk,
Hlond August
[w:]
Sownik biogra czny katolickiego duchowiestwa lskiego
XIX i XX w.
, red. M. Pater, Katowice 1996, s. 134139.
KOMENTARZE HI
cydowaniu ks. Sapiehy. Szerokim echem odbio si odrzucenie przez abp. Sapieh, w dniu
cznych
prze stwierdzeniem, e czstuje generalnego gubernatora tym, co dziki wadzy III Rzeszy,
Hans Michael Frank (19001946). Gubernator Generalnego Gubernatorstwa rezydujcy w Kra-
kowie na Wawelu (19391945). Za zbrodnie wojenne skazany przez Midzynarodowy Trybuna Woj-
skowy w Norymberdze na kar mierci przez powieszenie. Szerzej zob. np. J. Keegan,
Kto by kim
w II wojnie wiatowej. Leksykon
, Krakw 1998, s. 6162.
List pasterski A.S. Sapiehy do wiernych archidiecezji krakowskiej
, Tygodnik Powszechny,
19 VIII 1945.
AIPN Kr, 039/1, t. 1, Sprawozdania Sekcji 5 Wydziau V WUBP w Krakowie za lata 19461949,
k. 78, Raport okresowy kierownika Sekcji 5 Wydziau V WUBP w Krakowie za okres od 15 do 30 XI
1947 r., Krakw, 29 [sic!] XI 1947.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
jeden ze wsppracownikw bezpieki w czasie
zebrania ksiy proboszczw, rektorw i administratorw para
i krakowskich: pierwszy za-
wpad w ogromny gniew, pocz karci wszystkich proboszczw, e nie pracuj, e s tch-
rze, nie maj nic odwagi, e bdzie ich usuwa z probostw, a bdzie dawa modszych ksiy
8.Dla komunistycznych wadz taka postawa, wspierajca kapanw bronicych swych wier-
pastwa bya niezwykle niewygodna. Wyjtkowo dotkliwa bya jednak aktywno kard. Sa-
Informator agielowski ks. Wadysaw Kulczycki (18961968). Kapan archidiecezji kra-
kowskiej. Zwerbowany do wsppracy w marcu 1949 r. na podstawie materiaw kompromitujcych.
By oceniany jako wartociowe i lojalne wobec bezpieki rdo informacji. Wsppracowa do mierci
pocztkowo pod ps. agielowski (19491959), nastpnie Torano (19591965) i Carmen (1965
1968). Szerzej zob.:
Bp Jan Pietraszko. wiadectwo witoci w aktach SB
, oprac. J. Marecki, F. Mu-
sia
[w:]
Nigdy przeciw Bogu. Komunistyczna bezpieka wobec biskupw polskich
, red. J. Marecki,
F. Musia, WarszawaKrakw 2007, s. 337 przyp. 32; M. Lasota,
Karol Wojtya i kuria krakowska
w doniesieniach agielowskiego
, Arcana 2002: nr 4647, s. 106114.
AIPN Kr, 01/1, Materiay dotyczce, A. S. Sapiehy, t. 1, cz. 4, k. 75, Wycig z doniesienia inf.
agielowski z dn. 12 XI 1949 r., Krakw, 17 XI 1949; Na temat zebrania proboszczw w dniu 8 XI
1949 r. zob. take:
Ibidem
, k. 77, Doniesienie agencyjne [informatora yczliwy], Krakw, 12 XI
1949;
Ibidem
, k. 87, Wycig z doniesienia inf. Kaba z dn. 18 XI 1949 r., Krakw, 25 I 1950.
Kard. Stefan Wyszyski (19011981). Prymas Polski w latach 19481981. Zob. np. A. Micewski,
Kardyna Wyszyski, prymas i m stanu
, Pary 1982; W. J. Wysocki, J. urek,
Wyszyski Stefan
[w:]
Leksykon duchowiestwa represjonowanego w PRL w latach 19451989
, red. J. Myszor, t. 1, Warsza-
wa 2002, s. 313317.
Kard. Jzsef Mindszenty (18921975) w latach 19451974 Prymas Wgier. Szerzej zob. np.:
K. Kaczmarek,
Prawda i kamstwo. Prymas Wgier Jzsef Mindszenty
, PoznaWarszawa 2002.
KOMENTARZE HI
dowej aresztowanie biskupa w lutym 1950 r. naoono bowiem areszt domowy na bp.
Faksymile owiadczenia zob.:
Ksiga Sapieyska
, t. 2,
Dziaalno kocielna i narodowa Ada-
ma Stefana Sapiehy
, Krakw 1986, ilustracja 39.
Bp Kazimierz Jzef Kowalski (18961972). Biskup ordynariusz diecezji chemiskiej (1946
1972). Od stawianego mu zarzutu odstpiono, nie mogc udowodni mu winy, a w marcu 1950 r.
zniesiono naoony na niego areszt domowy. Szerzej zob.: J. Myszor,
Kowalski Kazimierz Jzef (1896
1972), biskup chemiski
[w:]
Leksykon duchowiestwa represjonowanego w PRL w latach 1945
1989
, t. 2, red. J. Myszor przy wspudziale J. urka, Warszawa 2003, s. 137139.
Ramy organizacyjne ruchowi ksiy patriotw komunici nadali poprzez powoanie 1 IX
1949 r. Komisji Ksiy przy Zwizku Bojownikw o Wolno i Demokracj. Przeksztacono j na-
stpnie w Koo Ksiy przy Zrzeszeniu Katolikw Caritas. Ksia patrioci dziaali rwnie w la-
tach 19501953 w Komisji Intelektualistw i Dziaaczy Katolickich przy Oglnopolskim Komite-
cie Obrocw Pokoju, a pniej w Komisji Duchownych i wieckich Dziaaczy Katolickich przy
Oglnopolskim Komitecie Frontu Narodowego. Szerzej zob. np.: B. Bankowicz,
Ruch ksiy patrio-
tw 19491955, czyli ko trojaski w
polskim Kociele katolickim
[w:] B. Bankowicz, A. Dudek
studiw nad dziejami Kocioa i
katolicyzmu
PRL,
Krakw 1996, s. 524; A. Dudek,
Sutanny
w subie Peerelu
, Karta 1998: nr 25, s. 110128; J. aryn,
Ksia patrioci
geneza powstawania
formacji duchownych katolickich
[w:]
Polska 1944/451989
Studia i
materiay,
t. 1, Warszawa
1995
s. 123150; J. urek,
Dom rozdzielony. Kontrola oraz inwigilacja ksiy patriotw w czasach stali-
nowskich
, Christianitas 2004: nr 19/20.
Pasterska przestroga. Do Komisyj Ksiy przy ZBoWiD
, Noty
kacje [Kurii Metropolitalnej
w Krakowie], 1951 nr 13, s. 23.
Ks. Kazimierz Buzaa (18751958). Kapan archidiecezji krakowskiej, proboszcz para
i w Nie-
gowici (19101951). Aresztowany w 1950 r. z powodu kon
iktu z miejscow komrk partyjn, odzy-
ska wolno po 2 tygodniach dziki interwencji kard. A. S. Sapiehy. Szerzej zob.: P. Mardya,
Buzaa
Kazimierz
[w:]
Leksykon duchowiestwa represjonowanego w PRL w latach 19451989
, t. 3, red.
J. Myszor przy wspudziale J. urka, Warszawa 2006, t. 3, s. 21
Ks. Stanisaw Andrzej Sonka (18981975). Kapan archidiecezji krakowskiej, onierz ZWZ-
-AK, duszpasterz w para
i ywiecZabocie (19311975). Aresztowany w 1950 r., zwolniony w 1951 r.
Szerzej zob.: P. Mardya,
Sonka Stanisaw Andrzej
[w:]
Leksykon duchowiestwa
, t. 3, s. 211213.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
i wychowankami kard. Sapie-
hy: kard. Karolem Wojty
Abp Eugeniusz Baziak (18901962). Metropolita lwowski, w latach 19511962 najpierw ad-
ministrator a pniej metropolita-nominat krakowski. W latach 19521956 usunity przez wadze
komunistyczne z Krakowa. Szerzej zob.: P. Nitecki,
Biskupi
, kol. 2223; J. urek,
Baziak Eugeniusz
[w:]
Leksykon duchowiestwa
, t. 2, Warszawa 2003, s. 814.
Bp Franciszek Jop (18971976). W latach 19521956 jako wikariusz kapitulny zarzdza archi-
diecezj krakowsk w czasie usunicia z Krakowa abp. Eugeniusza Baziaka. Szerzej zob.: P. Nitecki,
Biskupi
, Warszawa 2000, kol. 185186.
Kard. Karol Wojtya Jan Pawe II (19202005). Wikariusz kapitulny (19621963); metropolita
krakowski (19631978). Zob. np.: P. Nitecki,
Biskupi
, kol. 490491; K. R. Prokop,
Polscy kardyna-
owie
, Krakw 2001, s. 281299.
Kard. Franciszek Macharski (ur. 1927). Metropolita archidiecezji krakowskiej (19782005).
Zob. np.: K. R. Prokop,
Polscy
, s. 325334.
KOMENTARZE HI
dentw UB, dziaajcych przeciw Kocioowi. Streszczenia kolejnych wystpie,
tropolita spyway do WUBP niemal codziennie. Pozwalao to jednak wycznie na monitoro-
Informator Dyrektor ks. Mieczysaw Satora (19171980). Kapan archidiecezji krakowskiej,
m.in. prokurator seminarium duchownego, referent Wydziau Gospodarczego Kurii Metropolital-
nej, notariusz Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Zwerbowany w 1947 r. pocztkowo posugiwa si
ps. Kolejarz (19471949), nastpnie Dyrektor (19491960), Marecki (19601977[?]) i Tukan
(1977[?]1980). Oceniany by jako wartociowe osobowe rdo informacji. Wykorzystywano go do
inwigilacji kurii oraz poszczeglnych duchownych, pozyskiwania kurialnych dokumentw (oryginaw
i fotokopii), pieczci, a take do fotografowania pomieszcze kurialnych (m. in. pokoi abp. Baziaka).
AIPN Kr, 009/5974, t. 1, Teczka personalna TW Tukan;
Ibidem
, t. 2, Teczka pracy TW Tukan; Sze-
rzej zob.:
Bp Jan Pietraszko
, s. 250151 przyp. 3; T. Isakowicz-Zaleski,
Ksia wobec bezpieki na
przykadzie archidiecezji krakowskiej
, Krakw 2007, s. 179, 322; M. Lasota,
Donos na Wojty. Karol
Wojtya w teczkach bezpieki
, wsppraca M. Zajc, posowie R. Terlecki, Krakw 2006, s. 58, 103104,
114115, 130131, 178, 213216, 232, 296; J. Szczepaniak,
Wierny a do mierci. Tajemna historia ks.
Mieczysawa Satory
[w:]
Koci katolicki w czasach komunistycznej dyktatury midzy bohaterstwem
a agentur. Studia i materiay
, t. 1, red. R. Terlecki, J. Szczepaniak, Krakw 2007, s. 79134.
AIPN Kr, 01/1, Materiay dotyczce A. S. Sapiehy, t. 1, cz. 1, k. 16; Abp Baziak, pod naciskiem
sowieckich wadz wieckich zmuszony zosta do opuszczenia Lwowa. Sprawowa nastpnie wadz
jako ordynariusz i metropolita nad czci archidiecezji lwowskiej, ktra pozostaa w granicach po-
wojennej Polski.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Adam Stefan Sapieha
(18671951),
ksi siewierski, kapan archidiecezji
KOMENTARZE HI
BOGA NALEY BARDZIEJ
SUCHA, ANIELI LUDZI
BISKUP FRANCISZEK JOP
W dniu 23 lipca 1951 roku zmar
w Krakowie kard. Adam Stefan Sapieha, me-
tropolita krakowski. W tym samym dniu ka-
ni w Krynicy. W pniejszych miesicach
abp E. Baziak przebywa w Tarnowie a bp
W grudniu 1952 roku wikariuszem ka-
wybrany, za porczeniem prymasa Stefana
Wyszyskiego, bp Franciszek Jop. Do
W chwili przybycia bp. Franciszka Jopa
kowskiej bya bardzo zoona. W styczniu
jw zachodnich komunistyczne wadze PRL
oskaryy czterech ksiy archidiecezji krakowskiej i trzy osoby wieckie
. W marcu 1953
roku wstrzymano druk Tygodnika Powszechnego. Doda naley, e na terenie archidiecezji
krakowskiej na pocztku lat pidziesitych pracowao okoo 1400 kapanw, wrd ktrych
dentw aparatu bezpieczestwa.
Wojskowy Sd Rejonowy w Krakowie pod przewodnictwem sdziego Mieczysawa Widaja
skaza na kar mierci (wyrokw nie wykonano): ks. Jzefa Lelito, Michaa Kowalika i Edwarda Cha-
chlic. Pozostaym oskaronych wymierzono kary od 6 lat wizienia po doywocie.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Rok 1953 by szczeglny nie tylko dla Kocioa krakowskiego, ale i dla wszystkich wier-
, ktrego skazano na 12 lat
wizienia, aresztowano kard. Stefana Wyszyskiego. Episkopat Polski obradujcy pod
przewodnictwem bp. Michaa Klepacza wyda odezw, w ktrej potpiono orodki dywer-
syjne przeciw pastwu a ordynariusze, wikariusze kapitulni i sufragani w Urzdzie Rady
Ministrw zoyli tzw. przysig. Drastycznym by
Bp Czesaw Kaczmarek (18951963), kapan diecezji pockiej, ordynariusz kielecki. wicenia
kapaskie przyj w 1922, sakr biskupi w 1938. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, duszpa-
sterz polonijny we Francji, dziaacz charytatywny i spoeczno-chrzecijaski. W latach 19511956
wiziony pod faszywym zarzutem wsppracy z okupantem hitlerowskim. Zob. J. ledzianowski,
Ksidz Czesaw Kaczmarek biskup kielecki. 18951963
, Kielce 1991,
passim
; P. Nitecki,
Biskupi Ko-
cioa w Polsce. Sownik biogra czny
, Warszawa 1992, kol. 97.
Ks. Bonifacy Wony (19071984), wicenia kapaskie przyj w 1935. Augustianin, a po ka-
sacie zakonu w Polsce kapan archidiecezji krakowskiej. Administrator para
i w KrakowieProko-
cimiu, wikariusz generalny Kurii Archidiecezji Krakowskiej w okresie usunicia z Krakowa abp.
E. Baziaka. Aktywny czonek Zrzeszenia Katolikw Caritas i Komisji Ksiy przy ZBoWiD. Zob.
AKMK, sygn. Pers A 1410, Akta personalne ks. Bonifacego Wonego;
Kapani zmarli w roku 1984
Noti
cationes e Curia Metropolitana Cracoviensi [cyt. NotiCrac]. R. 112:1984, nr 12, s. 293; T. ci-
or,
Augustiaski Prokocim: OO. Augustianie w Prokocimiu w latach 1910
1950
, Krakw 2006.
KOMENTARZE HI
e obsadza duchownymi wrogimi wadzy ludowej. Inspirowaa wzywania biskupa do
Prezydium WRN i rozmowy wymuszajce obsadzanie stanowisk przez tzw. ksiy postpo-
e zakonnice i tworzc punk-
AIP Kr, 039/1, Sprawozdania, t. 2, k. 342343, Sprawozdanie z pracy Sekcji V Wydzia-
u V WUBP w Krakowie za miesic grudzie 1952 r. (cile tajne), Krakw [XII 1952].
Ks. Mikoaj Kuczkowski (19101995), kapan archidiecezji krakowskiej, wicenia kapaskie
przyj w 1944; dugoletni kanclerz kurii metropolitalnej w Krakowie, proboszcz w Krakowie-Nowej
Hucie (Mistrzejowicach). Zob. AKMK, sygn. Pers A 1575, Akta personalne ks. Mikoaja Kuczkow-
skiego;
Ksia zmarli
, NotiCrac. R. 133: 1995, nr 1012, s. 627; K. Bukowski,
Zwykli czy niezwykli.
Sylwetki osb wspczesnych
, Krakw 1998, s. 257259.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
TW Carmen (19491959 informator agielowski, 19591965 informator/TW Torano, od
19651968 TW Carmen) ks. Wadysaw Kulczycki. Szerzej zob.: Haaburda M., Szczepaniak
J.,
Fundusz operacyjny IV Wydziau KW MO w Krakowie (19621966)
[w:]
Koci katolicki w cza-
sach komunistycznej dyktatury. Midzy bohaterstwem a agentur. Studia i materiay
, red. R. Terlecki,
J. Szczepaniak, t. 2, Krakw 2008, s. 354355; 372374; M. Lasota,
Donos na Wojty. Karol Wojtya
w teczkach bezpieki
, wsppraca M. Zajc, posowie R. Terlecki, Krakw 2006, s. 17, 21, 4146, 51,
58, 68, 78, 93, 96, 98, 128, 178, 197;
Tene
Karol Wojtya i Kuria krakowska w doniesieniach tw a-
gielowskiego
, Arcana 2002: nr 4647, s. 106114; F. Musia, M. Lasota,
Koci zraniony. Sprawa
ks. Lelity i proces Kurii krakowskiej
, Krakw 2003, s. 27, 129, 132, 194; J. Szczepaniak,
Wierny a
do mierci. Tajemna historia ks. Mieczysawa Satory
[w:]
Koci katolicki
, s. 117.
Informator Dyrektor (19471949[?] informator Kolejarz, 19491960[?] informator Dyrek-
tor, 19601977[?] TW Marecki, 1977[?]1980 TW Tukan) ks. Mieczysaw Satora (19171980),
kapan archidiecezji krakowskiej, wicenia kap. 1943; m.in. notariusz Kurii Metropolitalnej w Kra-
kowie, prokurator seminarium duchownego, referent Wydziau Gospodarczego Kurii Metropolital-
nej i czonek Archidiecezjalnej Rady Administracyjnej. Pozyskany do wsppracy prawdopodobnie
w 1947 r. przez szefa WUBP w Krakowie Jana Olkowskiego. Oceniany by jako wartociowe osobowe
rdo informacji, wykorzystywane do inwigilacji kurii oraz poszczeglnych duchownych. Wyko-
rzystywano go rwnie do pozyskiwania kurialnych dokumentw (oryginaw i fotokopii), piecz-
ci, a take do fotografowania pomieszcze kurialnych (pokoi abp. Baziaka). Uzyskiwane od niego
informacje, przekazywane ustnie, wielokrotnie wery
kowano na podstawie materiaw uzyskanych
z innych rde agenturalnych i techniki operacyjnej. Za wspprac wynagradzano go w formie
wypat pieninych, a take poprzez rozmaite podarunki, np. motor Jawa lub tzw. paczki delikate-
sowe. Wspprac zakoczono po 33 latach, w lutym 1980, w zwizku ze zym stanem zdrowia TW.
Zob. AIPN Kr, 009/5974, t. 1, Teczka personalna TW Tukan; t. 2, Teczka pracy TW Tukan; zob.
take: Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie [dalej: AKMK], sygn. Pers A 1332, Teczka per-
sonalna ks. Mieczysawa Satory; M. Haaburda, J. Szczepaniak,
Fundusz operacyjny
, s. 354355;
T. Isakowicz-Zaleski,
Ksia wobec bezpieki na przykadzie archidiecezji krakowskiej
, Krakw 2007,
s. 179, 322; M. Lasota,
Donos
, s. 58, 103104, 114115, 130131, 178, 213216, 232, 296.
KOMENTARZE HI
wa, e ks. Mikoaj Kuczkowski prowadzi nasuch Radia Wolna Europa, a notatki przekazuje
biskupowi. Proponowa, by UB wnioskowa do KW PZPR o pozbawienie ks. Kuczkowskiego
stanowiska kanclerza i przeniesienie go poza Krakw. Dziki temu bp Jop utraci zaufanego
wsppracownika. Cenne usugi oddawa agent o ps. Honorata (ks. Wadysaw Wicher
). Wanym dla bezpieki by informator ps.
Dla bezpieki cennymi byy doniesienia take innych informatorw. Naley wymieni m.
in. duchownych o pseudonimach 15, X, N3, K, Skrzeszowski, Rysy. W lutym
Zbigniew. W tym samym czasie UB staraa si pozyska pracownika kurii, ktremu zreszt
nym. Ponadto informacje o dziaalnoci bp. Jopa przekazywali informatorzy: ps. K (wi-
kariusz z terenu Krakowa, zwerbowany w 1952), ps. Listopad (czonek kapituy, wizytator
Agent Honorata ks. Wadysaw Wicher (18881969), kapan archidiecezji krakowskiej,
wicenia kapaskie przyj w 1912. Ksztaci si w Krakowie i Innsbrucku. Prefekt seminarium du-
chownego i jego wicerektor, zastpca profesora a nastpnie profesor teologii moralnej oraz dziekan na
Wydziale Teologicznym UJ. Redaktor Polonia Sacra, prezes PTT; w okresie okupacji hitlerowskiej
wizie w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Po zakoczeniu dziaa wojennych profesor
Wydziau Teologicznego UJ a nastpnie ATK, wykadowca seminaryjny. Zwerbowany do wsppra-
cy w 1952. Przekazywa informacje dotyczce WSD w Krakowie. By oceniany jako wiarygodne
i lojalne rdo informacji. Za wspprac by wynagradzany. Aktualny stan bada nie pozwala na
stwierdzenie czasu i okolicznoci zakoczenia wsppracy (z pewnoci trwaa jeszcze w 1959). Zob.
AKMK, sygn. Pers A 1171, Akta personalne ks. Wadysawa Wichra; A. Kapuniak, J. Szczepaniak,
Katalog alumnw krakowskiego seminarium duchownego (19011938)
, Krakw 2004, s. 25260;
S. Piech,
Wadysaw Wicher (1888
1969)
[w:]
Zota ksiga Papieskiej Akademii Teologicznej
, red.
S. Piech, Krakw 2000, s. 476481; M. Gawlik, J. Szczepaniak,
Ksia katecheci diecezji krakow-
skiej. 18801939. Sownik biogra czny
, Krakw 2000, s. 318319 (tame bibliogra
a). Szerzej zob.:
T. Isakowicz-Zaleski,
Ksia
, s. 299301; Zob. take: M. Haaburda, J. Szczepaniak,
Fundusz ope-
racyjny
, s. 339; M. Lasota,
Donos
, s. 58.
TW Rosa (od 1965 TW Jurek) ks. Jzef Szczotkowski, (19152000), kapan archidiecezji
krakowskiej, wicenia kapaskie przyj w 1939. Pniej m.in. wikariusz w Niegowici oraz w Kra-
kowie w para
i w. Anny i przy katedrze wawelskiej, notariusz Kurii Metropolitalnej, prokurator
Kurii, notariusz, wiceo
cja a nastpnie o
cja Sdu Metropolitalnego, referent gospodarczy Kurii
i czonek Kolegium Konsultorw Archidiecezji Krakowskiej, przewodniczcy Komisji do Spraw Mu-
zyki Kocielnej w Archidiecezji Krakowskiej i przewodniczcy Podkomisji do Spraw Organistow-
skich; szambelan Jego witobliwoci, kanonik Kapituy Metropolitalnej. Zachowana dokumentacja
nie pozwala na jednoznaczne okrelenie czasu i okolicznoci werbunku. W 1963 jego o
cerem pro-
wadzcym by Zbigniew Faryna (w latach 19641965 niektre donosy odtwarza z tamy i spisywa
Henryk Kuda), a nastpnie Wiesaw Ciupiski (19661971 [?]). Donosy skada ustnie, nagrywano je
cjalnie na minifonie. Oceniano go jako wartociowe i w peni lojalne wobec SB rdo informacji.
Zachowana dokumentacja pracy TW urywa si w grudniu 1971, co bez przeprowadzenia gbszych
bada uniemoliwia okrelenie okolicznoci i czasu zakoczenia wsppracy. AIPN Kr, 009/4373,
t. 12, Teczki pracy TW Jurek; Zob. take: AKMK, sygn. Pers A 1661, Akta personalne ks. Jzefa
Szczotkowskiego; M. Haaburda, J. Szczepaniak,
Fundusz operacyjny
, s. 365366; M. Lasota,
Do-
nos
, s. 58, 102103, 232234, 296, 298; A. Kapuniak, J. Szczepaniak,
Katalog alumnw
, s. 237.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
pracownikw kurii i samego bp. Jopa. W tym celu wyznaczono na werbunek kandydatw ps.
dla UB rwnie interesujce. W 1953 roku zbierano informacje wypowiedziach bp. Jopa na
W oczach kon
dentw
dentw (informatorw, agentw i tajnych wsppracownikw) byy, obok
perlustracji korespondencji i podsuchw, podstawowymi rdami wiedzy o biskupie.
Zaznaczy tutaj naley, e wsppraca funkcjonariuszy bezpieki z tzw. osobowymi rda-
mi informacji bya dobrze zorganizowana. Kon
denci nie opowiadali funkcjonariuszom
AIPN, 01178/550, Materiay, t. 2, knlb. 49, Charakterystyka dot. bpa F. Jopa (cile tajne),
Warszawa, VIII 1956 r.
KOMENTARZE HI
ksia patrioci. Powoanie, w lutym 1953 roku, na wikariuszy generalnych ks. Bonifacego
Por. AIPN Kr, 08/21, Materiay rne Kuria Diecezjalna (Krakw). 19461956, t. 3, k. 234
235, Tezy do wystpienia o dziaalnoci reakcyjnego kleru, [Krakw, 19521953 r.].
KOMENTARZE HISTORYCZNE
AIPN, 01178/550, Materiay, t. 2, knlb. 49, Charakterystyka dot. bpa F. Jopa (cile tajne),
Warszawa, VIII 1956 r.
AIPN Kr, 08/21, Materiay rne19461956, t. 2, k. 254, Informacja, Krakw, 16 VI 1953 r.
AIPN, 0639/81, Materiay dotyczce bp. F. Jopa. Kwestionariusz personalny kleru wieckiego
i zakonnego, Opole, sporzdzony 13 IX 1963 r. przez kpt. St. Pryznara z-ca naczelnika Wydz. IV
KWMO w Opolu, k. 1v.
KOMENTARZE HI
k wiar, gorliwym wypenianiem obowizkw, cakowitym oddaniem dla wiernych i umi-
stwierdzi, e nalea do grona wiernych synw Ojczyzny. W dniu pogrzebu kard. Stefan
Wyszyski podsumowa jego ycie i pastersk dziaalno sowami, e czsto [] musia
Po ukoczeniu gimnazjum rosyjskiego im. Szejnina w Warszawie ksztaci si
w seminarium duchownym w Sandomierzu; wicenia kapaskie otrzyma 29 VIII
1920 r. W l. 19201924 studiowa prawo kanoniczne na Uniwersytecie Gregoriaskim
W padzierniku 1945 r. prekonizowany biskupem pomocniczym sandomierskim, ze
stolic tytularn Daulia. Sakr otrzyma 19 V 1946 r. Mianowany (IV 1951) rzdc cz-
dencjalnego; ingres do prokatedry opolskiej odby 16 XII 1956 r. Z kolei mianowany
(V 1967) administratorem apostolskim
w Opolu, a nastpnie
sjach Soboru Watykaskiego II oraz posiedzeniach soborowej komisji liturgicznej, kt-
wa reformy liturgiczne Soboru. Zasuy si dla rozwoju ycia narodowego i religijnego
na Opolszczynie. Warto doda, e by wspkonsekratorem biskupa Karola Wojtyy.
Za: Powicenie tablicy pamici bp. Franciszka Jopa, www.swietykrzyz.pl/ [(odczyt 10 II
2008).
KOMENTARZE HISTORYCZNE
TRZEBA MIE ODWAG
ATAKOWANIA
BISKUP FRANCISZEK MUSIEL
stpieniach publicznych bp. Tokarczuka ordynariusza diecezji
przemyskiej i bpa Musiela sufragana diecezji czstochowskiej,
zawarte s treci, ktre godz w polityczno-prawne interesy PRL.
Wymienieni biskupi podczas wykonywania funkcji religijnych nad-
stwa. Tolerowanie powyszych dziaa, sprzecznych z Konstytucj
PRL i przepisami prawa karnego, jest niedopuszczalne. Ze wzgldu
nak jest przeprowadzenie z biskupami Tokarczukiem i Musielem
rozmw ostrzegawczych przez Prokuratora pisa w autorskim
Pojawienie si w kontekcie osoby bp. Ignacego Tokarczuka
Tymczasem dla UBSB by on utrapieniem ju od pocztku lat pidziesitych. Kim by
Ks. Franciszek Musiel urodzi si 14 stycznia 1915 r. w Zwierzycu koo Krzepic
niu szkoy powszechnej uczszcza do Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Czstochowie.
W 1936 r. zda egzamin dojrzaoci, wstpi do czstochowskiego Wyszego Seminarium
Duchownego, ktre miecio si wtedy w Krakowie i rozpocz studia na Wydziale Teologicznym
AIPN, 0713/4, t. 2, Koncepcja rozmw prokuratorsko-ostrzegawczych z biskupami Ignacym
Tokarczukiem i Franciszkiem Musielem, 19 IX 1973 r
.,
k. 3941.
Ks. W. P. Wlalak,
Duchowiestwo para i NMP Zwyciskiej w Czstochowie
[w:]
50-lecie pa-
ra i Najwitszej Maryi Panny Zwyciskiej w Czstochowie (1957
2007)
, red. ks. W. P. Wlalak, Cz-
stochowa 2007, s. 1315.
Ks. Franciszek Musiel,
KOMENTARZE HI
w Czstochowie. W lipcu 1957 r. ks. Franciszek Musiel otrzyma nominacj na administratora
i NMP Zwyciskiej w Czstochowie. Proboszczem zosta formalnie
dopiero w 1963 r., poniewa wadze pastwowe nie akceptoway ani jego osoby, ani planw
budowy nowego kocioa. W listopadzie 1965 r. papie Pawe VI mianowa czstochow-
nastpne 27 lat, do chwili mierci w 1992 r.
AIPN Ka, 085/46, cz. 10, Informacja dot[yczca] dziaalnoci bp. Musiela Franciszka sufraga-
na diecezji czstochowskiej za okres 19681972 r., k. 7189.
Ibidem
AIPN Ka, 023/2742, Opinia ksidza biskupa Franciszka Musiela, sufragana czstochowskiego,
16 VI 1969 r., k. 7176.
AIPN Ka, 085/46, cz. 10, Informacja dot[yczca] dziaalnoci bp. Musiela Franciszka sufraga-
na diecezji czstochowskiej za okres 19681972 r., k. 7189.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
laktycznych
W okresie jego pracy jako proboszcza para
i NMP Zwyciskiej w Czstochowie oskar-
nansowymi. W grudniu 1958 r. Kolegium Karno-Orzekajce
dzy na budow kaplicy. W styczniu 1960 r. to samo Kolegium naoyo na niego grzywn
4.500 z. za rozbudow kaplicy bez zezwolenia wadz budowlanych. W lutym 1963 r. Wydzia
nansowych. W maju 1963 r. Inspektorat Owiaty w Czstochowie ukara go grzywn
1.000 z. za niezoenie sprawozdania z nauczania modziey.
AIPN Ka, 056/10, Raport z kontroli Sekcji I Wydziau VI WUdsBP w Stalinogrodzie przepro-
wadzonej w dniach od 20 23 III I956 r., k. 328339.
AIPN Ka, 223/17, Stenogram rozmowy szefa Prokuratury Wojewdzkiej w Katowicach
z bp. Franciszkiem Musielem, 27 VII 1967 r., k. 5367.
KOMENTARZE HI
na swoje zawiadomienie i zagrozi, e
wystpi ze skarg na bezczynno do
Tylko w 1967 r. bezpieka odnoto-
e, nagrywali
publiczne wystpienia. Tematyka tych przemwie bya nastpnie przedmiotem analiz pod
cji proboszcza narazi si wadzom, gdy w kilku kazaniach porwna organizacj ZMP do
hitlerowskiej organizacji Hitlerjugend, zaznaczajc, e jedyn rnic jest to, e hitlerowcy
przeladowali Polakw, a ZMP za katolikw
Wydzia do Spraw Wyzna zwrci si wtedy do biskupa ordynariusza o ukaranie nie-
sfornego kapana. Z podobn skarg kilkanacie lat pniej wystpi do Episkopatu Polski
kierownik Urzdu do Spraw Wyzna Aleksander Skaryski: wypowiedzi biskupa, majce
AIPN Ka, 023/2742, Opinia Wydziau do Spraw Wyzna w Katowicach na temat bp. F. Musiela,
11 VI 1969 r., k. 5254.
AIPN, 0713/4, t. 2, Pismo Kierownika Urzdu do Spraw Wyzna Aleksandra Skaryskiego do
Episkopatu Polski w sprawie bp. F. Musiela, 28 IX 1973 r., k. 2225.
AIPN Ka, 085/46, cz. 11, Stenogram kazania wygoszonego przez bp. Franciszka Musiela w dniu
16 IX 1973 r. o godz. 16.00 na cmentarzu w Zawierciu podczas ekshumacji prochw ks. Bolesawa
Wajzlera, k. 185195.
Biskup Franciszek Musiel, lata siedemdziesi te
KOMENTARZE HISTORYCZNE
byo wypominanie przez biskupa dyskryminacji katolikw. Powtarza wielokrotnie, e in-
ynier, o
cer, nauczyciel, milicjant penicy dobr robot w swym zawodzie maj prawo
jeli to si zdarza, to znaczy, e praktykujcy nauczyciel, milicjant i inynier s dyskrymino-
wani. Bp Franciszek Musiel nie poniecha adnej okazji do skomentowania biecych wyda-
rze politycznych. Jak chociaby w grudniu 1970 r., kiedy odnis si do masakry robotnikw
na Wybrzeu mwic, e grudzie dowid nam, e brak jest jednoci pomidzy warstw
AIPN Ka, 085/46, cz. 10, Informacja dotyczca dziaalnoci bp. F. Musiela w latach 19681972,
6 XII 1972 r., k. 7189.
AIPN, 0713/4, t. 2, Notatka w sprawie moliwych do podjcia dziaa wobec bp. F. Musiela
w zwizku z kazaniem z 16 IX 1973 r., k. 1416.
AIPN Ka, 085/46 cz.11, Projekt planu dziaania do sprawy biskupa Fr. Musiela, 28 X 1973 r.,
k. 174178.
KOMENTARZE HI
KAPAN NIEZOMNY
KS. CZESAW SADOWSKI
Ksidz Czesaw Sadowski, proboszcz para
i w Zbroszy Duej z pew-
noci naley do tych kapanw, ktrych ycie stanowi antytez
postawy ulegoci, konformizmu czy zastraszenia. Jego wielkie za-
sugi nie tylko dla lokalnej spoecznoci i Kocioa, ale i w walce
o niepodleg Rzeczpospolit, po 1989 r. zostay przez jej wadze
nieco zapomniane.
Czesaw Sadowski urodzi si 5 grudnia 1938 r. we wsi Malinwka w powiecie suwalskim
i Bakaarzewo (diecezja omyska), jako najstarszy z piciorga rodzestwa Jana
i Anieli z Budziskich. Z lat dziecinnych, ktre przypady na okres okupacji, ks. Sadowski
sowieckich onierzy, ktrzy pewnego dnia dla Armii Czerwonej zarekwirowali jego rodzinie
ostatnie dwa worki ziemniakw. Kiedy wuj zwrci im uwag, e jest to niedopuszczalne,
G. Schubert,
Duma broni sabych
, Kolonia 1984 (wersja polska, b.m. r. w.), s. 8.
W. Grochola,
Cud w Zbroszy Duej
, b.m., 1981, s. 6.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
si zupenie poyteczne... zauwaya susznie Wiesawa Grochola
. W zwizku z chorob
matki, po dwch latach nauki w szkole zawodowej (19521954), musia przej gospodar-
stwo rolne rodzicw. Nastpnie podj prac w
rmie budowlanej w Olecku na stanowisku
Ibidem.
Tak wersj wydarze przedstawi autorowi sam bohater w rozmowie w czerwcu 2006 r.
G. Schubert,
op. cit
., s. 10.
KOMENTARZE HI
Wacawa Saba z KPMO
1970 r. przekwali
kowana na
nimie Uparci (z tym samym
W uzasadnieniu jako powd
majca na celu zorganizo-
wanie tam kaplicy. W obu
Tymczasem 24 maja
1969 r. nowo wybudowan
(w tajemnicy przed wadza-
Stefan Wyszyski, ktry
likwidacji obiektu. Akcja
bya si 4 lipca 1969 r. We
G. eszczyski,
Pocztki para i w Zbroszy Duej
, Warszawa 2007, s. 115.
Zdjcia operacyjne SB kontrola MO w kaplicy, wiosna 1969 r.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
wyposaenie i naczynia liturgiczne, ktre przewieziono do kocioa para
alnego w Jasiecu.
Ksidza Sadowskiego aresztowano i przewieziono na przesuchanie do Warszawy. Zwolniono
kocioa. Tymczasem wadze powiatowe zamieniy zlikwidowany obiekt na magazyn na-
rzdzi rolniczych, podpisujc stosown umow z poprzedni wacicielk, Janin Wjcik.
Nieustanne starania o koci
Po likwidacji kaplicy ksidz odprawia naboestwa w domach prywatnych lub w plenerze
w zalenoci od pogody, wzbogacajc swoj dziaalno o seanse
lmowe (moliwe dziki
zakupionemu z wasnych funduszy projektorowi). Takie formy duszpasterskie przycigay i jed-
noczyy mieszkacw, ale jednoczenie byy sol w oku wadz administracyjnych i bezpiecze-
stwa, nie tylko na szczeblu powiatu. W wyniku prowadzenia dziaa operacyjnych przeciwko
rodowisku zbroszan, tylko w roku 1969 skierowano do Kolegium Karno-Administracyjnego
Ibidem
, s. 116.
Ks. Czesaw Sadowski na tle budowy kocioa
para alnego, 1973 r.
KOMENTARZE HI
jcych. Zorganizowano rozbudowan sie agentury, werbujc tajnych wsppracownikw
i. Wielu z nich wykazywao
negatywne nastawienie do jego dziaa i osoby. Lista donosicieli obejmuje przynajmniej trzy-
W marcu 1972 r. ks. Czesaw, wraz z wiernymi, przystpi do budowy prowizorycznej
kaplicy-namiotu na posesji jednej z mieszkanek Zbroszy. I ten obiekt wadze zniszczyy, do-
konujc przy tym profanacji Najwitszego Sakramentu, ktry wraz ze sprztem liturgicz-
nym wrzucono na skrzyni samochodu uk. Wywoao to fal oburzenia i protestw nie tylko
Szerzej na ten temat:
ibidem
, s. 127136.
O wydarzeniach tych informowao m.in. RWE (podobnie jak o likwidacji kaplicy w 1969 r.), pi-
say polonijny Dziennik Zwizkowy w USA a nawet Chicago Sunday Times, zob.
ibidem
Aneks
Peny tekst zob. W. Grochola,
op. cit
., s. 74, obszerne fragmenty: G. eszczyski,
op. cit
.,
s. 112113.
Uroczysto powicenia kocioa w Zbroszy Duej, 17 VIII 1974 r. Na pierwszym planie Prymas
Stefan kard. Wyszyski, pierwszy od lewej ks. Czesaw Sadowski. Fot. ze zbiorw para alnych
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Wadze pastwowe, zaniepokojone takim obrotem sprawy, ponownie rozpoczy rozmo-
wy z przedstawicielami Episkopatu i mieszkacami Zbroszy. Jako rozjemca midzy stro-
nami do pertraktacji wczy si Bolesaw Piasecki z PAX-u, ktry potem prbowa przypi-
1972 r. Prezydium Wojewdzkiej Rady Narodowej w Warszawie (Wydzia ds. Wyzna) wy-
Prace budowlane, w ktrych brali udzia wierni, trway dwa lata, do sierpnia 1974 r. Wadze
powiatowe prboway jeszcze utrudnia budow np. przez ingerencj w plany czy blokowanie
dostpu do materiaw, jednake przy tak silnej presji spoecznej nie mogy ju cofn wydane-
go zezwolenia. Uroczyste powicenie kocioa z udziaem Prymasa Tysiclecia, angaujcego
si przez cay ten okres w to przedsiwzicie, odbyo si 17 sierpnia 1974 r. Wzili w nim tak-
e udzia: bp Jerzy Modzelewski, okoliczne duchowiestwo oraz okoo dziesi tysicy wier-
i w ca-
a i konsekrowana witynia otrzymay wezwanie w. Jana
Legendarny jest ju np. wyjazd Jacka Kuronia na skrzyni samochodu ciarowego penego
KOMENTARZE HI
W lutym 1980 r. SB zaskoczya ks. Sadowskiego podczas powielania opozycyjnych teks-
tw. Zdy ukry powielacz w kociele, ale bezpieka zrobia zdjcie, na ktrym wida jego
rce umazane farb. Stao si to przyczyn krtkiego zatrzymania na posterunku MO w Grjcu.
Prymas Wyszyski, mimo przyjacielskiego nastawienia wobec ksidza, nie omieszka udzieli
jabek, midzy ktrymi ukry si wracajc ze Zbroszy do Warszawy po jednym z wykadw Uniwer-
sytetu Ludowego pod koniec lat siedemdziesitych.
Zob. AIPN, 0285/502, t. 15, sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. Dobrodziej.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
an zobaczy relacj z procesu o zabjstwo ks. Jerzego i rozpozna obu mordercw. By moe
ks. Sadowski, jako jeden z duszpasterzy opozycji w latach osiemdziesitych, by rwnie na
celowniku bezpieki w nastpnej kolejnoci. W rozmowie z autorem wspomnia, e nieznani
osobnicy pojawiali si w okolicach plebanii i kocioa jeszcze latem 1989 r., a wic ju po
wyborach czerwcowych, obserwujc teren i czynic dokumentacj w taki sposb, i proboszcz
Wiosn 1989 r., podczas pobytu na Biaorusi, celebrujc w zastpstwie jednego z ksiy
KOMENTARZE HI
GDASKI INCYDENT MILEN
NY
SUPLEMENT DO ALBUMU
MILENIUM CZY TYSICLECIE
O obchodach Milenium Chrztu Polski i ich starciu z obchoda-
mi Tysiclecia Pastwa Polskiego napisano ju stosunkowo wiele,
zwaszcza przy okazji ich czterdziestego jubileuszu. Gdaskie uroczy-
stoci i wydarzenia opisa wwczas Igor Haagida w albumie
Milenium
czy Tysiclecie
. Mimo stara nie dotar on jednak do bardzo istotne-
go rda, mianowicie do wykonanych oraz zarekwirowanych przez
esbekw 29 maja 1966 r. zdj, ktre obrazuj, co tak naprawd
wydarzyo si tamtego dnia w Gdasku po gwnej uroczystoci mile-
nej z udziaem Prymasa Polski kard. Stefana Wyszyskiego.
. Warto je zaprezentowa w ramach swego
rodzaju suplementu do tej publikacji. Aby nie powiela wczeniejszych opisw, poniej przed-
ach.
I. Haagida,
Pomorze Gdaskie
[w:]
Milenium czy Tysiclecie
, red. B. Noszczak, Warszawa 2006,
s. 236251. Zob. te: S. Bogdanowicz,
Obchody Milenium Chrztu Polski w Gdasku
[w:]
Zapomniany rok
1966. W XXX rocznic obchodw Milenium Chrztu Polski
, red. L. Maewski, W. Turek, Gdask 1996, s. 74
85; A. Dudek, T. Marszakowski,
Walki uliczne w PRL (1956
1989)
, Krakw 1999, s. 130132; K. Komsta,
Stosunek wadz partyjnych i administracyjnych wojewdztwa gdaskiego do obchodw Tysiclecia Chrztu
Polski
Millennium polskie. Walka o rzd dusz
, red. C. Wilanowski, Warszawa 2002, s. 4249;
Nieopracowane akta Prokuratury Wojewdzkiej w Gdasku wrd nich zdjcia, ktre posu-
yy jako dowd w sprawie przeciwko oskaronym w zwizku z milenijnym incydentem tra
y do
gdaskiego archiwum IPN dopiero w poowie 2005 r. Zdjcia (cznie 31) znajduj si pod sygnatur
AIPN Gd, 321/31.
Widok na Dworzec Gwny. Po prawej rusztowanie, z ktrego wczeniej zrzucono plansze
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Gdaskie obchody milenijne odbyy si w sobot i niedziel 28 i 29 maja 1966 r. Gwnym
10.30, a zakoczya o 14.30 wraz z odjazdem Prymasa. W kociele oraz na placu przy
naboestwa zacza opuszcza liturgiczne zgromadzenie. Kierowali si zwaszcza w stron
Dworca Gwnego PKP, przed ktrym w obrbie wczesnego Placu Gorkiego czekaa
one stanowi swoiste powitanie Prymasa i reakcyjnej czci Episkopatu. W swej treci
kampanii
Fragment jednej ze zniszczonych plansz na Placu Gorkiego.
Wacaw Szulc skazany pniej na 1 rok wizienia prbuje wywrci rusztowanie
KOMENTARZE HI
Archiwum IPN w Gdasku (dalej: AIPN Gd), 003/4, t. 1, Meldunek dzienny KW MO w Gda-
sku dla wicedyrektora Gabinetu MSW, 29 V 1966 r., k. 263; AIPN Gd, 0046/227, t. 5, Informacja
Wydziau ledczego, 31 V 1966 r., k. 270271; AIPN Gd, 003/4, t. 1, Informacja [SB] o przebiegu
uroczystoci milenijnych w Gdasku i zaistniaych w tym czasie incydentach, 4 VI 1966, k. 249250,
255;
ibidem
, Informacja [MO] o przedsiwziciach i przebiegu zabezpieczenia 2629 maja 1966 r.,
czerwiec 1966 r., k. 276.
AIPN Gd, 003/4, t. 1, Informacja [SB]..., k. 254;
ibidem
, Informacja [MO]..., k. 277;
Relacja Waca-
wa Szulca z obchodw milenijnych w Trjmiecie w 1966 roku
, oprac. A. Hlebowicz, [w:] S. Bogdanowicz,
Karol
Maria Antoni Splett. Biskup gdaski czasu wojny, wizie specjalny PRL
, Gdask 1995, s. 311.
Niszczenie plansz i pocz tek ich palenia. Strzak oznaczony Edmund Paruzel gwny oskarony
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Sytuacja zmieniaa si z minuty
na minut pisa autor milicyjnej
. Cae wydarzenie byo
AIPN Gd, 003/4, t. 1, Informacja [SB]..., k. 251.
Ibidem
, Informacja [MO]..., k. 276.
Ibidem
, Meldunek dzienny KW MO..., k. 263264;
ibidem
, Informacja [SB]..., k. 251252, 255;
ibidem
, Informacja [MO]..., k. 277; AIPN Gd, 0046/227, t. 5, Biuletyn informacyjny dot. wydarze
zwizanych z obchodami kocielnymi (milenijnymi) w Gdasku w dniach 2829 maja 1966 r., 29 [30]
V 1966, k. 214;
ibidem
, Informacja Wydziau ledczego..., k. 271274.
KOMENTARZE HI
czanych modziecw. Prawdopodobnie to za nim krzyczano: to komunista!, precz z ko-
dworca hotelu Monopol,
dokd wbiegli te gonicy go modzi ludzie. Tam jednak stanowczo przywoa ich do porzdku
personel hotelowy, przez co bardzo potulnie i bez oporw opucili budynek
tel podjechaa oznakowana milicyjna nyska. Wysiad z niej o
cer MO, ktry chcia wkroczy
liwe. Wzburzony tum ruszy w kierunku samochodu, wykrzykujc: bi ich!, przewrci
tum od strony jezdni w kierunku hotelu Monopol. Wedug ustale gdaskiego Wydziau
AIPN Gd, 003/4, t. 1, Informacja [SB]..., k. 250 i 255.
Ibidem
, k. 250.
Palenie plansz na Placu Gorkiego. Zdjcie wykonane prawdopodobnie przez kpt. Mariana Rzepk
KOMENTARZE HISTORYCZNE
zbje, gliny, zapewne te i inne wulgaryzmy. Po przybyciu posikw grupa si rozproszy-
kacja miaa
Milicjanci, przy pomocy dziaajcych w tumie esbekw, zapali w trakcie likwidowania
zbiegowiska 37 najbardziej agresywnych osb. W tej grupie zatrzymano trzech korespon-
lmy, a nastpnie ich wypuszczono
osb. Trzy z nich uznano za gwnych prowodyrw Edmunda Paruzela, Wacawa Szulca
Rniy ich tylko metalowe hemy, inny rodzaj paki oraz wyposaenie w przenoszone w kie-
szeniach bd rkach rodki chemiczne. Mundury moro, tarcze ochronne i rczne wyrzutnie grana-
tw zawicych wprowadzono dopiero po wydarzeniach marcowych.
Archiwum Pastwowe w Gdasku, KW PZPR, 1792, Informacja z pobytu Kardynaa Wyszy-
skiego w Gdasku w dniach 2829 V 1966 r., 30 V 1966, k. 54; AIPN Gd, 0046/227, t. 5, Informacja
Wydziau ledczego..., k. 271; AIPN Gd, 003/4, t. 1, Informacja [SB]..., k. 255;
ibidem
, Informacja
[MO]..., k. 278.
AIPN Gd, 003/4, t. 1, Meldunek dzienny KW MO..., k. 264;
ibidem
, Informacja [SB]..., k. 251;
AIPN Gd, 0046/227, t. 5, Meldunek dla Wiceministra Spraw Wewntrznych gen. bryg. Franciszka
Szlachcica, 30 V 1966, k. 217219.
Prawdopodobnie moment pogoni za kpt. Rzepk , obywatelem lub radiowozem MO
KOMENTARZE HI
aresztu od 2 do 6 miesicy, natomiast ow trjk skazano dopiero 11 lutego 1967 r. kolejno na
cach Trjmiasta skrywane na
wadzy. Warto wic pami-
AIPN Gd, 0046/227, t. 5, Informacja Wydziau ledczego..., k. 271275; AIPN Gd, 0046/132,
Sprawozdanie z pracy ledczej w zakresie przestpczoci i wykrocze kleru i osb wieckich po-
wizanych ze rodowiskiem klerykalnym za okres od dn. 1 I 1966 do 18 XII 1966, 20 XII 1966 r.,
k. 121122, 128129; K. Komsta,
op. cit.
Rusztowanie chyli si ku upadkowi
KOMENTARZE HISTORYCZNE
POCZ TKI DUSZPASTERSTWA
AKADEMICKIEGO W ODZI
Po zakoczeniu II wojny wiatowej utworzono w odzi siedem wy-
szych uczelni. Pojawienie si licznego rodowiska studentw w tym
robotniczym miecie odmienio obraz lokalnego spoeczestwa. Dla
dzkiego Kocioa, nieprzygotowanego na podjcie pracy w nowym
rodowisku, byo to nie lada wyzwanie.
Pocztkowo czerpano wic wzorce z przedwojennych form pracy z modzie szkoln
KOMENTARZE HI
. Na spotkania po Mszy w. do po-
czny, troch rodzinny, troch konspiracyjny
zauroczy modzie swymi opowieciami z Powstania
Warszawskiego, gr na fortepianie i piewem (pieni nie tylko religijnych i patriotycznych,
si opini czowieka-legendy, witego i Boego zapaleca. Wikszo podejmowanych
w duszpasterstwie dziaa skupiaa si wok jego osoby.
cztkowo bywa zapraszany na uroczystoci uczelnianie, sam rwnie organizowa okolicz-
kw, wymagaa cyklicznych i bardziej indywidualnych form pracy oraz bezporednich spot-
ka ze studentami. Trzonem rodzcego si w odzi duszpasterstwa akademickiego byy wic
takie stowarzyszenia jak: Apostolstwo Modlitwy, Sodalicje Mariaskie czy Juventus Chri-
E. Bekier,
Niezapomniany duszpasterz. Wspomnienie o o. T. Rostworowskim SJ (19041974)
dzkie Studia Teologiczne 1995, nr 4, s. 7778.
T. Rostworowski,
Zaraz po wojnie
, Warszawa 1982, s. 6.
Zota Ksiga Caritas Academica
, [Zbiory Jezuickiego DA], b.p.; T. Rostworowski,
Szerzy Kr-
lestwo. Wspomnienia i dzienniki. 19391972
, Warszawa 2004, s. 153, 170; M. Hilarowiczwna,
Insty-
tut Wyszej Wiedzy Religijnej w odzi
, Sowo Powszechne 1947, nr 193, s. 9.
Dotychczasow dzk siedzib Jezuitw zajmowali wwczas mariawici.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
not towarzyszyy uczucia zagroenia i tymczasowoci. Wywoay one pospolite ruszenie
O. Tomasz Rostworowski z czonkami Sodalicji Mariaskiej Akademickiej przed kocioem
akademickim OO Jezuitw przy ul. Sienkiewicza 60 w odzi (ok. 1947 r.)
KOMENTARZE HI
Tej sytuacji towarzyszyy coraz czstsze aresztowania uczestnikw manifestacji religij-
najazdy milicji, ktra uznajc takie zgromadzenia za nielegalne legitymowaa i rewi-
dowaa obecnych. Takie przypadki miay miejsce ju w 1945 r. Interwencja milicji przerwaa
jeden z pierwszych zjazdw duszpasterzy akademickich w Poznaniu zorganizowany 18 listo-
pada 1945 r. Poniewa na spotkaniu obecne byy rwnie delegacje studentw, kilkoro z nich,
W odzi pierwsza, otwarta konfrontacja midzy zwizanymi z Kocioem studentami,
kowania nastrojw, odbya si na przeomie lat 1945/1946.
Morderstwo dokonane prawdopodobnie przez sowieckich onierzy w grudniu 1945 r. w par-
ku Staszica na studentce Marii Tyrankiewicz i prba wyciszenia tej sprawy przez wadze,
stay si przyczyn protestacyjnych manifestacji studenckich. Wadze z kolei, w momencie
procesyjnego przeprowadzania zwok z kostnicy do kocioa, zorganizoway demonstracj
siy organizujc przemarsz oddziaw milicji i wojska gwnymi ulicami miasta. Z prob
wracajcych do domw studentw, prowokowane przez MO i UB do przepychanek, byy
rozbijane. Wiele osb zatrzymano
. Te wydarzenia przyczyniy si do konsolidacji modziey
akademickiej i wzrostu jej zaufania do Kocioa. W rodowisku akademickim ugruntoway
AP, WUIiP w odzi, 32, Raport z przebiegu pogrzebu studentki U Marii Tyrankiewicz,
24 XII 1945 r., k. 4; K. Lesiakowski,
Nastroje w latach 19451948
, Acta Universitatis Lodzensis.
Folia Historica 2001, nr 71, s. 123.
Sawomir Cielikowski (ur. 1926). W czasie wojny wiziony na Majdanku, zwizany ze Zrze-
szeniem WiN jako cznik w dyspozycji pk. Wincentego Kwieciskiego, prezesa III Zarzdu Gw-
nego WiN.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
gowani byli czonkowie ZMP, co doprowadzao do wielu kon
iktowych sytuacji.
Polityka pastwa przybraa zdecydowanie antykocielny kurs po zaleceniach wydanych przez
ministra bezpieczestwa publicznego Stanisawa Radkiewicza oraz wytycznych dyrektor Depar-
tamentu V MBP Julii Brystygier. W instrukcji z padziernika 1947 r. zalecaa ona inwigilacj
Kocioa i stworzenie sieci agenturalnej we wszystkich jego strukturach. Plan obejmowa rwnie
rozpracowanie organizacji akademickich. Sodalicje Mariaskie ju w roku 1948 znalazy si
w grupie pierwszoplanowych obiektw inwigilacji. W drugiej kolejnoci zamierzano zaj si
modzieowymi stowarzyszeniami i instytutami religijnymi, oraz innymi grupami katolickimi.
Aresztowania w dzkich rodowiskach modzieowych rozpoczy si jesieni 1948 r. W pa-
dzierniku fala zatrzyma dotkna sodalicje w Warszawie, Poznaniu i Gdasku, a niebawem ob-
ja take d. W listopadzie za dziaalno w Caritas Academica na 15 lat wizienia skazano
studentk U Iren Cielisk. W grudniu wadze bezpieczestwa ingeroway w prace CA
utrudniay zwaszcza akcj sprzeday boonarodzeniowych choinek, ktra tradycyjnie zarezer-
wowana bya dla studentw. 1 stycznia 1949 r. zlikwidowano organizacj wspierajc
nansowo
duszpasterstwo studentw, tj. Towarzystwo Przyjaci Kocioa Akademickiego. W lutym 1949 r.
dzki UB rozpocz aresztowania wrd czonkw Juventus Christiana, ktre doprowadziy do
rozbicia tych grup. Akcja zostaa zintensy
KOMENTARZE HI
22 stycznia 1950 r. zatrzymano o. Rostworowskiego. Powodem jego aresztowania bya ak-
tywno w katolickich organizacjach modzieowych. W trakcie formuowania oskarenia
cieln Departamentu V MBP. Nakazyway one uwypuklenie rzekomych intencji o. Tomasza
stworzenia pod pozorem grup sodalicji legalnej ekspozytury podziemia do walki z Polsk
Ojca Rostworowskiego od 1947 r. oglnokrajowego moderatora sodalicji uwaano za
jednego z najaktywniejszych wrogo dziaajcych ksiy nie tylko w odzi, ale i w kraju,
stworowskiego jak ich duchowego wodza. Wraz z aresztowaniem duszpasterza, jak rwnie
w czasie ledztwa zatrzymano wielu studentw, szczeglnie dziaaczy byych grup sodalicyj-
nych i Caritas Academica. Wedug o. Rostworowskiego w jego sprawie przesuchano nie-
mal 150 osb. Aresztowana bya m.in. Halina Mikuowska bya czonkini oglnopolskiego
Cyt. za: T. Toborek,
dzkie duszpasterstwo akademickie
[w:]
Wadze komunistyczne wobec
Kocioa katolickiego w dzkiem
, red. J. Wrbel i L. Prchniak, Warszawa, 2005, s. 149.
AP, Prezydium RN m. odzi, 1522, Notatka informacyjna Wydziau do spraw Wyzna, IX
1956 r., k. 121.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
KOMENTARZE HI
W uzasadnieniu wyroku oskaronych okrelano jako reakcj polsk grupujc pokonane
nia walki rzekomo legalnej z formy, lecz nielegalnej ze wzgldu na cel i tre, do podejmowa-
dnej i wysoce zamaskowanej
charakterystyczna dla argumentacji sdw tego okresu, ilustruje jednoczenie powody, dla
wodnienie powizania tej kocielnej organizacji z tzw. bandyckim podziemiem i dowiedze-
, ktry uznano za paszkwil na ZSRR, oszczer-
stwa i demagogi, czy bojowe wyraenia z referatu A. Stanowskiego
Restaurare omnia in
: Czasy obecnie s ze i na nic si zdadz prodki, pmiary. Wszystko albo nic
nansowanie
M.R. Bombicki,
Ksia przed sdami specjalnymi (19441954)
, Pozna 1993, s. 212.
Ibidem
, s. 213.
Ibidem
KOMENTARZE HISTORYCZNE
dzenie DA jezuitw nastpio dopiero po padzierniku 1956 r.
Niedugo po skazaniu o. Rostworowskiego, w maju 1952 r., podczas fali aresztowa obej-
z MBP. Jednoczenie 8 maja 1952 r. zlikwidowano istniejce od roku 1946 Studium Wyszej
AP, Prezydium RN m. odzi, 1519, Sprawozdanie Rds.W za okres od 1 X do 30 XII 1952 r., k. 2.
AIPN, 01283/329, Wycig ze sprawozdania Wydziau III KWMO w Lublinie za IV kwarta
1959 r., 25 II 1960 r., b.p.
KOMENTARZE HI
Dziaania te kontynuowaa dzka SB. Zaoon na o. Tomasza spraw operacyjnej obserwa-
cji kierowa por. Wojciech Ledziski z Wydziau III KWMO w odzi. Bezpieka stosowaa
Ibidem
, 01236/1218, Plan przedsiwzi do sprawy operacyjno-obserwacyjnej Moderator
opracowany przez por. W. Ledziskiego z Wydziau III KWMO w odzi, 19 XII 1961 r., b.p.
Tajny wsppracownik Wacaw, czyli Andrzej Mazur (ur. 12 VI 1928).
AIPN, 724/7, Rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwoci PRL od wyroku WSR w War-
szawie z dn. 6 IX 1951 r., 13 VI 1990, k. 6065; T. Toborek,
op. cit.,
s. 150.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
WIDZIANE Z OLIMPU
POCKIE DUSZPASTERSTWA AKADEMICKIE
Rozwj duszpasterstw akademickich w latach szedziesitych do-
konywa si w caym kraju. Pock, cho nie by jeszcze orodkiem
akademickim, stara si nie pozostawa w tyle. Rwnie tam da-
wao si odczu to, e jak odnotowywali funkcjonariusze Suby
Bezpieczestwa: Koci katolicki w zaoeniu programowym,
majcym na celu ksztatowanie chrzec
askiej formacji etycznej
i wiatopogldowej dy w szczeglnoci do pozyskania modziey
akademickiej.
Wprawdzie pierwsza w miecie uczelnia wysza Filia Politechniki Warszawskiej po-
wstaa dopiero w 1967 r., ale ju w poprzednich latach czyniono starania by w sposb naley-
ralnych. Od 1963 r. przy tamtejszej kurii diecezjalnej dziaa referat do spraw duszpasterstwa
Jest to data stosunkowo pna w porwnaniu np. z Warszaw, gdzie pocztkw najstarszego
duszpasterstwa akademickiego przy kociele w. Anny naley upatrywa w 1928 r.
Jednak
biorc pod uwag pockie realia i tak byo to posunicie, wyprzedzajce wasne czasy. Szan-
osobicie interesowa si i nadzorowa te
akademickiego, lecz i tak na uwag zasuguj tu dwa orodki duszpasterstw akademickich:
Szerzej na temat dziaalnoci ks. Paciuszkiewicza zob. B. Andrzejewska i W. Wasilewski,
Fa-
scynujce duszpasterstwo.50 lat kapastwa ks. Mirosawa Paciuszkiewicza SJ
, Sanktuarium w.
Andrzeja Boboli (Pismo powicone yciu chrzecijaskiemu), lipiec-sierpie 2004.
M. Szumowski,
Duszpasterstwo akademickie w Archidiecezji Warszawskiej w latach 1928
1992
, Warszawa 2000;
Sesja historyczna 50-lecia duszpasterstwa akademickiego przy kociele w.
Anny w Warszawie, 23
25 wrzenia 1978
, Warszawa 1981; T. Potkaj,
Zakorzenianie w Kociele
, Ty-
godnik Powszechny, 25 V 2003, nr 21(2811).
Bp Bogdan Marian Wincenty Sikorski (19201988). Biskup pocki (19641988), inicjator Sobo-
rowego Studium Teologiczno-Pastoralnego w Pocku, czonek Komisji Staej Episkopatu, Komisji Pra-
sowej i Komisji ds. KUL. W 1984 r. przekaza wadz w diecezji bp. Zygmuntowi Kamiskiemu jako
administratorowi apostolskiemu
sede plena
; P. Nitecki,
Biskupi Kocioa w Polsce w latach 965
1999
Warszawa 2000, s. 402403;
Sownik polskich teologw katolickich
, red. Jzef Mandziuk, t. 8, War-
szawa 1995, s. 518528; T. ebrowski,
Zarys dziejw diecezji pockiej
, Pock 1976, s. 61; J. niegocki,
W pitnastolecie rzdw biskupa Bogdana Sikorskiego w diecezji pockiej (1964
1979),
Studia Pockie
1979, t. VII, s. 727.
KOMENTARZE HI
i pierwszym kierownikiem by wspomniany ks. Paciuszkiewicz, a nastpnie ks. Tadeusz
i i profesor seminarium. Pocztkowo byo to duszpasterstwo, w ktrym
n. Analizujc t dziaalno Suba Bezpieczestwa podkrelaa: W pocztkowym okresie
dziaalnoci ograniczano si do cyklicznych kaza, organizowania godzin duszpasterskich
oraz oddzielnych rekolekcji dla modziey. Powysze formy nie przyniosy organizatorom
oczekiwanych efektw, gdy zamiast spodziewanej frekwencji modziey przychodziy ko-
Wedug kronik Petroklezji w orodku pracowali dotychczas nastpujcy duszpasterze:
ks. Henryk Szydlik, ks. Henryk Skorowski, ks. Jzef Zikiewicz, ks. Walerian Jastrzbiec- wicicki,
ks. Tadeusz Niewgowski, ks. ukasz Woniak, ks. Jerzy Walo, ks. Ryszard liwiski, ks. Pawe
Kotliski, ks. Roman Wortolec, ks. Tomasz Radkiewicz zob. http://www.petroklezja.salezjanie.pl/
onas/duszpasterze.php
KOMENTARZE HISTORYCZNE
M. Osiecimski,
Pokolenia
, Tygodnik Powszechny, nr 20(2810), 28 V 2003; W Pocku takim
miejscem, gdzie w 1980 wykluwaa si Solidarno by wanie koci pw. w. Stanisawa Kostki,
KOMENTARZE HI
IV. Informowanie politykw polityczno-administracyjnych o dziaalnoci orodkw dusz-
ze strony Dyrekcji Uczelni i szk, organizacji modzieowych, Wydziau Owiaty.
V. Stosowanie zada specjalnych (kombinacji operacyjnych) prowadzcych do kompro-
y wspierajcych ich dziaania. Ksia [Tadeusz] Krl i [Henryk] Szydlik czytamy w do-
uczestnikw spotka, ktrzy wyrniaj si zaangaowaniem w pracach orodkw. Pozostali
Por. J. Siemaszkiewicz,
Polityczno-ideologiczna i spoeczna dziaalno Kocioa rzymskoka-
tolickiego w Polsce wrd modziey,
Warszawa 1974, s. 40.
Wedug innych dokumentw Suby Bezpieczestwa ks. Knapiski by Szeryfem.
Ks. Ryszard Knapiski.
Ks. Henryk Szydlik.
Zob. A. eobowski,
Ideologiczne i polityczne aspekty oddziaywania Kocioa rzymskokatoli-
ckiego na modzie akademick
, Legionowo 1986.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
W tej sytuacji bardzo uwanie obserwowano uczestnikw spotka w duszpasterstwach aka-
demickich. We wniosku o zakoczenie sprawy z 1975 r. znajdziemy uwag, e w ramach
kach duszpasterstwa akademickiego. Sporzdzano listy takich osb, przy czym niektre z nich
byway bardzo szczegowe i obejmoway ponad 100 nazwisk, i zakadano kwestionariusze
ewidencyjne. Podkrelano konieczno zbierania danych personalnych, szczeglnie w odnie-
sieniu do osb biorcych udzia w dziaalnoci duszpasterstwa akademickiego, a rekrutujcych
si z grona pracownikw dydaktyczno-naukowych wyszych uczelni, SN i szk rednich oraz
czonkw Partii i organizacji modzieowych ZMS i ZMW. Czsto okazywao si, e wadza
Zob.
Osobowe rda informacji zagadnienia metodologiczno- rdoznawcze
, red. F. Musia,
Krakw 2008; F. Musia,
Osobowe rda informacji
, Biuletyn IPN 2006, nr 10 (69); T. Ruzikowski,
Tajni wsppracownicy pionw operacyjnych aparatu bezpieczestwa 1950
1984,
Pami i Spra-
wiedliwo 2003, nr 1(3); W.
Sawicki
Osobowe rda
informacji w PRL 19441990
, Gazeta Pol-
ska, 29 XI 2006.
O lustracji w Kociele. Rozmowa z ks. Isakowicz-Zaleskim, Rozmawia Bogdan Dobosz
, http://
www.videofact.com/polska/robocze%20today/lustracja_kosciol.html
Wrd przewidywanych do wykorzystania w sprawie osobowych rde informacji dokumenty
odnotowuj m.in.: TW Historyk, TW Franciszek, TW Enka, TW Orzyc, TW Jzef, TW
Zbigniew, TW Karol, TW Leszek, TW Krzysztof, TW Tytus, TW Janusz, TW Gabry,
TW Barbara, kand. na TW P.A., kand. na TW R.R., kand. na TW 3885.
KOMENTARZE HI
alternatyw wobec tego co mogy im zaproponowa pastwowe organizacje modzieowe.
Zob.
Salezjaskie Duszpasterstwo Modzieowe podstawowe punkty odniesienia. Dykaste-
rium Salezjaskiego Duszpasterstwa Modzieowego
, Krakw 1999.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
rza grup liturgicznych oraz organizowane w pierwsze pitki miesica dni skupienia.
W ramach cyklu zaj Koci we wspczesnym wiecie omawiano bardzo rnorodn
chrzest jest konieczny do zbawienia?; Czy eucharystia jest potrzebna do zbawienia?; Warto
czy z ksiy; Pochodzenie wiata; Wierzy czy nie wierzy; Wiara a ycie wspczesne czo-
wieka; Tajemnica Trjcy witej; Grzech pierworodny; Co jest prawd, a co fabu w Pimie
kacja O. M. Kolbego; Rozmowy midzy rzdem PRL a Watykanem. W jed-
wpisuje si wykady religijne, ktre zaliczane s przez ksiy. eby zaliczy nauki trzeba by
na co najmniej 1/4 wykadw. Wskazywao to na fakt egzekwowania od uczestnikw pew-
cyjnienia spotka i przycignicia modziey w obu duszpasterstwach praktykowano orga-
fundusze ksiy, organizowanie balw sylwestrowych, wieczorki taneczne z okazji ostatkw,
imienin Andrzeja, imienin kierownikw orodkw itp., wystpy zespou muzycznego Fra-
tres z pockiego WSD, wystpy zespou muzycznego przy orodku Arka, wieczornice
poezji i pieni religijnej z udziaem w/wspomnianych zespow, wystawianie sztuk przygo-
towanych przez alumnw WSD dla uczestnikw zaj, okazyjnie organizowane spotkania
przy kawie i sodyczach z okazji opatka, Wielkiej Nocy i innych wit kocielnych, uro-
ku przy sodyczach, zorganizowanie [] w orodku Arka kursu z jzyka francuskiego,
KOMENTARZE HI
cer SB odnotowa m.in.
KOMENTARZE HISTORYCZNE
TW PS. KUBA
CZYLI
POST SCRIPTUM
DO BIOGRAFII SB-EKA
W numerze 56 Biuletynu IPN z majaczerwca 2007 r., w artykule
pt.
Dwie teczki, dwa yciorysy jedno ycie esbeka
zaprezentowana
zostaa sylwetka Tomasza Skorupskiego, czowieka ktry w aktach
bezpieki mia dwie twarze
AIPN Po, 06/214/36/1, KWMO Pozna, Karty koordynacyjne za rok 1980. Meldunki operacyjne
i uzupenienia.
AIPN Po, 00193/1, KWMO/WUSW Pozna, Dziennik rejestracyjny KWMO/WUSW Pozna,
t. 3, s. 52.
KOMENTARZE HI
Tomasz Skorupski jako TW by rejestrowany w Wydziale III, bo dziaa w rodowisku
RMP, SKS a take ZA Pro Patria. Natomiast, gdy zosta przyjty do SB w Kaliszu, a potem
w WUSW w Poznaniu by funkcjonariuszem Wydziau IV m.in. w zwizku z dowiadcze-
niami z Duszpasterstwem Akademickim i Zwizkiem Akademickim Pro Patria.
Trzeci tajny fragment biogra
i Tomasza Skorupskiego zosta odnaleziony. Nieste-
rejestracyjnym jego akta z Wydziau C KWMO w Poznaniu, o sygnaturze archiwalnej
zgodnie z protokoem brakowania nr 68 z 14 grudnia 1989 r.
aktywnego na przeomie lat siedemdziesitych i osiemdziesitych, tajnego wsppracownika
poznaskiej bezpieki. Historykowi, ktry bdzie prbowa odtworzy aktywno Tomasza Sko-
denta, pozostaje tylko zbieranie informacji na podstawie teczek spraw
dotyczcych poznaskiego SKS-u, a potem RMP, ZA Pro Patria i Duszpasterstwa Akademi-
ckiego, a take spraw prowadzonych przez SB przeciwko poszczeglnym dziaaczom tych grup,
wypisw z donosw TW Kuba itd. Mona dla przykadu poda akta sprawy operacyjnego
sprawdzenia (SOS) o kryptonimie Fiszbin, zaoonej przeciwko ZA Pro Patria, UAM
, czy
te spraw operacyjnego rozpracowania (SOR) o kryptonimie Gemini przeciwko Markowi
AIPN Po, 00169/74, poz. 4046, tam zapis, e dotyczy to zniszczenia akt i mikro
lmw sygnatury
I Wydz. C WUSW Pozna sygnatur od nr 33191/I do 39387/I. Zawiera si wic tam rwnie sygn.
35287/I pod ktr wystpoway teczki akt TW ps. Kuba, pniej Hubert.
AIPN Po, 08/1474.
AIPN Po, 08/2398.
AIPN Po, 08/1296.
Pisali o tym M. Szczepaniak-Nawrot, W. Chaupka,
Niezalena dziaalno polityczna pracowni-
kw i studentw wyszych uczelni Poznania w aktach aparatu bezpieczestwa
[w:]
Wielkopolska So-
lidarno w materiaach aparatu represji (19801981),
red. W. Handke, Pozna 2006, s. 253254.
AIPN Po, 084/4024, TAP funkcjonariusza.
MI DZY SZKO A PARAFI
Mj Tata by antyklerykaem. Nie wiem dlaczego, ale gdy w dziesi lat po lubie urodzia
mu si wyczekiwana creczka (czyli ja) i pojawi si temat chrzcin, Tata nie powiedzia nie.
Tylko zaproponowa na chrzestn swoj siostr ktrej Mama nie znosia (po latach wcale jej
Jako e byam dzieckiem chorowitym (anginy, migdaki, zapalenia oskrzeli) w II klasie
wszystko. Wysuchiwa zwierze, dora-
dza w najtrudniejszych sprawach nastolatkw. Chodzilimy razem na pielgrzymki do Cz-
stochowy, przewanie w grupie o. Huberta Czumy, jakie gry, jakie kajaki. ty potra

kw pamitam Stefana Kieniewicza, Tadeusza Krawczaka czy Janusza Odziemkowskiego.
lozo
czn Feliksa Konecznego, a kto inny np. z psychologi.
To, o czym ksidz rozmawia na lekcjach religii, prawie zawsze wychodzio od aktualnego
lmu czy teatru telewizji. A dyskusje byway zaarte. Pamitam te spotkania z Kisielem, czy
Pniej ksidz Henryk zosta przeniesiony, zreszt duo chorowa na gardo (choroba za-
wodowa nauczycieli, ale te duszpasterzy), niektrzy jedzili do niego gdzie na Wol, inni
Pamitam jeszcze fajn rzecz z grudnia 1981 r. albo stycznia 1982 r. Stan wojenny, zimno,
ciemno i paskudnie. Wieczorem byymy w salce para
alnej kilkanacie dziewczyn, ju
nie pamitam po co. Moe robiymy jakie dekoracje albo przygotowanie liturgii. Co chwila
o co chodzi. Wreszcie i na mnie przysza kolej. W sali obok siedzi staruszek proboszcz, ksidz
Ryszard liwiski i wrcza mi wielk paczk norweskich podpasek! No cud po prostu,
w sklepach i aptekach nie byo adnych rodkw higieny.
Ksidz Popieuszko
Nie chodziam do Kostki na msze za Ojczyzn, ktre zacz odprawia proboszcz Teo
l
jedziam na Krakowskie Przedmiecie do w. Anny. Byam tylko raz w styczniu czy w lutym
1983 r. Stalimy z moim chopakiem Jackiem na wielkiej pryzmie niegu (kiedy to byy
nie tak mn wstrzsno. To byo jakby nierzeczywiste. Niedawno skoczyy si wakacje,
normalnie jed tramwaje, jest soneczna zota polska jesie, a czowiek znika. Jakie
komunikaty coraz to inne, plotki, pogoski. Kiedy si dowiedzielimy, e ksidz nie yje
(a wielu si przecie tego domylao) pogoski byy jeszcze straszniejsze e bd jakie
zamieszki, dalsze zabjstwa. Taka podpezajca zewszd groza. Baam si.
Poszam do spowiedzi na Starwk do kocioa w. Marcina. Specjalnie tam, bo umwiam si
z rewelacyjnym spowiednikiem, ksidzem Tadeuszem Fedorowiczem. Spodziewaam si dziecka
i chciaam si dobrze przygotowa do porodu. No i wiadomo, zawsze wszystko si moe zdarzy.
Powiedziaam o tym swoim niepokoju i wtedy ksidz Tadeusz powiedzia co bardzo mdrego
Nie bj si, z tego co diabe wymyli zego, Bg zawsze wyprowadzi jakie wielkie Dobro.
am wyznaczony termin porodu. Poszymy tylko z Mam rano do kocioa. Trudno si byo
rogu al. Wojska Polskiego i Feliskiego staa pierwsza czujka. Na szczcie byli to znajomi
z wydziau historii. Anka Burchacka, chyba te Adam Paluch, gdzie w pobliu kry Andrzej
Trudno spa w takim miejscu!
Proces toruski, czyli pielgrzymka z ubekiem
Procesu mordercw ksidza Popieuszki nie ledziam zbyt dokadnie (niemowl jest bar-
tego, by Kocioowi przyoy. Jakie kalumnie rzucane na biskupa Tokarczuka i kilku
nie: zabilimy ksidza, moemy zabi kadego. W dodatku nie mogam si pozby natrtnej
myli, e ju ich kiedy spotkaam. Kogo z nich, albo ich kolegw i koleanki z pracy.
To byo kilka lat wczeniej, moe w 1982, ju nie pamitam, na pieszej pielgrzymce do
Czstochowy. Nasza Koliba dzielnie tuptaa w siedemnastce to-biaej. Przewodnikiem by
jezuita o. Hubert Czuma (z tych Czumw), a w dodatku gwny trzon grupy stanowili twrcy
kultury, aktorzy, dziennikarze. Tych, co szli subowo byo kilkoro, wicej mczyzn, ale te
WYDARZENIA
NAGRODY KSI KA HISTORYCZNA ROKU
WARSZAWA 30 SIERPNIA
Najlepszymi ksikami historycznymi 2008 roku zostay:
pod red. Rafaa Wnuka (IPN),
Ryszarda Terleckiego
(Wyd. Literackie) oraz
stulecia. We wstpie do jego opracowania
Limits and Divisions of European History
napisa-
no: Polska nauka historyczna ma wobec Haleckiego dug bardzo powany, ktry powinien
tych, ktrzy walczyli z tymi, ktrzy walczyli o Polsk. Jestemy jednym z narodw, ktry
WYDARZENIA
danie promowa ksiki opisujce dzieje Polski i Polakw w XX w. Mimo, e s to dzie-
je najnowsze o do krtkiej cezurze, to nie s najlepiej znane. Paradoksalnie ogromne
obszary historii XX wieku stanowi jeszcze bia plam. Ale nie ma nic ukrytego, co nie
monumen-
WYDARZENIA
autorstwa Ryszarda Terleckiego. Profesor, przyjmujc nagrod z rk
przewodniczcego jury, powiedzia, e jego ksika suy odkryciu nierozliczonych krzywd.
nymi kartami naszych dziejw. Tak si skada w Polsce, e historia staa si wymiarem spra-
Fot. P. ycieski
WYDARZENIA
do nagrody s wydawnictwa, rektorzy uczelni wyszych oraz jurorzy. Na przeomie stycznia
i lutego 2009 r. zbierze si jury, ktre wybierze po 10 ksiek w kadej z kategorii, wyaniajc
Organizatorami i fundatorami nagrd konkursu Ksika Historyczna Roku im. Oskara
Haleckiego s Telewizja Polska S.A., Polskie Radio S.A. oraz Instytut Pamici Narodowej.
UROCZYSTO CI W ZBROSZY DUEJ
W dniach 31 sierpnia oraz 67 wrzenia b.r. w Goszczynie i Zbroszy Duej koo Grjca
odwily) twrc Polskiej Szturmwki Chopskiej, Solidarnoci Wiejskiej i wicemarsza-
ka Sejmu (19911993) Henryka Bka. Po Mszy w. w kociele para
alnym w Goszczynie
zasuonego dziaacza i opozycjonisty. Nastpnie zorganizowano dyskusj z udziaem wadz
listy od Prezydenta RP i przedstawicieli parlamentu.
Fot. P. ycieski
WYDARZENIA
Tydzie pniej w kociele w Zbro-
Fot. P. ycieski
WYDARZENIA
Oddziaw IPN z Wrocawia, Poznania i Gdaska, dr ukasz Szleszkowski z Zakadu Medy-
cyny Sdowej we Wrocawiu, delegacje organizacji kombatanckich, mieszkacy Modojewa
Przez 55 lat szcztki Stefana Prula spoczyway w nieznanym miejscu. 2 czerwca 2008 r.
bowickim we Wrocawiu. Podczas ogldzin medycznych stwierdzono, e mier marynarza
Fot. P. ycieski
NOTY O AUTORACH
historyk, dziennikarka, publicystka Rzeczpospolitej, laureatka
pierwszej edycji dziennikarskiej Nagrody im. Biskupa Jana Chrapka lad. Autorka ksiek
(wsplnie z Tomaszem Wicickim).
dr, historyk, od 1981 r. redaktor Gocia Niedzielnego, w latach 1999
2006 czonek kolegium IPN. Autor m.in.:
Wygnanie. Diecezja katowicka w czasach stalinow-
Tarcza
NOWOśCI
PN
Operacja „Zorza II”. Służba Bezpieczeństwa i Komitet Wojewódzki PZPR wobec wizyty
Jana Pawła II w Trójmieście (czerwiec 1987)
, wybór, redakcja naukowa i wstęp Sławo
mir Cenckiewicz, Marzena Kruk, opracowanie Sławomir Cenckiewicz, Adam Chmiele
cki, Marzena Kruk, Monika Krzencessa-Trichet, Piotr Semków, Przemysław Wójtowicz;
Warszawa – Gdańsk 2008, s. 311.
Celem operacji „Zorza II” była „ochrona operacyjna” trzeciej pielgrzymki Jana Pawła II do
Polski. Plan działań SB powstał w MSW na przełomie lat 1986 i 1987. Kierownikiem sztabu
operacji „Zorza II” został gen. Zbigniew Pudysz. Odbiciem centralnej operacji „Zorza II” były
jej regionalne mutacje tworzone przez wojewódzkie urzędy spraw wewnętrznych. Taki plan
II” powstał również w Gdańsku w lutym 1987 r. Osobą odpowiedzialną za jego realizację
został płk Jan Sosnowski – jeden z zastępców komendanta wojewódzkiego ds. SB i były naczelnik
Wydziału IV SB w Gdańsku. Zamieszczone w niniejszej publikacji dokumenty dotyczą przebiegu
operacji „Zorza II” na terenie Trójmiasta. Jednocześnie ukazują one stosunek kierownictwa SB
KW PZPR w Gdańsku do wizyty Jana Pawła II w Polsce w czerwcu 1987 r.

Приложенные файлы

  • pdf 23794819
    Размер файла: 6 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий