УМКДО Вычисл.сети_каз123


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖƏНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІАБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ229059-705441
«БЕКІТЕМІН»
Физика-математика факультеті ИҚМ кафедрасының меңгерушісі Мухамбетжанов С.Т.
«____»____________2010 ж.
Білім алушыларға арналған пəннің оқу-əдістемелік кешені
«VST 4209 Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар»
«050111 -Информатика»
Алматы, 2010
Білім алушыларға арналған пəннің оқу-əдістемелік кешені
_____________________________________________________мамандығы бойынша жоғары кəсіби білім берудің Мемлекеттің жалпыға міндетті стандарты;
«___» _______201_ ҚР БҒМ №___ бұйрығымен бекітілген «Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар» пəнінің типтік бағдарламасы (МЖБС-ның міндетті компонентіндегі пəндер үшін);
«__»______________ 201_ж. бекітілген «050111- информатика» мамандығы бойынша жұмыс оқу жоспары негізінде дайындалды.
Дайындаған: аға оқытушы _______________Үмбетбаев Қ.Ү..
Кафедра меңгерушісі _______________Мухамбетжанов С.Т.
«____» _________________ 201__ ж.
Пікір жазушылар:
п.ғ.к., доцент Шекербекова Ш.Ы.
п.ғ.д., доцент Камалова Г.Б.
Пəннің оқу-əдістемелік кешенінің мазмұнының тізімдемесі
№ Құжаттаманың атауы Беті
1. Силлабус 4
2. Дəрістер тезистері 8
3. Зертханалық сабақтардың тақырыптары мен қысқаша сипаттамалары 51
4. Білім алушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыру жəне басқаруға арналған материалдар: СОӨЖ арналған тапсырмалар 67
5. Білім алушылардың білімін (пəндік біліктілігінің қалыптасу деңгейін) мониторингілуге жəне бақылауға арналған материалдар:
· Тестік тапсырмалар
· Ағымдық, рубеждік жəне аралық бақылауға арналған тапсырмалар 69
6. Глоссарий 81

СИЛЛАБУС
Студенттерге арналған пəн силлабусы
Пəн туралы ақпарат
Пəн атауы Пəн коды Кредит саны Курс, семестр
Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар 3 4-к, 7-семестр
Мамандықтың аты Мамандық шифры Кафедра факультет
информатика 050111 Информатика жəне қолданбалы математика Физикаматематика
Оқыту формасы - күндізгі Оқыту тілі - қазақша
Пəнді өткізу уақыты жəне орны
Дəріс 7 семестр Практикалық сабақ СОӨЖ Консультация уақыты
Аралық бақылау кестесі
1-аралық бақылау 7-апта
2-аралық бақылау 14-апта
Оқытушының аты-жөні, лауазымы, дəрежесі, атағы Контактілік ақпарат(телефон, e-mail)
[email protected]
Үмбетбаев Қайрат Үсенбайұлы, аға оқытушы жұмыс телефоны: 2611576
Қолы Кафедра меңгерушісі Мұхамбетжанов С.Т.
Пəннің қысқаша сипаттамасы
«Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар» желі байланысының алғашқы бастамасының мазмұнын беріп, түсіндіреді. Ақпараттық байланыс жəне оның құрылысы, желі құрамасы жəне тағы сондай сияқтылардың жалпы түсініктемесі берілген. Топология, компьютер желісінің физикалық жағынан құрастыруды пайдалану, желі каналына ену методтары жəне көшіру бағдарламасының физикалық ортасының түрлері берілген. Желідегі көшіру бағдарламасы Халықаралық ұйымының стандартты ашық желілердің бір-біріне əсер етудің арқасында жасалған эталонды базалық моделінде қарастырылады. Ақпараттық жүйенің арасындағы жұмыстың өту барысы мен оның ережелерінің көшіру бағдарламасы беріледі. Желінің құрал-жабдықтарының түрлері, оның қажеттілігі жəне жұмыстың принцптері беріледі. Желі мекемелерінде жəне желінің операциялық жүйесінің құрастыруының негізгі принциптер, яғни желінің програмдау жабдығы туралы делінеді. Халықаралық желінің арасындағы қарым-қатынасы қарастырылады.
Пəннің мақсаты
«Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар» пəні компьютер желі мекемелерін жəне функцияны меңгеру, жеке компьютердің желідегі жұмыс істеу ерекшелері, қазіргі заманғы компьютер желісінің технологиясымен танысу, ауқымды желіні меңгеруі болып мақсатын алға қояды.
Пəннің міндеті: Желі, компьютерлік желінің қажеттілігі мен сілтемелері, аппараттық жəне программалық жабдықтамалар, ауқымды жəне жергілікті желілер, желі топологиясы, деректерді беру тəсілін шолу, жергілікті желінің базалық технологиялары, хаттамалары жəне стандарттары туралы жалпы мағлұматтарды қалыптастыру.
Берілген пəнді оқу нəтижесінде студенттер міндетті:
қажетті практикалық есептерді шығару, қазіргі замандағы желі технологиясының перспективалары жəне тенденцияларының дамуы үшін локальді желінің құрылысын білу туралы;
компьютер желісінің классификациясын білу, қазіргі желі технологиясының ерекшеліктерін, компьютер желісінің құралдау жəне програмалау жабдығын білу туралы түсінікке ие болуға;
қазіргі операциялық жүйесінде желі құралын орнату жəне конфигурациялау, кіре алу құқығын орнату, құпия атымен қорғау жəне папка ішіндегінің файлдік жүйе арқылы көшіру, құралдау жəне програмдау желі ресурсын бірге жасауды бөле алуын білу практикалық дағдыларды меңгеруге.
Пəн пререквизиттері
Пəн Бөлімдердің (тақырыптардың) атауы
1 Информатика Қазіргі заманғы компьютердің негізі
2 Алгоритмдік тілі бойынша програмалау Кодтау жəне жалпы информация
3 Есептеуіш жүйесі мен желі организациясы Есептеуіш жүйені құрастыру
Пəн постреквизиттері «Интернет технология».
Күнтізбелік-тақырыптық жоспар
№ Пəн тақырыптарының аталуы апта
апта
Аудиториялық сабақтар Тапсырма түрі (сипаттамасы) Барлығ ы
(сағ)
Дəріс
(сағ.) Пр/сем./з ертх./
студ саб
(сағ.) СОӨЖ СӨЖ 1 Компьютерлік желі түсінігі 1 2 3 2 7
2 Тораптардің топологиялық элементтерінің классификациясы. 2 2 2 2 1 7
3-4 Торпатардың бағдарламалық қамтамасыз ету 3-4 4 2 2 2 10
5 Мəліметтерді тасымалдау протоколдары мен кіру əдістері. 5 2 2 2 1 7
6 Жергілікті тораптың аппараттық жабдықтары.
Ethernet аппаратурасы. 6 2 2 2 1 7
7-8 Коммуникациялық протоколдардың стандартты стектері. Қазіргі компьютерлік тораптардағы коммуникациялық жабдықтардың рөлі. 7-8 4 4 4 3 15
9-10 Телекоммуникация-лық жүйе жөнінде негізгі деректер. 9-10 4 4 4 2 14
11 INTERNET желісі 11 2 2 6 4 14
12 World Wide Web құрылымы 12 2 2 4 2 10
13 Web - парақтарын көрсетуді басқару 13 2 2 4 2 10
14 Тораптардағы мəлімметерді қағазға жіберу. 14 2 4 6 5 17
15 Жергілікті жəне ауқымды желілердің кірігуі 15 2 4 6 5 17
Барлығы 15 30 30 45 45 135
6 Оқытуға арналған əдебиеттер Негізгі əдебиет
Амато Вито. Основы организации сетей Cisco, том 1 и 2: Пер. с англ. – М.: Издательский дом «Вильямс», 2002. – 512. 464 с.
Интернет. Энциклопедия под редакцией Л.Мелиховой. - СПб.-Москва-Харков-Минск:
Питер, 2000. - 527 с.
Компьютерные сети + учебный курс. Официальное посбие для самостоятельной подготовки. - М.: Изд. дом «Русская редакция», 2000. - 511 с.
Марк А., Спортак М. Компьютерные сети. - «Диасофт», 1999. - 432 с.
Олифер В.Г., Олифер Н.А. Компьютерные сети. Принципы, технологии, протоколы:
Учебник для вузов. 3-е изд. - СПб.: Питер, 2006 - 958 с.
Рошан П., Лиэри Дж. Основы построения беспроводных локальных сетей стандарта 802.11: Пер. с англ. - М.: Изд. дом «Вильямс», 2004. - 304 с.
Столлингс В. Современные компьютерные сети (серия «Классика computer science»). 2-изд.
- СПб.: Питер, 2003. - 783 с.
Таненбаум Э. Компьютерные сети. - СПб: Питер, 2003. - 992 с.
Ташимов М.А. Компьютерные сети и системы (учебное пособие). –Алматы, АИЭС, 2006. -
98 с.
Ташимов М.А. Технологии коммуникационных компьютерных сетей. –Алматы, ТОО Print-
S, 2008. - 414 с.
Тұрым А.Ш. Есептеу жүйелері жəне желілері. Оқулық. - Алматы: ҚазҰТУ, 2006. - 331 бет. 12. Тұрым А.Ш., Берікұлы Ə. Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар : желілік шабуылдар жəне желіаралық экрандар. Оқу құралы. - Алматы: АЭжБИ, 2007. - 80 бет.
Қосымша əдебиет
Берикулы А. Компьютерные сети (учебное пособие по лабораторным работам). – Алматы, АИЭС, 2001.
Мамаев М., Петренко С. Технология защиты информации в Интернете. Специальный справочник. - СПб.: Питер, 2002. - 848 с.
Майкл Палмер. Роберт Брюс Синклер. Проектирование и внедрение компьютерных сетей. Санкт-Петербург, БХВ-Петербург, 2004
Ташимов М.А. Современные вычислительные системы и сетевые технологии. –Алматы,
Print-S, 2004. - 284 с.
Тойгужинова А. Беспроводные компьютерные сети Wi-Fi (методические указания к выполнению лаб. работ). - Алматы, АИЭС, 2001. - 25 с.
Тұрым А.Ш. Есептеу кешендері, жүйелері жəне тораптары. Оқулық. - Алматы: ҚазҰТУ, 2002, 209 б.
Тұрым А.Ш., Оған А. Есептеу жүйелері жəне тораптары. Курстық жобалауға арналған əдістемелік нұсқау. - Алматы, ҚазҰТУ, 2003. - 41 бет.
7. Бағалау критерийі
Жұмыс түрі Баға (max балл) Cаны Қосындысы
Лекциялық сабаққа қатысу 25 2 50
Зертханалық сабаққа қатысу (СОӨЖ зертханалық) 25 2 50
СӨЖ 25 2 50
Аралық бақылау 25 2 50
Барлығы 100
Студенттердің білімдерін бағалау
Оценка по буквенной системе Баллы Оценка по традиционной системе
A 95-100 Отлично
A- 90-94 B+ 85-89 Хорошо
B 80-84 B- 75-79 C+ 70-74 удовлетворительно
C 65-69 C- 60-64 D+ 55-59 D 50-54 F 0-49 неудовлетворительно
7.Оқытушы талабы
Сабаққа кешікпей келу;
Барлық тапсырмаларды уақытында орындау; Бөгде жұмыстарымен айналыспау;
Сабақ уақытында ұялы телефонды өшіру;
Сабақ жібермеу, ауырып қалған жағдайда анықтама көрсетіп өтеу.
ДƏРІСТЕР ТЕЗИСТЕРІ
Дəріс №1
Тақырыбы: Компьютерлік желі түсінігі
Компьютерлік желі – бір бірімен мəлімет аламаса алатын кем дегенде екі компьютердің байланыс құралдары көмегімен қарым-қатынас жасауына арналған ақпарат өңдеудің тармақталған жүйесі. Басқаша айтқанда желі деп дербес компьютерлердің жəне де принтер, модем, факсимильдік аппарат тəрізді есептеу құрылғыларының бір-бірімен байланысқан жиынын айтады. Желілер əрбір қызметкерге басқалармен мəлімет алмасып құрылғыларды ортақ пайдалануға, қашықта орналасқан қуатты компьютерлердегі мəліметтер базасымен қатынас құруға жəне тұтынушылармен тұрақты байланыс жасауға мүмкіндік береді.
Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар (Computer NetWork, net - желі, work - жұмыс) – берілген ережелерге сəйкес компьютерлер арасында мəлімет алмасу жүйесі немесе ресурстарды ортақ пайдалану мақсатында бір-бірімен мəлімет алмасу арналарымен байланысқан компьютерлер тобы.
Телекоммуникация құралдарымен байланысқан компьютерлер жиынын компьютерлік желі деп атаймыз.
Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар құрылымы бойынша жергілікті, аймақты жəне аумақты болып бөлінеді.
Компьютерлік желі дегеніміз – ресурстарды (дискі, файл, принтер, коммуникациялық құрылғылар) тиімді пайдалану мақсатында бір – бірімен байланыстырылған компьютерлер тізбегі. Компьютерлік желі жұмыс істеу принципіне, аппараттық жəне программалық қамтамасыз етуіне байланысты жергілікті (ЖКЖ) жəне аумақты (АКЖ) компьютерлік желі болып бөлінеді.
Желілік программалық қамсыздандыру
Желідегі компьютерлер жұмысын программа басқарады, ондағы барлық компьютерлердің бір – біріне жіберетін жəне қабылдайтын ақпараттарды араласпай, тиянақты жеткізілу үшін, олар бір тіл мен – ортақ ереже мен байланыс жасау қажет. Осындай ортақ ереже желілік хаттама деп аталады. Windows операциялық жүйесі тұтынушыға əр түрлі қызмет көрсететін бір пайдаланушыға арналған жұмыс станцияларын серверлермен байланыстыруға есептелген.
· Желімен жұмыс жасағанда компьютер екі рөл атқаруы мүмкін:
· Егер компьютер ақпарат алу үшін жəне сервиспен басқа желідегі компьютермен байланысса, онда бұндай компьютер жұмыс станциясы деп аталады.
· Егер компьютер басқа желідегі компьютерге ақпарат жəне сервис берсе, онда ол сервер деп аталады.
· Серверлер əр түрлі қызмет көрсетеді:
· Файлды сақтау жəне беру ( файлды сервер);
· Баспадан шығару (баспа сервері);
· Факс мəліметтерін беру жəне алу (факс – сервер);
· Электронды поштаны алу, сақтау жəне беру (пошта сервері);
· Сайттарды орналастыру (web - сервер);
Серверлер көрсеткен жұмысты қызмет деп атайды. Бір серверде бірден бірнеше қызмет атқарылуы мүмкін.
Сервер белгілі бір қызмет атқару үшін ОЖ –гі сервер құрамындағы программаны қосу қажет.
Сервер қызметіне қатынау үшін жұмыс станциясынан клиент деп аталатын программаны қосу қажет.
Сервері бар, қызмет көрсететін, жəне клиент компьютерлері бар жергілікті желі «клиент – сервер» технологиясында құрылған желі деп аталады. Желідегі əрбір компьютермен осы функцияларды атқаруға болады, бұндай компьютерлер тең қызмет атқарады. Бұндай компьютерлерді бір ранголы деп атайды.
Windows XP ОЖ – ң желісі
Компьютер желіге қосылғаннан кейін бірнеше рет іске қосылғанда операциялық жүйе DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol) серверін іздейді. Мұндай типтегі серверлер компьютерлерге желіде бірін – бірі оңай табу үшін адрес меншіктейді. Егер желіде DHCP сервері болмаса, онда операциялық жүйе автоматты түрде қосылғаннан кейін басқа компьютерлерді анықтай алатын режимге ауысады.
· Сервер – ортақ пайдалануға арналған барлық ресурстарды қамтитын компьютер. Ортақ ресурстарды пайдалану үшін сервер қосулы болуы қажет. Желідегі жұмыстың көп бөлігін сервер атқарады.
Файлды қызмет. Файлды қызметтің міндеті басқа ДК –ге файлды оқуға, өзгертуге немесе құруға мүмкіншілік жасау. Кейде көптеген компьютерлер бір файлмен жұмыс істегенде олар бір біріне кедергі жасауы мүмкін, сондықтан оларға тек оқуға мүмкіншілік беру қажет. Ал ол үшін файлды қызмет қатынау құқығын шектеу механизмін қолданады. Windows XP – де клиент қатынау үшін шексіз каталогты (папканы) қолдануға болады. Əрбір каталогтың файлды қызметтің конфигурациясы анықтайтын аты болады жəне оны ресурс деп атайды.
Əр ресурс үшін қатынау режимі анықталуы мүмкін: тек оқу – ақпаратты оқу, бірақ өзгертуге болмайды. толық еркін қатынау – ақпаратты оқуға, өзгертуге болады. пароль арқылы қатынау – белгілі ресурспен жұмыс істеу үшін пароль білу қажет.
Ауқымды компьютерлік желі
Ауқымды желінің жергілікті желіден айырмашылығы жергілікті желімен қоса өте алыс (жер шарының кез келген нүктесінде) орналасқан компьютермен жұмыс істеуге болады.
Ауқымды компьютерлік желі логикалық үш компонеттен тұрады:
· Қолданушылардың жұмыс орны (жəй компьютерлер); · Серверлер, əр түрлі қызмет атқаратын (күшті компьютерлер); · Мəліметтерді беру желілері.
Ауқымды компьютерлік желі əр түрлі хаттамалармен жұмыс істей алады. Кəзіргі уақытта ТСР/ІР хаттамасымен жұмыс істейтін, ауқымды желі – Интернет (Internet) баршаға белгілі. Енді оның тарихына қысқаша тоқталайық.
DARPA атты американ мекемесі 1966 жылы телекоммуникациялық желілердің жобасын ұсынды. Онда компьютерлерді бір-бірімен өте үлкен қашықтықтар арқылы біріктіріп, орналастырылды. Жүздеген мамандардың жұмыстарының нəтижесінде 1969 жылы алғашқы аймақтық ARPANet компьютерлік желісі пайда болды. Ол əскери мақсатта пайдаланылды жəне онда қашықтықта орналасқан компьютерлерге түрлі программаларды жіберу, электрондық хабарламаларды жіберу жəне жүйеге ену құқықтарын қолданушы жүзеге асыра алады.
Ал, 70-жылдары ARPANet принципі басқа аймақтарда орналасқан компьютерлік желіліер енгізілді. Бұның жалғасы, яғни 80 – жылдары Интернеттің пайда болуына əкеліп соқты. Онда жұмыстың жалпы протоколдары қамтамасыз етілді.
Бүкілəлемдік желінің даму тарихын 4 кезеңге бөлеміз:
І кезең (1969-1983 жж.) Бұл кезеңде ARPAInternet желісі пайда болды. Ол əскери жəне ғылыми салаларға пайдаланылды. Бірақ оның деренктерді жіберу каналының дамуы өте əлсіз болды. Сондықтан жоғары бағалы компьютерлермен жұмыс жасау қиындық келтірді.
ІІ кезең (1983-1989 жж.) Мұнда ARPANet 185 компьютердің орталығына айналды. Ол орталықтар АҚШ-да, Англияда жəне Норвегияда орналасқан. Желілір бойынша деректерді жіберу телефондық каналдар немесе байланысты спутниктік каналдары арқылы жүзеге асты. Сонымен, бұл кезеңде жұмыс протоколдары жетілдірілді.
ІІІ кезең (1989-1994 жж.) Бұл кезең WWW қызметінің пайда болуымен байланысты. Деректерді жіберу мен қарым-қатынас басқа кезеңдермен салыстырғанда анағұрлым ықшамдала бастады. Ал 1986 жылы бүкілəлемдік компьютерлік желі Интернеттің пайда болуы деп жарияланды. Аталған жаңалыққа байланысты 1991 жылы ARPANet біртұтас желі ретінде қолданылмайтын болмайды. 90 жылдардың орта шенінде видеоконференция пайда болды. Ақпараттарды дыбыс арқылы жеткізуде оның мүмкіндігін пайдалануға болады. Бұл кезең WWW интерактивтік қызметі арқылы қарым-қатынастар тиімді болды жəне Интернетке қосылған қолданушылар саны тез өсті.
ІV кезең (1994-1996 жж) Бұл кезең қолданушылар арасындағы қарым-қатынас тəсілін арттырумен сипатталады. Мұнда көпөлшемді интерактивтік модель VRML пайда болды.
Үшінші жəне төртінші кезеңдер аралығында Ресейде Интернет желісі қолданыла бастады. Ресейде 1990 жылы «Совам Телепорт» компаниясы электрондық хабарларды жеткізу (off line) мүмкіндігімен шектелген бүкілəлемдік желіге ену кезең басталды. Ал 1994 жылы хабарларды өңдеу, жіберу жəне қабылдап алу процестерін қамтамасыз ететін on line режимі пайда болды.
Интернет желісін сипаттау үшін оны телефон жүйесімен салыстыру қалыптасқан. Жалғыз телефон компаниясы болмайтыны сияқты Интернет компаниясы да тек біреу емес. Дүниежүзілік немесе мемлекеттік телефон жүйесінің иесі кім? Ешкім де емес. Əрине, оның бөліктерін біреулер иеленеді, бірақ жүйеге толық ешкім ие емес, бұл жүйе өзара келісімарқылы ортақ пайдалануға арналаған. Дүниежүзіндегі ірі телефон компаниялары бірігіп, «телефон жүйесі» қалай пайдаланатыны жөнінде келісіп отырады, яғни əр елдің кодын, төлейтін ақшасын, мұхитаралық кабел құнын - кімдер, қалай бөлісіп көтеретінін жəне де əр елдің телефон жүйесінің қосылу техникалық мəселелерін бірігіп анықтап отырады. Интернет желісі де дəл осы телефон жүйесі тəрізді басқарылады.
Интернетті пайдаланудың нақты себептері өте көп. Мысалы: сіздің Бурабайға барып дем алғыңыз келіп отыр, сол жердегі аквалагпен жүзуге ыңғайлы орын туралы білгіңіз келеді дейік. Олай болса, «scuba» (акваланг) жаңалықтар тобын қарап шығу керек, мүмкін сонда демалған біреу мəлімет берген болар, əйтпесе сұрағыңызды сонда енгізіп күтіңіз. Біреу сізге жауап беріп қалар (үлкен ықтималдықпен жауап алатыныңызға сенгіміз келеді). Интернеттің бар мүмкіндігін, онда жиналған мəліметтерді де түгел айтып беру қиын. Оның үстіне күнбе-күн оған жаңа мəліметтер келіп түсіп жатады.
1990 жылдан бері интернет өз көлемін жыл сайын екі есе арттырып отыр. Қазіргі кезде желлер коммерциялық негізде жұмыс істейді, бірақ оны халықаралық ISOC (Internet Society) қоғамдық ұйымы бақылайды. Интернет құрамына кіретін əр түрлі компьютерлердің бір – бірімен үйлесімді түрде байланысып, өзара мəлімет алмасуы ТСР/ІР хаттамалары көмегімен жүргізіледі.
(Интернеттің шығу тарихын айту қажет)
Интернет жүйесі аппараттық жəне бағдарламалық жабдықтамалардың көмегімен электрондық пошта жұмысын ұйымдастырып, электрондық хабарландырулар, жарнамалар беру, телеконференциялар өткізу тəрізді əр түрлі ақпараттық қызмет түрлерін көрсетеді.
Интернеттен басқада ауқымды желілер бар:
· Fidonet - эксперименталь желі, қолданушы – энтузиасттар құрған;
· Үлкен компаниялардың корпаративті желісі, мысалға SCN (Siemens Corporate Network).
Интернетпен байланыста физикалық принципі.
Тікелей ауқымды желімен байланыс өте қымбат, сондықтан компьютерлер Интернетпен интернет – провайдер арқылы байланысады.
Интернет – провайдер – бұл компьютерлік торап (узел), клиент компьютерлерді əр түрлі байланыс тізбегін қолданып Интерентпен қосуға мүмкіншілік жасайды.
Сондықтан клиент компьютерде Интернетпен жұмыс істеу үшін байланыс тізбегімен қосатын жабдық болса болғаны.
Кез келген компьютерді Интернетке қосып, электронды поштаның, бүкілəлемдік өрмектордың немесе басқа да желі қызмет түрлерінің тұтынушысы болып тіркеуді желі қызметін ұйымдастырушылар – провайдерлер орындайды. Олар ірі қалаларда, жердің жасанды серігі көмегімен байланыс жəне желілі байланыс тораптарында орналасқан. Қазір Қазақстанда 20 – дан астам операторлар интернет провайдер қызметін орындауда. Олардың ірілеріне «Нұрсат», «Қазақтелеком», «Алтел» жəне «СА телеком» жатады. Провайдермен қосу үшін төмендегідей байланыс түрлері болады:
Модем арқылы байланыс.
Модемдер жай телефон арналары арқылы Интернетке қосылып, онымен мəлімет алмасу мүмкіндігін береді. «Модем» деген сөз осы құрылғының қызметіне байланысты шыққан, ол «модулятор/демодулятор» сөздерінің қысқаша түрі. Модем дербес компьютерден шыққан цифрлық сигналдарды жалпы телефон арналары арқылы тасымалданатын аналогтық сигналдарға түрлендіреді. Ал екінші модем қабылданған сигналдарды қайтадан цифрлық формаға ауыстырады.
Модеммен жабдықталған кез келген компьютер иесі телефон арқылы провайдермен байланысып, интернет жүйесі қызметін пайдалана алады.
Қарапайым модемге қарағанда ADSL модемі сигнал құрмайды, бірден телефон тізбегі арқылы сан түрінде береді. Бұл модемнің тағы бір өзгешілігі Интернетпен байланыста телефон бос болады. ADSL - байланыстың теориялық жылдамдығы(провайдерден қолданушыға дейін) 7 Мбайт/с (ал шын мəнінде 1 Мбайт/с).
Аумақтық (кампусты) жергілікті желі – Global Ethernet. Аумақтық (кампусты) жергілікті желі Интернетті шлюз арқылы байланысады.Əр түрлі желілерді түйістіруді шлюз деп атайды. Шлюздер бір желіден қабылданған деректер форматын басқа желідегі деректер форматына түрлендіреді.
Корпаративті желі иелері, Интернетке байланыстың кең мүмкіндігін қолдану мақсатында қосылады. Бұл жағдайда корпаративті желіге рұқсат етілмеген сырттан қосылудан қорғау мəселесі туындайды. Осындайда шлюздік компьютер желі əкімдігі рұқсат берген ақпаратты ғана өткізуді қамтамасыз ететін бранмауэр рөлін атқарады.
Дəріс №2
Тақырыбы: Тораптардың топологиялық элементтерінің классификациясы.
“Тораб топологиясы” деген термин тораб бойынша мəліметтердің қозғалатын жолына қатысты. Топологияның үш негізгі түрі бар: “ортақ шина”, “жұлдызша” жəне “сақина”.
“Ортақ шина” топологиясында жеке компьютерлермен жіберілетін барлық жолдар торабқа жалғанған. Мұндағы сенімділік жоғары, өйткені жекеленген компьютерлердің істен шығуы тұтасымен торабтың жұмыс жасау қабілетін бұзбайды. Кабелдердегі ақауларды табу қиын. Сонымен қатар, кабель тек біреу болғандықтан үзілген жағдайда торабтың барлық жұмысы бұзылады.
1 суретінде жұлдызша арқылы байланысқан компьютер көрсетілген. Бұл жағдайда əр компьютер арнайы торбтық адаптер арқылы жеке кабель арқылы біріктіруші құрылғыға жалғанады.
Қажеттілігіне қарай бірнеше торабтар “жұлдызша” топологиясымен байланыстыруға болады, бұл кезде тармақталған торабтың конфигурациясы алынады.
Сенімділік тұрғысынан бұл топология ең тиімді шешім бола алмайды, өйткені орталық түйіннің істен шығуы барлық торабтың тоқталуына əкеп соқтырады. Бірақта “жұлдызша” топологиясын қолданған кезде кабелді торапта ақауды табу оңай.
Сонымен қатар “сақина” топологиясы да қолданады. Бұл жағдайда мəліметтер бір компьютерден екіншісіне эстафетадағы секілді беріледі. Егер компьютер басқа компьютерге арналған мəліметтерді алса, онда ол оны əрі қарай сақина бойымен жібереді. Егер мəліметтер оны алған компьтерге арналған болса, онда олар əрі қарай жіберілмейді.
Шина
(
сызықтық
)

топология
Сурет
1.
Жұлдызша топологиясы
Шина
(
сызықтық
)

топология
Сурет
1.
Жұлдызша топологиясы

Сурет
2
.
Сурет
2
.

Сақина топологиясы
Сурет
3
.
Сақина топологиясы
Сурет
3
.

Жергілікті тораб аталған топологиялардың бірін қолдануы мүмкін. Бұл деген, байланысатын компьютерлер санына, олардың өзара орналасуына жəне басқада жағдайларға байланысты болады. Сонымен қатар түрлі топологиялар арқылы құрылған бірнеше жергілікті торабтарды жалғыз жергілікті торабқа біріктіруге болады. Мысалға бұтақ тəрізді топология болуы мүмкін.
Сервер (англ. serve — обслуживать) — бұл құнды ресурстарды бағдарлама, мəліметтеу жəне шеткі құрал-жабдықтарға бірігіп пайдалануды басқаратын еске сақтау қабілеттінің мөлшері көп, жоғары өнімді компьютер. Клиент (басқаша, жұмысшы станция) — сенрвердің қызметіне кіре алатын кез-келген компьютер. Жүйелік сервер HP LD PRO.
Мысалы, орталық мəліметтер базасы орналасқан қуаты күшті компьютер сервер бола алады, ал бағдрламасы қажетіне қарай серверден сұрайтын жай компьютер клиент болады. Кейбір жағдайда компьютер бір мезгілде клиент те де, сервер де бола алады. Бұл - өзін де бар ресурстар мен сақталған мəліметтерді басқа компьютерлерге бере алады жəне бір мезгілде олардың ресурстары мен данныйларын пайдалана алады. Пайдаланушының атынан сервердің қызметін алатын қолданбалы бағдарламаны да клиент деп атайды. Осыған сəйкес, бағдарламамен қамтамасыз етілген компьюитерді басқа компьютерге қызметкөросетуі сервер деп аталады-жəне де компьютерді де атауға болады.
Телефон жүйесінің көмегі арқылы байланыс. Алшақтағы жеке компьютермен уақытша байланыс модем деп аталатын қондырғы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. (АТС арқылы телефон жүйесі) (факс модем). Бұндай байланыс тəсілі коммутирлік канал бойынша байланыс деп аталады. Модемнің көмегі арқылы жай компьютерлік арасында ақпарат алмастыруды ұйымдастыруға болады, офистің локальді немесе глобальді жүйесіне қосылуға болады.
Бірнеше компьютерлерді біріктіретін жүйелермен қоса терминалдар жүйесі де бар немесе құаты күшті (мэйнфеймдар) компьютерлерді арнайы қондырғылар мен байланыстыратын жүйесі бар. Бұл жүйелер өте күрделі, алайда қысылмаған кезде олардың жұмыс істеуі мүмкін емес немесе типті мəнін жоғалтады. Терминалдық қондырғылар мен жүйелерге банкоматтар, дүкендегі кассалық аппараттар жүйесі жəне т.б мысал бола алады. Терминалдар жүйесі кең тарағанымен олар компьютерлер жүйесінің принциптерінен, типті басқа санау техникаларында құрылады.
Жүйе қондырғларын өзара қосу үшін арнайы құрал-жабдықтар пайдаланылады:
· Жүйелік кабельдер (сыртқы түрі түтік тəріздес оқшауланған екі коаксиальдық концентриялы өткізгіштер; көп тамшықты; айқасқан екі электр өткізгішінен құралған қос кабелдер жəне т.б).
· Коннекторлар (біріктіргіштер) кабельдерді компьютерлерге қосатын коннекторлар; кабельдердің бөліктерін қосатын алмалы-салмалы ажыратқыштар.
· Жүйелік интерфейсті адаптерлер мəліметтерді қабылдау мен жөнелтуге арналған. Мəлімметтер беру ортасына кіру белгілі бір протоколға сəйкестендіріле отырып жүзеге асырылады. Олар жүйеге қосылған компютерлердің жүйелік блоктардың қондырылады. Адаптерлердің алынып-салыныпажыратқыштарына жүйелі кабель қосылады.
· Трансиверлер мəліметтерді кабель бойынша жіберу сапасының мөлшерін арттырады, жүйеден келіп түскен ескертпелер мен келіспеушілікті табу үшін жауап береді.
· Хабтар (концентраторлар) коммутирлік хабтар (коммутаторлар) компьютерлік жүйелердің топологиялық, функционалдық жəне жылдамдық мүмкіншіліктерін кеңейтеді. Əр типті хаб əр алуан кабельді системалар жүйесінің сегменттерін (учаскелерін) біріктіруге мүмкіндік береді. Хаб портына жеке торды да, сондай-ақ басқа хабты да немесе кабельдің сегментін (учаскесін) қосуға болады.
· Қайталамалар (репитеры) кабельдің үлкен ұзындығы бойымен берілетін ескертпелерді күшейтеді.
Локальды жүйелерді біріктіре қосу үшін өзара жүктелген міндеттері мен мүмкіндіктері бойынша ерекшеленетін төмендегідей қондырғылар пайдаланады:
Көпір (англ.· Brіdge) — екі локальды жүйені байланыстырады. Жүйе араларындағы мəліметтерді өзгеріссіз пакет түрінде жіберіледі. Көпірлер барлық жүйелерді локальды мəліметтер легінен сақтай отырып пакеттерді фильтрден өткізе алады (сүзеді) жəне де тек басқа жүйе сегменттеріне арналған ақпараттарды жібереді.
Маршрутизатор (англ.· Router) жалпы протокол мен жүйелерді көпірге қарағанда тиімді біріктіреді. Ол, мысалы үлкен хабарламаларды өте ұсақ бөлшектерге бөлуге мүмкіндік туғызады да осынысы арқылы əр түрлі көлемдегі пакеттері бар локальды жүйелердің өзара əрекеттерін қамтамасыз етеді.
Маршрутизатор пакеттерді белгілі мекен-жайға жібере алады, (көпірлер тек қажетсіз пакеттерді фильтрлейді (сүзеді) пакеттердің адресін табуына өте жақсы жол жəне басқа да əрекеттер таңдайды. Жүйелер күрделі, əрі көп болса, маршрутизаторды қолданудың пайдасы өте мол.
Көпірлік маршрутизатор (англ.· Brouter) — бұл көпір мен маршрутизатордың гибриді. Ол мүмкін болған жерде алдымен маршрутты орындауға талпынады, ал содан соң сəтсіз жағдай бола қалса көпір тəртібіне (режиміне) көшеді.
Шлюз (англ.· GateWay), Шалюздың көпірден өзгешелігі – біріктірілетін жүйелер протоколдарының əр түрлілігінде. Бір шалюзден түскен хабарлама екіншісіне сол жүйенің талаптарына сəйкестендіріліп өзгереді. Сөйтіп, шалюздер жүйелерді біріктіріп қана қоймай біріңғай жүйе ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік туғызады. Локальды жүйелер де шалюздің көмегімен универсалды (жан-жақты) қуаты күшті компьютерлерге – мэйнфреймдерге қосылады. Сымсыз жүйелер кабель өткізуге қиынға соғатын, пайдасыз немесе тіпті мүмкін болмаған жағдайдағы орындарда қолданылады. Мысалы, тарихи ғимараттар, металл немесе темірбетондарды едені бар өнеркəсіп үйлерінде, қызқа мерзімге жалға алынған офистар, қоймалар, көрмелерде, конференцияларда жəне т.б
“Барлығы-Бəрімен” топологиясы. Бұндай жағдайда жүйе радио – адаптерлер көмегімен жүзеге асырылады. Жан-жақты бағытталған антенналармен жабдықталған жүйелік радио-адаптерлер радиотолқындарды ақпарат жеткізу ортасы ретінде пайдаланады. Бұндай жүйе “Барлығы-бəрімен” топологиясы арқылы жүзеге асырылады жəне 50-200 м қашықтықта жұмыс істеуге қабілетті. Жүйенің сымсыз жəне кабельді бөліктерінің арасындағы байланыс үшін арнайы кіру нүктесі (немесе радиокөпір) деп аталатын қондырғы пайдаланылады. Екі жүйелік – сымсыз жəне кабельді адаптер орнатылған жəй (простой) компьютерді пайдаланға болады.
“Нүкте-нүкте” топологиясы. Сымсыз жүйені қолданудың басты, маңызды аймағының бірімəліметтерді жіберу инфраструктуралары (жалпыға бірдей кабельді жүйе, жоғары сапалы телефон байланысының жолдары жəне т.б) болмаған жерлердегі локальды жүйелердің шалғай сегменттері арасындағы байланыстарды ұйымдастыру болып табылады. Бұл біздің мемлекетімізге тəн. Шалғайдағы екі сегмент арасына сымсыз көпір енгізу үшін бағытталған типтегі антеннасы бар радиокөпір пайдаланылады.
“Жұлдыз” тəрізді топология. Егер жүйеге бірнеше сегмент біріктірілсе, онда “жұлдыз” типті топология қолданылады. Бұндай жағдайда орталық торапқа жан-жаққа бағытталған, ал шалғай тораптарға – бағытталған антенналар қондырылады. Жұлдыз тəріздес топологияның жұйелері əр алуан конфигурациядағы жүйелерді құрауы мүмкін. Сымсыз жүйелік магистарль баяу модемдерді пайдаланудан бас тартуға жағдай (мүмкіндік) жасайды.
Дəріс №3,4
Тақырыбы: Торпатардың бағдарламалық қамтамасыз ету
Жүйеге біріктірілген компьютерлер əрқашан басқарудың арнайы бағдарламаларының басшылығымен жұмыс істейді. (екі жеке компьютерді біріктіру жағдайында бұндай бағдарламаларды жеке компьютерлердің өзара əрекеттерін басқару бағдарламасы деп атау дəлірек). Жүйелерді басқарудың əр алуан бағдарламасы – жүйелік бағдарламалар бар. Байқауымызша, ең кең тараған жүйелік бағдарламалар Novel (Novell Netware бағдарламасы), Mіcrosoft (Wіndows NT-сервер, Mіcrosoft жүйелері), Lantastіc фирмаларының бағдарламалары.
Жеке компьютерлерді қосу тəсілі жəне жүйелерді басқаруда қолданылған бағдарламалар жүйенің түрін, пайдаланушыға берілген мүмкіндіктер мен жүйедегі жұмыстың технологиясын анықтайды.
Бірнеше компьютердің біріктірілуі пайдаланушыға жүйедегі бір компьютерден екіншісіндегі ресурстарға кіру мүмкіндігін əрқашан беру мақсатында жасалады. Бір компьютердің ресурсы екіншісіне ашық болады, бұны бөлінетін немесе жүйелік ресурс деп атайды. Ресурстарын пайдалануға беретін жүйе компьютері – сервер (хост), ал пайдаланушы – клиент. Осыған сəйкес жүйені басқару бағдарламасы екі бөліктен:
Серверде қондырылған жəне оның жұмысымен барлық жүйені басқаратын жүйелі операциялық системадан;
Клиент компьютерде орналасқан жəне сервермен бірлескен əрекетті қамтамасыз ететін клиенттік бөліктен (клиент бағдарламасынан) тұрады.
Серверден жəне клиенттегі бағдарламалар жүйенің түріне байланысты бірдей де жəне əр алуан болуы да мүмкін. Негізінде жеке-компьютер-клиентте пайдаланушыға əр түрлі мүмкіндіктер туғызатын бірнеше түрлі клиент-бағдарламалар орналасуы мүмкін, алайда уақыттың əр кезеңінде олардың тек біреуі ғана жұмыс істеуі мүмкін.
Жүйемен жұмыс істеу үшін берілген протоколға сəйкес мəліметтер жіберуді қамтамасыз ететін арнайы жүйелік бағдарламаның болуы қажет.коммуникация протоколдары жіберілген барлық мəліметтердің көмегін белгіленген мөлшердегі пакеттер мен жеке блоктарға бөлуді бұйырады. Соңынан пакеттерді дұрыс реттеп жинап алу үшін пакеттер номерленеді.
Пакеттің бақылаушы жиынтығықателерді бақылайтын ақпараттардан тұрады. Бірінші рет ол қатені компьютердің жіберуімен есепке алады. Пакет жеткізілген (табыс етілген) соң бақылаушы жиынтық қабылдаушы компьютер арқылы есепке алады. Мазмұны сəйкес келмесе, онда жіберілген пакеттегі мəліметтер жөнелткен кезде зақымданған дегенді білдіреді. Бұндай пакет лақтырылып тасталады да қайтадан паектті жіберуге автоматты түрде сұраныс жасалады. Қондырғылар байланыс орнату кезінде коммуникациялық каналдар, протоколдармен келісімге келу үшін ескертпелермен алмасады. Бұл процесс байланыстың растығын дəлелдегені. (англ. HandShake — рукопожатие).
Интернет (англ. Іnternet — жүйелер арасы) — дүние жүзіндегі ондаған мың жүйелерді біріктірген əлемдік алып компьютерлік жүйе. Оның қызметі – тілек білдірушіні кез-келген ақпаратпен үнемі қамтамасыз ету. Интернет шексіз ақпараттық ресурстар пайдалы мағлұмат, оқу, ойын ұсынады білетін адамдармен араласуға мүмкіндік туғызады, қашықтықтағы қызмет көрсетулерді, файлдарды электронды почта жіберуді жəне де басқа ақпараттық ресурстарды ұсынады. Интернет дүние жүзіндегі адамдарды бір-бірімен араласуы үшін жаңа, ешқайда баламасы жоқ тəсілдермен қамтамасыз етеді.
Жүйенің арқасында (тегін немесе орынды ақы төлеу арқылы) орасан көп ақпараттар алуға болады. Сонымен, пайдаланушы кез-келген мемлекеттегі өзінің қызығушылығымен бөлісетін адаммен интернет арқылы байланыса алады немесе электронды кітапханадан құнды мəліметтер ала алады, тіпті егер олар əлемнің басқа шетінде болса да.
Қажетті ақпарат спутник, мұхит түбі, таулар мен теңіздер, кабельдер мен радио арқылы, аралық компьютердің ұзын тізбек жолдарынанөтіп санаулы секундта оның компьютерінде болады.
Интернет өкіметтер, ғылыми жəне ағарту мекемелері, комерциялық құрылымдар мен əлемнің барлық бөлігіндегі миллиондаған жеке адамдар есебінен қаржыландырылады, бірақ оның анық иесі болып ешкім есептелмейді. Жүйені шақырылған ерікті адамдардан құралған “Интернет архитектурасының Кеңесі” басқарады.
Жүйе 1984 жылы құрылған, қазір оны мөлшермен алғанда қырық миллиондай адам пайдаланады. Интернет уақыт сайын өзгеріп отырады, себебі өздері үшін бағдарлама жазып, одан кейін оны тілек білдірушілерге тарататын маман қолданушылары көп.
Жаңа серверлер үнемі пайда болады, ал бұрынғылары өз “репертуарларын” жаңартады. Ақпараттар легі үздіксіз өсуде.
Интернетпен байлансыудың ең кең тараған жəне арзан тəсілі – модем жəне телефон жүйесі арқылы байланысу. Осыған байланысты Интернетке қосудың қызмет көрсету көлемдері мен бағасы жағынан бір-бірінен өзгешеленетін үш түрі бар:
почталық — кез-келген Интернетті қолданушымен тек электронды пчта арқылы алмасуға рұқсат береді, ең арзан түрі;
on-lіne тəртібінде сеанстік (“тікелей байланыста”) — диалогтік тəртіптегі жұмыс — жүйесінің барлық мүмкіндігі сеанс уақытында;
тура (жеке), ең қымбат тұратын — барлық мүмкіншілігі кез-келген уақытта.
Сеанс тəртібіндегі жұмыс кезінде Интернетке кіру көбінесе провайдерлерден (англ. provіde — рұқсат беру, қамтамасыз ету), Интернеттің кейбір бөліктеріне кіруге жəне оның пайдаланушыларына алуан түрлі қызметтерді жеткізіп беретін фирмалардан сатып алынады.
Интернеттің кейбір маршрутизаторлардың көмегімен өзара байланысатын учаскелерді əр түрлі архитектурадағы жүйелерді ұсынады. Жіберілетін мəліметтер, пакеттер деп аталатын кішігірім тиісті бөліктерге бөлінеді. Əрбір басқа пакеттерге қатысы жоқ пакет жүйе бойынша орналастырылады.
Интернеттегі жүйелер бір-бірімен шексіз байланыста болады, себебі мəлімет беруге қатысатын барлық компьютерлер TCP/ІP комуникациясының біркелкі протоколын пайдаланады.
Шындығында TCP/ІP протоколы — жүйедегі мəліметтерді жіберудіңəр түрлі аспектілерін анықтайтын əр басқа екі протокол.
· TCP протоколы (Transmіssіon Control Protocol) — қателері бар пакеттерді автоматты түрде қайтадан жіберетін, мəліметтерді жіберетін басқару протоколы; бұл протокол жіберілген ақпараттарды пакеттерге бөлу, қабылдаушы пакеттеріндегі ақпараттардың дұрыс қалпына келтіруі үшін жауапты;
· ІP протокол (Іnternet Protocol) — жүйеаралық өзара əрекеттердің протоколы. Ол паектті адресіне жіберу жəне қажет пунктіне беру жолында тұрған бірнеше жүйелерден өту мүмкіншілігін жасауға жауапты протокол.
TCP/ІP протоколы бойынша ақпараттарды жіберу схемасы мынадай: ТСР протоколы ақпаратты пакеттерге бөліп, оларды нөмірлейді; одан соң ІP протоколының көмегімен барлық пакеттер қабылдаушыға тапсырылады, сол жерде барлық пакеттердің қабылданғаны жайында ТСР протоколының көмегімен тексеріледі; барлық паекттер қабылданып болған соң ТСР протоколы оларды қажетті тəртіп бойынша орналастырады жəне бір тұтас етіп жинайды.
Əрбір Интернетке қосылған компьютерлердің бағалары бірдей, өте сирек кездесетін екі мекенжайы: сандық ІP-мекен-жай (цифровой ІP-адрес) жəне символды домналық мекен-жайы (символический доменный адрес) бар. Мекен-жайды (адрестерді) тағайындау мынадай схема бойынша жүргізіледі: Жүйелі ақпараттық Орталық халықаралық ұйымы локальды жүйелердің қожалары (иелеріне) мекен-жайлардың топтамасын береді, ал қалғандары нақты мекен-жайларды өз еріктеріне бөледі.
ІP-компьютердің адресі, оның ұзындығы 4 байт. Əдетте бірінші жəне екінші байттар жиі адресін, ал үшінші байт жүйе бөлімшесінің мекен-жайын, ал төртіншісі – бөлімше жүйенің тармағының адресін анықтайды. ІP-ке ыңғайлы бөлу үшін адрес нүктелермен бөлініп 0-ден 255-ке дейінгі төрт таңбалы сандармен жазылады, мысалы: 145.37.5.150. Жүйне адресі — 145.37; адрес жүйе бөлімшесінің — 5; компьютердің жүйедегі адресі — 150.
Сандық адрестен домналық (англ. domaіn — област), адрестің айырмашылығы оның символикалығында жəне оны адам есте жақсы сақтайды. Домналық адрсетің мысалы, barsuk.les.nora.ru. бұл жердегі домна barsuk — компьютердің анық атауы, өз ІP-адресі бар, домна les — өзі компьютерге берілген топтың атауы, домна nora les — домнасына атау берген өте ірі топтың атауы, жəне т.с.с. Домналық адрес мəліметтер жіберу процессінде ІP-адресіне өзгереді. Интернет жүйесінің негізгі сервиздері.
World Wіde Web (WWW, “Əлемдік өрмекші торы”) — гипертекстік, дəлірек айтқанда, Интернет ресурстарын іздеудің гипермедиалық ақпараттық жүйесі жəне оған кіру.
Гипертекст — компьютер экранында текст элементтері арасындағы мағыналық байланыстарды тауып көрсетіп отырып, бір элементтен екіншісіне оңай көшіруге жағдай жасайтын ақпараттық құрылым. Гипертекстағы тəжірбиеде кейбір сөздердің асты сызылады немесе басқа түрге боялады. Сөзді бөліп көрсету бұл сөзге қатысты тақырып кейбір құжаттармен қатысы бар екендігін жəне онда өте толық қаралатынын білдіреді.
Гипермедиа — егер гипертексті анықтауда “текст” сөзін кез-келген дыбыс графика бейнелеу деген ақпараттық түрлеріне ауыстырғанда не шықса, сол текстік ақпараттпен қатар басқа да кезкелген қос, мысалы, кодталған дыбыс немесе графиканы байланыстыруға болатындықтан мұндай гипермедиалық нұсқаулар болуы мүмкін. Егер бағдарлама дүние жұзілік картаны көрсетсе, компьютерді пайдаланушы мыщьтың (комп. тетігі) көмегімен картадан қандайда бір континенті таңдаса, бағдарлама сол мезетте ол туралы графикалық дыбыс жəне текстік ақпарат бере алады.
WWW жүйесі HTTP гипертекстің жіберетін протокол деп аталатын мəліметтер жіберетін арнайы протоколда ұйымдастырылған (құрылған). HTTP “эйч-ти-ти-пи”, деп оқылады, HyperText Transfer Protocol).
Барлық WWW жүйесінің ішіндегілері саит (англ. sіte — участке) деп аталатын. WWWбеттерден тұрады.
WWW-беттері (cайттар) — World Wіde Web жүйесінің гипермедиалық құжаттары. Олар HTML (Hypertext markup language) гипертекстік таңбаларының тілінің көмегімен жасалады.
HTML тілі құжаттар текстіне арнайы бұйрықтық фрагментер— тэги (англ. tag — "этикетка, ярлык") қосуға құқсат береді, осылайша бұл құжаттармен басқа текстерді, графика, дыбыс, бейнелі байланыстыруға мүмкіндік болады, əртүрлі дəрежедегі тақырып аттарына тапсырма беруге, текстерді абзайтарға бөлуге кестелер сызуға болады жəне т.б. мысалы, құжаттық тақырыбы мынадай түрде болуы мүмкін: <TІTLE> Шабдалымы жақсы көретіндер клубы </TІTLE>
Бір WWW – бетіне бір серверде орналасқан, сілтемелерінің қатынасы түптелегн жəне мағынасы байланысты гипермедиялық құжаттардың жиынынан құрайды (мысалы, қандайда бір музей немесе оқу орындарының ақпараттары ). Беттің əрбір құжаты өз қатарында, бірнеше мəтіннің экрандық бетін жəне бейнесін орналастырады (құрайды). Əрбір WWW – біттің өзінің (англ. “homepage”) “бастапқы парағы” – гипермедиялық құжат болады, беттің бастапқы құрылған бөліктерінің құрамындағы сілтемелер. “Бастапқы парақтың” адрестері Интернетке беттің адресі ретінде тарайды.
Жеке дербес беттер – бұлар WWW-беттер формаларына болмаса ұйымдарға жатпайды, бұл жеке адамға арналған. Бұндай беттердің мазмұны жəне безендірілуі тек автордың өзіне байланысты.
WWW-жүйесімен жұмыс жасау барысында қолданушы программа – клиент жүйесімен жұмыс жасай алады, бұл браузерлер деп аталады.
Браузерлер (англ. browse — парақтау, қарастыру) — программалары көмегімен WWW жүйесімен диалог құрады: WWW беттерін қарастырады, WWW-cерверлері мен Интернет ресурстары арасында қарым қатынас жасайды.
Жүздеген браузер – программалары бар. Ең көп тараған браузерлер: Netscape Navіgator жəне Mіcrosoft Explorer.
WWW браузерлері кез – келген сервер типтерімен олардың протоколдарын қолдана отырып қарым – қатынаста бола алады. Кез – келген серверден алған ақпаратты WWW браузер бейнелеу үшін оңай, стандартты түрде экран бетіне шығарып бере алады. Бұлкезде протоколдар арасындағы ауысулар пайдаланушыға білінбейді.
Telnet – алыстатылған қатынас программасы. TELNET протоколының көмегімен Интернетте жұмыс істейтін басқа есептеу жүйесіне шығуға мүмкіндік беретін программа. Бұл программа екі компоненттен тұрады: клиент-компьютерінде орындалатын клиент - программасы, жəне сервер – компьютерінде орындалатын сервер - программасы.
Клиент - программасы функциялары:
· сервермен байланыс орнату;
· абоненттен кіріс деректерді алу, оларды стандартты форматқа келтіріп серверге жіберу;
· сұраныс нəтижесін стандартты форматта серверден алу жəне пайдаланушыға ыңғайлы форматта оны қайта форматтау.
Сервер - программасы функциялары:
· Стардартты түрде сұранысты күту;
· Осы сұранысқа қызмет көрсету;
· Клиент – программасына нəтижені жіберу.
Telnet — Интернетпен байланыстың қарапайым жəне əмбебаб құралы болып табылады.
Ftp файлдарды жіберу программасы. FTP (Fіle Transfer Protocol — “файлов жіберу протоколы”) протоколының көмегімен Интернеттегі файлдардың көшірмесін бір жерден екінші жерге ауыстырады. Жалпы пайдалану файлдары бар компьютерлерді, FTP-серверлер деп атайды. Интернетте 10 Терабайттан артық тегін файлдар мен программалар бар.
Электрондық пошта (Electronіc maіl, англ. maіl — пошта, қысқ. E-maіl, “и-мэйл” деп оқылады). Электронды пошта желілері мен Интернет ішіндегі мəтіндік хабарламаларды жеткізу үшін арналған. Қəзіргі кездегі электрондық пошталардың мəтінінің ішіне графикалық жəне дыбыстық файлдарды, сондай – ақ екілік файл – программаларында қосып жіберуге болады.
Электронды поштаны қолданатын əрбір абонентке өзіндік дербес пошталық адрес беріледі. Оның форматы келесі түрде болады: <пайдаланушы аты> @ < пошталық сервер аты>. Мысалы: [email protected], мұндағы earth — пайдаланушы аты, space.com — компьютер аты, @ — “коммерциялық эт ” бөлуші символ.
E-Maіl арқылы түсетін хабарламалар , компьютерде арнайы “пошталық” алушыға бөлінген дискілік аймақ жадысында сақталады (оның “пошталық жəшігі”), оны ол арнайы клиент – программасының көмегімен оқы алады.
Ал хабар жіберу үшін абоненттің электрондық адресін білу керек. Сапалы түрде жіберген жағдайда электронды хат дүние жүзінің кез – келген жеріне жетеді.
Usenet (от Users Network) телеконференция жүйесі. Бұл жүйе əртүрлі бағытта колективті талқылаулар жүргізу үшін қолданылады. Usenet –тің қəзіргі кезде мыңдаған дискуссиялық топтары(NewsGroups) бар, олардың əрқайсысының тақырыптары болады. Яғни телеконференциялар бірнеше топтарға бөлінеді:
· news — телеконференция жүйесіне қатысты сұрақтар;
· comp — компьютерлер жəне программлық қамтама;
· rec — сауықтар, хобби жəне өнер;
· scі — ғылыми - зерттеу қызтеті жəне қосымшалар;
· soc — əлеументтік сұрақтар;
· talk — əртүрлі талас жүргізілетін сұрақтар дебаты; · mіsc —барлық қалғандары.
Интернет желісіндегі ақпаратты іздеу жүйесі
Интернетте кез – келген тақырыптағы ақпараттар көрсетіледі. Бірақ одан ақпаратты табу оңай жұмыс емес. Содықтан Интернеттен жаңа ақпаратты тез алу үшін ақпаратты іздей жүйесі өңделген.
Интернеттен ақпаратты іздеу жүйесінің барлығы арнайы бөлінген компьютерлердегі мықты жабдықталған каналдармен жабдықталуы керек. Олар бір минут ішінде тегін мыңдаған клиенттерге қызмет көрсетеді.
Іздеу жүйелерін екі топқа бөлуге болады:
· адам – редакторлармен қалыптастырылатын пəндік каталогтар;
· адам көмегінсіз компьютердің арнайы программаларымен қалыптастырылатын автоматты индекстер.
Пəндік каталогқа негізделген жүйелер. Деректер қорын қолданатын, ақпаратты таңдайтын, деректер қорымен байланыс жасайтын, сілтемелерді əлтүрлі іздеу категорияларымен ұйымдастыратын жəне қамтамасыз ететін арнайы редактор-мамандармен қалыптастырылатын. Пəндік каталогы бар компаниялар WWW-cерверлер мен басқа да желілік ресурстарды каталогтарға орналастыра алады жəне дүние жүзіне тарата алады. Мұның арқасында клиент ақпараттарын жаңалай отырып өзінің каталогтар тармағын құра алады. Ол тармақтың жоғарғы деңгейінде “бизнес”, “ғылым”, “өнер”сияқты элементтер болуы мүмкін. Осындай жұмыстың барысында олар үлкен көлемдегі деректер қорымен жұмыс істей алады.
Автоматты индекстер. Оларды айта кетпеуге болмайды. Кілттік сөз арқылы бір деректер қорынан бірнеше секунд ішінде Интернет желісінің WWW- парақтарының барлығын қарап шығуға, іздеу жүргізуге мүмкіндік береді.
Автоматты индекс үш бөліктен тұрады:
· робот - программалары;
· осы роботпен жиналатын деректер қоры;
· пайдаланушы жұмыс істейтін осы базадағы іздеу интерфейсі. Бұл барлық компоненттер адам көмегінсіз жұмыс жасайды.
Дəріс №5
Тақырыбы: Мəліметтерді тасымалдау протоколдары мен кіру əдістері.
Түрлі торабтарда мəліметтермен торабта алмасудың түрлі процедуралары болады. Бұл процедуралар мəліметтердің торабты каналдарына кіру əдістерін анықтайтын мəліметтерді тасымалдаудың протоколдары деп аталады.
Ethernet, Arcnet жəне Token-Ring секілді кіру əдістерінің нақты іске асырулары ең кең таралған.
Кірудің Ethernet əдісі.
1975 жылы Xerox фирмасы шығарған бұл кіру əдісі ең көп танымал. Ол жоғары жылдамдықты мəліметтер тасымалы мен сенімділікті қамтамассыз етеді.
Кірудің бұл əдіс үшін “ортақ шина” топологиясы қолданылады. Сондықтан бір жұмыс станциясы жіберген мəліметтер бір мезгілде ортақ шинаға жалғанған қалған компьютерлермен қабылданады. Бірақ тек бір станцияға арналған мəліметтті (ішінде арналған станция адресі мен жіберуші станция адресі болады) сол адрестелген станция қабылдап, қалған станциялар оны қабылдамайды.
Кірудің Ethernet əдісі мардымсыз тыңдау мен коллизияны (конфликт) шешуі бар көптеген кірудің əдісі болып табылады (CSMA/CD – Carier Sense Multiple Access with Collistion Detection).
Тасымалдау алдында жұмыс станциясы каналдың бос па, əлде бос емес пе екендігін анықтайды. Егер канал бос болса, онда станция тасымалдауды бастайды.
Ethernet бір мезетте екі немесе бірнеше станциялардың мəліметтер жіберу мүмкіндігін шығармайды. Аппаратура коллизия деп аталатын конфликтілерді автоматты түрде анықтайды. Конфлиті анықтағаннан кейін станциялар тасымалдау операциясын белгілі бір уақытқа кідіртеді. Бұл уақыт үлкен емес жəне əр станцияға өзінікі. Кідірістен кейін тасымалдау қайтадан қалпына келеді.
Шынайы конфликтер тораптың жылдамдығын тек, егер 80-100 станция жұмыс жасағанда ғана төмендетеді.
Кірудің Arcnet əдісі.
Бұл əдісті Datapoint Corp фирмасы шығарады. Ол, негізінен Arcnet жабдықтарының Ethernet немесе Toren-Ring жабдықтарына қарағанда аздығының арқасында кең таралды. Arcnet локалды тораптарда “жұлдызша” топологиясымен қолданылады. Компьютерлердің бірі, бір компьютерден екінші компьютерге тізбектеле тасымалданатын арнайы маркер (арнайы түрде хабар) жасайды.
Егер станция басқа станцияға хабар тасымалдағысы келсе, онда ол маркерді күтіп, оған жіберуші мен қабылдаушының адрестерімен толыққан хабар енгізеді.
Кірудің Token-Ring əдісі.
Token-Ring əдісін IBM фирмасы шығарады жəне ол тораптың сақина топологиясына есептелген.
Бұл əдіс Arcnet’ ке ұқсайды, өйткені бір станциядан екіншісіне тасымалданатын маркер қолданылады. Arcnet-тен айырмашылығы Token-Ring əдісінде түрлі жұмыс станцияларына түрлі приоритеттер бекітеді.
Дəріс №6
Тақырыбы: Жергілікті тораптың аппараттық жабдықтары. Ethernet аппаратурасы.
Ethernet аппаратурасы көбіне кабельден, разъемдардан, Т-коннекторларынан, теминаторлардан жəне тораптық адаптерлерден тұрады. Кабель жұмыс станциялары арасында мəліметтерді тасымалдау үшін қолданады. Кабелді жалғау үшін разъемдар қолданылады. Бұл разъемдар Т-коннекторлар, жұмыс станциясының аналық платасындағы кеңейту слоттарына бекітілген арнайы платалар – тораб адаптерлеріне қосылады. Терминаторлар торабтың ашық соңына қосылады.
Ethernet үшін түрлі кабелдер түрі қолдануы мүмкін: жіңішке коаксиалды кабель, қалың коаксиалды кабель жəне экрандалмаған витая пара. Əр кабель түріне өзінің разъемдері мен торабтық адаптерге өзінің жалғану жолдары қолданылады.
Кабелге байланысты торабтың , кабелдің масималды ұзындығы жəне кабелге жалғанатын жұмыс станцияларының максималды саны секілді сипаттары болады.
Ethernet торабында мəліметтерді тасымалдау жылдамдығы секундына 10 Мбит-ке жетеді, бұл өз кезегінде көптеген қосымшаларға (приложения) жеткілікті.
Түрлі кабелдер үшін Ethernet-тің аппараттық құралдарын құрамын толық қарастырайық.
Ethernet’ те қолданылатын қалың коаксиалды кабелдің диаметрі 0,4 дюйм жəне толқындық кедергісі 50 Ом. Кейде бұл кабель “жсары кабель” деп аталады. Бұл біз қарастыратын кабелдердің ішінде ең қымбаты. IEEE институты бұл кабелге – 10BASES атты спецификациясын анықтады.
Бұл жерде реитермен бөлінген екі сегменттен тұратын тораб конфигурациясы келтірілген. Əр сегменте 3 жұмыс станциясы бар.
Əр жұмыс станциясы торабтық адаптер (компьютердің аналық платасында орналасқан жəне ол суретте көрсетілмеген) арқылы трансивер деп аталатын құрылғыға арнайы көп талшықты трансиверлі кабелмен жалғанады. Трансивер жұмыс станциясын қалың коаксиальды кабелге жалғау үшін арналған.
Трансивер корпусында 3 разъем болады: екеуі – қалың коаксиалды кабелді жалғау үшін, жəне біреуі – трансиверлі кабелді жалғау үшін.
Өкінішке орай, бір сегменттің ұзындығы шектеулі жəне қалың кабель үшін 500 метрден аспайды. Егер торабтың жалпы ұзындығы 500 метрден артық болса, онда оны бір бірімен арнайы құрылғы – репитер арқылы байлынысатын сегменттерге бөлу керек. Суретте репитермен байланысқан екі сегмент бейнеленген. Сонымен қатар сторабтың жалпы ұзындығы бір километрге жетуі мүмкін.
Трансиверлер өзара соңдарына коаксиалды разъемдар пайкіленген қалың коаксиалды кабелдер қиындыларымен жалғанады
Ethernet қалың коаксиалды кабелге жұмыс станциясының қосуға арналған жабдықтар.
Компьютердің торабтық адаптері Аналық платаға салынады
Трансиверлі кабель Торабтық адаптерді трансивермен жалғайтын көп талшықты экранды кабель.
Трансивер Торабтық адаптерлі трансиверлі кабелмен жалғанады, разъемдармен қалың кабелге жалғауға арналған екі коаксиалды разъем болады.
Сегменттер соңына арнайы бұқтырма – терминаторлар жалғанған. Бұл, корпусында 50 Ом кедергісі бар резистор қондырылған жай коаксиалды разъем.
Терминаторлардың бірінің корпусы жерге қосылуы керек. Торабтың əр сегментінде тек бір теминатор жалғауға болады.
Коаксиалды кабелдің максималды ұзындығынан басқа да жектеулер бар.
Қалың кабелді Ethernet’ке арналған шектеулер
Сегменттің максималды ұзындығы 500 м
Торабтағы сегменттердің максималды саны 5
Торабтың максималды ұзындығы 2,5 км
Бір сегментке қосылған станциялардың максималды саны (егер торабта репитерлер болса, ол да жұмыс станциясы болып саналады) 100
Жұмыс станцияларының жалғану нүктелерінің минималды ара қашықтығы 2,5 м
Трансиверлі кабелдің максималды ұзындығы 50 м
Сегмент ұзындығына қойылған шектеуден басқа торабтағы сегменттердің максималды санына (сəйкесінше торабтың максималды ұзындығына да), торабқа қосылған жұмыс станцияларының максималды санына жəне трансиверлі кабелдің максималды ұзындығына да шектеу қойылады.
Бірақта көп жағдайда бұл шектеулер елеулі емес. Сонымен қатар қалың кабелдің мүмкіндігі артық.
Сонымен, қалың кабелді Ethernet торабына арналған қажетті жабдықтарды тізбектейік:
· N-коннектор
· N-терминатор
· N-Barrel –коннектор
· N-жерге қосылған терминатор · DIX-коннектор · Трансивер.
Ethernet үшін қолданылатын жіңішке коаксиалды кабелдің диаметрі 0,2 дюйм жəне толқындық кедергісі 50 Ом. Импортты кабель RG-58A/U деп аталады жəне 10BASE2 спецификациясына сəйкес келеді. Сонымен қатар біздің кəсіпорындар шығаратын РК-50 кабелін қолдануға болады.
Жіңішке кабель арқылы құрылған Ethernet торабы қалың кабель арқылы құрылған торабқа қарағанда əдеуір қарапайым. Барлық торабтық адаптерлерде ереже бойынша екі разъем болады. Олардың бірі көп талшықты трансиверлі кабелді жалғауға, ал екіншісі – Т-коннектор деп аталатын кішкентай тройник жалғанады. Т-коннектор бір жағынан торабтық адаптерге, ал екінші жағынан оған соңдарында сəйкес разъемдары болатын жіңішке коаксиалды кабелдің қиындысы жалғанада. Осы тұста коаксиалды кабель торабтық кабелге тікелей жалғанатын тəріздес, сондықтан трансивер мен трансиверлі кабель керек емес.
Сегмент соңында Т-коннекторлардың бос соңына жалғанатын терминаторлар болуы керек.
Сегментегі бір (жəне тек біреуі) терминатор жерге қосылуы керек.
Жіңішке кабелді торабтардың көрсеткіштері қалың кабель базасындағы торабтармен салыстырғанда (кесте 10.3) нашар. Бірақ жіңішке кабелді тораб құру үшін қажетті торабтық жабдықтардың бағасы едəуір аз.
Кейбір фирмалар, сегмент ұзындығы 300 метрге дейін болған кезде жұмыс жасауға қабілетті Ethernet адаптерлерін (мысалы, 3COM фирмасының адаптерлері) шығаратынын атап өту керек. Бірақ мұндай адаптер қымбат тұрады жəне бұл жағдайда барлық тораб тек бір түрлу адаптерлерді қолдану арқылы жасалуы керек.
Жіңішке кабелді Ethernet’ке арналған шектеулер
Сегменттің максималды ұзындығы 185 м
Торабтағы сегменттердің максималды саны 5
Торабтың максималды ұзындығы 925
Бір сегментке қосылған станциялардың максималды саны (егер торабта репитерлер болса, ол да жұмыс станциясы болып саналады) 30
Жұмыс станцияларының жалғану нүктелерінің минималды ара қашықтығы 0,5 м
Ethernet торабтарының көбі дəл осы жіңішке кабель базасында құрылған.
Сонымен, жіңішке кабелді Ethernet торабына арналған қажетті жабдықтарды тізбектейік: · BNC-коннектор
· BNC-терминатор
· BNC-Barrel –коннектор
· BNC-жерге қосылған терминатор
· T-коннектор
Ethernet –тің кейбір торабтық адаптерлері (барлығы дерлік емес) өзіндігінен жай ғана экрандалмаған витті пара сымдарынан тұратын кабелдермен (10 BASE-T спецификациясы) жұмыс жасауға қабілетті. Сонындай кабель ретінде кəдімгі телефон сымдарын жəне біздің ұйымда бар болатын телефон торабын қолдануға болады.
Виталы паралармен жұмыс жасай алатын торапты адаптерлеріенде импортты телефон аппараттарында болатын ұқсас разъем болады.
Виталы паралар негізіндегі Ethernet тораптары үшін арнайы құрылғы – концентратор қажет. Бір концентраторға сол бір телефон розеткалары арқылы 12 жұмыс станциясына дейін қосуға болады. Концентратор мен жұмыс станциясының ара қашықтығы 100 метрді құрайды, сонымен қатар мəліметтерді тасымалдау жылдамдығы коаксиальды кабельге арналғандай – секундына 10 Мбит.
Виталы пара негізігіндегі тораптың жетістігі алдын ала белгілі – жабдықтар баға төмен жəне қолда бар телефон торабын қолдануға мүмкіндігінде. Бірақта, тораптағы станциялар саны мен оның ұзындығына салмақты шектеулер қояды.
Тораптық адаптер Ethernet
Қолданылатын кабелдерге тəуелсіз əр жұмыс станцияларында торапты адаптер болуы керек. Торапты адаптер – компьютердің аналық платасына салынатын плата. Онда торап кабелін жалғауға арналған екі разъем болады.
ISA стандартында Ethernet үшін үш түрлі торапты адаптерлер қолданылады: 8-битті, 16битті жəне 32-битті. 8-битті адаптер аналық платаның 8-битті немесе 16-битті слотына салынып, негізінен 16-битті слоттар болмайтын IBM XT IBM PC компьютерлерінде қолданылады. Кей жағдайда 8-битті адаптерлер, егер мəліметтерді тасымалдау жылдамдықтарына деген талаптар жоғары болмаса, IBM AT компьютерлері үшін қолданылады. 16-битті адаптерлер үшін 16-битті слоттарды қолдану қажет.
80386 немесе 80486 компьютерлерінде жылдам 32-битті адаптерлерді қолданған жөн, ең болмағанда аса көп күш түсетін станциялар үшін.
Торапты адаптерлер ISA/EISA немесе Micro Channel архитектураларына арналған болуы мүмкін. Бірінші архитектура IBM AT компьютерлер сериясында жəне соған сəйкестерде қолданылады, екіншісі – 80486 процессорлар негізінлегі қуатты станцияларда, ал үшіншісі – IBM сериясының PS/2 компьютерлерінде қолданылады. Бұл адаптерлер түрі конструкциялық тұрғысынан бір бірінен ерекшеленеді. Жұмысын жылдамдату үшін торапты адаптерлер платасында буфер болады. Бұл буферлердің өлшемдері əр адаптер үшін түрлі болып, 8-битті адаптерлер үшін 8 Кб-тан 16- жəне 32-битті адаптерлер үшін 16 Кб-тан жəне одан да көп болуы мүмкін.
Ethernet торапты адаптерлер енгізу/шығару порттары мен бір үзіліс каналын қолданады. Кейбір адаптерлер жадыға тіке кіру каналдарымен (DMA) жұмыс жасауы мүмкін.
Адаптер платасында, былайша айтқанда дискісіз жұмыс станцияларын құруға арналған тұрақты есте сақтау құрылғысының (ТЕҚ) микросхемасы орналасқан. Бұл құрамында винчестер де, флоппи дискі де жоқ компьютерлер. Операциялық жүйенің жүктелуі тораптан орындалады жəне оны дистанционды жүктеу микросхемасында жағылған бағдарлама орындайды.
Торапты адаптерді компьютердің аналық платасына салмастан бұрын, ауыстырып қосқыштардың көмегімен (аналық платада орналасқан) енгізу/шығару порттары, үзіліс каналдары үшін дұрыс мəндерін, дискісіз станцияның дистанционды жүктелуіне ТЕҚ-дің негізгі адресін беру қажет. Егер торап ұзындығы торап сегментінің ең үлкен ұзындығынан асып кетсе, торапты репитер арқылы байланысатын бірнеше (беске дейін) сегментке бөлу керек.
Конструктивті репитер өзінің ток көзі бар бөлек конструкциялы түрде, не компьютердің аналық платасына кеңейту слотына салынатын плата түрінде болуы мүмкін.
Бөлек контрукциялы репитер қымбат тұрады, бірақ жіңішке кабельде, сол сияқты қалың кабельде құрылған Ethernet сегменттерін байланыстыру үшін қолданылуы мүмкін, өйткені онда коаксиальды разъемдар мен трансиверлі кабельдерді жалғауға арналған разъемдар да бар. Бұл репитердің көмегімен жіңішке жəне қалың кабельдермен жасалған сегменттерін бір торапқа байланыстыруға болады.
Плата түріндегі репитерде тек коаксиальды разъемдар болады жəне сондықтан жіңішке коаксиальды кабельдегі сегменттерді жалғауға арналған. Бірақта ол арзан тұрады, жəне электр көзін жалғауға арналған жекеленген розеткіні керек етпейді.
Жұмыс станциясына қондырылған репитердің кемшіліктерінің бірі бұл тораптың тəулік бойы жұмыс жасауын қамтамассыз ету үшін репитері бар станцияда тəулік бойына жұмыс жасап тұруы керек. Токты айырған кезде торап сегменттері арасындағы байланыс үзіледі.
Репитердің функциясы торап сегменттерін физикалық тұрғыдан бөлу жəне тораптың бір сегментінен екіншісіне тасымалданатын пакеттерді қалпына келтіруді қамтамассыз болып табылады.
Репитер тораптың сенімділігін арттырады, өйткені бір сегменттің істен шығуы (мысалы, кабельдің үзілуі) басқа сегменттердің жұмысына кедергі жасамайды. Бірақта, зақымдалған сегменттер арқылы мəліметтер өте алмайды.
Arcnet аппаратурасы
Arcnet торабын ұйымдастыру үшін арнайы торапты адаптер қажет. Бұл адаптерде коаксиальды кабельді жалғауға арналған сыртқы разъем болады.
Arcnet-тің əр адаптердің берілген торапқа арналған өзінің нөмірі болуы керек. Бұл нөмер адаптерде орналасқан ауыстырып қосқыш арқылы тағайындалады жəне 0 ден 255 дейін аралықта болу керек.
Arcnet торабын арналған шектеулер
Белсенді концентраторға баратын кабельдің максималды ұзындығы 300 м
Бір кабельге жалғанған жұмыс станцияларының минималды ара
қашықтығы 00,9 м
Ең ұзын маршрут бойынша тораптың масималды ұзындығы 6 м
Жұмыс станциясы мен белсенсіз концентратордың арасындағы максималды ара қашықтық 30 м
Белсенді мен белсенсіз концентратордың арасындағы максималды ара қашықтық 30 м
Екі белсенді концентраторлардың арасындағы максималды ара қашықтық 600 м
Жұмыс станцияларының торапты адаптерлері толқын кедергісі 93 ОМ болатын коаксиальды кабель арқылы арнайы құрылғы – концентраторға жалғанады. Сонымен қатар экрандалмаған виталы параларды қолдану болуы мүмкін. Концентраторлар белсенді (Passive Hub) жəне (Active Hab) белсенсіз болады. Бір концентраторға (оның түріне байланысты) 4,8,16 немесе 32 жұмыс станциясы жалғана алады.
Arcnet торабына арналған шектеулер 10.4. кестесінде келтірілген.
Arcnet торабының жетістігі торап жабдықтарының арзандығы (Ethernet – пен салыстырғанда) жəне тораптың үлкен ұзындығы (6 км-ге дейін). Бірақта, секундына 2,44 Мбитті құрайтын төмен мəліметтерді тасымалдау жылдамдығы Arcnet торабының қолдасын шектейді.
Toren-Ring аппаратурасы
Бұл тораптың топологиясы сақина топологиясына қарағанда жұлдызша топологиясына ұқсас. Бір-бірімен байланысып сақина құрудың орнына Toren-Ring жұмыс станциялары IBM шығарған 8228 типті концентраторға жалғанады. Шындығында, концентраторлар саны бірнешеу болуы мүмкін, онда бұл жағдайда концентраторлар арнайы алмалы-салғыштар арқылы сақинаға бірігеді.
Бірақ, егер бір концентратор қолданылса, онда бірігетін алмал-салғыштарды сақиналап қажеті жоқ. Toren-Ring торабындағы мəліметтер тасымалдау жылдамдығы секундына 4 немесе 16 Мбит-ке жетуі мүмкін, бірақ тораптық жабдықтың бағасы Ethernet торабына арналғаннан қымбат.
Сонымен қатар, басқа да шектеулер бар
Toren-Ring торабына арналған шектеулер
8228 типіндегі концентраторлардың максималды саны 12
Тораптағы жұмыс станцияларының минималды саны 96
Екі концентратор арасындағы кабельдің максималды ұзындығы 45 м
Тораптағы барлық концентраторларды байланыстыратын кабельдің максималды ұзындығы 120 м
Кестеден көрініп тұрғандай Toren-Ring торапбы үлкен арақышықтықтарға арналмаған. Барлық компьютерлер ғимараттың бір немесе екі қабатында орналасуы қажет. Сонымен қатар, Ethernet-пен салыстырғанда жабдықтарының бағасының қымбаттығы да оның жие қолдануын төмендетеді.
Файл-сервер мен жұмыс станциялары
Файл-сервер локальды торабтың ядросы болып табылады. Бұл компьютер (көбіне аса жоғары өндіргіш мини-компьютер) операциялық жүйені қосып, торабпен тасымалданатын мəліметтер ағынын басқарады. Жекеленген жұмыс станциялары мен принтерлер секілді кез келген ортақ қолданылатын периферийнді құрылғылардың барлығы файл-серверге жалғанады.
Əр жұмыс станциясы өзінің дисколы операциялық жүйесінің (DOS немесе OS/2 секілді) басқаруымен жұмыс жасайтын кəдімгі дербес компьютер болып табылады. Бірақта автономды дербес компьютерден ерекшелігі жұмыс станциясында торабтық байланыс платасы бар жəне кабельдермен файл-серверге жалғанған. Сонымен қатар, жұмыс станциясында файл-сервермен, басқа жұмыс станцияларымен жəне торабтың басқада құрылғыларымен ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін тораб қабығы (оболочка) деп аталатын арнайы бағдарламаны қосады. Қабық (оболочка) жұмыс станциясына файл-серверде сақталған файлдар мен бағдарламаларды өз дискісінде тұрғандай қолдануға рұқсат береді.
Дəріс 7,8
Тақырыбы: Коммуникациялық протоколдардың стандартты стектері. Қазіргі компьютерлік тораптардағы коммуникациялық жабдықтардың рөлі.
TCP (Transmission Control Protocol) – бұл транспорттық деңгейдің ең кеңінен таратылған түрі. ТСР ең маңызды функциясына бұрыннан қолданылып келе жатқан IP (Internet Protocol) хаттамасымен салыстырғанда, мəліметтерді жоғалтпай жеткізуі болып саналады. Хабарламаны жеткізу үшін процесс – жіберуші мен процесс – алушының арасын алдын – ала жалғайды. Бұл құрылған жалғау дейтаграмманың нақты түрде жетуін қамтамасыз етеді. ТСР хаттамасының бүлінген немесе жоғалған пакеттерді қайталап жіберу мүмкіндігі бар.
Хабарламаның нақты түрде жеткізілуіне белгіленген функциялар өңдеушілерді қосалқы бағдарламалардан жəне дейтаграмманы басқару амалдарынан босатады. Хаттама жіберуші мен алушы арасында мəліметтер жіберілуін қамтамасыз етеді. ТСР жалғауды қондыруға бағытталған болғандықтан, дейтаграмманы алған адресат жіберушіге алғаедығы туралы хабар беруі керек. Жалпы жіберуші мен алушы арасында виртуальды канал қондырылады, ол жерде олар хабарламамен алмасады жəне алғандығы туралы хабар жіберіледі.
Мəліметтерді алмасу процесі машина – жіберуші жəне машина – алушы арасында жалғауды қондыру сұранысынан басталады. Бұл сұраныста арнайы бүтін саны болады, оны біз сокет номері деп атаймыз. Ал жауабына алушы өз сокетінің номерін жібереді. Жіберуші мен алушының сокеттерінің номері жалғауды анықтайды (былай айтқанда, жалғау жіберуші мен алушының IPадресісіз орындалмайды, бірақ та бұл тек төменгі деңгейлі хаттамаларға қатысты).
ТСР жалғауын қондырғаннан кейін хабарламаның сегменттері жіберіліп бастайды. Жіберушінің төменгі деңгейлі IP-адресінде сегменттер бір немесе бірнеше дейтаграммаларға бөліне бастайды. Желіні өте келе, дейтаграммалар алушыға келіп түседі, содан IP деңгейі олардан қайтадан сегмент жинақтап ТСР береді. ТСР барлық сегменттерді бір хабарламаға жинақтап отырады. ТСР – дан процесс – алушыға хаттамалардың қада жиналатыны туралы хабарлдама жіберіліп отырады.
ТСР машина – алушыда номері бойынша бүкіл сегменттерді бір хабарламаға жинақтайды. Егер қандайда бір хабарлама сегменті жоғалған немесе бүлінген болса, жіберушіге қате кеткен сегменттің номері жіберіледі. Бұндай жағдайда жіберуші сегментті қайта жіберуіне тура келеді. Егер де сегмент дұрыс қабылданған болса, онда алушы анықтаушы – квитанциясын жібереді (ACK - acknowledgement).
Таймер ТСР хаттамасында ең маңызды рольді атқарады. Егер де белгіленген уақыт ішінде анықтаушы – квитанциясы келіп түспеген болса, онда сегмент жоғалтылған болып саналады.
Бұндай жағдайда сегментті қайта жіберу процесі орындалады.
Порттар номерлері мен сокеттер
ТСР қолоданылатын қосымшасы (процесс) номер порты – санымен анықталады. Бұрыннан əйгілі желі қызметтерінің порттар номерлері кестеде көрсетілген.
Internet желісінің кеңінен қолданылатын порттар номерлері.
Порт номері Желі қызметі Сипаттау
0 Резервтелген
7 echo Келген хабарламаға жауап - эхо
9 discard Бүкіл келген хабарламалар лақтыру (жою)
11 users Белсенді қолданушылар
13 daytime Күннің уақытын туралы мəліметтерОтклик
19 chargen Символдар генераторы
20 ftp data FTP хаттамалары арқылы мəліметтерді жіберу
21 ftp FTP хаттамасы арқылы басқарушы командаларын жіберу
23 telnet TELNET хаттамасы арқылы портты қосу
25 smtp SMTP почталық хабарламалаырн жіберу хаттамалары
37 time Уақытты қамтитын отклик
42 name Аттар сервері
43 whois Бұл кім
53 domain Домендер аттары серверлері
67 boots Жоғалған серверді енгізу хаттамасы
68 bootc Жоғалған клиентті енгізу хаттамасы
69 tftp TFTP файлдарын жіберудің жеңілдетілген хаттамасы
79 finger FINGER қолданушылары туралы мəліметтер алу хаттамасы
80 http HTTP гипертекстін жіберу хаттамасы
109 pop2 POP2 почталық жəшігінің хаттамасы
110 pop3 POP3 почталық жəшігінің хаттамасы
111 rpc RPC жоғалған процедуралар хаттамасы
156 sqlserv SQL қызметі
161 snmp SNMP басқарушы хаттамасы
TCP хаттамасының хабарландыру форматындағы порт номері астына 16 бит апарылады, сондықтан порттың максималды мүмкіндікті номері 65535 болып табылады. 0 – ден 255 – ке дейінгі порттардың номерлері жүйелік қажеттіліктерге қатаң резервтеген, оларды қолданбалы бағдарламаларда пайдалануға рұқсат етілмейді. 256 – дан 1023 – ке дейінгі аралықта көптеген порттарда желілік қызметтермен пайдаланылады, сондықтан оларды да қолданбалы қажеттіліктерге пайдалануға рұқсат етілмейді. Ереже бойынша TCP/IP негізіндегі бөтен көптеген қолданбалы қосалқы анықтауыштар порт номерлерін 1024 - тен 5000 – ға дейінгі диапазонында пайдаланады. 3000 – нан 5000 – ға дейінгі номерлерді пайдалану ұсынылады, 5000 – нан жоғары номерлері көбінесе қысқа мерзімдік қолданулар үшін пайдаланылады.
TCP – дегі кез – келген байланыс каналдары екі санмен анықталынады – бұл косбинация сокет деп аталады. Осылайша сокет ЭЕМ – де IP-адресімен жəне TCP – дегі бағдарламалық қамсыздандыру арқылы порт номерімен анықталады. Қосылу кезінде кез – келген машина бір мағынады IP-адресімен анықталады, ал əрбір процесс – портпен анықталады, сондықтан екі процестер арасындағы қосылыстар бір мағынада сокетпен анықталынады. Желідегі үш ЭЕМ арасындағы TCP хаттамасы бойынша қосылыстардың орналасу схемасы 6 – суретте бейнеленген.
Өзара əрекеттесуші ЭЕМ барлық активті порттардың жіберушілерінің жəне алушыларының кестелерін жүргізеді. Егер екі машиналар аракестелерін жүргізеді. Егер екі машиналар арасында мəліметтер алмасуы жүрсе, онда олардың бірінің порты жіберуші, екіншісі алушы немесе керісінше болып келеді. Егер жіберуші машина бірнеше қосылуларды сұраса, онда олардың əрбірінің өздерінің жіберуші порты болады, ал алушының порты жалпы болуы мүмкін. Бірнеше машина бір уақытта бір алу – порты пайдалануы мүмкін, бұл мультипликсерлеу деп аталады. 6 – суретте екі қосылулардың мультипликсерленуі ЭЕМ3 – те 23 номер порты бойынша орындалады.
Қашанда бірнеше қосылулар орнатылса, онда бірдей порт көздері жəне алушылары көрсетілген қосылуларға бірнеше машиналар сұраныс жібереді.
UDP хабарларын беру хаттамасы.
UDP (User Datagram Protocol) хаттамасы TCP хаттамасына қарағанда өте қарапайым транспорттық хаттама болып келеді. UDP хаттамасы дейтаграмманы жеткізіп беруді қамтамасыз етеді, бірақ оларды дəлелдер алуды талап етпейді.
UDP хаттамасы мəліметтерді қосылуларды орнатусыз – ақ жеткізіп беру талап етілген жағдайларда пайдаланады. Мұндай байланыс негізінде сенімсіз, өйткені оның хабарлары дұрыс қабылданды ма жəне ол ол тіпті алындыма, сол туралы жіберушіге хабарланбайды. Қателердің туындауын тексеру үшін пакеттің бақылау сомасы пайдаланылады, бірақ қателіктер ешқандай өңделінбейді – олар немесе жойылады немесе олардың өңделінуі өте жоғары қолданбалы деңгейде орындалады.
UDP арқылы қолданбалы процеспен жіберілетін мəліметтер бөлшектерге бөлінбей, белгіленген орынға бір бүтін секілді жетеді. Мысалы, егер жіберуші – процесс порт арқылы бес хабарлама берсе, онда алушы – процесс порттан бес хабарды есептеуі қажет. Əрбір жазылған хабарлар көлемі əрбір оқылғандардың көлемімен сəйкес келуі қажет.
UDP хаттамасы мəліметтерді берудің қарапайым механизмі қажет болған жағдайда ғана пайдаланылады. Сонда қате бақылауы немесе орындалмайды (мысалы, TFTP - Trivial File Transfer Protocol – қолданбалы хаттамасы – файлдарды берудің қарапайым хаттамасы) немесе қолданбалы деңгейде орындалады (мысалы, SNMP - Simple Network Management Protocol басқарушы хаттамасында немесе NFS - Network File System файлдық жүйеде пайдаланады).
Транспорттық хаттама негізінде мəліметтермен алмасу бағдарламасы.
TCP тек төменде жатқан деңгейдің хаттамаларымен ғана емес, сонымен қатар қолданбалы деңгейдің хаттамаларымен жəне қосалқы анықтауышымен де өзара əрекеттесуі қажет. Қолданбалы деңгеймен байланыс сервистік қарапайымдар жинағы көмегімен жүзеге асырылады. Сервистік қарапайымдар хаттама стандартында анықталынады, ал қолданбалы бағдарлама үшін олар сокеттермен жұмыс кітапханасы формасында жеткілікті.
Қосылуларды орнықтыру кезінде жақтардың немесе тараптардың əрбірі ашық қосылулар деп аталатын кейбір операцияларды орындайды. Ашықтар пассивті немесе активті болуы мүмкін. Ереже юойынша жақтардың бірі қосылулардың активтік ашылуын, ал екіншісі – пассивтік ашылуын жүргізеді, сонда қосылулар орындалады. Екі режимдер де нақты ережеге бағынады. Пассивтік қосылуларды кейде серверлік деп, ал активтікті – клиенттік деп атайды.
Активтік қосылулар кезінде қолданбалы деңгейдегі процесс ТСР – дің бағдарламалық қамсыздандырылуын сол ЭЕМ – ге сұраныстың сервистік қарапайымдылығына сокет номерімен қосылуды орнатуға береді. Содан кейін ТСР алушыға қосылуды орнатуға сұраныс жібереді жəне жауабын күтеді. Қосылулар орындалғаннан кейін активтік пройесс (клиент) мəліметтердің берілуін жəне қабылдануын ынталандырады.
Пассивтік қосылулар кезінде қолданбалы бағдарлама ТСР – дің бағдарламалық қамсыздандыруын жойылған жүйеден қосылуға сұранысты күту режиміне ауыстырады. Сұраныс қашан келіп түссе, ТСР – дің бағдарламалық қамсыздандырылуы қосылуды орнатуды жүзеге асырады, содан кейін пассивтік процесс (сервер) мəліметтерді қабылдауға жəне беруге дайын болады.
Сокеттердің бағдарламалық интерфейсі ОЖ UNIX үшін жасақталынды. Бұл интерфейсті сақтап тұрушы функция кітапханасы UNIX жəне LINUX типті барлық ОЖ ядроларына кіреді. Дегенмен бұл бағдарламалық интерфейстермен жұмыс принциптері TCP/IP сақтап тұрушы жұмыс принциптері TCP/IP сақтап тұрушы.
ОЖ – тің көпшіліктеріəнде қолданылады. ТСР хаттамасы үшін пассивтік (сервер жағында) қосылулар сокетпен бірге келесі функцияларды орындалуға əкеледі:
Сокет жасау жəне оны (ОЖ – те UNIX типінде socket функциясында) типінде орнату; - Нақты бір қосылуға сокетті ретке келтіру (порттың адресін жəне номерін көрсетеді – ОЖ – те UNIX типті функция bind);
Коиенттердің кезегін жасау (ОЖ – те UNIX типті функция listen);
Сокетпен қосуға келетін сұранысты күту (ОЖ – те UNIX типті функция accept);
Клиентпен мəліметті қабылдау жəне беру (ОЖ – те UNIX типті – функциялары read, write, send, recv жəне олардың модификациялары);
Коиентпен жабық қосылулар (ОЖ – те UNIX типті – функция close);
Қосылуға ендіруші сұраныс алып сервер бір уақытта екі есептерді шешуі қажет: қолданбалы хаттамамен сəйкес қосылуды коиентпен орнатуды қамтамасыз ету (мəліметтерді клиентке беру жəне қабылдау) жəне басқа клиенттерден қосылуға жаңа сұраныстардың келіп түсуін күту. Əдетте дамыған ОЖ – те бұл проблема бірнеше процестердің параллельдік орындалу мүмкіндігінің арқасында шешіледі. ОЖ – те UNIX типінде жаңа процесті жасау fork фуекциясының көмегімен шешіледі, бұл кезде жаңадан құрылған процеспен негізгі процесте жасалынған барлық қосымшалар сақталынады.
ТСР хаттамасы үшін сокетпен активтік (клиенттер жағында) қосылулар келесі функциялардың орындалуына əкеледі:
сокет жасау жəне оның типін анықтау (ОЖ – те UNIX типте функция socket);
сервермен қосылуды орнату (порттың адресімен номерін көрсетеді – ОЖ – те UNIX типті функция connect);
мəліметтерді қабылдау жəне беру (ОЖ – та UNIX типті – функциялар read, write, send, recv жəне олардың модификациялары); сервермен қосылудың жабылуы (ОЖ – де UNIX типті – функция close);
Егер саптан бір компьютер шығып қалса (немесе оны концентратормен байланыстырып тұрған кaбeль), онда тек қана осы компьютер торап бойынша жіберіп немесе қабылдай алмайды. Тораптағы басқа компьютерлерге бұл əсерін тигізбейді. Қазіргі уақытта тораптың стандартты компоненттерінің бірі болып концентратор табылады.
Концентраторлар арасында aктивті (active) жəне пaccивті (passive) айырықшаланады. Aктивнті кoнцeнтpaтopлар репититорлар тəрізді сигналды реттейді жəне тасымалдайды. Кей уақытта оларды көп порттық репититор деп атайды – оларда компьютер қосылуы үшін 8 ден 12 дейін порт бар.
Концентратордың кейбір түрлері пассивті болып келеді. Олар сигналдарды коммутация тармақтары сияқты күшейтпей жəне қалпына келтірмей-ақ өзі арқылы жай ғана өткізеді. Пaccивті кoнцeнтpaторларды тоқ көзіне қосу қажет емес.
Гибpидті (hybrid) концентратор деп əртүрлі кабельдерді қосуға болатын концентратор түрін айтамыз. Концентраторда тұрғызылған тораптарды кеңейту оңай, егер қосымша концентраторлар қосылса.
Көптеген тораптарда кабельдерді үш негізгі тобы қолданылады:
· кoaкcиaльді кaбeль (coaxial cable); · витaя пapa (twisted pair):
экpaниpленбеген (unshielded);
экpaниленген (shielded);
· oптoвoлoкoнный кaбeль (fiber optic);
Кодталған сигналдарды кабельдік канал арқылы өткізу үшін екі технология қолданылады – тар сызықтық жəне кең сызықтық өткізу технологиясы.
Тарсызықтық (baseband) жүйелер берілгендерді бір жиліктік сандық сигнал түрінде өткізеді.
Кеңсызықты (broadband) жүйелер берілгендерді кейбір жилік интервалын қолданатын аналогтық сигнал түрінде өткізеді.
Екі негізгі шешім жасалған:
сызықты əртүрлі жилікпен жұмыс жасайтын екі каналға бөлу, бір канал сигналдарды өткізу үшін, екіншісі –қабылдау үшін жасақталған.
екі кабельді пайдалану ; бір кабель сигналдарды өткізу үшін, екіншісі қабылдау үшін жасақталған.
Сымсыз орта: қазіргі уақытта бар кабельдік торапқа уақытша қосылуды қамтамасыз етеді; ұялылықтың нақты деңгейіне кепілдік береді; максимальді торап созылуына мыс немесе оптоволоконды кабельмен жасақталған шектеулерді алып тастауға көмектеседі. Сымсыз жергілікті торап мəліметтерді берудің төрт тəсілін қолданады: - инфpaқызыл сəуле;
лaзep;
тар спектрде радио тасымалы (бір жилілік тасымал); - шашылған спектрде радио тасымалы.
Сымсыз инфpaқызыл тораптар мəліметтерді өткізу үшін инфрақызыл сəулелерді пайдаланады. Бұл тəсіл сигналдарды өте жоғары жылдамдықпен өткізуге мүмкіндік береді, себебі инфрақызыл жарық кең жилік диапазонына ие.
Инфрақызыл тораптардың төрт түрі бар.
а) тіке көрінетін тораптар. Бұндай тораптарда өткізу жіберуші мен алушының арасындағы тіке көрімдік болған кезде ғана мүмкін.
б) Шашыратылған инфрақызыл сəуледегі торап. Бұл технологияда сигналдар қабырға мен төбеге түсіп, соңында алушыға жетеді. Тиімді область шамамен 30 м-де шектеледі жəне өткізу жылдамдылығы үлкен емес (себебі бұл cигнaлдардың бейнелері түскен).
с) Бейнесі түсірілген инфрақызыл сəулелердегі торап. Бұл тораптарда компьютер жанындп орналасқан оптикалық тpaнcивepлер сигналдарды нақты белгіленген жерге өткізеді, ол жерден сəйкес компьютерге беріледі.
д) Кең сызықты оптикалық тоарптар. Бұл инфрақызыл сымсыз тораптар кең сызықты қызметтер көрсетеді. Oлармултимедиялық ортаның катаң тəртібіне сəйкес келеді жəне кабелдік тораптарға жол бермейді.
Лaзepлік тexнoлoгия инфрақызыл жіберуші мен алушы арасындағы тіке көрінетіндігін талап ететіндігімен ұқсас. Егер қандай болмасын себептермен сəуле үзілетін болса, онда бұл жіберуді де тоқтатады.
Тар спектердегі радио тасымалы (бір жилілік тасымал). Бұл тасымал күнделікті радиостанциясының тасымалын еске түсіреді.
Пакеттік радио байланыс кезінде мəліметтер пакеттерге бөлінеді (тораптық пакеттерге ұқсас), оның құрамында келесі ақпараттар бар:
aдpec иcтoчникa;
алушы адpecі;
қателерді жөндеу үшін ақпараттар.
Дəріс №9,10
Тақырыбы: Телекоммуникациялық жүйе жөнінде негізгі деректер.
ТВС қызмет ету жағдайында телекоммуникациялық жүйесінің (ТКЖ) немесе телекоммуникациялық жүйесінің (ТКЖ) немесе деректерді беру жүйесінің (ДБЖ) негізгі қызметі абоненттер арасында аппаратты оперативтік жəне өлшемді алмасуды ұйымдастыру жəне деректерді беру шығынын қысқартуда болып отыр. ТКЖ тиімділігінің бас көрсеткіші – аппаратты жеткізу уақыты – факторлар қатарына тəуелді: байланыс желісінің құрылымына, байланыс желісінің өткізгіш қабілетіне, өзара əрекеттесетін абоненттер арасындағы байланыс каналдарын жалғау тəсілдеріне, аппартаттың алмасу хаттамаларына, беретін ортаға абоненттердің қол жеткізу əдістеріне, пакеттерді маршруттау əдістеріне.
Байланыстың желілік, желістік жəне каналдар типтері.
ТВЖ – те байланыс желісі пайдаланылады – телефондық, телеграфтық, телевизиялық, спутниктік. Байланыс желісі ретінде қолданылады: кабельді (қарапайым телефонды байланыс желісі, витая пара, коаксиль кабелі, байланыстың талшық оптималық желісі (БТОЖ), немесе световоды), радиорелелік, радиожелілер.
Байланыстың кабельді желілер арасында ең жақсы көрсеткіштерге светаводтар ие. Олардың негізгі артықшылығы: жоғары өткізгіш қабілеті (секундына жүздеген мегабит): сыртқы электромагнитті өріске сезгіш еместігі жəне меншікті электромагнитті сəулеленудің жоқтығы, оптикалық кабельді төсеудің төмен еңбек сыйымдылығы; үлкен емес меншікті масса (өткізу жолағының кума массасының); қолданудың кең саласы (ұжымдық қол жеткізу магистралін, жергілікті желістердің перифейриялық құрылғылы ЭЕМ байланыс жүйесін құру, микропроцессорлық техникада жəне т.б).
БТОЖ кемшілігі: сигналдарды беру бір бағытта жүзеге асады; қосалқы ЭЕМ световодына қосылу сигналды едəуір нашарлатады; световодтарға қажетті жоғары жылдамдықты модельдер əзірше қымбат; Эем жалғайтын световодтар электрлі сигналдарды жарықтыққа түрлендіргішпен жабдықталуы тиіс жəне керісінше.
ТВЖ – да байланыс каналдарының мынадай типтері қолданыс табуда:
· Симплексті, мұнда таратқыш пен қабылдағыш байланыстың бір желісімен байланысады, ол бойынша ақпарат тек бірбағытта беріледі (бұл телевизиялық байланыс желісіне тəн);
· Жартылай дуплексті, мұнда байланыстың екі түйіні бір желісімен жалғанған, ақпарат бір бағытта кезектесе беріледі; (бұл ақпараттық – анықтамалық, сұрау – жауап жүйесі үшін тəн);
· Дуплексті, мұнда байланыстың екі түйіні екі желіспен жалғанған (байланыстың тікелей желісімен жəне кері) , ақпарат бір мезгілде қарама – қарсы бағытта беріледі; Байланыстың коммутирленетін жəне бөлінетін каналдары.
ТКЖ – де бөлектенген байланыс каналдары жəне осы каналдармен ақпаратты беру уақытын коммутациялау болып жіктеледі.
Бөлектенген байланыс каналдарын пайдаланғанда қабылдаутаратқыш аппаратура үнемі өзара жалғанған. Мұнымен жүйенің аппарат беруге дайындығының жоғары дəрежесі қамтамасыз етіледі. Бөлектенген байланыс каналдарының табыстылығы тек каналдарды жеткілікті түрде жүктемелеу жағдайында ғана жетеді.
Байланыстың коммутирленетін каналы үшін жоғары икемділік жəне салыстырмалы үлкен емес бағасы тəн (трафиктік кіші көлемі кезінде). Мұндай каналдардың кемшіліктері: коммутацияға кететін уақыт, байланыс делісінің жеке учаскелерінің бос еместігінің блокировкалау мүмкіндігі, байланыстың ең төмен сапасы.
Цифрлі деректерді аналогтік жəне цифрлі кодирлеу.
ТКЖ – нің бір түйінінен деректерді басқаға жіберу байланыстың барлық битінен жүйелі беріліспен жүзеге асады.
Аппараттық сигналдар деп – шектеулі диапазон шегінде кейбір шамалар мəндерінің сансыз мөлшерін көрсете алады.
Цифрлі (дискретті) сигналдар мəндердің біреуіне немесе түпкілікті наборға ие бола алады. Аналогтік сигналмен жұмыс жасағанда кодирленген деректерді беру үшін синусоидальді формадағы аналогты негізгі сигнал пайдаланылады, ол цифрлі сигналдар жұмысында – екідеңгейлі дискретті сигнал. Аналогты сигналдар бұрмалануға сезгіш, есесіне деректерді кодирлеу мен декодирлеу цифрлі сигналдар үшін қарапайым жүзеге асады.
Аналогты кодирлеу телефонды байланыс бойынша цифрлі деректерді беру кезінде қолданылады. Əдетте ЭЕМ келіп түсетін цифрлі деректер модул ятор – демодулятор көмегімен аналогты формаға түрленеді.
Цифрлі деректерді аналогты формаға түрлендірудің үш тəсілі немесе модуляцияның үш əдісі мүмкін:
· Амплитудты модуляция – жүйелі берілетін ақпарат биттеріне сəйкес негізгі синусойдальді тербелістің амплитудасы ғана өзгереді: мысалы, бірлік бергенде тербеліс амплитудасы үлкен болады, ал ноль бергенде – кіші немесе негізгі сигнал типті болмайды;
· Жиілікті модуляция, мұндай модулирегіш сигналдар əрекетімен тек негізгі синусоидальді тербеліс жиілігі ғана өзгереді: мысалы, ноль бергенде – төмен;
· Фазалық модуляция, мұнда тек негізгі синусоидальді тербелістің фазасы ғана өзгереді: сигнал 1 – ден сигнал 0 өткенде немесе керісінше болғанда фаза 180&deg өзгереді; Беретін моделі негізгі синусоидальді тербеліс (амплитуданы, желілік немесе фазалы) сигналын ЭЕМ – нен немесе терминалдан цифрлі деректерді түрлендіреді.
Кері түрлендіру (демодуляция) қабылдағыш моделімен жүзеге асырылады. Жүзеге асатын модуляция əдісімен амплитудалы, жиілікті жəне фазалы модуляция моделіне бөлінеді. Көп тарағаны жиілікті жəне амплитудалы модуляциялар.
Цифрлі деректерді цифрлі кодирлеу тікелей, сигнал деңгейін өзгерту жолымен атқарылады. Мысалы, егер ЭЕМ цифрлі деректер 1 мен 0,2В коды үшін, 0 коды үшін 5В деңгей сигналымен берілсе, онда осы деректерді байланыс желісіне бергенде сигналдар деңгейі +12В мен -12В – ге лайықты түрленеді. Мұндай кодирлеу RS – 232 – C асинхронды тізбекті адаптерлер көмегімен үлкен емес (ондаған жəне жүз метрлер) қашықтықта бір компьютерден екіншісіне цифрлі деректерді беру кезінде жүзеге асырылады.
ТКЖ элементтерін синхронизациялау.
Синхронизациялау – бұл байланыс протоколының бөлігі. Байланыс синхронизациясы процесінде қабылдағыш пен таратқыш жұмысын синхрондау қамтамасыз етіледі, сонда қабылдағыш кірісімен келіп түсетін ақпараттық биттердің таңдауды жүзеге асырады.
Синхронизациялау мəселесін шешу тəсіліне байланысты синхронды беріліс, асинхронды беріліс жəне автоподстройкалы беріліс болып бөлінеді.
Синхронды беріліс тұрақты желіліктегі импульстерді синхрондағыш (ИС) беріліс үшін байланыстың қосымша желісінің болумен өзгешеленеді. Таратқышпен байланыс желісіне бит деректерді беру жəне қабылдағышпен ақпараттық сигналдарды таңдау ИС пайда болған сəттен жасалады. Синхронды берілісте синхрондау сенімді түрде жүзеге асырылады, алайда ол қымбаттау түседі – байланыстың қосымша желісінің қажеттілігімен.
Асинхронды берілісте қосымша байланыс қажет емес. Мұнда деректердің берілісі фиксирленген ұзындықта (əдетте байттермен) үлкен емес блоктармен жүзеге асады. Қабылдағышты синхрондауға əрбір берілетін байт алдында қосымша бит жіберіледі – стартбит, сосын берілген байттан кейін – тағы бір қосымша бит – стопбит. Синхрондау үшін стартбит пайдаланады.
Автоподстройкалы беріліс дерек берудің қазіргі жоғары жылдамдықты жүйесінде қолданылады. Синхрондаудың өзі синхрондау коды (ӨК) пайдалану есебінен жүргізіледі. ӨК көмегімен берілетін деректерді кодирлеу мəні, каналдағы сигнал деңгейін тұрақты жəне жиі өзгертуді қамтамасыз етуде. Сигнал деңгейінің жоғарыдан төменге немесе керісінше əрбір өтуі қабылдағышты подстройкілеу (үйлестіру) үшін пайдаланылады. Ең жақсысы деп уақыты аралығында бір мəртеден кем емес сигнал деңгейінен өтуді қамтамасыз ететін ӨК есептеледі.
Ең көп тарағандарға мынадай өзі синхрондағыш кодтар жатады: · NRZ – коды (нольге қайтпайтын код):
· RZ – коды (нольге қайтатын код);
· Манчестер коды;
· Деңгейді кезегімен инверсиялайтын биполярлы код (мысалы, код AMI);
ӨК сипаттау мен салыстырмалы бағалау үшін мынадай көрсеткіштер пайдаланылады: Синхрондау деңгейі (сапасы):
Қабылданатын ақпараттық биттерді тану мен бөлектеу сенімділік;
ӨК пайдаланғанда байланыс желісінде сигнал деңгейінің өзгеруінің талапты жылдамдығы, егер желістің өткізу қабілеті берілген болса;
ӨК жұмсайтын жабдықтың күрделілігі (жəне, демек, бағасы);
NRZ – коды кодирлеудің қарапайымдылығымен жəне төмен бағасымен өзгешеленеді. Алайда, бір аттас биттердің серияларын беруде (бірлік немесе нольдер) сигнал деңгейі əрбір серия үшін өзгеріссіз қала береді, бұл елеулі түрде синхрондау сапасын жəне қабылданатын ьиттерді тану сенімділігін төмендетеді (келіп түсетін сигналға қатысты қабылдағыш таймерінің келіспеуі болуы мүмкін). Осы код үшін арақатынас орныда бар: V1<
= V2; max = V2 мұнда V1 – желістегі сигнал деңгейі өзгерісінің жылдамдығы; V2 – байланыс желісінің өткізу қабілеті, бит/с.
RZ – коды бір ақпараттық бит берілісі уақытында сигнал деңгейі екі рет өзгеруімен өзгешеленеді. Бұл код синхрондаудың жақсы қасиетіне ие, бірақ оны жүзеге асыру бағасы едəуір жоғары, өəткені V1 = 2V2 арақатынасын қамтамасыз ету қажет.
Манчестерлі коды əрбір битті ұсынғанда сигнал деңгейін өзгертуді, ал бір аттас биттер сериясын бергенде – қосарлы өзгерісті қамтамасыз етеді. Жақсы синхрондағыш қасиетке ие. Магнитті таспаға ақпаратты жазуда, ақпаратты коаксильді жəне оптоталшықты желісімен бергенде қолданылады.
Осы кодтар үшін жылдамдық арақатынасы былай: V1< = V2; max = 2V2.
Биполярлы коды бірлік серияларын беруде жақсы синхрондағыш қасиетке ие. Нольді беруде синхрондау жоқ. Жүзеге асыруда қарапайым. Бұл коды үшін V1< = V2; V1; max = 2V2.
Байланыстың цифрлі желісі (БЦЖ). Соңғы жылдары ТВЖ – де байланыстың цифрлі желісі мен таратуда, оларда цифрлі технология пайдаланылады.
Желісте цифрлі технологияның таралу себептері:
БЦЖ – де пайдаланатын цифрлі құрылғылар жоғары интеграциялы интегральды схема негізінде жасалады; аналогтық құрылғымен салыстырғанда үлкен сенімділікпен жұмыстағы тұрақтылықпен өзгешеленеді; пайдаланумен жасап шығаруда арзан;
Цифрлі технологияны бір канал бойынша кез – келген ақпарат беру үшін пайдалануға болады (акустикалық сигналдар, телевизиялық бейнедерек, факсимильді деректер);
Цифрлі əдістер беріліс пен сақтау шектеулерінің көбін жеңіп шығады;
БЦЖ – де ақпаратты бергенде аналогты сигналдарды тізбекті цифрлі мəндерге түрлендіру жүзеге асырылады, қабылдағанда – кері түрлендіру;
Аналогты сигнал уақыты ішінде амплитуданың үнемі өзгерісі ретінде көрінеді. Мысалы, телефонмен сөйлескенде ауаның механикалық тербелісі (жоғары мен төмен қысымның кезектесуі) электрлі сигналға, сондай айналып шығу амплитудасын сипаттайтынға түрленеді. Алайда аналогты электрлі сигналдың кемшілігіне: сигналдың бұрмалануы, орта арқылы берілетін сигналдың сөнуі жатады.
БЦЖ – де бұл кемшіліктерді жеңуге болады. Мұнда аналогты сигналдың формасы цифрлі (қосарлы) қалыпта (образ), цифрлі мəнде көрінеді.
Цифрлі сигналдар канал арқылы өткенде əлсіздену мен шуылға да ұшырағыш, алайда қабылдау пунктінде тек қосарлы цифрлі импульстің болуы немесе болмауын белгілеу қажет, ал оның абсолютті мəнін қажет емес, ол аналогты сигнал жағдайында маңызды. Демек, цифрлі сигналдарды сенімді қабылданады, оларды толық қалпына келтіруге болады.
Аналогты сигналдарды цифрліге түрлендіру əртүрлі əдістермен жүзеге асады.
Оның бірі – импульсті – кодты модуляция (ИКМ). ИКМ – ді пайдаланғанда түрлендіру процесіне үш кезең кіреді: отображение (бейнелеу), кванттау жəне кодирлеу.
Бірінші кезең (бейнелеу) Найквистің бейнелеу теориясының негізделген. Бұл теорияның негізгі ережесі: “Егер аналогты сигнал каналдағы бастапқы сигналдан максимальді жиіліктен екі реттен кем болмай жоғары жиілікпен тұрақты аралықта бейнеленсе, онда бейнелеу бастапқы сигналды қалпына келтіру үшін жеткілікті ақпаратты ұстайтын болады”.
Телефонды каналда олардың электрлі сигналдары болып көрінетін акустикалық сигналдарды беру кезінде 300 – ден 3300 Гц жиілік жолын алып жатады. Сондықтан БЦЖ – де секундына 800 мəртеге тең бейнелеу жиілігі қабылданған. Импульсті – амплитудалы модуляция (ИАМ) сигналы деп аталатын əрбір бейнелеулер есте сақталады, сосын қосарлы қалыпта (образ) трансформирленеді.
Кванттау этапында ИАМ – ның əрбір сигналына квантты мəн беріледі. БЦЖ – де ИАМ сигналының амплитуда өзгерісінің бар диапазоны 128 немесе 256 кванттау деңгейіне бөлінеді. Кванттау деңгейі жоғары болған сайын ИАМ амплитудасы дəлірек бола түседі.
Кодирлеу этапында əрбір квантталған бейнелеуге 7 разрядты (егер кванттау деңгейінің саны 128 тең болса) немесе 8 – разрядты (256 – адымда кванттауда) қосарлы кодқа лайықты қойылады. Сурет 2. 8 элементті қосарлы кодтың 00101011 сигналдары көрсетілген, деңгейі
43 квантты сигналға лайықты. 7 элементті кодпен кодирленгенде деректі беру жылдамдығы 56 Кбит/с құруы тиіс, ал 8 – элементті кодты кодирлегенде – 64 Кбит/с.
Спутниктік байланыс желісі.
СБЖ пайдаланылатын СВЧ антенналары – жер үсті стансалары беретін радиосигналдарды қабылдауға арналған жəне осы сигналдарды кері ретрансляцияға арналған жиіліктегі диапазон. Спутниктердің көбі гигагерцті диапазонды 6/4 ГГц, кейбіреулері 14/12 ГГц пайдаланады (бірінші сан – Жер – спутник буыны бойынша жұмыс жиілігі,ал екіншісі – спутник – Жер буыны бойынша жұмыс жиілігі). Спутниктің сигналды қабылдауы мен беруі транспондер деп аталатын арнайы құрылғымен қамтамасыз етіледі. Абоненттер арасындағы өзара əрекеттесу тізбек бойынша жүзеге асады: абонентті станция (ақпаратты жөнелткіш) – таратқыш жерүсті радиотелеметриялы станция (РТС) – спутник – қабылдағыш жерүсті радиотелеметриялы станция – абонентті (ақпаратты алушы). Жерүстіндегі бір РТС жуық жатқан АЖ тобына қызмет етеді.
Спутник пен жерүстіндегі РТС арасындағы деректерді беруді басқару үшін мынадай тəсілдер пайдаланылады.
Кəдімгі мультиплексирлеу – жиілік бөлігу мен уақытын бөлінулер. Біріншісінде барлық жиілікті спектр радиоканал подканалға бөлінеді, олар пайдаланушылар арасында кез – келген графикті беру үшін үлестіріледі.
Бұл тəсілдің кемшілігі: ішкі каналдар тиімді пайдаланылмайды, бастапқы каналдар өткізу сызығының едəуір бөлігі бөлу сызығы ретінде пайдаланылады.
Екіншісінде барлық уақытты бөлінулер пайдаланушылар арасында бөлінеді, олар шешуі бойынша ұсынылған уақытша кванттарға (слотқа) иелік етеді.
Сұрау – таңдау əдісі мен құралын пайдаланатын “бастауыш/қайталама” кəдімгі тəртібі. Бірінші орган ретінде көбінесе РТС, сиректеу – спутник шығады. Сұрау/таңдау циклі көп уақытты алады, əсіресе желісте АЖ үлкен саны болғанда. Сондықтан пайдаланушыға сұрау салу реакция уақыты ол үшін қабылданбайтындай болуы мүмкін.
“Бастауыш/қайталама” типті басқару тəртібі сұраусыз, уақытты кванттаумен көптік кіру əдісін жүзеге асырумен (ТДМА). Мұнда слоттар бірінші РТС белгіленеді, эталон деп аталады. Эталонды станция басқа РТС сұрау салуды қабылдап бұл сұрауларды кадрды беру үшін нақтылы слотты станциялары белгілену жолымен қанағаттандырады, ол каналдың графигі мен қамтылу сипатына байланысты болады. Мұндай əдіс кең түрде коммерциялық спутниктік желісте пайдаланылады.
Басқарудың тең рангілі тəртібі. Пайдаланушылар каналға кіруге тең құқылы, канал үшін бəсекелестік жүреді. 70 – жылдар басында Н.Абрамсон тиімді бəсекелесу əдісін ұсынып, ол ALOHA жүйесі деп аталды.
Бұл жүйенің бірнеше нұсқасы бар: кездейсоқ кіру əдісі (кездейсоқ ALOHA); тең рангілі басымды слот жүйесі (слотты ALOHA) жəне т.б.
Спутниктік байланыс желісінің негізгі артықшылықтары:
Станциялар арасында байланысты қамтамасыз ету; Қашықтығына тəуелсіз ақпаратты беру құны;
Желісті тұрғызу мүмкіндігі;
Спутниктік байланыс желісінің кемшіліктері:
Деректер берілісінің құпиялығын қамтамасыз етуге қаражат пен уақытты жұмсау қажеттілігі; Үлкен қашықтықтан радиосигналдарды қабылдауда кідірістің болуы; Радиосигналдардың өзара қателесу мүмкіндігі;
Сигналдардың əртүрлі атмосфералық құбылыс əсеріне ұшырауы; Желідегі коммутация.
Телефонды коммутация абонент жүйесіндегі байланыстың өмірлік маңызды
элементі, басқару орталығы, желістегі ақпаратты өңдеу мен сақтау болып табылады.
Көпнүктелі режимде байланысты ұйымдастыру компьютерлік желісте əйгілі (əсіресе ЛВС). Мынадай коммутация əдісі болады:
· Тізбектер (каналдар) коммутациясы;
· Аралықты сақтау коммутациясы, ол өз кезегінде қатынас коммутайиясы мен пакет коммутациясы болып бөлінеді;
Тізбектер коммутациясы.
Тізбектердің коммутациясында уақыттың нақтылы масштабында айырбас қамтамасыз етіледі, сонда биттер каналмен өзгеріссіз жылдамдықпен беріледі. Абоненттер арасында сквозной байланыс каналы орнатылды. Шақырудың жеке сигналының өтуі бірнеше коммутациялық құрылғылардың тізбекті қосылуы көмегімен қамтамасыз етіледі, ол каналдар коммутациясы орталығында (ККО) шешіледі. Егер сквозной байланыс каналын белгілегенде шақырылатын тарап бос болмаса немесе тізбектегі коммутациялы құрылғыдағы шақыру сигналының бірі блокирленсе, шақыру жасаған абонент уақыт өте қайталауы тиіс. Мұндай каналды орнатқаннан кейін ККО қызметтің минимальді санын атқарды, дегенмен ақпараттың үлкен көлемі берілуі мүмкін. Демек, тізбектер коммутациясы əдісін пайдаланғанда ақпараттың берілуі қордың шығын бөлігінің екі негізгі құрамдасымен қамтамасыз етіледі:
шақыруды ұйымдастыру үшін қорлармен жəне ККО – ғы коммутациялық құрылғыны қақтауға арналған немесе уақытша каналдарды бөлуді ұйымдастыруға арналған қорлармен.
Тізбектер коммутациясы əдісінің кемшіліктері:
· Байланыстың сквозной каналын орнатудың үлкен уақыты, ол оның жеке учаскелерінің босауын күтуден болады;
· Шақыру сигналын қайталап беру қажеттілігі;
· Ақпарат берілісі жылдамдығын таңдау мүмкіндігінің жоқтығы;
· Желідегі қызмет пен мүмкіндіктерді өсірудің шектеулі болуы;
· Байланыс каналдарын біркелкі жүктеу қамтамасыз етілмейді; Тізбектер коммутациясы əдісінің артықшылығы:
· Тізбектерді коммутациялау технологиясының жатықтығы;
· Диалогты режимде жұмыс жасау мүмкіндігі;
· Абоненттер арасында битті мөлдірлікті жəне ККО санына байланыссыз уақыт бойынша мөлдірлікті қамтамасыз ету;
· Қолданудың едəуір кең саласы (ең бастысы акустикалық сигналдарды тарату).
Аралық сақтаумен коммутация.
Бұл əдістердің ерекшеліктерін атап өтейік. Ақпарат берілу басталғанға дейін, жіберуші мен алушы арасында сквозной канал орнықтайды. Шақырушы объект номерді теру арқылы немесе бөлінген желіс арқылы тек желісиің жақын түйінімен байланысады жəне оған ақпаратты биттерді береді. Əрбір түйінде коммутатор болады, ол ЭЕМ – нің коммуникациялық базасында есте сақтау құрылысында (ЕҚ) тұрғызылған. ЕҚ байланыстың аралық түйінде болуы берілетін ақпараттың жоғалмауын алдын алады. Осы əдістердің бір көрсеткіштеріне жіберу мен жету пунктері арасында деректерді беру жылдамдығын келістіру мүмкіндігі жатады, ол желісте тиімді развязоктың болуымен қамтамасыз етіледі, байланыс түйінінде буферлік ЕҚ құрылуымен жүзеге асады. Аралық сақтау желісі үшін міндетті талап битті мөлдірлік болып табылады.
Қатынастар коммутациясы.
Қазірге дейін кейбір салада кеңінен қолданылуда (электронды поштада, электронды жаңалықта телеконференцияда, телесеминарда). Қатынастар коммутациясының технологиясы “есте сақтау жəне жіберу” жəне де “басшы - бағынышты” қатынасында қарастырған. Орталық коммутациялық қатынастарда (ОКҚ) коммутатор (коммуникациялық ЭЕМ) кіретін жəне шығатын басқаруда тіркеу мен таңдауды атқарады. Уақыттың нақты масштабында интерактивті режим мен жұмыс қарастырылмайды, алайда деректер коммутатор арқылы өте жоғары жылдамдықта берілуі мүмкін, дерек ағыстарының əртүрлі типтері үшін басымдық деңгейін анықтауға лайықты.
Қатынастар коммутациясы əдісінің кемшіліктері:
· Үлкен қатынасты қабылдау үшін байланыс түйініндегі буферлі ЕҚ емкостіне салмақты талапты жүзеге асыру қажеттілігі;
· Диалогты режимді жүзеге асыру жəне нақтылы уақыт масштабында жұмыс бойынша жеткіліксіз мүмкіндіктер;
· Коммутатор бас тартқанда барлық желістің істен шығуы, өйткені ол арқылы деректердің барлық ағысы өтеді.
· Қатынас коммутаторы өткізу қабілеті бойынша потенциялды “тир” орын болып табылады.
· Деректерді беру каналдары тиімділігі аздау етіп пайдаланылады; Əдістің артықшылығы:
· Абоненттер арасында байланыстың сквозной каналын мерзімнен бұрын (деректерді беру басталар алдында) орнату қажеттігінің жоқтығы;
· Жеке учаскелерден маршруттарды қалыптастыру мүмкіндігі;
· Сұрау салу қызмет көрсетудің осы жүктеме кезеңінде төменбасымдлықты ағыстарды есте сақтау жолымен сглаживание басу жасау мүмкіндігі;
· Қызмет етуге сұрау салу шығынының жоқтығы; Пакеттер коммутациясы.
Пакеттер коммутациясында каналдар коммутациясы мен қатынас коммутациясы артықшылықтары өзіне үйлестірген. Оның негізгі мақсаттары:
· Желіске толық қол жеткізу мен барлық пайдаонушылар үшін сұрау салу реакцясы қолайлы уақытын қамтамасыз ету, көптеген пайдаланушылар арасында ассиметриялық ағыстарды сглаживание басу ету, мүмкіндіктерді мультиплексирлеуді қамтамасыз ету, желістің шектік компоненттерін (коммутаторлерді) шоғырландыру;
Пакеттерді коммутациялауда пайдаланылатын деректер фиксирлі ұзын қысқа пакетте жіктеледі. Əрбір пакет хаттамалы ақпаратпен жабдықталады: пакеттің басталу мен аяқталу коды; жіберуші мен алушы адрестері; қатынас пакетінің номері; берілетін деректің анықтығын бақылау үшыін ақпарат. Пакеттер дейтаграмм құрылымында əртүрлі маршрут бойынша бірмезгілде берілуі мүмкін. Байланыс түйіндерінде пакеттерді беру мен өңдеуді басқару компьютер көмегімен пакеттерді коммутациялау орталығымен (ПКО) жүзеге асырылады;
Пакеттерді коммутациялау технологиясы мүмкіндік береді:
· Қосылатын станция мөлшерін ұлғайту;
· Коммутаторларға қосымша байланыс желісін қосумен байланысты қиыншылықты жеңу;
· Баламалық маршруттеуді жүзеге асыру, бұл пайдаланушыларға жоғары қолайлылықты жасайды;
· Пайдаланушы деректер беруге уақытты елеулі қысқарту, желістің өткізу қабілетін көтеру, жəне желісті қрларда пайдалану тиімділігін көтеру;
Пакеттерді коммутация концепциясының біріне – бір, не сол каналды көп пайдаланушылармен уақытты бөлу көмегімен мультиплексирлеу жатады, бұл ТКЖ қызметінің тиімділігін көтереді. Пакеттерді коммутациялау логикасы компьютердің бір портында көп пайдалану сеанстарын мультиплексирлеуге мүмкіндік береді. Порт пен каналды мультиплексирлеуді виртуальді канал деп атайды. Пакеттерді коммутациялау мен
мультиплексирлеу ассиметриялы ағыстарды басуды қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытта пакетті коммутация деректерді беру үшін негізгі болып табылады.
Символды коммутация.
Символды коммутация (басқаша – субпакетті коммутация, немесе жалып пакет əдісі) пакетті коммутацияның бір түрі болып келеді. Ол пакет ақпаратты биті бар болғанда қолданылады. Пакетті коммутация деп келісімді шешім табуға тура келеді, екі қайшылықты талапты қанағаттандырады. Оның бірі – желісте пакетті кідіртуді азайту жəне екіншісі – ақпаратты беру тиімділігін көтеруді қамтамасыз етеді. Пакетті коммутациялау сетисіне пакеттің максимальді рұқсатты өлшемі үш негізгі фактор негізінде белгіленеді: пакет ұзындығын бөлу, беру отасының сипаттамасы мен құны. Əрбір беру ортасы үшін өзінің оңтайлы пакет өлшемі таңдалады.
Символды коммутацияны пайдалануда нақтылы беріліс ортасы үшін пакеттің оңтайлы өлшемі үшін өзінің оңтайлы пакет өлшемі таңдалады.
Символьды коммутацияны пайдалануда нақтылы беріліс ортасы үшін пакеттің оңтайлы өлшемі желідегі пакет кідірісі уақытының бірмезгілде азаюымен сақталады. Бұл бірнеше пайдаланушылардан үлкен емес символдар мөлшерін қабылдау есебінен (ақпараттық биттер) жəне жалпы қол жететін бір пакетке оларды салумен жетеді.
Желідегі пакеттерді маршруттау.
Маршруттаудың мəні, мақсаты жəне тəсілдері.
Маршруттау міндеті жіберуші мен алушыдан беруге арналған маршрутты таңдауды. Ол желістегі мəнде: мұнда тек қажетті емес, бірақ оңтайлы таңдау немесе қолайлы маршрут мүмкін. Əуелі сөз еріксіз (ұяшықты) типологиялы желіс жөнінде болады, мұнда пакеттер коммутациясы жүзеге асады. Алайда, аралық типологиялы қазіргі желісте (жұлдызды – сақиналы, жұлдызды – шинді, көп сегментті) кадрды беруге арналған маршрутты таңдау міндеті нақтылы түр жəне шешілуде.
Виртуальді желісте маршруттау əрбір жеке пакет үшін орындалады, мұнда деректер дейтаграмм формасында беріледі.
Маршруттау алгоритмі – бұл пакетті беру үшін ТКЖ – нің байланыс түйінінен шығатын желісті тағайындау ережесі, ол пакен атында негізделген ақпараттар жəне осы түйінді салу ақпараттар (пакеттер кезегінің ұзындығы).
Маршруттаудың негізгі мақсаты:
· Жіберушіден алушыға оны беру кезінде пакетті минимальді кідірту;
· Желінің өткізу қабілетін ТКЖ байланыс желісін салу нивелировкілеумен қол жетіледі;
· Пакеттегі ақпаратты қауіп – қатерден барынша қорғау;
· Пакетті адресатқа жеткізу сенімділігі;
Маршруттаудың мынадай тəсілдері болады:
Орталықтандырылған маршруттау, əдетте орталықтандырылған басқаруы бар желісте жүзеге асады. Маршрутты таңдау желісті басқару орталығында жүзеге асады, əрбір пакет үшін, ал байланыс желісінің түйіндері тек қабылдайды жəне маршруттау міндетін шешу нəтижелерін жүзеге асырады.
Таратылған (орталықсыздандырылған) маршруттау орталықсыздандырылған желісте орындалады. Маршруттауды басқару қызметі желіс түйіні арасында бөлінген, осы үшін лайықты құралдар бар. Таратылған маршруттау күрделі, бірақ үлкен икемділікпен өзгешелінеді.
Аралас маршруттауда маршруттаудың орталықтандырылған жəне таратылған принциптері жүзеге асырылған. Оған гибритті адаптивті маршруттау қатысты.
Желістегі маршруттау міндеті қысқа маршруттың желіс топологиясына, байланыс желісінің өткізу қабілетіне, байланыс желісіндегі жүктемеге байланысты жағдайында шешіледі. Желіс топологиясы түйін мен байланыс желісі бас тарту нəтижесінде жəне ТКЖ жетілуде өзгереді. Байланыс желісінің өткізу қабілеті беру ортасының типімен анықталады жəне аппараттардың шуылы мен параметрлер деңгейіне байланысты.
Ең динамикалық факторге байланыс желісіне түсетін жүктеме жатады.
Оңтайлы маршрутты таңдау үшін əрбір байланыс түйіні ТКЖ күйі жөнінде ақпаратқа ие болуы тиіс. Байланыс желісінің ағымды желіс тополгиясы мен өткізу қабілеті жөнінде деректер түйіндерге қиындықсыз беріледі. Алпйда, желістегі жүктеме күйін дəл жорамалдау үшін тəсіл жоқ . Сондықтан маршруттау міндетін шешуде пакетті беру бағыты жөнінде шешім қабылдау сəтіне қатысты кешігетін (ақпаратты беруде түркіліті жылдамдығынан) жүктеме күйі жөнінде деректерді пайдалануы мүмкін. Демек, барлық жағдайда маршруттау алгоритмі ТКЖ – нің ағымды жəне болашақ күйінің анықталмаған жағдайында атқарылады. Маршруттау алгоритмінің тиімділігі мынадай көрсеткіштермен бағытталады: · Адресатқа пакетті жеткізу уақытымен;
· Желіске түсетін салмақпен. Жүктеменің сандық бағалау түйіндегі пакеттер кезегінің ұзындығымен жүзеге асады;
· Байланыс түйініндегі қорлар шығынымен (коммуникациялық ЭЕМ жұмысы уақытымен, жад (память), емкостімен);
Маршруттау алгоритмінің тиімділігін төмендететін факторлар:
· Жоғары жүктеме астындағы байланыс түйініндегі пакетті бері бағыт бойынша пакетті беру;
· Алгоритмді жүзеге асыруға қажетті ақпарат беру есебінен қосымша жүктемені желіде жасау;
Маршруттау түрлері.
Маршруттаудың үш түрі болады – қарапайым, фиксирленген жəне адаптивті. Олардың арасындағы принципиальді айырмашалық – маршрутты таңдау міндетін шешуде желістегі топологиямен жүктеменің өзгеруін ескеру дəрежесі.
Қарапайым маршруттаудың өзгешелігіне желіс топологиясындағы өзгеріске, оның күйі (жүктемесі) өзгерісі де маршрутты таңдау кезінде ескерілмейді. Оның артықшылығы – маршруттау алгоритмін жүзеге асыру жəне жеке элементтер істен шыққанда желістегі тұрақты жұмысты қамтамасыз ету. Осы түрлерден кездейсоқ жəне көшкінді маршруттаудың тəжірибелік қолданыс табуда.
Кездейсоқ маршруттауда пакетті беру үшін бір кездейсоқ таңдалған еркін бағыт таңдалады. Пакет желісте адресатқа жететін ықтимал “адасуға” түседі.
Көшкінді маршруттауда барлық еркін шығу желісі бойынша түйіннен пакетті беру қарастырылады. Бұлəрбір түйінде болатындықтан “пакеттің”, “көбею” құбылысы орын болады. Ол желісінің өткізу қабілетін пайдалануды күрт төмендетеді. Бұл кемшілік əрбір түйінде пакет дубликатын (көшірмесін) жою жолымен жəне тек бір пакеттен маршрут бойынша жылжуға қол жетеді. Ол əдістің негізгі артықшылығы – адресатқа пакетті жеткізудің оңтайлы уақытын кепілдікті қамтамасыз ету.
Фиксирленген (тіркелген) – маршруттауда маршрутты таңдауда желіс топологиясы өзгерісі ескеріледі жəне оның жүктемесінің өзгеруі ескерілмейді. Əрбір түйін үшін берілістің бағытын белгілеу маршрут кестесі бойынша таңдалады, ол қысқа жолды анықтайды.
Жүктеме өзгерісіне адаптацияның жоқтығы желісте пакеттердің кідірісіне ұшыратады.
Фиксирленген маршруттау бір жолды жəне көп жолды болып бөлінеді.
Біріншісі екі абонент арасында пакеттерді беруде жалғыз жол негізінде тұрғызылады, ал екіншісі – екі абонент арасында. Бірнеше ықтимал жол негізінде тұрғызылады. Адаптивті маршруттауда пакеттерді беру бағыты жөнінде қабылданған шешім топология өзгеруінің де, желіс жүктемесі өзгеруін де ескеріп жүзеге асады.
Адаптивті маршруттаудың бірнеше модификациясы бар. Олар: жергілікті, таратылған, орталықтандырылған жəне гибритті адаптивті маршруттау.
Жергілікті адаптивті маршруттау аталған түйін мен қосылуларда бар ақпаратты пайдалануға негізделген: маршрут таблицасы, байланыстың шығу желісінің күйі жөнінде деректер; беруді күткен пакеттер кезеңі ұзындығы. Маршрут таблицасы қысқа маршрутты анықтайды. Мұндай əдіс бос артықшылығы маршрут таңдауы жөнінде қабылданған шешімдер түйін күйі жөнінде ең соңғы деректерді пайдаланумен жасалады. Əдістің кемшілігі оның “болжамсыздығында”, өйткені маршрутты таңдау барлық желістің глобальді күйін ескерумен жүзеге асады. Демек, пакетті көп тиеу маршруты бойынша беру қауіптілігі əрқашан бар.
Таратылған адаптивті маршруттау жергілікті маршруттау үшін көрсетілген ақпаратты жəне көршілес желіс түйінінен алынатын деректерді пайдалануға негізделген. Əрбір түйінде маршрут таблицасы (каталог) қалыптасады, мұнда пакетті минимильдеу кідіртудің уақытының маршруттары көрсетіледі. Көршілес түйіндерде кідіріс таблицасымен алмасуда болып тұрады, мұнда түйін жүктемесі көрсетіледі. Содан соң əрбір түйін кідірісті қайта есептейді жəне маршруттарды жөнге келтіреді. Таблицалармен алмасу тек кезеңдік емес, сонымен асинхронды түрде желістің жүктемесімен топологиясы өзгеруінде жүзеге асады.
Орталықтандырылған адаптивті маршруттаудың желістің əрбір түйіні үшін маршруттау міндеті маршруттаудың орталығында (МО) шешіледі. Əрбір түйін кезеңімен өө күйі жөнінде қатынасты қалыптастырады жəне оны МО береді. МО əрбір түйін үшін маршрут таблицасы жасалады. Қатынасты МО беру, маршруттар таблицасын қалыптастыру мен жіберу – уақытша кідірістермен түйіскен, демек, əдіс тиімділігінің шығынымен де көрінеді. Мұнан басқа желісті басқару шығынының қауіптілігі МО істен шыққанда болады.
Гибритті адаптивті маршруттау маршрут таблицасын пайдалануға негізделген, түйіндегі кезек ұзындығына таңдалды үйлестіруде. Демек, мұнда орталықтандырылған жəне жергілікті маршруттау принципі жүзеге асады. Гибритті маршруттау орталықтандырылған маршруттау (маршруттар) мен жергілікті (“болжамсыздық” əдісі) кемшіліктерді өтейді жəне олардың артықшылығын қабылдайды: орталық маршруттары желістің глобальді күйіне лайықты, ал түйіннің ағымды күйін ескеру міндетті шешудің өз мерзімділігін қамтамасыз етеді. Қателесуден қорғау əдістері.
Ақпараттарды қатесіз беру мəселесін қамтамасыз ету үлкен мəнге ие болып отыр. Егер телеграмма мəтіндегі немесе сөйлескендегі мəтіндегі қателер мəні бойынша жеңіл байқалады. Бір қате деректерді бергенде салмақты түрде ақпарат сапасына əсер етеді. Əдістердің тəжірибеде жүзеге асуы екі бөліктен тұрады – бағдарламалық жəне ақпаратты. Осылардың арақатынасы əртүрлі болуы мүмкін. Бағдарламалықпен салыстырғанда аппаратуралық құралдардың меншікті салмағы үлкен болған сайын, жабдықтар күрделірек.
Желідегі ақпаратты беру кезінде туатын қателерінің екі себебін көрсетеді:
· Желіде қолайсыз объективті оқиғаның тууына немесе желідегі жабдықтың бр бөлігіндегі жаңылысу;
· Сыртқы көздер мен атмосфералық құбылыс əсерінен болатын бөгеттер. Ең көп тарағанына флуктуационды (кездейсоқ) бөгеттер жатады. Оның мысалына атмосфералық жəне индустриалды бөгеттер бола алады, əдетте олар кіші ұзақтықтағы бір импульс пен үлкен амплитуда түрінде көріністе болады. Жəне де бөгеттер синусоидальді тербеліс түрінде ықтимал. Оған бөтен радиостанция сигналы, жоғары жиіліктегі генераторлар сəулеленуі жатады.
Қателесуден қорғау əдістері ішінде əдістердің үш тобы бөлектенеді: топты əдістер, бөгет тұрақтылық кодирлеу мен кері байланысты беріліс жүйесінде қателіктен қорғау əдістері.
Топты əдістерде ішінен мажоритарлы əдіс, ол Вердан принципін жзеге асырады жəне ақпаратты блокпен беру əдісі блоктың сандық сипаттамасы кең қолднанылуда. Мажоритарлы əдіс мəні мынада, əрбір шектеулі ұзындықтағы қатынас (сообщение) бірнеше рет, көбіне үш рет беріледі. Қатынас есте сақталады, сосын оларды разрядты салыстыру жасалады. Мысалы, үш мəртелі беріліс кезіндегі 01101 кодты комбинациясы жартылай бөгеттермен бұрмаланады, сондықтан қабылдағыш мына комбинацияны қабылдайды: 01101, 01110, 01001. Əрбір позицияны тексеру нəтижесіндегі жеке дұрыс деп 01101 комбинациясы саналады.
Басқа топтың əдісте ақпаратты қайта кодирлеуді талап етпейді, деректерді блоктап беруді ұйғарады. Ондай сипаттамалар болуы мүмкін: блоктағы бірлік саны немесе ноль, блокта берілетін символдарының бақылау соммасы, бақылау соммасын тұрақты шамаға бөлу қалдығы жəне т.б. Қабылдау пунктінде бұл сипаттама қайта есептеледі жəне берілген байланыс канал бойынша салыстырылады. Егер сипаттамалар сəйкес түссе, блокта қате жоқ деп саналады. Кері жағдайда беру тарапына блокты қайталап беруін талап ететін сигнал беріледі. Қазіргі ТЕЖ – де мұндай əдіс ең кең таралған.
Бөгет тұрақты (артық) кодирлеу кеңінен тек ТКЖ – де ғана емес, сонымен ЭЕМ қолданылады. Ол байланыс жүйедегі жұмыстың жоғары сапалы көрсеткіштер алуға мүмкіндік береді. Оның негізгі белгіленуі – желіс жұмысында бөгет немесе жаңылуға қарамастан берілетін ақпараттың бұрмалануының кіші ықтималын қамтамасыз ету.
Кодтарды корриктерлеудің ең маңызды көрсеткіштері санына қатысты:
· Код маңыздылығы, немесе кодты комбинация ұзындығы, оған ақпаратты символдар (бастан) жəне тексерісті немесе бақылау символдар (К). Əдетте n кодының мəні Т + К соммасы;
· Кизб кодының артықшылығы, кодты бақылау символының саны қатынасында көрінеді – кодтың мəнділігі.
· ККС кодын корректирлегіш қабілет, кодты косбинация санының L, берілген код комбинациясы М жалпы санына қатынасына көрсетеді;
Олардағы қателер байқалып түзетіледі. Корректирлегіш кодты таңдау ТКЖ – гі ақпаратты беру дұрыстығы бойынша талапқа тəуелді. Кодты дұрыс таңдау үшін қателік туу заңдылығы, сипаты, уақыт ішіндегі саны мен бөлінуі жөнінде статикалық деректер қажет. Мысалы, корректирлегіш код тиімді болады, егер қателіктер статикалық тəуелді болған жағдайда, ал олардың пайда болуы ықтималдығы кейбір шамалардан аспайды. Ол қателіктер топпен пайда болғанда жарамсыз ТЕЖ – де корректирлегіш кодтар негізінен қателіктерді, түзетулкрді байқау үшін қолданылады, ол бұрмаланған ақпаратты қайталап беру жолымен жүзеге асады. Осы мақсатта желістерде кері байланыс беру жүйесі пайдаланылады (абоненттер арасында дуплексті байланыстың болуы мұндай жүйені қолдануды жеңілдетеді).
Кері байланыс беру жүйесі шешуші кері байланыс жүйесі мен ақпараттық кері байланыс жүйесіне бөлінеді.
Шешуші кері байланыс жүйесінің ерекшелігіне ақпараты қайталап беру қажеттігі жөнінде шешімді қабылдағыш қабылдайды. Мұнда міндетті түрде бөгет тұрақты кодирлеу қолданылады, оның көмегімен қабылданатын ақпаратты тексеру қабылдау станциясында жүзеге асады. Қателік байқалғанда кері байланыс арна бойынша беру тарапына қайта сұрау сигналы жіберіледі, ақпарат қайталап беріледі.
Ақпаратты кері байланыс жүйесінде ақпаратты беру бөгет тұрақты емес кодирлеумен жүзеге асады. Қабылданған ақпаратты қабылдаған қабылдағыш оны өз жадына белгілеп, оны толық көлемде таратқышқа кері байланыс каналы бойынша береді, берілген жəне қайтарылған ақпарат салыстырылады. Сəйкес түскенде таратқыш қабылдағышқа растау сигналын жіберіді, кері жағдайда барлық ақпаратты қайталап беру жүреді. Сөйтіп, мұнда берілісті қайталау қажет шешімді таратқыш қабылдайды.
Осы екі жүйеде бірдей дұрыстықты қамтамасыз етеді, алайда шешуші кері байланыс жүйесінде каналдардың өткізу қабілеті тиімді пайдаланылады, сондықтан олар кең таралған.
Дəріс №11
Тақырыбы: Internet желісі
Əлеуметтік пенде болғандықтан адам əрқашанда өзі сияқтылармен араласу тəсілдерін іздестіреді. Соңғы кездегі INTERNET желісінің күрт дамып кетуі(қазіргі кезде 18000 əртүрлі желілерді біріктіріп, күнбе-күн жаңаларымен толықтыруда) қашықтық ұғымын жоққа шығарып, планетамыздың кез-келген нүктесін бір-бірімен бейнелі түрде байланыстыруда. Информацияның көзді тартар ертеңі таң қалдырып, өзіңнің соңы пайдалану алатының қуантады. Бірақ адам жаңалыққа тез үйренеді ғой, қазір де INTERNET жалпыға бірдей информациялыққор тəрізді ертектегі “ ханшалардан” күнделікті “күңіңізге” айналып барады. Оның құрамында миллиондаған компьютерлер, компьютер терминалдары жəне қарапайым пайдаланушы адамдар бар. Кейбір есептеулер бойынша екі миллиондай компьютермен 30 миллионға жуық адам жумыс істеп жатыр. INTERNET желісіне күніне 1000 компьютер қосылады екен. ISOC(Internet Society – Internet қоғамдастығы) президентінің жақында INTERNET желісін пайданушылар саны бір миллиардқа жетеді деуі де бекер емес шығар.Мұнда таңданарлық ешнəрсе жоқ. СОЛ себепті INTERNET бізге “даналық көзі” болып көрінсе де, оның өзін қалай пайдаланатынымызды білген артық болмайды.
Аздаған тарихи деректер мен статистикалық мəліметтер
I N T ERNET желісін алғашқы дүниеге келтіруге себеп болған 70-жылдар басында АҚШ қорғаныс министрлігінің APRANET компьютерлік жүйесі болып саналады, онда соғыс жағдайында байланыс желілерінің жұмысы зерттелген еді. Желі нүктелерінің үлкен аумақта шашырап жатқандығына жəне олардың бір-бірімен қосылу желілерінің күрделілігіне байланысты оның аздаған бөліктері бұзылғанмен сау желілердің өзара байланысы жылдам қайта құрылып , қалыпты жағдайына келе алатыны айқындалды.
Дегенмен INTERNET тек желі ғана емес, ол – желілердің желісі. INTERNET көптеген байланыс желілерін бір-бірімен біріктіріп, дүниедегі ең үлкен компьютерлер торабын құрайды.
Оның қарапайым желілік нүктелері өкімет мекемелерінде ,университеттерде , коммерциялық фирмаларда, жергілікті кітапхана жүйелерінде, тіпті мектептерде де орналасқан.
I NTERNET-тің бір ерекшелігі оның құрамындағы көптеген компьютерлер нақты BBS тəрізді жұмыс істейді (шындығында,INTERNETкомпьютерлерінің көпшілігіBBS сияқты істемейді,бірақ əркім одан файлдар алып, мəліметтер базасын пайдаланып , яғни оның ішкі мəліметтерін пайдалануға мұрсат алады). INTERNET-ке қосылу дегеніміз – басқа жерлерде тұрған 1000-даған компьютерлік жүйелермен байланысу деген сөз, Желідегі компьютерлерден өкімет архивіндегі, университеттің мəлімет базаларындағы, жергілікті қорландағы көлеміндегі, кітапхана каталогтарындағы құжаттық мəліметтерді, суреттерді, дыбыс клиптерін, бейнелерді жəне т.б. цифрлық түрге айнала алатын барлық информацияны ала аласыз.
IN TERNET информация магистралына өте ұқсас, институт, мектеп терминалы арқылы оған жеңіл кіруге болады. Ол үшін INTERNET-тегі жүйенің нөмірін теру керек. Мұнан кейін керекті жердегі (қала, мемлекет) желі нүктесімен байланысып, өзіңізге қажетті материалдарға қол жеткізесіз. Керек етсеңіз, NASA құжаттарын да, айта берсек, соңғы оқиғалар көрсетіндей, ЦРУ құпия архивтерін де оқуыңызға болады екен.
I NTERNET желісін сипаттау үшін оны телефон жүйесімен салыстыру қалыптасқан. Жалғыз телефон компаниясы болмайтыны сияқты INTERNET компаниясы да тек біреу емес. Дүние жүзілік немесе мемелекеттік телефон жүйесінің иесі кім? Ешкім де емес. Əрине, оның бөліктерін біреулер иеленеді, бірақ жүйеге толық ешкім ие емес, бұл жүйе өзара келісім арқылы ортақ пайдалануға арналған. Дүние жүзіндегі ірі телефон компаниялары бірігіп,”телефон жүйесі” қалай пайдаланатыны жөнінде келісіп отырады,яғни əр елдің кодын,төлейтін ақшасын, мұхитаралық кабел құнын-кімдер, қалай бөлісіп көтеретінін жəне де əр елдің телефон жүйесінің қосылу техникалық мəселелерін бірігіп анықтап отырады.
IN TERNET-ті пайдаланудың нақты себептері өте көп. Мысалы, сіздің Бурабайға барып дем алғыңыз келір отыр ,сол жердегі аквалангпен жүзуге ыңғайлы орын орын туралы білгіңіз келеді дейік.
Олай болса, «scuba» (акваланг) жаңалықтар тобын қарап шығу керек, мүмкін сонда демалған біреу мəлімет берген болар, əтпейсе сұрағыңызды сонда енгізіп, күтіңіз. Біреу сізге жауап беріп қалар (үлкен ықтималдықпен жауап алатыныңызға сенгіміз келеді).
Əлде əртүрлі заттар жинайтын коллекционермен танысқыңыз келе ме, жоқ əлде торт жасау рецептін іздейсіз бе? IBM суперкомпьютерімен шахмат ойнауға қандайсыз? Периодты əдебиет жөніндегі анықтамалықты қарап, Ресей журналдардын оқуыңызға болады.
I NTERNET-тің бар мүмкіндігін, онда жиналған мəліметтерді де түгел айтып беру қиын. Оның үстіне күнбе-күн оған жаңа мəліметтер келіп түсіп жатады.
I NTERNET-пен байланысқан провайдер компаниясы деп аталатын мекемелер əрбір компьютерді INTERNET-ке қосып бере алады. Желіге қосылудың бірнеше түрі бар, олар:
- қосылып тұратын тікелей байланыстар (кіру жолдары); - тұрақты косылып тұрмайтын байланыстар (кіру жолдары); - почталық байланыстар.
Бұл атаулар əзірге түсініксіз шығар, енді олардың ерекшеліктерін қарастырайық.
Тұрақты қосылып тұратын байланыс - мұнда жеке компьютер тікелей ТСР/ІР желісіне қосылған (Transmission Control Protocol/ интержелі протоколы) түрінде болады, бұл INTERNETтің бір шеткі бөлігі, яғни жеке компьютер мекемедегі желімен тұрақты байланыстағы негізгі компьютермен жалғасып тұр. Мұндай байланыс ерекшеленген немесе тұрақты тікелей байланыс деп аталады.
Ерекшеленген немесе тұрақты тура байланыс тек ірі компаниялар мен корпорацияларда болады. Провайдеркомпания осындай мекемеде бағдарлауыш орнатып, бағдарлауыш INTERNET-ке қызмет ететін компьютермен (хост-компьютер) қосатын телефон каналын жалдап алады. Телефон каналы мен Internet арасындағы байланыс тұрақты сақталады, сондықтан провайдер-компанияның компьютерімен байланысуға телефон шалу қажет емес, ауқымды желіге əрбір адам өз компьютерімен кіреді де, қалаған жеріне Internet арқылы мəлімет жібере (алады) береді.
Қосылып тұратын тура байланыскөбінесе SLIP, CSLIP немесе PPP деп аталады (Serial
Line Internet Protocol – тізбекті желі үшін Internet хаттамасы, Compessed Slip, Point-to-Point Protocol – “нүкте-нүкте” хаттамсы). Ал XRemote деп аталатын байланыс түрі сирек кездеседі, бұл да ТСР/ІР секілді, бірақ телефон каналын тұрақты пайдалануға негізделген, ыңғайлылығы жағынан бұлтүр тұрақты қосылып тұрмайтын байланыстан кейінгі орында тұр.
Тұрақты қосылып тұрмайтын байланыс қымбттылығына қарай əр компьютерге қойылмайды да, оның орнына Slip (арзан болғандықтан ) қолданылып келеді. Ол желіге телефон арқылы қосылатындықтан, модем мен бір телефон нөмірі қажет болады. Солар арқылы хосткомпьютермен байланыс орнатылған соң, Slip-пен қосылып тұрмайтын байланыс аралығында ( жылдамдығынан басқа) ешбір өзгеріс жоқ.
Почталық байланыс. Internet-пен қосыла алатын бірнеше почталық байланыс түрлері бар. Провайдері CompuServe болып келген компьютерлер бірден Internet –пен почталық байланысқа кіре алады. Олар өз почтасын Internet-ке беріп, одан да бірден хат-хабар ала береді. CompuServe жүйесінде почта адресі аддына Internet деп жазып қойылады. Бұл ортада LISTERV жүйесін пайдаланған абзал. Осы секілді почталық байланыстар желілік көмей (network gateways) деп аталады, олар Internet желісімен шектеулі тəсілдер арқылы байланысады.
Почталық қатынастың қолмен терілетін терминалдық байланыс түріндегі тағы бір түрі бар, бірақ ол тек почта жүйесімен ғана қосыла алады. Тағы да UUCP деген почталық байланыс түрі бар, онда байланыс тек осы мақсат үшін жұмыс істейтін программа арқылы орнатылады (бұл туралы келесі сабақта айтылған).
Компьютерді Internet-пен қатынас құруға даярлау
Интернет желісімен жұмыс істеу үшін компьютер, модем, телефон арнасы, осыларды байланыстыру ісін атқаратын программалық жасақ қажет жəне белгілі бір провайдермен байланысу керек. Интернетпен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін компьютердің ең кіші (минималды) параметрлері мынандай болады:
· компьютердің жедел жады (RAM) көлемі - 8 Мб немесе одан жоғары;
· қатты магниттіе диск (HDD-винчестер) көлемі - 500 Мб немесе одан жоғары;
· модемді қосуға арналған COM PORT болуы тиіс;
· модем (модулятор-демодулятор);
· SVGA мониторы;
· тышқан тетігі;
· қазіргі кездегі желімен жұмыс істейтін ең кең тараған компьютер құрамы: - Pentium II/350 МГц немесе одан жоғары;
RAM көлемі - 64 Мб;
HDD көлемі - 5 Гб немесе одан жоғары;
LG немесе Samsung фирмаларының SVGA мониторы;
дыбыстық карта мен акустикалық жүйе;
US Robotics модемі, мəлімет алмасу жылдамдығы 33,6 Кбит/сек немесе 56 Кбит/сек.

Алыстан қатынас программасының терезесі
Модем дегеніміз - провайдер торабымен дербес компьютердің байланысын қамтамасыз ететін арнайы құрылғы. Модемнің негізгі сипаттамасы болып ол арқылы бір секундтағы тасымалданатын биттер санымен өлшенетін оның мəліметтерді қабылдау/жөнелту жылдамдығы (бит/сек, немесе кb/s) саналады. Модемнің жылдамдығы жоғары болған сайын оның бағасы өсіп отырады. Модемдер орналасуларына қарай сыртқы жəне ішкі болып екіге бөлінеді. Ішкі модемдер арзанырақ болады, оларды сатып алу кезінде провайдерлермен ақылдасқан жөн.
Электрондық пошта
Компьютерлік желі көмегімен тек бір қала аумағында ғана емес, дүние жүзі деңгейінде ақпарттарды таратуға болады. Ақпараттардың: хат, есеп, құжат, баяндама, электрондық кесте жəне т.б. түрінде берілуі мүмкін. Хабарлар алмасудың мұндай жүйесі элктрондық пошта (E-mail) деп аталады.
Электрондық пошта (E-mail) – бұл компьютер желісінде электронды хаттар алмасу жүйесі. Электрондық пошта көп жағынан əдеттегі пошта қызметіне ұқсас. Сіз абоненттерге хатты олардың мекен-жайына жібересіз, ал олар өз кезегінде сіздің мекен-жайға жазады.
Электрондық поштаны əдеттегі поштамен салыстырғанда бірқатар маңызды артықшылығы бар:
Хабарларды жіберу жылдамдығы.
Егер əдеттегі поштамен жіберілген хат бірнеше күнде, аптада жетсе, электронды пошта арқылы жіберілген хат тарату жылдамдығын бірнеше секундқа немесе кем дегенде бірнеше сағатқа қысқартады.
Электрондық хат тек мəтіндік хабарлардан ғана тұрмайды, сонымен бірге оған бірнеше файлдар салыну мүмкіндігі де бар. Бірақ хатты жылдам жеткізуге кедергі келтірмес үшін өте үлкен файлдарды жіберуге болмайды. Мұндай кедергілерден алдын-ала сақтану үшін кейбір пошталық серверлерде жіберілетін хабарламалардың өлшеміне шектеулер енгізіледі.
Электрондық хатты бірден бірнеше абонентке жіберуге болады, мысалы, кездесуге шақыру.
Пошталық қызметтің негізгі объектісі хат. Электрондық хат (хабарлама), əдеттегі хаттағыдай қабылдаушының мекен-жайынан (электрондық адрес), хат тексінен жəне жалғастырылған файлдардан тұруы мүмкін. Бұл файлдарда əртүрлі форматтағы ақпарат (мəтін, графика, дыбыс немесе программа) болуы мүмкін. Электронды хат құрылымында хат тақырыбы мен мазмұны ерекшеленеді. Тақырыпта хат кімге жазылғандығы, кімнен жіберілгендігі жəне не жөнінде екендігі жазылады. «кімге», жəне «кімнен» деген өрістерінде хатты қабылдаушы мен жіберушінің сəйкес электрондық пошта мекен-жайы көрсетіледі.
Жіберілетін хабар пайдаланушы өзінің жұмыс орнында немесе пошта жіберу программасымен немесе əдеттегі мəтіндік редакторларда дайындалады. Одан кейін пайдаланушы поштаны жіберу жіберушінің пошталық серверіне хабарды жіберетін поштаны жіберу программасын шақыруы керек. Ол өз кезегінде оны адресаттың пошталық серверіне жібереді, онда арнайы программа поштаны сұрыптаумен жəне ақырғы пайдаланушылардың жəшіктеріне жіберумен айналысады. Поштаны алу программасы іске қосылғаннан кейін адресат өз пошталық сервермен қосылуды орнатып, өз атына келген хабарлардың бəрін қайта жіберуді ұйымдастырады. Пошталық серверлер Желіге тұрақты қосылып тұратынын атап өтеміз, ал хат алмасуға қатысушылар олармен қосылуды қажеттілігіне қарай орнатады. Сонымен қатар, Интернеттің əр түрлі серверлері арқылы да поштаны алып, жіберуге болады.
Электрондық пошта адресі
Желі абоненті өзімен байланыстағы тораптың пошталық серверінде тіркеледі де, одан өзінің пошталық жəшігін алады, яғни оған пошталық серверде ішкі жадтың бір бөлігі бөлінеді. Əр пошта жəшігіне жеке ат беріледі, ол электронды адрес деп аталады. Абонентке жіберілген хаттар мен пошта осы жəшікке түседі. Электронды адресті білетін желінің кез келген абоненті пошта жəшігіне хат жолдай алады. Бірақ пошта жəшігінен хабарды тек иесі ғана ала - алады. Өйткені, жəшік құпия сөзбен (паролмен) қорғалған, оны өз иесі ғана біледі.
Электрондық пошта адресі екі бөліктен тұратын анықталған түрде жазылады:
Пайдаланушының аты @сервер_ аты
Пайдаланушының атын – серверді пайдаланушы пошталық жəшігіне өзі ат береді жəне оның өзінің ережелері бар. Сервер аты – пошталық жəшік орналасқан сервер аты, оны пошталық қызмет көрсету компаниялары анықтайды.
Мысалы, осы жұмысты жасаушы орталықтың адресі мынандай: [email protected]
Электрондық поштаны программалық қамтамасыз ету
Электрондық поштамен жұмыс істеу үшін пошталық программалар қажет. Ол программалардың ең көп тарағаны Outlook Exspress. Пайдаланушыға қатысы бар барлық пошталық хабарлар төрт: Входящие, Исходящие, Отправленные, Удаленные қапшықтарында сақталады.
Входящие қапшығында барлық алынған хабарлар болады жəне олар өшірілгенше немесе басқа қапшыққа ауыстырғанша сақталады.
Удаленные қапшығында барлық өшірілген хабарлар болады. Бұл қапшыққа хабарлар орналастырумен бірге, сондай-ақ оларды ашуға да болады.
Исходящие қапшығында жіберілуге дайын барлық хабарлар болады.
Отправленные қапшығында эелктронды пошта бойынша жөнелтілген хабарлардың көшірмесі болады.
Серверден поштаны ашқаннан кейін кейін Входящие қапшығына келіп түседі. Хат оқылғаннан кейін оқылды беп белгіленіп сол қапшықта қалады.
Удаленные қапшығында пайдаланушы өшірген хабарлар сақталады. Оны тазалап тұру керек. Исходящие қапшығында пайдаланушы жіберуге дайындаған хабарлар болады. Сервермен қосылған хат Отправленные қапшығына барып түседі. Егер байланыс дұрыс орнатылмаса, онда хабар Исходящие қапшығында қалады.
Электрондық пошта құралдары арқылы файл жіберу
Файлдарды жіберуде олардың өлшемін ескерген жөн. Егер файлдың көлемі өте үлкен болса, ол файлды жіберу алдында архивтеу керек. Сонда файлды тасымалдау процесі жылдам жүреді.
Дəріс №12
Тақырыбы: World Wide Web құрылымы
WWW дүниежүзілік тармакталған желісі (World Wide Web - всемирная паутина) - бұл Internetтің ең кең таралған, күннен күнге тоқтаусыз өсіп жатқан қызмет түрі. World Wide Web - Internetтегі барлық құжаттар жəне мультимедиалық ресурстарды сипаттайтын термин. Бұл мəліметтерді пайдалану жолында оларды оқып көру үшін Microsoft Internet Explorer, Netscape Navigator сияқты программалық жабдықтар қолданылады. Олар Internet-тен керекті құжаттарды іздеп табуға, қарауға, жазып алуға мүмкіндік береді. «Гипермəтін» (байланысқан мəтіндер) мүмкіндігі Web мəліметтерінің бірінен біріне көшуді жеңілдетеді. Файлдардың «HTML» (hipertext markur Language) форматын іске қосатын гипермəтін мүмкіндігі Web-парақтарының бір бетінен екінші бетіне «сілтеу» бойынша көшуді жеңіл жүзеге асырады. Бұл беттерде суреттер, бейнежазбалар, дыбыстар, үшөлшемді (кеністіктегі) нақты бейнелер т.с.с. орналасады. Осындай сілтемелер арқылы байланысқан парақтар World Wide Web - тің негізгі құрылымын құрайды. Web жүйесіне қосылғаннан кейін əрбір адам WWW-желісіндегі кез-келген мəліметті басқалармен бірдей пайдалану құқығына ие болады. Бұдан соң басқа компьютерлермен байланысу үшін немесе қосымша артықшылық, шектеулер үшін ақы төлеудің қажеті жоқ.
W orld Wide Web (WWW немесе Web) Интернет мəліметтерін жеңіл көруге болатын графикалық интерфейс мүмкіндігін береді. Ондағы мəліметтер мен олардың бір-бірімен байланысын ақпараттық «Өрмек» деп айтса да болады.
W eb-тің əр бетінің басқа парақтармен байланысын көрсететін сілтеме белгілері бар, оны бірбірімен байланысқан парақтардан тұратын өте үлкен кітапхана деуге болады. Бір тораптық компьютерде орналасқан мəліметтер Web кітабы секілді, ал оның беттері кітап парақтарын көзге елестетеді. Бұл беттердегі мəліметтер дүниенің кез-келген бұрышында орналаса береді. Солар арқылы жер шарындағы барлық серверлік компьютерлердегі ақпараттар көз алдынызда орналасады, мұнда қашықтағы - қымбат, жақындағы - арзан деген ұғым жоқ, олардың бағасы тек мəліметтің көлеміне немесе сіздің байланысып отырған уақытыныздың ұзақтығына байланысты. Web мəліметтерін қарау адресі көрсеілген белгілі бір тораптық (түйінді) компьютерден басталады. Түйінді компьютердегі мəліметтің бірінші беті кітаптың сырты немесе мазмұны тəрізді, əрбір беттің URL (Universal Resource Locator) форматында берілген қайталанбайтын өзіндік адресі болады.
URL – адрестері
URL ұғымы «Uniform Resource Locator» деген сөзден шыққан, яғни «Ресурстардың əмбебап атауы»- деген ұғымды білдіреді. Бұл желіге қосылған компьютерлердің Web-тегі адресін нақты, əрі дəл белгілеп, олардың орналасуын ыңғайлы жəне бір мəнді түрде анықтайтын адрестеу тəсілі. URL адрестерінің көрші бөлмедегі достарынызға немесе Австралиядағы Гиперорталарды (HTTP://) сипаттайтын, Gopher (Gopher://) мен FTP (FTP://) ресурстарын, жаңалықтар топтарын, электрондық хабарландыру тақталарын (News://) т.б. сипаттайтын URL-адрестері бар. URL-кез келген ресурстың орналасуының нақты анықтауышы. Қысқаша айтқанда, ол көру программаларына (броузерлерге) белгілі бір іс-əрекетті орындататын нұсқау. Мысалы, мынадай адрес: URL:HTTP//www.ropnet.ru/ogonyek/ - Огонек журналы сайтының Интернеттегі адресі. Осы адресті броузердің адрестер өрісіне еңгізсе Огонек журналыңын алғашқы іске қосу (бастапқы парақтарын оқимыз).
«URL адресі табылмай жатыр» деген хабарлама шықса, не істеу қажет? Ол əлі аяқталмаған əлде қате терілген URL-адресі дегенді білдіреді, əлде осы адрес көрсетіп тұрған парақ басқа орынға ауыстырылған немесе өшіп қалған. URL-адресін еңгізе кезінде (еңгізгеннен кейін) оның дұрыс екнеіне көз жеткізу керек. Терілген URL-адресінің ішінде бос орын болмауы тиіс.
Бұл Интернетте орналасқан құжаттардың адресін жазудың арнайы формасы. Ол - желінің қай серверінде орналасса да, керекті мəліметті айнытпай қатесіз табуды қамтамасыз ететін сөз тіркесі. URL - адрестерінің жазылуынан мысал келтірейік:
http://www.soccer.ru/dinamo/rus/index.html мұндағы,
http - протокол, яғни хаттама; http://www.soccer.ru - адрестің домендік бөлігі, оның ішінде: www - компьютердің (сервердің) аты:
soccer.ru - доменнің аты;
dinamo/rus - серверлегі каталог (бума) аты; index.html - Web-парақтары файлының аты.
Домен - бір компьютермен басқарылатын немесе бір желілік жұмыс машинасының (желі торабының) басшылық етуімен істейтін информациялық желі қорлары тобы.
Internet Explorer аспаптар тақтасы (панелі)
Сілтеуіш (проводник) программасымен таныс адамдар Internet Explorer программасымен бірден қиналмай жұмыс істей береді, өйткені бұл программалардың интерфейстері өте ұқсас.
Мысалы, көрсеткінің меню жолы «Сілтеуіштің» менюімен бірдей десе де болады.
Көрсеткі аспаптар тақтасы желі мəліметтерімен жұмыс жасауға арналғандықтан, оның айырмашылықтары болуы да заңды құблылыс. Дегенмен, егерде көрсеткі ортасында жергілікті жаңа бума (папка) ашылса, онда оның аспаптар тақтасы «Сілтеуіш» программасыныкімен бірдей болып шығады.
Көрсеткі аспаптар тақтасы батырмаларының бірінші тобы басқа парақтарға ауысу ісін басқарады. Олар келесі не алдыңғы Web- парақтарына көшуді, парақ мəліметтерін жүктеуді тоқтату немесе ондағы иəліметтерді жаңарту жұмыстарын орындайды. Бұл батырмаларға «Ауысу» (Переход) меню командалары сəйкес келеді, ал оның «Тоқтату» (Остановить), «Жаңалау» (Обновить) командалары «Түр» (Вид) менюінен алынған. Осы топтың соңғы «Негізгі» парақ батырмасы (Основная страница) Web-парақтарының ең негізгі бетіне Internet Explorer программасы жүктелген кезде «келісім бойынша» бірден шығатын алғашқы бетке ауыстырады.
Internet Explorer-терезесінің аспаптар тақтасы батырмаларының екінші тобы көрсеткінің арнайы тақтасын ашады, олар «Сілтеуіштің» сол жақ терезесі ролін атқарады. Бұл тақта Интернетте мəлімет іздеуді, таңдалып алынған Web-парақтарын экранға шығаруды (жүктеуді), бұрынғы қарастырылған парақтарға оралуды қамтамасыз етеді. Оған қоса бұл батырмаларды қолдану концепциясы Internet Explorer 4.0 нұсқасымен келген Web-тораптарының жаңа типтерін Web-түйіндерін пайдалануды жүзеге асыра алады. Бұл батырмаларды «ТүрКөрсеткі тақталары» (ВидПанели обозревателя) командалары арқылы да ашуға мүмкіндік бар.

Internet Explorer терезесі
Көрсеткі батырмаларының соңғы тобын арнайы қызмет ету функцияларын орындау үшін пайдаланады. Олар «ТүрТолық экранды режимге көшу» (ВидВо вес экран) командасы, «Электрондық почта» (ПереходПочта командасы) арқылы хабар жөнелту, «Қаріп түрлерін алмастыру» (ВидШрифт командасы), «Web-парағын қағазға шығаруды» (ФайлПечать) жəне экрандағы мəтінді Web-ішкі редакторы көмегімен түзету тəрізді жұмыстарды атқара алады. Енді WWW мүмкіндігін іс жүзінде қолданудан мысал келтірейік. Ол үшін жұмыс столындағы Internet Explorer көрсеткісі белгішесінде тышқанды екі рет шертеміз. Көрсеткіш іске қосылғаннан кейін бейне экранға шығады. Оның терезесі Windows сілтеуішінің терезесіне ұқсас кез келген батырманың атқаратын қызметін білу үшін оған тышқан курсорын алып барып, экранның төменгі жағындағы қалып қатарына шығатын түсініктеме мəтінді оқу қажет. Мысал ретінде музыка əлемімен танысып көрелік. Ол үшін көпшілікке белгілі MTV-музыкалық арнасы серверіне былай кіреміз:
Тышқан курсорын адрес қатарына орналастырып, оны бер рет шертеміз де, www.mtv.com-деген адресті еңгіземіз;
Соңында <Enter>-пернесін басу қажет.
Егер провайдерге əлі қосылмай тұрсақ, онда онымен телефон арқылы байланыс орнататын программа терезесі экранға шығады.
Терезенің «Байланыс орнату» (Устанавить связь) деген батырмасын шертеміз, сонда экранға провайдер торабыен өз компьютерініздің арасындағы байланыс нəтижесі шығады. Егер арнаның бос еместігі туралы хабар шықасы, <OK>-батырмасын басып, шамалы уақыттан соң осы əрекетті қайталау қажет. Байланыс сəтті орнатылған жағдайда компьютерініздің желімен мəлімет алмасу жылдамдығы көрсетіледі де, экранға MTV - парақтарының бастапқы (титул) беті шығады. «MTV news»-сөзін таңдап, оны тышқанмен шертеміз, сонда экранға келесі беттегі мəлімет шығады. Егер ол толық көрінбесе, терезе жақтауындағы жоғары-төмен сырғыту батырмаларын баса отырып керекті мəліметтерді түгел қарап шығу керек.
M T V парақтарының бастапқы бетіне қайтып оралу үшін «Кейін» (Назад) баиырмасын шертеміз. Енді, Music- сөзін таңдап, келесі парағына көшейік. Мұндайда экранға пайдалы хабарламалар шығады. Осы терезедегі «Ашу» (Открыть) батырмасын сонан кейін <OK>батырмасын шертіп керекті мəліметті өз компьютеріміздің буферіне көшіріп аламыз. Одан ары қарай музыкамен танысуды жалғастыру (тыңдау) үшін «Бастау» (Старт) батырмасын шерту қажет. Ұнаған клипті өз компьютерінізге жазып алу мақсатында Ең тəуір жиырмасы (Лучшая двадцатка) атты парақты ашып, клиптің бейнесінде тышқанның он жақ батырмасын шерту керек. Сонда пайда болатын жаңама менюден «Элементті деп сақтау» (Сохранить элемент как..) сөзін шертіп, экранға «Файды сақтау» диалог терезесін шығарамыз. Онда қатты дискінің керекті бумасын (көбінесе Internet бумасы) таңдап алу қажет немесе жаңадан аты еңгізілген бума ашса да болады. Соңында «Сақтау» (Сохранить) батырмасын басу керек. Егер бума аты көрсетілмесе, оларды көру үшін жұмыс столындағы «Файл» белгішесін екі рет шерту жеткілікті. Келесі жолы бұл мəліметтерді іздеп отырмас үшін көбінесе оларды «Таңдамалы» (Избранное) менюінің «Бумаға еңгізу» (Добавить в папку) командасын таңдап, өзінізге белгілі «Ең тəір жиырма» (Лучшая двадцатка) деген атпен Избранное-бумасына сақтауға да болады. Кейіннен ол қажет болғанда, көрсеткі программасы арқылы сол буамны таңдасақ, экранға оның байырғы парағы шығады. Егер жазып алынған мəлімен көбейіп кеткен жағдайда, оларды сұрыптап басқа бумаларға орналастырып қойған дұрыс.

Internet Explorer кодын таңдау
Дəріс№13
Тақырыбы: Web - парақтарын көрсетуді басқару
Көрсеткі мүмкіндіктерін қарапайым түрде басқару «Түр» (Вид) менюі арқылы орындалады. Бұл меню командаларының алғышқы тобы Internet Explorer терезесінің сыртқы түрін өзгерте алады, олар аспаптар тақтасының, калып қатарының жəне қосымша тақталардың бейнеленуін басқарып отырады.
«Қараіптер» (Шрифты) командасы Web-парақтарын қаріп түрлерін, олардың мөлшерін жəне қолданылатын символдардың кодталуын өзгерте алады. Соңғы мүмкіндік əртүрлі тілдерде жазылған құжаттардың дұрыс бейнеленуін қамтамасыз етеді.

Шрифтер терезесі
«Тоқтатау» (Остановить) жəне «Жаңарту» (Обновить) командалары экранда ашық тұрған Web-парағына қатысты орындалады, бұл екеуінің алғышқысы - парақтың жүктелуін доғарсы, соңғысы - оны қайталап жүктеу ісін орындайды, өйткені бұл құжатты оқығаннан бері ол өзгертілуі мүмкін, осндықтан оның өзгертілген нұсқасын қайталап жүктеу ісін орындаған абзал.
HTML түрінде (В виде HTML) командасы HTML-кодын көру ісін атқарады. Кез-келген Webпарағының ішкі мазмұны HTML атты арнаулы тілде жазылған. Броузерлер Web парағын экранда осы тілдің кодтары арқылы жазылған бастапқы мəтінге сəйкес бейнелейді. Internet Explorer көрсеткісі тек Web, парағын бейнелеуді ғана емес, оның кодтарын да қарауға мүмкіндік береді. Ол білімінді ары қарай жетілдіру мақсыиында программалау мен дизайн жасау кезенінде кəдеге жарап, өз қолыңызбен жасалған парақтардың неге əртүрлі күйде беенеленуін түсіну үшін қажет болады.
«Толық экранға» (Во вес экран) қатары көрсеткі программасын толық экранды режимге көшіріп, оның парағын экранға толық бейнелейтін күйге жеткізеді (меню жолы, аспаптар тақтасы көрсетілмейді). Бұл мүмкіндік қазіргі кездегі əртүрлі бейнелерді жасайтын мамандар үшін керек. Аспаптар тақтасы мен меню қатарындағы басқару элементтенрінің көптігіне қарамастан, көрсеткі программасының параматрлерін өзгерту мүмкңіндіктері шектеулі. Параматрлерді толдық масштабты баптаудан өткізу үшір аранайы «Түр-Көрсеткі қаситттері» (Вид-Свойства обозревателя) командасын пайдалану қажет.
Іздеу серверлері
Интернет жүйесіндегі мəліметтерді милиондаған мекемелер даярлайды. Олардың кейбіреулері өз мəліметтерін 3-5 минут сайын жаңартып отырады. Осындай ақпарат мұқитында керекті мəліметті қалай тауып алуға болады? Мұндайда көмек беретін іздеу серверлері бар. Оларда мыңдаған іріктелген құжаттардың, сайттардың жəне парақтардың адрестері сақталады.
Көптеген іздеу серверлерінің ішінде кең тараған іздеу каталогтары (директориясы) мен машиналары (Search engines) бар. Олар сатылы құрылымдардан тұрады. Мысалы, серверкаталогтың алғашқы деңгейінде Қаржы, Білім, Компьютерлер деген атаулар болса, қаржы ұғымының екінші деңгейінде - Биржалар, Компаниялар, Банктар тəрізді сөздер кездеседі. Ал, үшінші деңгейде - банктар ұлттық жеке меншіктегі, акционерлік т.б. топтарға бөлінеді. Осылай пирамида тəрізді біртіндеп керекті ұғымды айқындай отырып, қажетті мəліметтерді жылдам тауып алуға болады.
Катлогтар құжаттарды спорт, машиналар, ойындар тəрізді жалпы атаулар арқылы іздеуге ыңғайлы. Дегенмен, каталогтар Интернеттегі мəліметтердің тек 1 бөлігін ғана қамтиды. Жетіспейтін мəліметтерді іздеу машиналары деп аталатын серверлер арқылы тауып алуға мүмкіндік бар. Көпшілікке танымал іздеу машиналарына мыналарды жатқызуға болады. Alta Vista, Yahoo, Lycos, Rambler, Yandex, Site Kz, Аппорт.
Мысалы, бізге қашықтан оқыту жөнінде құжаттар керек болсын делік. Ол үшін Rambler іздеу машинасын пайдаланайық та, адрестік өріске оның алдын ала анықталған мынандай адресін еңгізейік: www.rambler.ru Іздеу машинасы терезесінің сұраныс қатарына (строка запроса) мынадай өзекті сөздерді (ключевые слова)-
«Қашықтан»+«Оқыту»(«Дстанционное»+«Обравзоавние») еңгіземіз де, іздеу батырмасын шертеміз. Сонан кейін іздеу машинасы өз базасынан көрсетілген өзекті сөздер кездесетін құжаттарды іріктеп таба бастайды. Сұранысты одан əрі айқындай түсу мақсатында тағы да бір немесе бірнеше сөз еңгізуге болады. Өзекті сөздер көп болған сайын, іздеу де сапалы бола бастайды. Егер қос тырнақшаға алынған құрама сөздер еңгізсек, онда машина сол сөздер кездесетін құжаттарды тауып береді. Мысалы «Ресейдегі қашықтықтан оқыту» сөздерін еңгіздік делік. Rambler құрамында осы сөздер бар көптеген құжаттарды тауып береді, олардын Красноярск, Томск, Новосибирск университеттерінде қашықтан оқу жүйелері бар екенін көреміз. Тышқан курсорының ашылған алақан бейнесіне алақан активі аймақтың көрсетілгенін мегзейді де, сол сəтте тышқан шертілсе, онда сол сөзбен гипермəтін түрінде байланысқан жаңа құжат немесе Web парағы ашылады. Осындай бір сөзбен гипермəтін түрінде байланысқан басқа құжат ашылсын делік, оны тез қарап шығып, керексінсек, көшірмесін жұмыс столына орналастырамыз да, кейін желіден шыққан соң, асықпай ол құжатты зерттеп шығуға мүмкіндік болады. Егер ол құжат басқа символдармен өрнектеліп оқылмай тұрса, оның кодталу режимін өзгертеміз.

Internet-те мəліметтер іздеу
Ол үшін «Вид-Шрифты» командасын таңдап MIME Encoding өрісіне Windows-1251 кодын орнатамыз немесе керісінше, КО18- кодын еңгіземіз. Бұрынғы парақтарға қайтып оралғанда, мəтін қайта оқылмайтын түрге келсе, кодтау режимін тағы да өзгертуге болады. Көрген парағымыздың алресін кейін тағы іздемес үшін «Таңдамалы» (Избранное) бумасына жазып қою керек. Əрине киберкеңістікті аралап жүргенше керекті сайттардың алресін алдын ала тауып алған жақсы екені белгілі.
Кейбір қызықты сайттар адрестері қосымша беттерде келтірілген. Ондай адрестер «Интернеттегі сарғыш парақтар» (Желтые страницы Интернет) кітабында толық жазылады.
Дəріс№14
Тақырыбы: Тораптардағы мəлімметерді қағазға жіберу.
Кез-келген қызмет бабында мəтіндік құжаттарды қағазға жиі басуға тура келеді. “ Қағазсыз” технологияның күнбе-күн іске асып жатқанына қарамастан, қағазға басылып жатқан мəліметтер көбеймесе, əзірге азайған жоқ. Егер мекемеңіздің абыройын биік ұстағыңыз келсе, сыртқа шығатын құжаттар сааплы лазерлік принтерде басылуы шарт. Тек ішкі қарапайым құжаттар үшін бірнеше жүз доллар тұратын арзан принтерді пайдалануға болады. Ал кей кезде түрлі түсті принтер де қажет болып қалады. Егер де баспагерлік қызметпен айналыспақ болсаңыз, онда қуатты, əрі қымбат лазерлік принтер алу керек, оның құны мың долларға жетіп артылады.

Бір принтерді бірнеше компьютерге бірден жалғау
Əрине, əрбір компьютерге қосылатын қымбат лазерлік принтерлер ала беру қажет те емес шығар. Мұндай мүмкіндік кез келген фирмада бола бермейді де, сондықтан бір мекемеде əдетте бір, əрі кеткенде екі принтер ғана болады.Ал, бір принтерді бірнеше компьютерге бірден қалай жалғауға болар екен?
Мұның тəсілі бар. Біріншіден,көп мүмкіндікті ауыстырып қосқыш тетік сатып алуға болады, ол бір жағынан принтерге, екінші жағынан бірнеше компьютерге бірдей жалғанады. Ал, егер компьютерлер бірнеше бөлмелерде немесе бір мекеменің бірнеше қабаттарында орналасса, қымбат тұратын бір принтерді ортақтаса пайдалануда компьютерлік желінің артықшылығы айтпаса да түсінікті шығар. Бірнеше принтер сатып алудың орнына бір ақ принтер алып, оны желі арқылы керек кезінде кез келген компьютерге ауыстырып қосқыш тетік арқылы жалғап, жұмыс өнімділігін төмендетпей пайдалану ыңғалырақ емес пе?! Лазерлік принтердің санын азайтудағы қаржының үнемделуін əркім өзі-ақ есептеп алады.

Жергілікті желідегі принтерді пайдалану
Мəліметтер базасы
Көбінесе қарапайым мəліметтер базасы бір компьютердің дискісінің бір немесе бірнеше файлында орналасады. Мұндай мəліметтермен бір адам жұмыс істей береді. Ал егер мəліметтер базасы үлкен компания үшін құрылған болса ше? Ондайда бұл мəліметтерді бір мезетте екі- үш адам пайдалануына тура келеді. Ал, ол компаниялардың филиалдары əр жерде жəне бір-бірінен қашық орналасса ше? Мұндай да мəліметтер базасын қажет еткендер уақтылы қалай пайдалана алады? Əрине мəліметтерді курьерлер арқылы жеткізіп отыруға болатын шығар, оны көзіңізге елестетіп көріңізші, оңай жұмыс деп айта қоймаспыз.
Сол компьютерлерді бір компьютерлік желіге біріктіріп мəліметтер базасын серверге орналастыру керек. Желінің жұмыс станциялары зерделі терминал рөлін атқарып, Қажетті мəліметтерді керек кезінде мəліметтер базасының басқару жүйесі орналасқан серверден сұрап, оның дискісінен алып отырады. Мəліметтер базасының басқару жүйесі орналасқан серверге сұраныс түскен соң, керекті жұмыс мəліметтер станцияларына жіберіліп отырады. Мұндайда база орналасқан сервер құрамында дисплей мен пернелік тақта болғанымен, олар əдеттегідей жұмыс тəртібінде пайдаланылмайды. Серверлік компьютер əр жерде орналасқан компьютермен (яғни мəліметті пайдаланатын адаммен) тек желілік байланыс арқылы ғана мəліметтер алмаса алады.

Жұмыс станциялары
Терминал (енгізу-шығару құрылғысы) рөлінде дербес компьютер тұрғандықтар сервер қорларын көптеген жұмыстардан босатып, мəліметтерді қосымша өңдеуді терминалдарда орындауға мүмкіндік бар. Бұлай мəлімет өңдеу тəсілі терминалдар саны көбейген сайын бүкіл жүйенің жұмыс өнімділігін арттыруға үлкен себебін тигізеді.
Егер жұмыс станциясының операциялық жүйесі ретінде Windows пайдаланылса, кез келген адам мəліметтер базасынан сұрайтын мəліметін Windows мəтінді форматында немесе Excel электрондық кестесі форматында көрсете алады. Алынған мəліметтік құжаттарды форматтап алған соң, лазерлік принтерде əдейілеп қағазға басып алуға болады. Мұның бəрін тек экран мен пернеліктен тұратын жеке пайдаланылатын компьютерде іске асыру мүмкін емес.
Сонымен, дербес компьютерлер желісі əрбір қызмет кеңсесінде бүкіл ұжым пайдаланатын мəліметтер базасын ұйымдастыра алады. Егер компьютерлер бір бірімен байланыспаған болса, онда мұндай мүмкіндікке қол жеткізе алмаймыз.
Магниттік дескілердің жылдан жылға арзандауына қарамастан оның көлемі
ешқашан да толық жеткілікті деп айтуға болмайды. Егер бірнеше қызметкерге көлемді бір файлдағы мəліметтер қажет болып қалса, ол файлды желімен жұмыс істеу барысында барлық компьютерге көшіру қажет емес. Жергілікті желіге қосылған компьютерлер ішінен олардың бірін (немесе бір-екеуін) файл-сервер үшін пайдалануға болады, əдетте ондай компьютердің дискісінің көлемі үлкен болуы тиіс (жүздеген Мб, тіпті ондаған Гб-қа да жетуі мүмкін). Мұндай дискіні кез келген жұмыс станциясындағы компьютер дискісіндей пайдалана береді.
Егер көпшілікке керекті мəліметтер файл-сервер дискісіне жазылса, онда желідегі барлық жұмыс станциялары сол мəліметтермен жұмыс атқара алады. Осындай тəсілмен файл- сервер дискісін пайдалану əрбір адамға қосымша қосымша тағы бір-екі диск сатып алған сияқты болады, мұндайда мəліметтердің сыртқы компьютерден алынғанын адам байқамайды да.
Файл – сервердің сырқы жады ретінде компакт дискіні оқитын құрылғыны немесе мəліметтерді қайта жаза алатын магниттік – оптикалық дискілерді пайдалануға да болады. Компакт – дискіден мəліметтер алу құрылғысы арзан тұрады, сол себепті қазіргі кезде ол əрбір жұмыс станцияларында бар. Бірақ мұны да тек файл- серверге ғана орналастырып, əрбір станция біраз қаржы үнемдей алады. Ал, магниттік оптикалық дискі немесе жоғары көлемді (бірнеше Гб) қатты дискілер біршама қымбат тұрады, сондықтан оларды файл серверге орналастырған ыңғайлы екені белгілі шығар. Сонымен көлемді мəліметтер көпшілікке керек болғанда, оны ортақтаса пайдаланудың ең тиімді түрі – компьютерлерді жергілікті желімен байланыстыру. Компьютерлер желіге қосылмаған болса, онда мəліметтерді бұрынғыша дискеттер арқылы көшіруге тура келеді. Екі компьютерді бір-бірімен байланыстырудың тағы бір тəсілі-мəліметтерді тізбекті түрде жеткізу порты арқылы оларды кабельмен біріктіру. Бірақ мұндай байланыс өте жəй жұмыс істейді жəне оның басқа да кемшіліктері бар.
Енді сізге өз дискіңізден басқа компьютер дискісіне 100 Мб мəліметтер көшіру қажет болсын делік. Бұл үшін қанша дискет жəне қанша уақыт керек болады десеңізші?! Ал, компьютерлер желісі бар болса, онда мұндай мəліметтер файл-сервер дискісіне бір рет көшіріледі де, əрі қарай əркім сол дискіден мəліметтерді керек кезінде ала береді немесе керектілерін сол файл-серверден желі арқылы өз дискісіне оңай көшіріп алуына болады.
Жергілікті желі мəтіндік мəліметтерді жұмыс станциялары арасында жылдам тарта алады. Ол үшін тізімнен керек адамды тауып, мəтінді пернелерде теріп, сұқбат терезесіндегі Ок пернесін басу жеткілікті. Егер сол станция іске қосылып тұрса, жіберілген мітін экранға бірден шығып, оған қоса мəліметтер келгендігін білдіретін дыбыс та естіледі.
Мұнан гөрі ыңғайлылау тəсілге электрондық почтаны пайдалану жатады. Оның жұмысы кəдімгі почта қызметі сияқты: хатты жазып, конвертке салып, адресін толтырып, оны почта жəшігіне салу керек. Одан арғысы почта қызметкерлеріне байланысты. Электрондық почта да осыған ұқсас – хат мəтінін теріп, оны файлға жазасыз. Одан кейін арнаулы почта программасын іске қосып, оған хат адресі мен файлдың атын енгізесіз. Программа желі арқылы хатыңызды барар жеріне дереу жеткізеді (əрине, онда айрықша «электрондық адрес» болуы тиіс, онда жергілікті желідегі тəрізді компьютер аты немесе компьютер иесінің иденфикаторы көрсетіледі).
Желідегі бір компьютер почталық сервер рөлін атқарады. Ол хаттарды қабылдап, оларды адресаттар «почта жəшігіне» салады немесе əркімнің сұрауы бойынша келген хат беріледі жəне де қабылдап алынған почта басқа желілерге жөнелтіледі. Техникалық бүге-шігесін айтпай-ақ, мұндай электрондық байланыстың əрбір хат иесіне оған тиеслі почтаны, ол кезекті демалыста жүрсе де, жеткізе алатынын айтқан жөн. Ол демелыстан жұмысқа шығып, компьютерін іске қосқанда, өзіне хат келіп күтіп жатқаны жөнінде бірден хабардар болады. Əртүрлі компьютерлер мен жергілікті желілерді телефон арқылы байланыстыра отырып, электрондық почтаны жер шарының кез келген нүктесіне жіберуге болады.
Бұған қоса əрбір компьютер ортақтастырылған факс-модемі өзінікі тəрізді пайдалана алады, бірақ мұндай кезде желіге қосылған барлық станциялар факстарын бір-ақ телефон каналы арқылы жіберіп отырады. Факс-модем қымбат тұрғанымен желілік байланыс телефон каналын үнемді пайдалануды қамтамасыз ететін ерекше аспап екеніне көз жеткізесіз.
Жергілікті желілерді пайдаланудың жаңа түрі – бейнелік конференция өткізу жаңадан ғана пайда болып кеңінен таралуда. Өз бейнелерін көрсете отырып, конференцияға қатысу үшін əрбір компьютер иесі бейнекамера жəне дыбыстық адаптермен жабдықталуы тиіс. Арнаулы программалар адам бейнесі мен дыбысты жұмыс станциялары арасында оңай таратады. Компьютерлік бейне конференциялар арқылы алыста отырып-ақ, мəжіліске қатысу мүмкіндігін аласыз, дегенмен əзірше бұл арзанға түсе қоймайды.
Дəріс №15
Тақырыбы: Жергілікті жəне ауқымды желілердің кірігуі
Ауқымды желіге қосылу үшін алдымен қажеттісін таңдап алып, сол желіге байланыстыруды жүргізетін фирмаға телефонмен хабарласу керек.Желіні таңдау тəсілі əртүрліжолдармен жүргізіледі.
Ауқымды желілер ақылы жəне тегін пайдаланылатын топтарға бөлінеді.
Ақылы желі почтаны жылдам жеткізіп, жоғары деңгейде қызмет көрсетеді. Ал тегін желі, əрине, шектеулі мүмкіндіктермен қызмет жасайды. Біз осы екеуінен өзімізге керектісін таңдап алуға тиіспіз. Бірақ ақылы желілер құны онша жоғары болмайды.
Ақылы төлей алмайтын жағдайда Fidonet тегін желісіне қосылған жөн. Ол үшін модем арқылы кез келген хабарландыру шығаратын электрондық тақаға (BBS) телефон соғып, сол жүйенің операторымен хабарласу керек. Желігеқосылу ережелері де BBS электрондық тақтасында мəтіндік файл түрінде жазылып тұрады. Жүйе операторы сізді Fidonet ауқымды жүйесіндегі өз түйініне қосады немесе басқа бір түйінді ұсынуы мүмкін.
Көптеген компьютер мен программалық жабдықтар сататын фирмалардың жарнамалары жиі шығып тұрады. Солардың жарнамаларынан хабарландыру шығаратын электрондық тақта телефонын тауып алып, модем арқылы хабарлесу керек.
Жергілікті желі мен ауқымды желілерді кіріктіретін программалық жабдықтар бар. Мұндайда жергілікті желінің бір компьютері телефон бағдарлауыш (бірнеше модемі бар) ақылы ауқымды желіге қосылады. Осындай желінің кез келген компьютері телефон бағдарлауыштарында орнатылған модем арқылы ауқымды желімен байланысып жұмыс істей береді. Сонымен, əр бір жұмыс станциясын модем арқылы бөлек телефонға жалғаудың да қажет емес екені осыдан көрініп тұр.
Зертханалық жұмыс №1,2
(2 сағ)
Тақырыбы: Жергілікті желіге қосылу. Желілік картаны қондыру жəне оны түзету
Мақсаты: жергілікті желінің түрін жəне классификациясын білу тиіс, берілгенді жіберудің физикалық ортасы, желілік интерфейске тиісті түзету жəне оны қондыруды үйрену.
Қондырғылар: IBM-PC компьютері, желілік карта.
Бағдарламалық жабдықтау: MS Windows'ХР, Outlook Express пошталық клиенті. Базалық мағлұмат:
Компьютерді жергілікті есептеуіш желіге қосу үшін келесілер қажет болып табылады:
· Желілік картаны қондыру, ол үшін: есептеу жүйесін өшіру жəне залалсыздандыру, жүйелік блоктің қорғалған сыртқы қабатын ашу қажет жəне желілік картаны слотқа, яғни интерфейсіне орналастыру керек.
· Желілік картаға кабельді жалғау қажет. Кабельдің екінші шетінің концентраторға (виттік жұп) немесе желік кабельге (коаксальды кабель) жалғандығын қарау.
· Желілік картаның драйверін қондыру.
· Желілік протоколды қондыру жəне оның түзетулерін келтіру.
Орындалу реті:
Желілік картаны қондыру (шартты түрде)
Желілік картаны қондыру, ол үшін: есептеу жүйесін өшіру жəне залалсыздандыру, жүйелік блоктің қорғалған сыртқы қабатын ашу қажет жəне желілік картаны слотқа, яғни интерфейсіне орналастыру.
Жұмысты орындауға дайындау
Егер есептеу жүйесінің мониторының жүйелік блоктан тыс қоректену блогі болса, мониторды өшіріңіз.
Жүйелік блоктың өшіріп қосқышынан компьютер жүйесін қосыңыз.
Пороль туралы сұраныс пайда болған жағдайда клавиатурадан Esc пернесін шертіңіз. Желілік картаның драйверін қондыру.
Есептер тақтасынан Іске қосу командасын таңдаңыз. Настройка -> Панель Управления пунктін таңдаңыз.
Желі объектісін таңдаңыз. Пайда болған терезеден Конфигурация мəзірінен Добавить командасын таңдаңыз.
қондырылатын компонент типін таңдаңыз: желілік карта. Добавить батырмасын шертіңіз.
Дайындаушылар терезесіндегі сəйкестендірілген пункттен келесілерді таңдаңыз: желілік тдрайверлерді анықтау жəне желілік платалар: Ndis2 драйвері. OK батырмасын шертіңіз.
Пайда болған терезеден келесіні таңдаңыз: Жүйеде келесі компоненттер қондырылған, Ndis2 драйвері жəне оған сəйкестендірілген протоколдар.
Жүйені қайта өшіріп қосыңыз (перезагрузите систему).
Желілік картаны өшіру.
Есептер тақтасындағы Іске қосу батырмасын басыңыз. Настройка -> Панель Управления пунктін таңдаңыз.
Сеть объектісін ашыңыз. Пайда болған терезеде:
· Конфигурация терезесіндегі сəйкестендірілген пункттен келесілерді таңдаңыз: желілік тдрайверлерді анықтау жəне желілік платалар: Ndis2 драйвері, Өшіру пунктін таңдаңыз. Содан кейін OK батырмасын шертіңіз.
Терезедегі жоғалтуды таңдайсыз, жүйеде келесі компоненттер қондырылғанын көресіз: Ndis2 драйвері жəне оған сəйкестендірілген протоколдар.
Жүйені өшіріп қосыңыз (перезагрузите систему).
Жұмысты аяқтау
Операциялық жүйенің жұмысын аяқтағанын көргеннен кейін оқытушының көмегімен компьютердің жұмысының аяқтағанына көз жеткізуіңіз керек.
Қорғауға арналған сұрақтар:
1.Желілік картаны қондыру жəне оның түзетулерін енгізу реті.
2.BNC-коннектор, UTP, RG-58, RJ-15, 10Base-T дегеніміз не?
3.Жергілікті желі. Желінің іс-əрекетік классификациясы.
4.Желі топологиясы. Ақпаратты жіберудің физическалық ортасы.
5.OSI моделінің қай деңгейіне сəйкес келеді: желілік картаны қондыру жəне оны жергілікті желіге қосу, желілік картаның драйвері.
Зертханалық жұмыс №3,4
(2 сағ)
Тақырыбы: Желілік операциялық жүйені қондыру
Мақсаты:1. WINDOWS SERVER ортасын қондыруды үйрену
2. WINDOWS SERVER ортасын қондыру кезінде параметрлерін анықтау жəне көрсетуді үйрену
Жалпы мағлұмат
Желілік ОЖ бағдарламалық жабдығы екі негізгі компоненттен тұрады: клиенттің БЖ жəне сервер.
Сервер арқылы желі администраторы қолданушы мен желіні басқарады. Оның мүмкіндігі:
Желі қолданушы тізіміне жаңа қолданушыларды қосу;
Желінің жеке қолданушыларына мүмкіндіктер беру жəне оларды алып тастау; Қолданушы тізімінен белгілі бір қолданушыларды өшіру.
WINDOWS SERVER – ді қондыру
Қондыру бағдарламасы – бұл желілік ОЖ қондыру жұмысын орындайтын қосымша.
Қондыру кезінде ол келесі мəліметтерді сұратады:
· Желі сегментінің атауы (мысалы, домен аты немесе жұмысшы топ атауы); · Сервер атауы
WINDOWS SERVER қондыру кезінде желілік адаптер платасын жəне протокол тізімінен протокол, мысалы TCP/IP протоклын таңдау қажет.
WINDOWS үшін TCP/IP протоколы стандартты болып келеді, оны қогдыру үшін үш параметрлер қажет:
IP – адрес – екі бөліктен тұратын: желі идентификаторы жəне ID хост 32-биттік логикалық адрес. TCP/IP протоколы қондырылған əрбір компьютер ерекше ІР-адрестен тұруы қажет.
Қосымша желі маскасы (subnet mask) ІР-адрестің бөлігін белгілеу үшін қолданылады.
Шлюз – ІРпакеттерді өшірілген желіге жіберу үшін қолданылады. Егер ол көрсетілмесе, онда жергілікті желімен байланысы шектеулі болаып табылады.
Тапсырма -1
WINDOWS SERVER файлының көшірмесін алыңыз
Activity бағдарламасы тобында lab15 ашыңыз;
Start Setup Lab басыңыз, Welcome to Setup терезесі ашылады; Enter басыңыз. Қондырудың екі нұсқасын көрсететін экран ашылады. Жылдам қондыру үшін Enter басыңыз.
Enter . дискі сұрататын экран пайда болады.
Enter. Adaptec фирмасының қатты дискісін тапқаны туралы экранға шығарады.
Enter. Windows NT бағдарламасы компакт-дискіден немесе иілгіш дискіден қондырылуы мүмкін деген терезе пайда болады.
Enter. Бағдарлама бөлімнің типі мен өлшемін беруге мүмкіндік береді.
Enter. Файлдық жүйе типін таңдайтын экран шығады.
Enter. Қондыруды жүзеге асыратын жолды таңдау мүмкіндігі бар терезе.
Enter.қондыру бағдарламасы сіздің жүйеңізде қаншалықты бос орын бар екенін анықтап, кейін қондырады. Бағдарлама қондырылуы дұрыс орындалды деген хаттама шығатын терезе ашылады.
Зертханалық жұмыс №5
(2 сағ)
Тақырыбы: TCP/IP хаттамалармен жұмыс
Жұмыстың мақсаты: транспортты Интернет хаттамаларымен жұмыс жасау принциптерін, қосалқы бағдарламаларды құруды үйрену.
Жұмыстың жүргізу тəртібі:
Мұғаліммен тапсырма вариантын алыңыз;
Тапсырмаға сəйкес қолданбалы бағдарламаны жасақтау;
Есепті дайындау жəне қорғау;
ЭЕМ – ге бағдарламаны жазу жəне реттеу;
Оқытушыға жұмыс жасап тұрған бағдарламаны тапсыру; Жұмыс бойынша есепті рəсімдеу:
Берілген хаттама негізінде сыртқы дүниемен қолданбалы бағдарламаның өзара əрекеттесу алгоритмін жазу;
Пайдаланатын кластардың тізімі, олардың қасиеттері жəне ОЖ функциясы немесе өзара əрекеттесу хаттамасын ұйымдастыру үшін жасақтау ортасы;
Өзіндік тексеру үшін сұрақтар:
Интернет делісінде ТСР – дің транспорттық хаттамасы қандай роль атқарады?
Транспорттық деңгейдегі хаттамалардың белгіленуі туралы айтып ьерің.
ТСР хаттамасы бойынша Интернет желісінде хабарларды беру қалай жүретінін айтып берің.
Жылжымалы терезе дегеніміз не? Хабарлар сегменттерінің жылжымалы терезесінен ТСР хаттамасының жұмыс принциптері туралы айтып берің.
Сокет дегеніміз не? ТСР хаттамасының қандай параметрлері əрбір қосылысты бір мағынада теңестіруге мүмкіндік береді.
Интернет желісінде қолданбалы бағдарламасы үшін қандай принципте порт номерлері таңдалынады. Желінің ең көп тұтынылатын қолданбалы қызметінің порттарының номерлерін атаңдар.
ТСР хаттамасы бойынша екі ЭЕМ арасындағы қосылу кезінде жіберушінің жəне алушының порттарының номерлерінің бір – біріне сəйкес келтіндігін түсіндірің. Порттарды мультипликсерлеу дегеніміз не?
UDP хабарларын берудің хаттамасының жұмыс принциптері туралы айтып берің. Оның ТСР хаттамасынан айырмашылығы неде?
Рing и traceroute утилиттері қандай мақсаттар үшін қызмет етеді? Олардың жұмыс принциптер туралы айтып берің.
Активтік жəне пассивтік қосылыстар дегеніміз не? Олардың айырмашылығы неде?
10)Пассивтік қосылуларды орнату үшін əрекеттің қандай типтік тізбектелуін орындауды айтып ьерің.
11)ОЖ астында UNIX типінде КІТАПХАНАДА СОКЕТПЕН ЖҰМЫС ФУНКЦИЯСЫ ҚАЛАЙ ТАРАЛҒАН? 12) Borland жəне Microsoft жасау ортасында сокетпен жұмыс функциясын таратады?
Зертханалық жұмыс № 6, 7
(4 сағ)
Тақырыбы: Ethereal талдауышы арқылы протоколды талдау
Мақсаты: Əртүрлі режимдегі Ethereal протокол талдауышы арқылы пакетті таңдау үшін фильтрлер құру, жергілікті желінің графиктік мінездемесін алуды үйрену.
Жалпы мағлұмат
Ethereal талдауышының сипаттамасы
Ethereal талдауышы компьютерде желіге қосылған желілік адаптер арқылы байланысатын бағдарлама. Анализатор пакеттерден тұрады жəне ол пакеттерде компьютер интерфейске түсетін ақпараттар бар, оларды сақтайды.
Пакеттерді ұстап қалу режимі
Егер Capture мəзірінен Start бұйрығын таңдаңыз, пакеттерді ұстап қалу режимінің сұхбат терезесі ашылады. Interface қатары пакетті талдауды жүзеге асыратын интерфейсті енгізуге мүмкіндік береді.
Limit each packet to bytes берілгендердің максималды көлемін беру үшін қолданылады. Ол 65536 байтқа тең.
Пакеттерді ұстап қалу процесіндегі фильтрациясы кезінде байланыстың логикалық шамасы қолданылады, олар and немесе or, олардың алдында not операторы қолданылып келуі мүмкін. [not]<примитив>[and/or[not]<примитив>...]
Пакеттерді белгілеу үшін арналған примитив
[src/dst] host <ip - адрес>
Ethernet адрес үшін арналған аналогтық примитив
Ether [src/dst]host<Ethernet-адрес>
TCP жəне HDP порттары үшін арналған примитив
[tcp/hdp][src/dst] port <порт номері>
Жұмыстың орындалуы
1-тапсырма. Нақты уақыт аралығындағы пакетті аулау.
Capture мəзірінен Start командасын таңдаңыз.
Capture length қатарына 100 санын енгізіңіз. Count – 1000, File – файл атауын енгізіңіз.
ОК шерткеннен кейін, Stop батырмасын басыңыз. Ол аулау процесін тоқтатады.
3 терезенің мағлұматын толық қарап шығыңыз. Ондағы протоколдарды, яғни аулап қалған протоколдардың тізімін Ethernet жəне IP-адрестерін жəне олардың максимальды ұзындықтарын қараңыз.
2-тапсырма. Фильтр көмегімен пакеттерді аулау.
Capture мəзірінен Start командасын таңдаңыз.
Count – 1000, File – файл атауын енгізіңіз.
Filter батырмасын басып, [scr | dst] host <ip-адресі> теріңіз, 1-тапсырмада қолданған ip алыңыз, Ок шертіңіз.
Stop
ортаңғы терезеден TCP пакетінің біреуін белгілеңіз жəне қатар тамырын зерттеңіз.
барлық протоколдар үшін 5 пунктті қайталаңыз. Есептемеде
Жұмыс атауы жəне мақсаты
фильтр көмегімен жəне көмегінсіз пакетті ұстап қалу тізбектік əрекетін орындаңыз
құрылымды зерттеу нəтижісіне жəне протоколдық 2-3 қатарларға орналасуының нəтижесін қорытындылаңыз.
Зертханалық жұмыс №8,9
(4 сағ)
Тақырыбы: Жергілікті есептеу желісінің аналитикалық жəне имитациондық модельдерін зерттеу.
Мақсаты: Жергілікті есептеу желісінің аналитикалық жəне имитациондық модельдерін тұрғызып үйрену
Теориялық мағлұмат:
Жергілікті есептеу желісіне қойылатын негізгі талап – барлық қолданушыларды желінің бөлшектенген ресурстарына рұқсатты ұйымдастыру (QoS Quality of Servise). Оның негізі қызметтік критерийлерінің бірі - өндірушілігі. өндірушілік қасиетінің көрсеткіші – реакция уақыты, өткізу мүмкіндігі жəне берілгенді аулау. Жергілікті есептеу желісінің өндірушілік тиімділігі үшін өлшеудің тəсілдері жəне жабдығы, талдау жəне модельдеу. Клиент-серверлік сəулет жергілікті есептеу желісіндегі ақпаратты өңдеуді күрделірендіреді.
Жергілікті есептеу желісін аналитикалық модельдеу кезінде қоғамға қызметету жүйесі моделін қолдану арқылы жүргізіледі.
Жергілікті есептеу желісінің моделі арнайы блоктардан құралады, Жергілікті есептеу желісіндегі жіберу каналынан немесе бір түйіннен тұрады. Блок қажетті тасымалдауышынан немесе қызмет етуші элементен тұрады.
Бірлік уақыт аралығындағы блок кірісіне келіп түскен пакет функциясы:

= ò tdA (t ) l0

Мұндағы, l -ағымның кіріс интенсивтілігі,
А – уақыт интервалын талдау функциясы
Блокқа қызмет етудің интенсивтілігі – бұл m бірлік уақыт аралығындағы таңдалатын пакет саны, ол келесі функциямен анықталады:
1¥ m ò0
= td В (t )

М/М/1 блогі. Мұнда бастапқы функциялар түрі келесідей түрленеді:
A (t ) = 1 - e -lt ,B (t ) = 1 - e -mt
Блоктағы пакеттердің тұру уақыты:
T= 1

m-l
Блоктағы пакет саны:
l
L=
m-l
Кезекте тұру уақыты W =T- (1/m) , ал пакеттер кезектік саны Lw =L-r.
M/G/1 блогі. Функцясы
¥
D =òt2dB(t)
0
Кезекте тұру уақыты W= (1+n2)Wp , ал пакеттер кезектік саны WÕ = (r/2m)x(1-r)-1 арқылы анықталады.
M/М/1r жəне M/G/1 r блогі. M/G/1 моделінің M/G/1r моделінен айырмашылығы оның буфер көлемі r өлшемімен шектелген. Бұл модель пакеттің жоғалуы немесе келіспеушілік ықтималдылығына ие:
Potk »1-1r-y(rr,n)+1 ry(r,n) Мұндағы,y(r,n) = 2r /(1+n2) тең,n- вариация коэффициенті. Блоктың

абсолютті жіберу мүмкіндігі: lАВСl(1-РОТК) тең.
n=1болған жағдайда формула нақты шешім береді, яғни M/М/1 блогі үшін.
Зертханалық жұмыс №10 (2 сағ)
Тақырыбы:Жергілікті желіге қосылу: желілік протоколдарды құрастыру
Мақсаты: жергілікті желілердің түрлері мен классификацияларын, мəліметтерді жіберудің физикалық ортасын білу жəне желілік интерфейсті құрастыру мен қондыруды үйрену Құрылғылар: Дербес компьютер, желілік карта.
Бағдарламалық жабдық: MS Windows операциялық жүйесі Базалық мəліметтер:
Желілік интерфейсті құрастырудың бірінші кезеңі желілік картаны қондыру мен құрастыру болып табылады.
Желілік картаның драйверін қондырғаннан соң берілген интерфейсте қолданылатын желілік протоколдарды құрастыру қажет.
Протоколдарды құрастырған соң желідегі жүйе жұмысы тексеріледі, физикалық жəне каналдық деңгейдегі байланысты тексеру үшін ping, тасымалдау жұмысын тексеретін tracert бұйрықтарынан бастап, қолданбалы деңгейдегі қосымшалардың (электрондық пошта, веб-браузер) жұмысынан аяқталады.
Орындалу реті:
Жұмысты орындауға дайындық
Негізгі нұсқауларды оқыңыз, түсініксіз сəттерді анықтаңыз.
Егер есептеу жүйесінің мониторында, жүйелік блоктан тыс, қоректену блогы болса, онда мониторды қосыңыз.
Жүйелік блоктың ажыратқышымен компьютерлік жүйені қосыңыз.
Құпия сөзді сұрайтын сұрақ туындаған кезде Esc батырмасын басыңыз.
Протоколды қондыру
Іске қосу батырмасын басыңыз. Құрастыру -> Басқару панелі-> Желі бұйрығын орындаңыз.
Қосу батырмасын басып, қондыратын компоненттің типін таңдаңыз: Протокол. Қосу: батырмасын басыңыз.
Дайындаушылар терезесінен сəйкес нұсқаларды таңдаңыз: Microsoft жəне Желілік протоколдар: IPX/SPX-сəйкес протокол. OK батырмасын басыңыз.
OK батырмасын шертіңіз.
Драйверді қондыру үшін жүйені қайта жүктеңіз (шартты).
Протоколдарды өшіру
Іске қосу пунктін таңдаңыз. Құрастыру-> Басқару панелі бұйрығын орындаңыз.
Желі объектісін ашыңыз. Конфигурация жапсырмасынан IPX/SPX-сəйкесінше протокол компонентін таңдаңыз. Өшіру батырмасын шертіңіз.
Драйверді қондыру үшін жүйені қайта жүктеңіз (шартты).
TCP/IP желілік протоколын қондыру
TCP/IP компонентін таңдаңыз. Қасиеттер батырмасын басып, ашылған терезеден:
· Адрес IP жапсырмасынан IP-адрес жəне желіасты маска параметрлерінің қасиетін алып тастаңыз.
·Шлюз жапсырмасынан Қондырылған шлюздер параметрлерінің қасиетін алып тастаңыз.
· Конфигурация жапсырмасынан Компьютер аты, Домен, DNS серверлерді қарау реті параметрлерінің қасиетін алып тастаңыз.
·OK батырмасын басыңыз.
Протоколдарды құрастыруды тексеру
Компьютерді қайта жүктегеннен кейін ping IP-адрес бұйрығының көмегімен желілік интерфейстің жұмысын жəне ping домен аты бұйрығы көмегімен DNS серверінің жұмысын тексеріңіз (оқытушыдан алыңыз):
IP-адрес Домендік ат Мағынасы
Маршрутиация жұмысын tracert бұйрығы көмегімен тексеріңіз:
tracert IP-адрес tracert домендік ат.
Желі жұмысын тексеру үшін адрестер мен домендік аттар (оқытушыдан алыңыз).
Кестені толтырыңыз:
N Атауы Мағынасы
1. Желілік плата 2. Қолданылатын протоколдар 3. IP-адрес 4. Желі маскасы 5. Компьютердің домендік атауы 6. DNS-серверлері 7. Шлюз Жұмыстың аяқталуы
14. Операциялық жүйенің жұмысын аяқтағанын көргеннен кейін оқытушының көмегімен компьютердің жұмысының аяқтағанына көз жеткізуіңіз керек.
Қорғалуға қатысты сұрақтар:
TCP/IP протоколдарының стектік түзетулер реті.
IP-адрес, желі маскасы, домендік атау, DNS-сервер, шлюз деген не?
Есептеу жүйесіне рұқсаттың бар екендігін қалай анықтауға болады?
Зертханалық жұмыс №11,12
(4 сағ)
Тақырыбы: Сервермен байланыс орнатуды құрастыру
Мақсаты:.желіге тікелей рұқсатты орнатуды үйрену
Қажетті құралдар: IBM-PC компьютері, байланыс сымдарына арналған модем.
Бағдарламалық жабдықтау: MS Windows'9__.
Базалық мағлұмат:
Байланыс орнатардың алдында ең алдымен модемді орнату керек (№6 зертханалық жұмыста көрсетілген). Осыдан кейін ғана сервермен байланысуға мүмкіндік туады. Жұмыстың орындалу реті:
Жұмысты орындауға дайындық
Нақты нұсқаулармен толық танысыңыз, түсініксіз жағдайларды мұқият қараңыз.
Егер есептеу жүйесінің мониторы қоректену блогына ие болса, мониторды қосыңыз.
Жүйелік блоктан компьютерлік жүйені қосыңыз.
Пороль сұраған жағдайда пернетақтадан Esc пернесін шертіңіз.
Рұқсат контроллерін қондырыңыз
Есептер тақтасындағы Пуск пунктін таңдаңыз. Настройка -> Панель Управления командасын орындаңыз.
Установка и удаление программ объектісін ашыңыз. Пайда болған терезеден:
· Установка Windows вкладкасындағы Компоненты терезесінен Связь пунктін таңдап, Состав батырмасын басыңыз.
· Пайда болған терезеден Удаленный доступ к сети пунктін таңдаңыз,OK батырмасын шертіңіз.
Жүйе бағдарламалық жабдықтаумен айналысып жатқанда жұмысы аяқталғанша күте тұрыңыз. Аяқталғаннан кейін компьютерді қайта өшіріп қосыңыз.
Модемді қондыру
Есептер тақтасындағы Іске қосу батырмасын шертіңіз. Настройка -> Панель Управления командасын орындаңыз.
Модемы объектісін ашыңыз (пайда болған сұхбат терезесінен Жаңа модемді қондыру пунктін таңда).
· Не определять тип модема пунктіне жалауша орнатыңыз (тізімнен). Далее -> батырмасын шертіңіз.
·Хаттаманы оқып, конспекттеңіз. Дайындаушылар терезесінен сəйкестерін таңдаңыз: (Standard Modem Types) жəне Моделдер: Standard 28800 bps Modem. Далее > батырмасын шертіңіз.
· Пайда болған терезеден байланыс орнатылған портты нұсқаңыз: Тізбектелген порт (COM2). Далее > батырмасын шертіңіз.
· Подождите, пока идет установка модема. По завершении нажмите кнопку Готово. Рұқсаттық байланысты орнату
Мой компьютер объектісін ашыңыз.
Удаленный доступ к сети объектісін ашыңыз.
Новое соединение таңдаңыз. Пайда болған терезеден:
· Байланыстың атауын таңдаңыз Зерт.№9; ашылған тізімнен қондырылған модем таңдаңыз. Далее батырмасын шертіңіз.
· Қала кодын енгізіңіз: 222; Телефон: 22222, Елдің коды: мысалы, Россия (7). Далее
· Батырмасын шертіңіз, Готово батырмасын шертіңіз
Рұқсаттық байланысты құрастыру (настройка)
Удаленный доступ к сети терезесінен объект Лаб 9 таңдаңыз. Файл менюінен Свойства командасын таңдаңыз. Пайда болған терезеден:
· Общие вкладкасындағы қаланың, елдің, телефон кодын тексеріңіз.
· Тип сервера вкладкасынан рұқсат серверінің типін таңдаңыз; Допустимые сетевые протоколы: TCP/IP.
· OK батырмасын шертіңіз.
Рұқсаттық байланысты қондыру
Удаленный доступ к сети терезеден объект таңдаңыз Лаб 9. пайда болған терезеден:
·Қолданушы Атын енгізіңіз: dial-up
·Пароль енгізіңіз: 12345
·Установить связь командасын таңдаңыз.
Байланысты орнатудың фазасы:
·Номерді теру
·Байланыс параметрінің келісімі
·Қолданушының атауының жəне поролінің дұрыстығын тексеру
·Желіге кіру
·Байланысты қондыру
Жұмысты аяқтау
Есептер тақтасынан Пуск батырмасын шертіңіз. Настройка -> Панель Управления пунктін таңдаңыз.
Удаленный доступ к сети терезесінен объект Лаб 9 таңдаңыз.Файл менюінен Удалить пунктін таңдаңыз.
Модемы объектісін ашыңыз. Standard 28800 bps Modem таңдаңыз. Удалить батырмасын шертіңіз, Жабу командасын таңдаңыз.
Сеть объектісін ашыңыз, тікелей рұқсат контроллерін таңдаңыз. Удалить батырмасын шертіңіз, содан кейін ОК батырмасын шертіңіз.
Оқытушының көмегімен компьютердің жұмысын аяқтауының дұрыстығын тексеріңіз.
Компьютерді қалыпты жағдайға келтіріңіз.
Бақылау сұрақтары:
Желідегі тікелей рұқсатты орнатудың реті қандай?
ISP, DCE, DTE деген не, берілгенді жіберу каналы, модем деген не?
Модемдер : мақсаты, типі, орындалатын функциялары, протоколдар.
Каналдық деңгейдегі протоколдар: UUCP, SLIP, PPP.
Тікелей рұқсат фазысын қондыру.
Зертханалық жұмыс №13
(2 сағ)
Тақырыбы: Internet Explorer браузерімен жұмыс
Мақсаты: браузер көмегімен гипперсілтемелер арқылы беттерге көшу, файлдарды ашу, жабу, көшіру əрекеттерін орындай алу қажет жəне ftp-серверімен жұмыс жасай алу қажет.
Қондырғылар: IBM-PC компьютер, web-сервер.
Бағдарламалық жабдықтау: MS Windows'9__, Internet Explorer браузері.
Жұмыстың орындалу барысы: Жұмысты орындауға дайындық
Нақты нұсқаулармен толық танысыңыз, түсініксіз жағдайларды мұқият қараңыз.
Егер есептеу жүйесінің мониторы қоректену блогына ие болса, мониторды қосыңыз.
Жүйелік блоктан компьютерлік жүйені қосыңыз.
Пороль сұраған жағдайда пернетақтадан Esc пернесін шертіңіз.
Бағдарламаны жіберу
Жұмыс аймағындағы Internet Explorer бағдарламасын жарлығы арқылы немесе басты мəзірден іске қосыңыз (Пуск -> Программы-> Internet Explorer).
Гиперсілтеме арқылы көшу
Бастапқы бетке көшу. Домой батырмасын шертіңіз немесе Вид мəзірінен Переход -> Домашняя страница пунктін таңдаңыз. Берілген функцияға батырмалардың «ыстық» күйі сəйкестігін белгілеңіз.
Адрес қатарына URL номерін енгізіңіз. Адрес қатарына: http://www.kaznpu.kzАртта қалған бетке көшу. Кейін батырмасын шертіңіз немесе Вид мəзірінен Переход -> Назад пунктін таңдаңыз. Берілген функцияға батырмалардың «ыстық» күйі сəйкестігін белгілеңіз.
Келесі бетке көшу. Алға немесе Вид мəзірінен Переход -> Вперед пунктін таңдаңыз. Берілген функцияға батырмалардың «ыстық» күйі сəйкестігін белгілеңіз.
Сілтеме бойынша көшу. Тізбектік сілтемелерді таңдаңыз Университет -> Студенттерге ->
ЭПФ -> Бірінші курс -> Есептеу жүйелері, желілер жəне телекоммуникация -> Зертханалық жұмыс №12, http://www.kaznpu.kz бетте.
Сілтеме бойынша көшудің барлық түрін өңдеңіз.
Браузер көмегімен файлды ашу.
10 пунктте берілген əрекетті орындаңыз.
Файлды браузерде ашу сілтемесін таңдаңыз.
Мəзірдегі Жаңа пункттердің пайда болғанын ескеріңіз. Құрал-жабдықтар панеліндегі Сервис батырмасын таңдаңыз. Өзгертулерді белгілеңіз.
Браузер көмегімен файлдарды жүргізу
10 пунктте берілген əрекетті орындаңыз.
Файлды браузерде жүргізу сілтемесін таңдаңыз.
Пайда болған терезеден:
Сохранить этот файл на диске қосқышын таңдаңыз. OK батырмасын шертіңіз.
Пайда болған терезеден Сохранение файла командасын таңдап, Сақтау: Жұмыс аумағы.Сақтау батырмасын шертіңіз.
Загрузка завершена терезесімен танысыңыз.
Файлдың жұмыс аймағында пайда болғанын белгілеңіз. Файлдың типін анықтаңыз.
FTP-серверіне рұқсат
Адрес қатарына адресті енгізіңіз: http://www.kaznpu.kzPub каталогына көшіңіз -> VMST
test.txt файлын таңдаңыз.
Файлды Жұмыс столына сақтаңыз (контексті мəзірді қолданып).
Бағдарламамен жұмыста аяқтау
Бағдарлама терезесін Х батырмасы арқылы жабыңыз.
Оқытушының көмегімен компьютердің жұмысын аяқтауының дұрыстығын тексеріңіз.
Компьютерді қалыпты жағдайға келтіріңіз.
Бақылау сұрақтары:
WWW беттерге қатынаудың тəсілдері
Браузер, URL, FTP, WWW, гиперсілтеме деген не?
Қолданбалы сервистер Интернет, рұқсат əдісі, жіберу протоколдары. 4.Интернеттен ақпарат іздеу
Зертханалық жұмыс №14
(4 сағ)
Тақырыбы: Электрондық поштаның тіркеу жазбаларын құрастыру
Мақсаты: Windows операциялық жүйесіндегі құрылғылардың қондыру реті мен өшірілу ретін анықтау.
Құрылғылар: Дербес компьютер, пошталық сервер.
Бағдарламалық жабдық: MS Windows'9__, Outlook Express пошталық клиент
Базалық мəліметтер: Бұл жұмыста Outlook Express жəне Internet Mail пошталық клиенттердің құрастырылуы қарастырылады.
Орындау реті:
Жұмысты орындауға дайындық
Негізгі нұсқауларды оқыңыз, түсініксіз сəттерді анықтаңыз.
Егер есептеу жүйесінің мониторында, жүйелік блоктан тыс, қоректену блогы болса, онда мониторды қосыңыз.
Жүйелік блоктың ажыратқышымен компьютерлік жүйені қосыңыз.
Құпия сөзді сұрайтын сұрақ туындаған кезде Esc батырмасын басыңыз.
Бағдарламаны іске қосу
Outlook Express (Internet Mail) бағдарламасын жұмыс үстеліндегі жарлық арқылы немесе Басты мəзірдегі Іске қосу -> Бағдарламалар-> Outlook Express (Internet Mail) бұйрығы арқылы бағдарламаны жүктеңіз.
Электрондық поштаның жаңа тіркей жазбасын құру
Сервис мəзірінен Тіркелуше жазбалар: пунктін таңдаңыз (Түр мəзірінен Параметрлер: пунктін таңдаңыз)
Ашылған терезеден -> Пошта: батырмасын басыңыз (Сервер жапсырмасына көшіңіз)
Ат енгізіңіз: Зертханалық жұмыс №10. Əрі қарай > батырмасын басыңыз (Ат енгізіңіз: Зертханалық жұмыс №10.)
Электрондық пошта адресі: [email protected] Далее > батырмасын басыңыз (Электрондық пошта адресі: [email protected] )
Келіп түскен хаттардың сервері: POP3 Келіп түскен хаттардың сервері (POP3, IMAP или HTTP): mail.gasu.ru Жіберетін хаттардың сервері (SMTP): mail.gasu.ru Далее > батырмасын басыңыз (Келіп түскен хаттардың сервері: POP3 Жіберетін хаттардың сервері POP3)
Кіру үшін ат: vmst Құпия сөз: 123 Далее > батырмасын басыңыз(Кіру үшін ат: vmst Құпия сөз: 123)
Дайын батырмасын басыңыз
Электрондық поштаның жаңа тіркей жазбасын құру
Интернеттегі Тіркелуші жазба терезесінен Пошта жапсырмасын таңдаңыз. 16. mail.ru тіркелуші жазбасын таңдап, Қасиеттер батырмасын шертіңіз
17. Ашылған терезеден:
Жалпы жапсырмасынан толтырылуы тиіс өрістерді белгілеңіз, ? батырмасы арқылы оның қасиеттерін анықтаңыз (терезенің оң жақ бұрышы).
Серверлер жапсырмасында толтырылған өрістерді белгілеп, ? батырмасы арқылы оның қасиеттерін анықтаңыз (терезенің оң жақ бұрышы).
Қосылу жəне Қауіпсіздік жапсырмасында толтырылуы тиіс өрістерді белгілеңіз, ? батырмасы арқылы оның қасиеттерін анықтаңыз (терезенің оң жақ бұрышы).
Қосымша жапсырмасында толтырылған өрістерді белгілеп, ? батырмасы арқылы оның қасиеттерін анықтаңыз (терезенің оң жақ бұрышы). Хаттардың көшірмесін серверде қалдыру жалаушасын орнатыңыз (Қосымша батырмасын басыңыз. Қосымша жапсырмасында толтырылған өрістерді белгілеп, ? батырмасы арқылы оның қасиеттерін анықтаңыз (терезенің оң жақ бұрышы). Хаттардың көшірмесін серверде қалдыру жалаушасын орнатыңыз) OK батырмасын басыңыз.
Зерттеу нəтижесінде кестені толтырыңыз:
© п/п Өріс Мағынасы
Тіркелуші жазба аты Қолданушы аты Эектрондық пошта аты Келіп түсетін пошта серверінің типі Келіп түсетін поштаның сервері Келіп түсетін пошта серверінің порт номері Жіберілетін пошта серверінің типі Жіберілетін пошта сервері Жіберілетін пошта серверінің порт номері Серведегі тіркеу жазбасы Сервис мəзірінен Тіркелуші жазба пунктін таңдаңыз. Пошта жапсырмасына көшіңіз
mail.gasu.ru тіркеу жазбасын таңдап, Өшіру батырмасын басыңыз
OK батырмасын басыңыз
Жұмысты бағдарламамен аяқтау
Х батырмасы арқылы бағдарлама терезесін жабыңыз.
Оқытушыдан компьютермен жұмысты аяқтау ретін анықтап алыңыз. Компьютерді алғашқы күйіне келтіріңіз.
тапсырма. Пошталық хабар құрып жəне жіберіңіз (көрсетіңіз).
Жұмыстың орындалу реті:
Пошталық программаны іске қосыңыз (мысалы, Outlook Exspress).
Хабар –Құру
Хабар құру терезесіндегі Кімге өрісінде қабылдаушының электронды адресін көрсетіңіз (мысалы, [email protected])
Копия өрісінде: хабар көшірмесін алушы адресін көрсетуге болады.
Тақырып өрісінде: хабар тақырыбын енгізіңіз (мысалы, «алғашқы хат»).
Хабар жазуға арналған орында хабар текстін (мəтінін) теріңіз.
Файл-Жіберу
Исходящие қапшығын қараңыз
Отправленные қапшығын қараңыз
Ескерту: «Кімге» жəне «Копия» өрісінде бірнеше адрестерді нүктелі үтірмен бөлу арқылы жазуға боладыү
тапсырма. Поштаны қабылдаңыз жəне жіберушіге жауап беріңіз (көрсетіңіз).
Жұмыстың орындалу реті:
Пошталық программаны іске қосыңыз (мысалы, Outlook Exspress).
Сервис-Поштаны жеткіз - Поштаны жеткіз немесе Бəрін қабылдау (бірінші жағдайда барлық хабарлар қабылданады жəне Исходящие қашығындағы барлық хабарлар жіберіледі, екінші жағдайда Исходящие қапшығындағылар жіберілмейді.
Входящие қапшығын ашыңыз.
Хабарды екі рет басыңыз (оқылмаған хабарлар қарайтылған қаріппен, оқылғандары əдеттегі қаріппен жазылып тұрады).
Хабарға жауап беру үшін Хабар-Жіберушіге жауап беру-ді орындаңыз.
Файлды-Жіберу
тапсырма. Web технологиясын пайдаланып, хабар құру жəне жіберу, поштаны қабылдау (көрсетіңіз).
Жұмыстың орындалу реті:
Web – поштаның алғашқы бетін іске қосыңыз (мысалы, www.mail.ru)
Жүйеге кіру үшін логин мен құпия сөзді (пароль) енгізіңіз (жаңа пайдаланушы тіркелуі керек)
Поштаны көру (Просматреть почту) батырмасын басыңыз
Входящие қапшығын ашыңыз
Хабарды оқыңыз
Хабар құру үшін Хат жазу-ды (Написать письмо) таңдаңыз
Кімге, Көшірме, Тақырыптарын (Кому, Копия, Тема) көрсетіңіз
Хат тексін теріңіз
Жіберу-ді (Отправить) шертіңіз
Жүйеден шығу үшін Шығу-ды (Выход) басыңыз
Бақылау сұрақтар:
Электрондық пошта деген не?
Электронды поштаны басқарудың негізгі принциптері қандай?
Электрондық пошта адресі қалай құрылады?
Электрондық поштаның əдеттегі поштадан қандай артықшылықтары бар?
Пошталық серверде сіз қандай электрондық пошта адресін қабылдай аласыз: mail.ru, rambler.ru, yandex.ru.
Электрондық пошта тіркеу жазбасын құрастырудың реті.
Тіркеу жазбасы, POP3, SMTP, Келіп түсетін (жіберетін) пошта сервері, порт дегеніміз не?
Электрондық поштада хаттарды жіберудің принципі
Пошталық хаттың форматы
Зертханалық жұмыс №15
(4 сағ)
Тақырыбы: Интернет. Іздеу жүйелері. Интернеттегі іздеуді ұйымдастыру.
Жұмыстың мақсаты: Интернет желісіндегі іздеу жүйелерін тез пайдалануды үйрену.
Интернеттің негізгі түсініктері мен мүмкіндіктері. Интернеттің глобальды жүйесі 40-мыңнан аса əр түрлі локальды жүйелердің қосындысын құрайды. Əрбір локальды жүйе түйін немесе сайт деп , ал сайттың жұмысын қамтамасыз ететін заңды тұлға – провайдер. Сайт əдетте бірнеше компьютер – серверден тұрады. Олардың əрқайсысы ақпараттың анықталған түрін сақтауға арналған. Ақпаратты іздеу жүйесінің потенциалы (ИПС) (АІЖ) бүгінгі күнде жақсы дамыған. Қарапайым ортада кілттік сөз арқылы құжаттың арасынан ғана емес желілік адрес URL, серверлер атының арасынан, каталог жəне соңғы ақпараттық файлдар арасынан іздеуге мүмкіндік алуға болады. Сонымен қатар, URL өрісінде мұндағы латын əріптерін қолданатын, латын əріпімен сəйкес келмейтін тілдердің лексикасы жиі қолданылады. Бұл құбылыс россияның интернет секторы үшін толығымен сипатталған жəне масштабтың қатысуымен іздеу есептерін шешуде өте жоғарғы роль атқаратын арнайы желі атауларымен байланысқан.
Ішкімəтіндік жəне URL-іздеуі.
Белгілі болғандай, соңғы құжаттың (файлдың), URL-да орналасуы, оның URL- адрестік схемасымен бір мəнді беріледі. Егер құжат сервердердің түпкі каталогында орналаспаса, онда URL-де түйіннің аттары мен сол файлдың арасында тағы да сəйкес каталогтар аты пайда болады. www.literature.ru серверінде, proza каталогында, Tolstoy ішкі каталогында орналасқан, rasskazy.html гипотетикалық Web – парағы үшін пайда болады.
URL келесі түрде болады:
URL: http://www.literature.ru/proza/Tolstoy/rasskazy.html
Егер іздеу жүйесі жоғарыдағыдай көрсетілген құжатта тіркелсежəне адрестің элементі бойынша толық іздеуді жүргізуге болады, онда берілген параққа кез келген, яғни literature, proza, Tolstoy, rasskazy сөздері жəне олардың фрагменттері бойынша да шығуға болады.
Нақты ақпаратты іздеу жүйесі (АІЖ) іздеуінен тəуелді URL шеңберінде əртүрлі тəсілдермен немесе арнайы меню көмегімен жəне іздеу шаблоны терезесімен, мысалы: Рамблере мен Northern Light (1-ші суретті қара). Немесе командалар жолының режімінде, AltaVista немесе Yahoo (u:literature) ,Яндексе (url="www.literature*") түрінде берілуі мүмкін. Кейбір іздеу машиналары, жеке жағдайда HotBot жəне Рамблер екеуі де альтернативті вариантты қолдайды.

1-ші сурет. URL бойынша (төменгі терезе) ізделінетін Northern Light www.northernlight.com), АІЖ-на іздеу сұраныстарының шаблондарының кеңейтілген формасының элементтері

2-ші сурет. Сұраныстағы мəтін өрісінің терминдері мен құрастырылатын URL-дан (төменгі) терминдерін енгізу үшін арнайы терезе мен Рамблердің (www.rambler.ru) кеңейтілген шаблонының элементтері.
Көптеген жүйелер құжаттың мəтініне (2-ші сурет) енетін, кілттік сөзі бар құрастырылған URL сұранысына мүмкіндік береді. Кеңейтілген AltaVista іздеуінде бұл мына түрде орындалуы мүмкін url:tolstoy AND "Еркіндік беруге талпыну " (сұраныстың екінші элементі əңгіменің аты болатын фразадан тұрады).
FTP файлдың архивымен жұмыс жасайтынг ескі желідегі АІЖ үшін, файлдар мен каталогтардың атауына кіретін кілттік сөздер бойынша іздеу əрқашан негізгі функция болып қалады. Нақты түрде іздеу адрес элементтерімен жүргізіледі, мұндағы Өрнектің пайда болуынан кейінгі көрініс URL схемасының адрестік стандартын уақытты мөлшерлеу арқылы жүргізеді. Сонымен индекстеудің əмбебаптығына жетті: ішкі бар файлдан тəуелсіз, оның АІЖ форматы ресурсты сəтті тіркеді. Бүгінге қарағанда негізгі мəнді жүктеуді тасымалдайтын адрес элементтері, сол уақытта өте үлкен ұқыптылықпен шыққаны белгілі. Желіде мəліметтер файлына еркін қатынасуды орналастыру үшін немесе 1.txt , gr12.exe атаулы программалар қоршаған ортаға қатысты жаман əсерде болады. Сондай-ақ ақпараттың көлемінің жинақталу шамасы бойынша келесі мəселелер мен кездесуге тура келді – оның адресіне енгізілген, кілттік сөздер жиыны көмегімен ресурсты релевантты сұранысқа шығу күннен күнге күрделірек болды. Сол кезде АІЖ жеке ресурсында айқындылығын жоғарлату керек болатындай, индекстелген жеке файлдарды қосымша мəтіндік түсініктемелермен жеткізуге мүмкіндік беретін шешім табылды.
Интернетке Дүние Жүзілік Өрнектің жəне мəтіндік ақпараттық маңызы бар Web – парағының келуі жағдайды өзгертті.
Еркін индекстеу үшін, Web құжаты форматының ашылуына байланысты, WWW іздеу машиналары тез дами бастады. Осы уақытта URL элементтері бойынша іздеу, Өрнектің көптеген іздеу жүйелерінен бастапқыда қолдау таппады. Сонымен қатар, ол бүгінгі күнде көптеген АІЖ-де қолданылады (Компьютер Пресс N 8 қара) жəне SESP стандарттық жобасында міндетті атрибут ретінде 1999 жылы іздеу жүйелері үшін тапсырылған. Қазіргі уақытта URL күшті болып барады. Ал кейбір жағдайларда іздеу есептерін шешудің өте сирек кездесетін құралы болып табылады. Бірақ-та оның қолданылуы бірнеше ерекшеліктерге байланысты.
Автор өңдеушінің тілегі адрестің ұзындығын керегінше қысқарту, бұдан қның ақпараттылығын сақтай отырып, файлдар мен каталогтардың атауының көлемді жəне адекватты ресурстардың атауы ретінде пайдалануын талап етеді. Сервердің бүкіл файлдық құрылымы жеке құжаттың мазмұнына қарағанда, қандай да бір шамада URL іздеуінің қолдану аймағы мен нəтижелілігін анықтайтын тұрақтылыққа ие болады.
Желіде Web парақтарын 20 есе пайдаланатын мəтіндегі games (ойын) ойын сөзін немесе сол атпен берілген каталогты табу керек. Егер сізді ойынның қазіргі версиясы қызықтыратын болса, онда каталогтың келешекте өте қажет болуы мүмкін. Сол сияқты, табылған unix.html файлы Unix операциялық жүйесінің оқулығы ретінде пайдаланудың мүмкіндігі зор. Ал денесінде кілттік сөздер бірнеше рет кездесетін кез келген атпен берілген құжаттардың мүмкіндігі аз.
Көптеген Web - мастерлерлі түйін аттарының жүйесін ыңғайлы түрде жасай отырып, келіп кетушілер үшін емес – бұдан атауларда түсініксіз цифрлар, қысқартулар жəне тағы басқа үшін береді. Осы қатысқа байланысты “ішкі қолдануға” арналған аттарды табу мəселесі ойдан ала салғандай. Бірақ-та, кейде ресурстар туралы бастапқы мəліметтер жəне мəліметтердің желідегі ресми түрде көріністерінің сипаттамалары атаулармен немесе осы жағдаймен нəтижелі жұмыс істеу үшін жеткілікті.
Адрестің элементтерін мүмкін болатын терминдерді іріктеп алу, оларды қысқарту жəне жазу варианттары жолымен таңдап алу іздеудің басқа тəсілдерімен сəтті бəсекелесуге əкеледі.
Тəжрибеде сервердің домендік атауы - URL ең тұрақты элементінің негізінде ресурстарды іздеу кеңінен қолданылады.
Тапсырма
Сервердің домендік атауы – URL ең тұрақты элементінің негізінде ресурстарды кең түрде іздеуді ұйымдастыру. Бағалы қағаздаро туралы ақпаратпен жұмыс істеу.
Кілттік сөздер бойынша ішкі мəтіндік іздеуді қолдана отырып ресурстарды кең түрде іздеуді ұйымдастыру. Экономикалық шолу мен финанстық жаңалықтармен жұмыс.
Электронды төлемдік жүйелердің ақпараттарымен жұмыс.
http://www/rbcnet.ru адресін енгіз. Web - парағының электронды коммерция орталығы
жүктеледі.
Төлемдік жүйелерді қосу бойынша өтуді жүзеге асырыңыз.
Үш фирманың ақпараттарымен танысыңыз. Өзіңіздің бумаңыз жайында ақпаратты сақтаңыз.
Жасалынған жұмысқа есеп беруді безендіру. Оны мəтіндік редакторда есеп беру түрінде беезендіріңіз.
Бақылау сұрақтары:
Компьютер аралық байланыстың белгісі қандай?
“Клиент-сервер” технологиясын сипаттаңыз.
Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар де интерфейстердің үйлесімсіздік мəселесін қалай жеңіп шығуға болады?
Коммуникация хаттамасы дегеніміз не?
Мəліметтер неге пакеттердің көмегімен беріледі?
Желілік топологияның негізгі түрлерін сипаттаңыз.
Архитектураның кең таралған желілерінің сипаттамасын атаңыз.
Арнайы желілік құралдарға қысқаша сипаттама беріңіз.
Локальды желілер қандай аймақтарда жəне қандай мақсатпен қолданылады?
Интернет желісінің негізгі сервистерін тізіп шығыңыз.
Оқытушымен студенттің өздік жұмысының тақырыптық жоспары
ОСӨЖ тақырыбының атауы Сабақтың мақсаты Сабақтың түрі Тапсырман ың мазмұны Ұсыныла-тын əдебиет
1 тақырып. Компьютер желісінің құруының методологиясы. КЖ құруының
методологиясының оқытылуы Ауызша сұрау Сұрақтарға жауап [5], [11]
2 тақырып. ҚКЖ жобалау. Əр түрлі кабелдердің сипаттамасы. Берілген объект үшін ЖЕЖ жобалау. ҚКЖ есептеу Есептеуді өткізу Нұсқалар бойынша [5], [11]
3 тақырып. Сигналдардың сипаттамасы. Каналдардың бөлінуі принциптері. Мəліметтерді түрлендіру жəне жіберу
тəсілдерінің оқытылуы Бақылау жұмысы Нұсқалар бойынша [9]
4 тақырып. ЖЕЖ сегменттерінің интеграциясы үшін жүйелік құрылғылар Осы тақырып бойынша білімді тереңдету Тесттеу Тесттік сұрақтарға жауап [5], [10]
5 тақырып. Жүйелі деңгейдің протоколдары. Осы тақырып бойынша білімді тереңдету Тесттеу Тесттерге жауаптар [5]
6 тақырып. Транспорттық деңгейдің протоколдары. Осы тақырып бойынша білімді тереңдету Тесттеу Тесттерге жауаптар [2]
7 тақырып. Ethernet желілері. Əр түрлі спецификацияларда Осы тақырып бойынша білімді тереңдету Бақылау жұмысы Əр адамға жеке арналған [1], [2]
түйіндер қосылуының кестелері. тапсырман ы орындау 8 тақырып.
Маршруттаудың алгоритмдер мен протоколдары. Маршрутизация алгоритмдерін оқу Ауызша сұрау Бақылау сұрақтарын а жауптар [3], [4]
9 тақырып. АТМ-дағы коммутация жəне маршруттау. Трафикті басқару. Осы тақырып бойынша білімді тереңдету Ауызша сұрау Бақылау сұрақтарын а жауптар [5], [11]
10 тақырып. Желілердегі қызмет ету сапасы. Технологияларды оқу Əр түрлі технологиял ардың анализі Оқытушым
ен берілген тапсырмала р [12]
11 тақырып. Кезектердің теориясы жəне желінің параметрлерінің есептеуі. Желілердің параметрлерінің есептеу Есептерді шығару Оқытушым
ен берілген тапсырмала р [11]
12 тақырып. Желілерді біріктіруінің принциптері жəне желілік технологиялардың интеграциясы. Осы тақырып бойынша білімді тереңдету Бақылау жұмысы Нұсқаулар бойынша [11]
13 тақырып. Ауқымды желілер. Ұйымдастыру принциптері. Internet желілік қызметтері. Осы тақырып бойынша білімді тереңдету Бақылау жұмысы Нұсқаулар бойынша [4], [9]
14 тақырып. Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар дің қауіпсіздігі. Ақпаратты қорғаудың амалдары мен құралдары. VPN технологиясы. Ақпаратты қорғаудың амалдарын оқу Ауызша сұрау Бақылау сұрақтарын а жауаптар [3], [9]
СӨЖ арналған бақылау жұмыстарының тақырыптары 1Телекоммуникацияның желілері: негізгі түсініктер. Желіның құрылымы.
Мəліметтерді жіберудің амалдары.
Ашық жүйелердің əрекеттестігінің эталонды моделі.
Желілік протоколдар жəне стандарттар. Интерфейстер.
Желілік протоколдардың стектері.
TCP/IP протоколдарының стегі.
IP жəне желілік деңгейдің басқа да протоколдары.
TCP протоколы. Мəліметтер ағының басқару.
Маршрутизация протоколдары.
Ethernet технологиясы.
Token Ring технологиясы.
Frame Relay технологиясы.
Ортаға кіруге рұқсат амалдары.
Жоғары жылдамдықты жергілікті желілер.
Кабелдердің түрлері.
АТМ желілердегі коммутация жəне маршруттау.
Желілік технологиялар интеграциясының негізгі принциптері.
Есептеу желілері жəне телекоммуникациялар дің жобалауының негізгі кезеңдері жəне принцип-тері.
ҚКЖ (СКС) жобалау. 20VPN технологиясы.
Тест сұрақтары
1. Компьютерлік желі деген не?
Байланыс арналар арқылы біріктірілген, əр жерде орналасқан ЭЕМ жүйе
ЭЕМ жиыны
Бір жерге орналастырылған ЭЕМ жүйесі
Эр жерге орналастырылған ЭЕМ жүйесі
Дұрыс жауабы жоқ
*****
2.Компьютерлік коммуникациялардыңнегізгі элементтеріне жататындар:
Алып бергіш (передатчик), байланыс желілері, жеткізу ортасы, қабылдағыш (приемник)
Алып бергіш (передатчик), сигнал, жеткізу ортасы, қабылдағыш (приемник)
Алып бергіш (передатчик), хабар, қабылдағыш (приемник), оператор
Алып бергіш (передатчик), программа, жеткізу ортасы, қабылдағыш (приемник) E) Дұрыс жауабы жоқ
*****
3. Алыс аралықтан информациямен алмасуында қай кабельді пайдалану ұтымды?
Волоконно–оптикалық
Коаксилды
Өрілген екі сым
Теледидар кабелі
Дұрыс жауабы жоқ
5.TML форматы – бұл:
жіберілген файлдар
электрондық хабарлар
гипермəтін
пайдаланбайтын формат
мəтіндік хабарлар
6.LAN деген – бұл:
A) Аймақтық желі B) Ауқымды желі
Жергілікті желі
Ұлестірілген желі
Дұрыс жауабы жоқ
7.WAN деген – бұл:
Аймақтық желі
Жергілікті желі
корпоративтік желі
Ауқымды желі
Дұрыс жауабы жоқ
8.Технологиялардың қайсысы корпоративтікке жатады?
OLE
DDE
ІNTERNET
OPEN DOC
ІNTRANET
9.ІNTRANET – технологиясы -бұл:
корпоративтік желі жиегінде іске асырылған ІNTERNET технологиясы
АЕЖ технологиясы
ЖЕЖ технологиясы
ІNTERNETтің қате жазылғаны
барлық желілік технологиялардың жиынтығы
10.Гипермəтін (гипертекст) – бұл:
өте қүрделі мəтін
DOC кеңеймесі бар барлық файлдар
өз фрагментеріне немесе басқа мəтіндерге сілтемелері бар қарапайым мəтін
RTF кеңеймесі бар барлық файлдар
барлық мəтіндік файлдар жиынтығы 11.ІNTRANET – технологиясы -бұл:
АЕЖ технологиясы
ІNTERNET стандарттары мен хаттамалары пайдаланатын корпоративтік компьютерлік желі
ЖЕЖ технологиясы
корпоративтік желі жиегінде іске асырылған ІNTERNET технологиясы E) барлық желілік технологиялардың жиынтығы
12.ІNTRANET – технологиясы -бұл:
мемлекетті” барлық банкілерін біріктіретін желі
аумақты желі
жергілікті желі
бір ұжымның қарамасында жергіленген WEB – жүйе E) ауқымды желі
13.HTML форматы – бұл:
жіберілген файлдар
электрондық хабарлар
гипермəтін
пайдаланбайтын формат
мəтіндік хабарлар
14.ЖЕЖ ерекше сиппаттамалары:
Азғантай ара қашықтық, жоғары жілдамдықпен информациямен алмасу, жоғары сенімділікпен жұмыс істеу
Үлкен ара қашықтық, орташа жілдамдықпен информациямен алмасу, бөгеулдердің ықтималдылығы
Азғантай ара қашықтық, төмен жілдамдықпен информациямен алмасу, бөгеулдердің ықтималдылығы
Үлкен ара қашықтық, төмен жілдамдықпен информациямен алмасу, үлген бөгеулдер
Дұрыс жауабы жоқ
15. Келесілердің қайсысы ЖЕЖдің топологиясына жатады? A) Жатықтық, шиналық, жұлдызша
Сақиналы, үш өлшемді, кеңістікті
Сақиналы, магистральды, кеңістікті
Сақиналы, шиналық, жұлдызша
Дұрыс жауабы жоқ
16. Түйіндері тұық қысықпен желіге біріктірілген топология қалай аталады?
Шиналық
Сақиналы
Магистральды
Жұлдызша
Дұрыс жауабы жоқ
17.Түйіндері орталық түйінмен байланыстырылған топология қалай аталады?
Шиналық
Кеңістікті
Жұлдызша
Радиалды
Дұрыс жауабы жоқ
18.ЖЕЖ информациямен алмасу ортасы ретінде не қолданылады?
Дұрыс жауабы жоқ
Жүйелік шина
Интерфейс
Радиус
Кабельдер
19.Хаттамалар дегеніміз не?
A) Деректерді толық жəне қатесіз беруге келіскен жəне бекітілген ережелер B) Телефон тізбектерін пайдалануға арналған келісімді шарттар (договор)
Берілетін деректердің қыска жазылуы
Деректерді беру құнына шарттар
Дұрыс жауабы жоқ
20.ТСР дегеніміз - бұл:
Желілік деңгейінің хаттамамасы, информацияның қайда берілгенін анықтайды
Транспортық деңгейінің хаттамамасы, информацияның беруін басқарады
Қолданбалы хаттама
Файлдарды беру қызметінің хаттамасы
Дұрыс жауабы жоқ
21.ІP дегеніміз - бұл:
Желілік деңгейінің хаттамамасы, информацияның қайда берілгенін анықтайды
Транспортық деңгейінің хаттамамасы, информацияның беруін басқарады
TELNET қызметінің қолданбалы хаттамасы
Жоғарғы деңгейдегі программалау тілі
Дұрыс жауабы жоқ
22.ІP – адрес қанша байттан тұрады?
8
3
6
4
Дұрыс жауабы жоқ
23.Қолданбалы хаттама деген не?
Интернеттің əр қызметтерінің хаттамалары
Қолданбалы программалардың хаттамалары
Қолданбалы программа
Интернеттің желілік хаттамасы
Дұрыс жауабы жоқ
24.Біррангті желі – бұл:
A) Ерекшеленген сервері жоқ , барлық ЭЕМдердің қатынас құқықтары бірдей желілер B) Бір текті желілер
Бір операциялық жүйе арқылы басқарылып жұмыс істейтін желілер
Жергілікті желілер
Дұрыс жауабы жоқ
25.Қай жылы TCP/ІP желілік хаттамасы стандартталған? A) 1983 ж.
1969 ж.
1972 ж.
1980 ж.
Дұрыс жауабы жоқ
26. Желілік адаптер дегеніміз не?
Бір текті желілердің өзара əрекеттестігін қамтамасыз ететін құрылғы
Əр текті желілердің өзара əрекеттестігін қамтамасыз ететін құрылғы
ЭЕМдерді, абоненттік пунктерді немесе терминалдарды байланыс тізбектермен сəйкестіруін қамтамасыз ететін құрылғы
Бөлінетін көрларды басқаратын құрылғы
Дұрыс жауабы жоқ
27.Деректерді берудің режимі симплексті режим болса:
A) Деректер тек бір бағытта беріледі B) Деректер екі бағытта кезек-кезек беріледі
Деректер екі бағытта бір мезгілде беріледі
Деректер дискрет формасында бір бағытта, ал аналогты формасында бір мезгілде екі бағытта беріледі
Дұрыс жауабы жоқ
28.Деректерді берудің режимі жартықосқабатты (полудуплексный) режим болса:
A) Деректер тек бір бағытта беріледі B) Деректер екі бағытта кезек-кезек беріледі
Деректер екі бағытта бір мезгілде беріледі
Деректер дискрет формасында бір бағытта, ал аналогты формасында бір мезгілде екі бағытта беріледі
Дұрыс жауабы жоқ
29.Деректерді берудің режимі қосқабатты (дуплексный) режим болса:
А) Деректер екі бағытта бір мезгілде беріледі
Деректер тек бір бағытта беріледі
Деректер екі бағытта кезек-кезек беріледі
Деректер алдымен бір бағытта, ал сосын екінші бағытта беріледі
Дұрыс жауабы жоқ
30.Параллельді түрде деректерді беру дегеніміз:
А) Биттер тобын əр түрлі мезеттерде бірнеше өткізгіштер арқылы беру
Биттер тобын бір өткізгіш арқылы беру
Биттер тобын бір мезетте бірнеше өткізгіштер арқылы беру
Белгілі өлшемді биттер тобын бір өткізгіш арқылы беру
Дұрыс жауабы жоқ
31.Бейсинхронды (асинхронная) түрде деректерді беру дегеніміз:
А) Старт жəне стоп биттермен шектелген байттарды беру
Арнайы басқарушы символдармен шектелген байттарды беру
Дыбыстық символдармен шектелген байттарды беру
Мəтінмен қоса байттарды беру
Дұрыс жауабы жоқ
32.Синхронды (синхронная) түрде деректерді беру дегеніміз:
А) Дыбыстық символдармен шектелген байттарды беру
Старт жəне стоп биттермен шектелген байттарды беру
Арнайы басқарушы символдармен шектелген байттарды беру
Мəтінмен қоса байттарды беру
Дұрыс жауабы жоқ
33. Дискретті сигналдарды үздіксіз сигналдарға жəне үздіксіз сигналдарды дискретті сигналдарға түрлендіретін құрылғы:
А) Контроллер
Микропроцессор
Модем
Жүйелік шина
Дұрыс жауабы жоқ
34. Қандай кабельде информация үлкен жылдамдықпен беріледі?
А) Волокон-оптикалық
Коаксальды кабель
Экрандалған "Есулі қос өткізгіш" кабель
Экрандалмаған "Есулі қос өткізгіш" кабель
Дұрыс жауабы жоқ
35. Интернет деген не?
А) Желілердің желісі
Жергілікті желі
АҚШ қорғаныс министрлігінің Болашақ Ғылыми Зерттеу Агенттігінің желісі
Корпоративтік желі
Дұрыс жауабы жоқ
36. Интернеттегі жұмыс істейтін ДК-лердің жалпы хаттамасы қайсы?
А) WWW
FTP
HTML
TCP/ІP
Дұрыс жауабы жоқ
37. Интернет кімнің меншігінде?
А) ARPANET желісі
Ешкімнің
АҚШ қорғаныс министрлігінің
БҰҰ
Дұрыс жауабы жоқ
38. DNS деген не?
А) ДК-ге əріптік аттарын меншіктейтін домендік аттар жүйесі
ДК-ге цифрлық аттарын меншіктейтін домендік аттар жүйесі
Интернеттің қолданбалы хаттамасы
Интернеттің желілік хаттамасы
Дұрыс жауабы жоқ 39. Броузер деген не?
А) Тақырыпқа байланысты біріктірілген Web-беттердің тобы
Желілік қауіпсіздікті қамтамасыз ететін программа немесе ДК
Интернет қызметі
Web-беттерді қарап шығуға арналған программа
Дұрыс жауабы жоқ
40. Интернет қай желінің негізінде құрылған?
А) ІNTRANET
ARPANET
ETHERNET
WWWNET
Дұрыс жауабы жоқ 41.HTML – бұл:
А) Дұрыс жауабы жоқ
электрондық хабарлардың форматы
берілетін файлдар форматы
жоқ формат E) гипермəтін форматы 42.Мост деген не?
А) Бір текті желілерді өзара əрекеттестіруін ұйымдастыруға қажетті компьютерлік желінің түйіні
Əр текті желілерді өзара əрекеттестіруін ұйымдастыруға қажетті компьютерлік желінің түйіні
Желілермен сəйкестірілуіне қажетті ЭЕМ-нің түйіні
Желілердің бөлектенетін қорларын басқаратын ЭЕМ
Дұрыс жауабы жоқ
43. Интернет қызметтерінің қайсысы ең көп тұтынылады?
А) ІP-телефония
USENET жаңалықтар топтары
GOPHER
Электрондық пошта
Дұрыс жауабы жоқ
44. Интернет қызметтерінің қайсысы гиперсілтеме технологиясына негізделген?
А) WWW
GOPHER
USENET
TELNET
Дұрыс жауабы жоқ 45. TELNET деген не?
А) Файлдарды пошта арқылы беру қызметі
Компьютерді алыстан басқару қызметі
Жаңалықтарды беру қызметі
Əлемдік информациялық торы
Дұрыс жауабы жоқ 46. USENET деген не?
А) Жаңалықтар топтарының қызметі
Операциялық жүйе
Желілік хаттама
Компьютерді алыстан басқару қызметі
Дұрыс жауабы жоқ 47. WWW – бұл:
А) Телеконференция
Əлемдік желі
Электронды пошта D) Əлемдік тор
E) Дұрыс жауабы жоқ
48.Интернет қызметтеріне келесілер жатады: 1) электронды пошта, 2) телеконференция, 3) əлемдік тор 4) файлдарды беру 5) суреттерді беру
А) 1, 2, 3, 5
1, 2, 3, 4
1, 2, 4, 5
1, 3, 4, 5
Дұрыс жауабы жоқ
49.Интернет қызметтерінің қайсысы техникалық обьектілерді алыстан басқаруда қолданылады? А) Дұрыс жауабы жоқ
USENET
WWW
E- MAІL
TELNET
50. Интернет қызметтерінің қайсысы файлдарды қайта жіберуде қолданылады?
А) TELNET
FNET
PAІNT
FTP
Дұрыс жауабы жоқ
51.Телефон арнасы арқылы байланыса алатын компьютерлер бір-бірімен қандай хаттамамен мəлімет алмаса алады? A) IP.
TCP/IP.
TCP.
URL.
Барлық жауап дұрыс.
51. Сервердің бірінші (алғашқы) бетіне жазылатын адрес: A) IP адресі.
URL адресі.
DNS адресі.
SRL адресі.
Барлық жауап дұрыс.
52. Интернет мəліметтерін жеңіл көруге болатын графикалық интерфейс мүмкіндігін беретін қызмет түрі: A) INTERNET
ARPANET
WWW
USENET
Дұрыс жауабы жоқ.
53. http : //www.soccer.ru/dynamo/rus/index.html адресіндегі index.html нені білдіреді?
Протокол аты;
Адрестің домендік бөлігінің аты.
Сервердегі каталог аты.
Web парақ файлының аты.
Сервер атауы.
54. Бірдей хаттамаларды пайдаланатын желілерді байланыстыратын компьютерді көрсетіңіз: A) Сервер.
Желі торабы.
Провайдер.
Клиент.
Протокол.
55. Интернетке кіретін əрбір компьютердің төрт блоктан тұратын өз адресі: A) IP адресі.
URL адресі.
DNS адресі.
SRL адресі.
E-mail.
56. INTERNET FTP қандай қызмет көрсете алады: A) Адресті өңдеу-жетілдіру.
Web-бетін іздеу.
Адресті іздеу.
Қазіргі уақыттағы тікелей қарым-қатынас.
Файлды беру.
57. WEB документті қандай программа көмегімен қарауға болады: A) Компилятор.
Браузер.
Интерпретатор.
Мəтіндік редактор.
Дұрыс жауабы жоқ.
58. Шлюздің қызметі:
Объектілерді əртүрлі деректермен алмастыру протоколдарымен біріктіру.
Объектілерді бірдей деректерді алмастыру протоколдарымен біріктіру.
Сигналды күшейту.
Деректерді фильтрлеу.
Дұрыс жауабы жоқ.
59. Маршрутизатордың қызметі:
Объектілерді əртүрлі деректермен алмастыру протоколдарымен біріктіру.
Деректерді фильтрлеу.
Объектілерді бірдей деректерді алмастыру протоколдарымен біріктіру.
Сигналды күшейту.
Дұрыс жауабы жоқ.
60. Деректерді желі бойынша OSI моделін өткізудің қанша деңгейі бар? A) 5.
4.
6.
7.
Дұрыс жауабы жоқ.
61. Қандай деңгейдің интерфейсі OSI деректерді өткізу моделі TCP/IP базалық протоколды суреттейді?
Желілік-арналық.
Өкілдік-сеанстық.
Сеанстық-транспорттық.
Транспорттық-желілік.
Дұрыс жауабы жоқ.
62. OSI деректерді өткізу моделінің қай деңгейінде ақпарат кадр түрінде беріледі?
Арналық.
Транспорттық.
Желілік.
Физикалық.
Дұрыс жауабы жоқ.
63. Желінің стандартты топологиясына қандай топологияны жатқызуға болмайды? A) Жұлдыз.
Сақина.
Жапырақтық.
Жалпы шина.
Барлық жауап дұрыс.
64. OSI деректерді өткізу моделінің қай деңгейінде ақпарат хабарлама түрінде беріледі? A) Сеанстық.
Өкілдік.
Қолданбалық.
Транспорттық.
Дұрыс жауабы жоқ.
65. INTERNET-тің қай қызыметінде HTTP протоколы бар? A) Электрондық почта.
Телеконференциялар.
WWW.
Файлды жеткізу
Қазіргі уақыттағы қарым-қатынас.
66. Гиперсілтеме дегеніміз не:
Əмбебап нұсқаушысы бар, тег.
IP-адрес.
Домендік ат.
WWW қызметінің қосымша протоколы.
Дұрыс жауабы жоқ.
67. MS-тің қандай қосымшасы Web- документпен жұмыс жасауға мүмкіндік береді? A) SQL SERVER.
Exchange.
Internet Explorer.
System Management server.
Дұрыс жауабы жоқ.
68. Келесі IP-адрестің қайсысы дұрыс:
295.32.11.89
195-46-15-27
74.61.20
18.209.33.68
Дұрыс жауабы жоқ
69. Келесі URL адресінің қай жазуында қате бар: A) ftp//ftp.glasnet.ru/user.
http://ww.km.ru.
http://kz.pilot/personal.
ftp://citforum.ftp.ru/pub/bach.zip.
Дұрыс жауабы жоқ.
70. Желідегі байланыстың қандай түріне модем қажет? A) Талшықтық .
Спутниктік.
Телефондық.
Кабельдік.
Дұрыс жауабы жоқ.
71. Интернетпен қосылуды жүзеге асыратын заңды тұлға: A) Сервер.
Провайдер.
Клиент.
Web- сервер.
Модем.
72. Жеке информациялық блоктарда қай адрес нүктемен көрсетіледі? A) IP адресі.
URL адресі.
DNS адресі.
SRL адресі.
E-mail.
73. Интернетке қосылған компьютердің міндетті түрде ... болады.
WEB - құжаты
IP-адрес
FTF
WWW қызметінің қосымша протоколы.
WEB - сервері
74. WEB-беттегі гиперсілтемелер:
Интернет серверінің кез-келген WEB-бетіне өтуді қамтамасыз етеді
Берілген домен ішінде кез-келген WEB-бетке өтуді қамтамасыз етеді C) Берілген сервердегі кез-келген WEB-бетке өтуді қамтамасыз етеді
WWW қызметінің қосымша протоколы.
Берілген WEB-бет ішіндегі қозғалысты қамтамасыз етеді
75. Ауқымды (глобальды) компьютерлік желіде компьютерлер арасында байланыс орнату үшін мынадай ресурстар қажет:
A) компьютер, модем, желіде жұмыс істеуді сүймелдейтін программалық жабдықтамалар; B)компьютер, желілік адаптер, байланыс арнасы (каналы), осыларға сəйкес программалық жабдықтамалар*,
компьютер, программалық жабдықтамалар
компьютер, модем, желілік адаптер;
компьютер, телефондық аппарат, интернет – карта.
76. Модем мынадай қызмет атқарады:
Модуляция жасайды (екілік информацияны аналогтық түрге айналдыру)
демодуляция жасайды (аналогтық информацияны екілік түрге айналдыру) C) модуляция жəне демодуляция жасайды*;
сигналдарды күшейту.
сигналдарды беру.
77. Телефон арнасы арқылы байланыса алатын компьютерлер бір – бірімен қандай хаттамамен мəлімет алыса алады?
IP
ТСР/IP*
ТСР
URL
WWW
78. ТСР хаттамасы қандай қызмет атқарады?
мəліметтерді бірнеше бөліктерге бөледі
мəліметтерді жөнелту ісін атқарады*
мəліметтерді бір жүйеге келтіреді
мəліметтерді құрастырады
мəліметтерді береді
79. Интернет желісімен жұмыс істеу үшін ... болу керек.
компьютер, модем, телефон*
компьютер, сканер, модем
компьютер, телефон
компьютер, модем, принтер
компьютер, принтер, сканер
80. Сервердің бірінші бетіне жазылатын адрес?
ІР адресі
URL адресі*
DNS адресі D) SRL адресі
E)UNET
81. Екі желінің мəлімет алмасуының ережелерін, ақпарат форматтарын, принципін анықтау заңдылығы
желі торабы
протокол* (хаттама)
ақпараттық сервер
провайдер E) cервер
82. Бірдей хаттамаларды пайдаланатын желілерді байланыстыратын компьютер?
сервер
желі торабы*
провайдер
протокол
ақпараттық сервер
83. Белгілі бір мəселеге арналған мəліметтер жиыны
протокол
провайдер
телеконференция
броузер
сервер
84. Гипермəтінді көру программасы
А) интернет
B) броузер*
C)Netscape Navigator
D) Жергілікті желі
Е) ethernet
85. Интернетке кіретін əрбір компьютердің төрт блоктан тұратын өз адресі А) ІР адресі*
URL адресі
DNS адресі
SRL адресі Е) ТСР адресі
86. Интернет мəліметтерін жеңіл көруге болатын графикалық интерфейс мүмкіндігін беретін желі А) INTERNET
B) ARPANET
C)WWW*
D)USENET
Е) ETHERNET
87. http://www.soccer.ru/dinamo/rus/index.html адресіндегі index.html нені білдіреді? А) протокол
адрестің домендік бөлігі
сервердің каталог аты
Wев парақтары файлының аты* Е) провайдер
88. Сервердің сыртқы функциясына не жатады?
А) ақпаратты сақтау
ақпаратты көру
ақпаратты тасымалдау*
ақпаратты көшіру
Е) ақпаратты іздеу
89.Желідегі пакеттердің адрестелуін іске асыратын хаттама?
А) ТСР
ТСР/ІР
ІР*
URL
DSN
90.Желіге қосылған компьютерлерде қандай адрес тұрақты болады? А) URL адресі
ІР адресі*
DNS адресі
SRL адресі
TCP
Глоссарий
Браузер – басқа нысандарға гиперссылка арқылы көшуді ұйымдастыратын Web құжаттарды қарауға арналған бағдарлама.
Гиперсілтеме – маус құрылғысымен шерткенде басқа файлмен байланысқа түсетін ерекшеленген нысан.
Компьютерлік желі –ақпаратты қабылдауға, сақтауға жəне өңдеуге арналған өзара байланысқан компьютерлер мен терминалдардың жүйесі.
Программа-сервер – қолданушыға компьютердің ақпараттық ресурстарын қамтамасыз ететін программа.
Domain – домен. Бір компьютермен басқарылатын немесе бір желілік жұмыс машинасының басшылық етуімен істейтін информациялық желі қорлары тобы.
HTTP (Hyper-Text Transmission Protocol) – гипермəтінді жіберу хаттамасы. WWW-да клиент пен сервер арасында қатынас болу үшін қолданылатын хаттама.
Броузер - Көрсеткі. Ол “to browse” парақтау, қарау деген ағылшын сөзінен шыққан атау. Интернеттегі Web- парақтарын оқып, экранда көрсетуге арналған программалар (кең тараған түрлері Microsoft Internet Explorer, Netscape Navigator)
BS (Bulleten Board System) – электрондық хабарландыру татқтасы, электронды тақтаның компьютерлік аналогі. Бұл модем арқылы байланысуға болатын компьютерде сақталатын мəліметтер, онда басқаларға арналған хабарламаларды қалдыруға, бұрын жазылған мəліметтерді оқуға болады. Əдетте бұл бейкоммерциялық жүйе болып саналады
TCP/IP – Интернет желісіне қосылатын компьютерлер арасында ақпарат алмасуды қамтамасыз ететін мəліметтерді бір жүйеге келтіру ережелері немесе оларды құрастыру хаттамасы.
Usenet – бір-бірімен жаңалықтар алмасып отыратын бейкоммерциялық, бейформалдық жүйелер тобы
URL-адрестері-бұл Интернетте орналасқан құжаттардың адресін жазудың арнайы формасы.Ол - желінің қай серверінде орналасса да, керекті мəліметті айнытпай қатесіз табуды қамтамасыз ететін сөз тіркесі.
Homepage – Web жүйесіндегі байланысқан мəліметтерді алғашқы іске қосу парағы. World Wide Web жүйесіне саяхатты бастайтын парақ.
WWW (World Wide Web) – Интернет мəліметтерін жеңіл көруге болатын графикалық интерфейс мүмкіндігін береді. Web- тің əр бетінің басқа парақтармен байланысын көрсететін сілтеме белгілері бар, оны бір-бірімен байланысқан парақтардан тұратын өте үлкен кітапхана деуге болады.Бір тораптық компьютерде орналасқан мəліметтер Web кітабы секілді, ал оның беттері кітап парақтарын көзге елестетеді.Бұл беттердегі мəліметтер дүниенің кез келген нүктесінде орналаса береді.
Провайдер (Internet Service Provaider) – Интернетпен қарапайым тұтынушылардың тікелей қатынас құруын жүзеге асыратын заңды тұлға.
FTP (File Transfer Protocol) Файлдарды жіберу протоколы– бұл көбінде үлкен көлемдегі файлдарды жіберу кезінде қолданылатын Интернттің қосымшасы. FTP көмегімен кез келген файлдарды жіберуге жəне қабылдауға болады.
Чат (IRC –Internet Real Chat) –Интернеттің тағы да бір қосымшасы, желіде нақтылы уақытта интерактивті сұхбаттасу. Əңгімелесушілер бір-бірімен өз компьютерлеріндегі клавиатурада сөздерді теріп жібереді жəне ол сөздер бірнеше секундтардан кейін сұхбаттасушыларға монитордан көрінеді, осындай тəсілмен əңгімелесулеріне болады.

Приложенные файлы

  • docx 23676577
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий