оспан соны (1)


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
,
\r...,\r\f \f\n\t
\b\r\f
ӘОЖ 37.0
КБЖ 74.00
Кітапты құрастырушылар:
п.ғ.д., профессор С.М.Кеңесбаев
п.ғ.д., профессор Ә.Е.Жұмабаева
п.ғ.магистрі, Ж.Қ.Астамбаева
Т14 Тағылымды тарих.
Көрнекті ғалым-ұстаз, п.ғ.к., профессор
Төлеген Қаражанұлы Оспанов туралы 3-кітап. Құрастырушылар:
С.М.Кеңесбаев, Ә.Е.Жұмабаева, Ж.Қ.Астамбаева. -Алматы: 2016. –
«Тағылымды тарих» суретті 3-кітабы көрнекті ғалым-ұстаз,
п.ғ.к., профессор Төлеген Қаражанұлы Оспановқа арналып отыр.
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде
28 жыл қызмет атқарған Т.Қ.Оспанов кәсіби маман дайындауға
бағытталған ресми құжаттар дайындауға, оқу-әдістемелік құралдар
жазуға ат салысып, бастауыш сатыдағы оқу-тәрбие жұмыстарын
ұйымдастыру мәселелерімен айналысқан.
Кітапқа ғалымның өмірі мен шығармашылық еңбегі туралы
мәліметтер, естеліктер, ұстаздық қызметінің негізгі кезеңдері және
ғылыми мақалалары беріліп отыр.
ӘОЖ 37.0
КБЖ 74.00
© Құрастырушылар:
С.М.Кеңесбаев
Ә.Е.Жұмабаева
Ж.Қ.Астамбаева, 2016
Қ
олыңызға алып отырған «Тағылымды тарих»
суретті кітабы
өткен тарихымызды,
аға ұрпақтың
кейінгі ұрпақ үшін жасаған
ерен еңбектерін
жастарға
таныту
мақсатында
құрастырылып отыр. Бұл кітап Қазақстанға белгілі
әдіскер-ғалым, бастауыш мектепте математиканы
оқытудың теориясы мен әдістемесінің негізін салушы,
педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор
Төлеген Қаражанұлы Оспановқа арналған.
«Тағылымды тарих» кітабының үшіншісі
Төлеген Қаражанұлына арналуы кездейсоқ құбылыс
емес. Елу жылға тарта ұстаздық еткен уакытта
Төлеген Қаражанұлының алдынан қаншама шәкірт
білім бұлағынан сусындап, өмірде өз жолдарын
тауып, жоғары білімді маман иелері атанды. Ол
математикадан бастауыш сынып мамандарын кәсіби
дең
де дайындауға бағытталған құралдар дайын
дады. Атап айтканда, «Бастауыш оқыту педагогикасы
мен әдістемесі» мамандығының бакалавриат,
тратура дайындау бағыттары бойынша ҚР
мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарттары;
жоғары оқу орны студенттеріне арналған «Основы
математики начальной школы», «Математика»,
«Внеклассная работа по математике в начальной школе»
оқу кұралдары, «Бастауыш мектепте математиканы
оқыту әдістемесі», «Жаңа буын оқулықтары бойынша
бастауыш сыныптарда математиканы окыту
әдістемесі»; «Математиканың бастауыш курсын оқыту
әдістемесі» және т.б. оқу-әдістемелік құралдары бар.
Ол – Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің
мемлекеттік стандарты мен жалпы білім беретін
мектептің 1-4 сыныптарына арналған математика
бағдарламаларының және «Просвещение» баспасынан
шыққан лайықталған «Математика» оқулықтары
авторларының бірі. Сонымен қатар «Рауан» баспасынан
шыққан «Математика» (1-4 сыныптарға арналған)
төлтума оқулықтарының, «Атамұра» баспасынан 1998
жылдан бері шығып өндіріске ендірілген жаңа буын
математика оқу-әдістемелік кешенінің және 12 жылдық
мектептің 1-4 сыныптарына арналған математика
бағдарламалары мен оқу-әдістемелік кешенінің авторлық
ұжым жетекшісі болды.
XX ғасырдың 80-жылдарынан бастау алып, бүгінгі күнге
дейін бастауыш сыныптар оқушыларына мемлекеттік
бағдарлама талаптарына сай жоғары деңгейде білім
беріп, олардың танымдық, шығармашылық қабілеттерін
арттыруда Т.Қ.Оспановтың жетекшілігімен дайын
далған «Математика» оқулықтарының рөлі аса зор.
Ол оқулықтар Қазақстан Республикасында қоныс
теуіп, Отанымыздың дамуы мен жарқын болашағына
өз үлестерін қосып жатқан халықтардың тілдерінде,
атап айтсақ, орыс, ұйғыр, өзбек тілдерінде де жарық
көрді. Жаңа буын окулықтары бойынша дайындалған
«Қазақстандық мектеп окушылары TIMSS - 2007
халықаралық салыстырмалы зерттеуіне қатысып, 36
елдің 4 сынып оқушыларының математика бойынша
білім деңгейлерін тексеру кезінде Сингапур, Малайзия,
Тайвей (Қытай), Жапония елдерінен кейін 5-орынды
көрсетті. Бұл дерек Қазақстан Республикасында білім
беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған
Мемлекеттік бағдарламасында атап көрсетілген.
Профессор Т.Қ.Оспанов Қазақстан Республикасының
бастауыш сыныптарын оқыту мен тәрбиелеуге өз
үлестерін қосатын болашақ мамандар дайындауда да
ерен еңбек етті.
Ұрпақ тәрбиесінің және білімділігінің негізі – мектеп,
сондықтан білім негізі қаланатын бастауыш сатыдағы
оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру мәселелерін
өз еңбектеріне арқау еткен және сол салаға маман
дайындаған Төлеген Қаражанұлы Оспановты танып
білудің маңызы зор.
ӨМІРДЕРЕК
спанов Төлеген Каражанұлы 1941 жылдың
15 қаңтарында Павлодар облысы Баянауыл
ауданының Баян аулында дүниеге келген.
Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтын
«физик-математик» біліктілігі бойынша 1962 жылы
бітірген.
Аталмыш оқу орнын бітіргеннен кейін педагогикалық
қызметін қатардағы мұғалімнен бастап, сегізжылдық,
орта мектептердің директоры қызметіне дейін атқарған.
Ы.Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеу институтының
аспирантурасын бітірген. СССР ПҒА оқыту мазмұны мен
әдістері ғылыми-зерттеу институтының Қазақстандағы
филиалының ғылыми қызметкері болған. Абай атындағы
ҚазҰПУ-да 1988 жылдан бері қызмет етіп келеді.
Педагогика ғылымдарының кандидаты. 1990 жылы
«Перспективность и преемственность как условие
активиза
ции образования (на материале обучения
математике младших школьников» тақырыбында канди
дат

тық диссертация қорғаған.
1991-2004 жылдар аралығында «Бастауыш мектепте
математика және оны оқыту әдістемесі», «Бастауыш
мектеп теориясы мен әдістемесі» кафедрасының меңгеру
шісі болды
Т.Қ.Оспановтың бүкіл ғылыми-әдістемелік қызметі
қазақстандық бастауыш мектепке арналған математика
оқулығын жазумен байланысты. Сонау 1980 жылдары
Самарқан Егізбаевпен бірге Мәскеу ғалым-педагог
тарымен келісіп, бастауыш мектепте математикадан
республика ерекшеліктеріне лайықталған оқулық пен
әдістемелік құрал жасау мәселесін қолға алды. Соның
нәтижесінде 1986 жылы «Математика» пәнінен қазақ
баласының табиғатына жақын оқулықтар шыға бастады.
Бірақ мәскеулік ғалымдардың кереғарлығына байланысты
бұл мәселені аяғына дейін жеткізу мүмкіндігі болмады.
Тек еліміздің тәуелсіздік жолындағы күресі мен оған
ие болуы ұрпақ тәрбиесі мәселесін жаңа құндылықтар
негізінде ешкімге жалтақтамай, қайта қарауға мүмкіндік
берді. Республика мектептері 1992-1993 оқу жылынан
бастап төл оқу-әдістемелік кешендерге көше бастады.
Осылардың көш басында басқалармен бірге Математика
оқулығы тұрып, осы математиканың оқу-әдістемелік
кешені авторлар ұжымын Т.Қаражанұлы басқарды. Бұдан
кейінгі жылдары да жаңа буын («Атамұра» баспасынан
1998 жылдан бері шығып өндіріске ендірілген); 12
жылдық мектептің 1-4 сынып математика бағдарламалары
мен математика оку-әдістемелік кешендерінің авторлар
ұжымының жетекшісі болды.
Т.Оспанов – өз шәкірттеріне білім нәрін сеуіп, өз жүрек
жылуын соларға арнаған ұлағатты ұстаз. Елу жылға тарта
ұстаздық еткен уақытта оның алдынан қаншама шәкірт
білім бұлағынан сусындап, өмірде өз жолдарын тауып,
жоғары білімді маман иелері атанды. Олардың ұстазына
деген алғысы шексіз екендігі сөзсіз.
Оларға арнап «Бастауыш оқыту педагогикасы мен
әдістемесі» мамандығының бакалавриат, магистратура
дайындау бағыттары бойынша ҚР мемлекеттік жалпыға
міндетті білім стандарттарын; «Основы математики
начальной школы», «Математика», «Внеклассная работа
по математике в начальной школе» оқу құралдарын,
«Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесі»,
«Жаңа буын оқулықтары бойынша бастауыш сыныптарда
математиканы оқыту әдістемесі», «Математиканың
бастауыш курсын оқыту әдістемесі» және т.б. оқу-
әдістемелік құралдарын жазды.
Жалпы білім беретін мектептің 1-4 сыныптарына
арнап жазған жаңа буын Математика оқулықтарымен
сусындаған қазақстандық 4 сынып оқушыларының 36
ел қатысқан TIMSS-2007 халықаралык салыстырмалы
зерттеуге қатысып, 5-орынды иеленуі – Төлеген Қаражан
ұлының көп жылғы еңбегінің нәтижесі.
Төлеген Қаражанұлының еңбегі еленді. 1988 жылы
«Еңбек ардагері», 1992 жылы «Ы.Алтынсарин атындағы»
медальдарымен және «Қазақ ССР халық ағарту ісінің
үздігі» белгісімен марапатталды. Оған Қазақстан
Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1996
жылғы желтоқсанның 9-дағы Жарлығы бойынша
«Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» құрметті
атағы, 2009 жылғы желтоқсанның 4-дегі Жарлығы
бойынша «Құрмет» ордені берілді.
ОСПАНОВ ТӨЛЕГЕН
ҚАРАЖАНҰЛЫ
С.Р. РАХМЕТОВА,
п.ғ.д.,профессор
ен Төлеген Қаражанұлын аспирант кезінен
білемін. 1966 жылы Ы.Алтынсарин атын
ғы педагогикалық ғылыми-зерттеу инсти
тутының аспирантурасын бітіріп, көп ұзамай Абай
атындағы ұлттық педагогикалық университетінде
«Перспективность и преемственность как условие
активизации образования (на материале обучения
математике младших школьников)» тақырыбын
кандидат
тық диссертация қорғады.
1966 жылы республика бастауыш мектептеріне


ма жүргізуге байланысты (мектепті өмірмен бай

тыру) жаппай эксперимент жүргізу басталған-ды
(Мұнда әсіресе тіл және математика пәндерінің оқытылуы
жөнінде). Біз, сол кездегі институт аспиранттары,
ғылыми қызмет
керлері Жамбыл ауданындағы мектеп
терді қамқорлыққа алып, сабақтарға қатысып талдап,
мұғалімдерге жаңа талапқа сай лекциялар оқитынбыз.
Сол кезде математика пәнінен Төлеген Қаражанұлының
лекциясы мұғалімдерге өте түсінікті, ұғымды және
заман талаптарына сай, жоғары деңгейдегі лекция
болып бағаланатын-ды. Сол себепті де кейін біз КазПИ-
дің Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі
факультетіне математика пәнінен оқыту
шылыққа Төлеген
Қаражанұлын шақырдық, әуелі байқау сабақтарын
жүргізді, соңынан конкурс арқылы оқытушылыққа өтті.
Содан бері 40 жылдан астам бірге жұмыс атқарып келеміз.
Төлеген Қаражанұлы өзіне өте жоғары талап қояды,
педагогикалық шеберлігін үнемі жетілдіріп отырады, ол
үнемі «оқитын лекцияңа дайындалғанда алдымен өзіңе
терең білім беретін, әрі қызықты болуы керек. Сонда
студент те ынталы тыңдайды, қабылдайды..» дейді.
Сондықтан Төлеген оқыған әрбір лекция, ол жүргізген
әрбір семинар, практикалық сабақ – «ойлаудың өмірлік
қозғалысы», оқытушы мен студенттің бастарынан бірге
кешкен таным процесі. Танымды жетектеу үшін көп
еңбек ету қажет. Сондықтан да Төлеген өзіне демалыс
беруге сараң – сабақтарына қазіргі талаптар тұрғысынан
үнемі дайындалып, ой-жүйесін нақтылайды.
Төлеген Қаражанұлы – 1970 жылдан бастап мате
матикадан елімізде ұлт тілінде Қ.Сәтпаевтан кейін алғаш
оқулық жазған автор. Оның оқулығы да бүгінгімен
қатар болашаққа «өсуге» бағытталған: оқулықтары мен
оқу құралдары қазіргі педагогикалық, психологиялық,
математикалық ойлар мен ғылыми концепциялардың
жемісі.
Ол математиканың теориялық курстары мен әдістеме
сінен лекциялар оқыды, оның ғылыми жетекшілігімен
жүздеген диплом жұмыстары қорғалды. Кейбір диплом
жұмыстары Т.Қ.Оспановтың жетекшілігімен ғылыми-
зерттеу жағын онан әрі жетілдіру арқылы кандидаттық
диссертацияға айналып, Ғылыми кеңестің ашық
мәжілісінде қорғалды: Акпаева А.Б., Лебедева Л.А.,
Қосанов Б.М., Қайыңбаев Ж.Т., Аренова А.Х., Жолтаева
Г.Н., Құрманалина Ш.Х. – бұлардың барлығы қазіргі
кезде жоғары оқу орындарында дәріс беруде.
Т.Қ.Оспанов студенттердің ғылыми қоғамында да
белсенді жұмыс істейді. Оның жетекшілігімен ондаған
студент республикалық конференцияларда баяндамалар
жасап, дипломдарға, құрметті атақтарға ие болуда.
Төлеген Қаражанұлының өзі де Университеттің,
факультеттің қоғамдық өміріне белсенді түрде араласады:
факультет кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі қоғамының»
төрағасы қызметін атқарды.
Ғалым-әдіскер «Қазақ ССР халық ағарту ісінің озық
қызметкері» значогімен, «Ветеран труда» медалі
Ыбырай Алтынсарин атындағы медальмен, «Қазақ
станның еңбек сіңірген қызметкері» құрметті атағымен,
«Құрмет» орденімен марапатталды.
Т.Қ.Оспановтың 273-ке жуық жұмыстары жарық
көрді. Оның ішінде 18-і ЖОО студенттеріне, 91-і жалпы
білім беретін мектептің бастауыш сыныптарына арналған
оқулықтар мен оқу құралдары және 122 мақалалары бар.
Осының барлығы Төлеген Қаражанұлының еңбекқор,
ізденімпаз, ғылымға және өз ісіне шын берілген адам
екенін көрсетеді.
Төлеген Қаражанұлы – жан-жақты, өте білімді,
адамгершілігі жоғары, қарапайым, ерекше жан. Оның
ерекшелігі – ғалымдығын парасаттылықпен, биік адами
қасиеттерімен ұштастыруында.
(Мақала профессор Оспанов Төлеген
Қаражанұлының 70 жылдығына арналған «Кіші
мектеп жасындағы оқушыларды оқытудың
әдістемелік жүйесін жасау теориясы мен
тәжірибесі» атты Республикалық дөңгелек үстел
АШСАМ ДЕП ЖАС ӨСКІННІҢ
ЖАН САРАЙЫН
Б.ҚОСАНОВ,
п.ғ.к., доцент
ай елдің болмасын мәдени-рухани өміріне
атқарылған қомақты іс-шараларының кешегісі,
бүгінгісі және ертеңі болатыны мәлім. Қазақ
мектебі үшін бастауыш математикалық білім мазмұнын
айқындау және математикалық төл оқу бағдарламасы
мен төл оқулықтарын дайындау ісінің кешегісі туралы ой
толғар болсақ, оның көш басында халқымыздың аяулы
азаматтарының бірі Міржақып Дулатұлы тұрғандығын
аңғарамыз. Шын мәнісінде қазақ халқы үшін осы
ғасыр басындағы аса зәру міндеттерінің бірін атқаруды
өз мойнына ала отырып, қазақ мектебінің 1 және 2
сыныптарына арналған тұңғыш математика оқулығын
жазып, бастырған М.Дулатұлы болатын (М.Дулатұлы
«Есеп құралы», Орынбор, Дин уа мағишет баспаханасы,
Міржақыптай марқасқаның ізбасарлары бұл күнде де
баршылық және болашақта болары анық. Математиканың
ана тіліндегі оқу бағдарламасы мен оқулықтарын
дайындау деген ұғымды осы тұрғыдан саралар болсақ,
тарқатар ойымыздың бір ұшығы Төлеген Қаражанұлы
Оспанов сынды азаматқа тірелері күмәнсіз. Өйткені, ол –
замана көкжиектей құбылған аласапыран шақтарда үзіліп
қалған осынау бір игілікті істі жандандыруға құлшына
ден қойып, бастауыш мектепте математиканы оқыту
ісінде бұрын-соңды пайдаланылмаған мүмкіндіктерді
табудың өзіндік жолдарын іздестіру бағытында нақты
нәтижелерге қол жеткізген авторлар тобының жетекшісі.
Ендеше, профессор Т.Оспанов Міржақып сынды марқа
ның ізбасары деуге әбден болады.
Төлеген Оспанов жайлы аз-кем анықтама бере
кетсек артық болмас. Ол математиканы оқыту әдісте
месі ғылымының белді өкілдерінің бірі. Қазақстан
Республикасына танымал әдіскер-ғалым. Қазақстан
Республикасының еңбек сіңірген қызметкері, Абай
атындағы Алматы мемлекеттік университетінің профес
соры. Оның өткен өмір жолына бір сәт көз жүгіртсек,
ол Қарағанды педагогика институтының физика-
математика факультетін бітіріп, еңбек жолын Баянауыл
ауылындағы Тендік сегізжылдық орыс-қазақ мектебінде
математика пәнінің мұғалімі болып бастаған. 23
жасында сол мектептің директоры болып тағайындалған.
Басшылықтағы баспалдақ өскенмен ой түбінде жатқан
ғылымға деген құлшыныс мазалай берген ол 1969 жылы
Ы.Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылыми-
зерттеу институтының аспирантурасына келіп түседі.
Аспирантурадан кейін сол кездегі КСРО ПҒА-ның оқыту
мазмұны мен әдістері институтының қазақ филиалында
кіші ғылыми қызметкер, кейін аға ғылыми қызметкер
болып істейді. Сонда жүріп төртжылдық қазақ бастауыш
мектептерінде математикадан жаңа бағдарлама бойынша
білім беру, алты жасар балаларға математиканы оқыту
ісін ұйымдастыру және оларға арналған оқу-әдістемелік
құралдар дайындау сияқты істердің барлығы Төлеген
Қаражанұлының тікелей араласуымен жүзеге асырылды.
Осы жылдары қызмет бабымен математикалық білім
берудің өзекті мәселелері бойынша өткен ғылыми-әдісте
лік конференцияларға қатынасып, математикалық
білім беруде қазақ баласының ұлттық, психологиялық,
сондай-ақ Қазақстанның географиялық, экономикалық
тағы басқа өзгешеліктерін есепке алу мәселелері
жөнінде есімдері әлемге және бұрынғы одақ көлеміне
әйгілі М.И.Моро, А.М.Пышкало, П.М.Эрдниев сынды
әдіскер-ғалымдармен иық тіресе жүріп, ой бөліседі.
Олардың алдында Қазақстан балаларына бейімделген
оқулық дайындаудың қажеттігін дәлелдейді. Оның 1986
жылы М.И.Моро және С.В.Степановалармен бірлесіп
жазған 1-сыныпқа арналған «Математика» оқулығы осы
бағытта тындырылған істің нақты көрінісі деуге болады.
Ол математиканы оқыту әдістемесінің тәжірибелік
мәселелерімен ғана шектеліп қоймай, оның теориялық
жағын зерттеуге де ден қойды. Соның нәтижесінде
«Бастауыш кластарда математиканы оқыту» (1987),
«Математиканы оқытудағы сабақтастықтың мазмұны
мен методикасы» (1986) атты іргелі еңбектерін жазды.
Соңғы он жылдан аса уақыттан бері Төлеген
Қаражанұлы Абай атындағы Алматы мемлекеттік
университетінде профессорлық қызмет атқарумен
бірге бастауыш мектеп математикасының теориясы
мен әдістемесі кафедрасының басшысы ретінде
болашақ бастауыш мектеп мұғалімдерінің әдістемелік-
математикалық даярлығын көтеруге де аз үлес қосып
жүрген жоқ. Жалпы, бастауыш сыныпты оқытудың
педагогикасы мен әдістемесі мамандығы бойынша
математиканың теориялық негіздері мен математиканы
оқытудың тәсілдері пәндерінен оқу бағдарламаларын
жасау, оқу құралдарын дайындау екінің бірінің қолынан
келе бермейді. Мұндай күрделі де іргелі кезек күттірмейтін
келелі мәселелерді шешуде ғалым атқарған істер ұшан-
теңіз. Мәселен, оның тікелей басшылығымен жарық
көрген еңбектері: «Математика» (қазақ, орыс тілдерінде),
«Математиканың бастауыш курсын оқытудың әдістемесі»
(1-2 бөлімдер), «Программы по математике и методике
преподавания математики», «Внеклассная работа по
математике начальной школе», «Сборник программ
по математике и методике преподавания математики»
тағысын тағылар.
«Шәкіртсіз ұстаз - тұл» деген қағиданы берік ұстана
тын Төлеген Қаражанұлы өзінің сан-салалы жұмыстарын
ғылыми мамандар даярлау мәселесімен тығыз ұштастыра
жүргізуде. Оның тікелей жетекішілігімен соңғы жылдары
5 адам бастауыш мектепте математиканы оқытудың
өзекті мәселелері бойынша диссертация қорғап, ғылым
кандидаты атағын алды. Олардың ішінде Қазақстан
Республикасының жоғары оқу орындарында доцент,
кафедра меңгерушісі, педагогикалық колледж директоры
қызметтерін атқарып жүргендер де бар.
Ғылым жолында жүрген жастарға қамқорлық жасап,
қол ұшын беруден аянбайтын Төлеген Қаражанұлы қолы
қалт еткен өмірдің әр алуан кезеңдері туралы шәкірт
мен әңгіме дүкен құрғанда: «Менің математикаға деген
қызығушылығымды тудырған мектепте сабақ берген
мұғалімім - Л.Сыздықов. Институтта елімізге танымал
ғалымдар дәріс берді. Олар: математика әдістемесінен
дәріс оқыған Махметов, Омаров, Баймурзин, ал педагогика
мен психологиядан Балаубаев және тағы басқалар еді.
Мұнымен қоса біздің қатарластар Қаныш ағайға ұқсауды,
соның жолын қууды армандайтын. Ақыры сол арман
Алматыға сүйреп әкелді», - деп өз ұстаздарын үлкен ілти
патпен еске алатыны бар. Бұдан дәстүр жалғастығын
көруге болады.
Төлеген Қаражанұлының ғылыми қызметін талдау
жасағанда, ойымызға еріксіз тоқсаныншы жылдардың бас
кезіндегі оқиғалар оралады. Бұның өзіндік себебі бар. Сол
жылдары егемендік алған Қазақстан Республикасының
бастауыш мектептері үшін төлтума оқулықтар дайындау
мәселесі күн тәртібіне ерекше қойылған-ды. Математика
дан төл оқулық шығару деген айтар атқа болмаса, бір адам
ның қолынан келе бермейтін, аса қиын шаруа. Және де
бұл мәселемен арнайы шұғылданған жекелеген ғылыми-
зерттеу орталығы жоқ еді. Міне, осы қиын-қыстау кезеңде
авторлық орталығы топ құрып, бастауыш сыныптарға
арналған төл оқулықты жедел түрде дайындауды жүзеге
асыру Төлеген Қаражанұлына жүктелді. Әрине, бұл
Төкең сияқты азаматқа әрі мәртебе, әрі сын еді. Ол
бұл сыннан да мүдірмей өтті. 1993-95 жылдары жарық
көрген алғашқы буын математика оқулықтары осының
айқын айғағы болып табылады. Осы еңбегі үшін Төлеген
Қаражанұлы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген
қызметкері атағы берілді.
Еліміздегі бастауыш білімнің мемлекеттік стандар
тын жасау және осыған сәйкес жаңа сипаттағы
бастауыш мектептер үшін математикадан жаңа буын
оқу-әдістемелік кешенін (оқулық, әдістемелік құрал,
дидактикалық материалдар т.б.) дайындау ісіне басшылық
жасаудың да оған тапсырылуы әдіскер-ғалым үшін
үлкен мәртебе. Оның басшылығындағы авторлық топ
(Б.Қосанов, Ж.Қайыңбаев, Ш.Құрманалина, К.Ерешова,
В.Анисимова) бастауыш мектепте математиканы оқыту
ісінде нақты нәтижелерге қол жеткізді. Сөйтіп, қазіргі
күні отанымыздағы жалпы білім беретін мектептердің
I-IV сыныптарында математика профессор Т.Оспановтың
жетекшілігіндегі авторлық топ дайындаған жаңа буын
оқулықтарымен оқытылып жатыр.
Ұстаз, әрі әріптес ретінде оның сан қырлы ғылыми-
педагогикалық қызметін шолып шыққанда бір кездері
ауыл мектебінде математикадан сабақ өткізіп тұрған
балаң жігіттің бүгінгі ақ шашты профессор дәрежесіндегі
кескін-келбеті көз алдыма келеді.
(Қазақстан мұғалімі журналы. 1
3 қаңтар 2001ж)
«БІЛІМ НЕГІЗІ – БАСТАУЫШТА» –
ДЕЙДІ ПРОФЕССОР ТӨЛЕГЕН
ОСПАНОВ
алық боламын десең - қалпыңды сақта, ел
боламын десең - елдігіңді сақта, ел болып
алдыңа келсе алдымен бесігіңді сақта»
депті Мұхтар Әуезов. Дананың аузынан шыққан сөз де
дара. Даралығы сонда емес пе, бүгінгі күнге дөп келіп
тұр. Мұны дәл қазіргідей аумалы-төкпелі, қызығынан
қиындығы басым, ел тағдыры таразы басында тұрған
сәтте, сыртай тамсанып оқи салу қиянат. Қиянаттан
құтылудың бір-ақ жолы бар. Ол-соған сай жұмыс істеу.
Көбіміз сөз айтуға алғырмыз да, тиянақты іске келген
де арбадан қайтқан аттай жалтақтай беретініміз бар.
Төлеген Қаражанұлының қазіргі жұмыс орны - Абай
атындағы университет. Нақтылай кетсек, университеттің
бастауыш сыныптарды оқытудың педагогикасы мен
әдістемесі факультетінің математика және оны бастауыш
мектептерде оқыту әдістемесі кафедрасының меңгерушісі.
Профессор деген жоғары дәрежелі атағы бар.
Өткен жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері
атағын алды.
Ол он алты жасында орта мектепті бітіріп, Қарағанды
қаласындағы педагогикалық институтқа оқуға түседі.
Институтты бітіргеннен кейін сегіз жылдық мектепке
мұғалім болып орналасып, артынан директорлық қызметке
көтеріледі. Бұл кезде ол 23 жаста еді. Екі жылдан кейін
орта мектепті басқарады. Жалпы Төкен ауыл, қала оның
ішінде аралас, физика-математика, атаулы мектептердің
Осы уақыт ішінде бір байқағаным - білім негізі
бастауышта екендігі. Оған бәлендей дәлел, дәйектің
керегі жоқ. Үй шатырдан емес, іргеден басталмай ма? –
дейді ол бір сөзінде. «Баланың білімі неге таяз» дегенге
жауап іздесең, көлеңкесінде алғашқы ұстазы тұрады.
Осылардың біліктісі мен жақсысы бастауыш сыныптарда
болса, сөмкелері жер сызып, бірі қуанып, бірі абыржып
мектеп есігін алғаш ашқан бүлдіршіндердің бақыты. Егер
керісінше шықса, соры. Ғалым соны меңзеп отыр.
Біраз жылдарын балалар ортасында өткізген ұстаз,
мектеп басшысы бұл салада қалып қоймай, жиған
мол тәжірибесін ғылымда жалғастыру мақсатымен
аспирантураға түседі. Он алты жыл оқыту мазмұны мен
әдістері ғылыми-зерттеу институтында қызмет істейді.
1974 жылы математикадан республика мектептеріне
лайықталған оқулық жазуды ұсынады. Оған ешкім мән
бере қоймайды. Сексенінші жылдардың басында алты
жастан оқыту мәселесі көтеріліп, талай-талай алқалы
жиындар өтеді. Соның бірі 1984 жылы Мәскеудегі бас
қосу еді. Республика ұстаз-ғалымдарының арасында
Төлеген де барады. Небір ұсыныстар, түрлі-түрлі пікірлер
айтылады. Оның ойы - қайткенде де халқымыздың
жанына жақын төл оқулықты өмірге әкелу еді. Ақыры
ұзақ талқылаулар мен тартыстардың соңғы түйіні -
мәскеулік авторлардың тұп-нұсқасын сақтай отырып,
бірінші сыныпқа математикадан оқулық дайындауға
келісім алғаны болды. Ол оқулық сол жылы-ақ (1984
жыл) әзірленіп, оқушы қолына тиген.
Осылайша тірлік етіп жүрген ғалым ұстаздың көктен
күткені жерден табылғандай болды. Тәуелсіздік алдық.
Егемен елдің ұрпағы ендігі жерде бодандық ойдан бойын
аулақ ұстап, асқар тау, кең даласындағы қырандай түлеуге
тиісті екені өзінен өзі түсінікті. Білім мазмұны өзгеріп,
тәрбие тақырыбы ұлттық рухқа негізделуі қажет. Ол үшін
төл оқулық керек, оны жазып шығару мақсатында арнайы
авторлар тобы құрылады.
Біз ылғи өзімізден гөрі өзгені ұлы санап, үлгі тұтып
келдік. Айтқандары ақық, жазғандары жақұт, жүрсе
сүрінбейтін, сөйлесе жаңылмайтын жақ дедік. Сөйтсе
қазақтардан маңдайы-қарыс ұлылар аз емес екен дейді,–
Төлеген Қаражанұлы. Содан 20-30 жылдары зұлматта
құрбан болған алыптардың мұраларын қарап отырсаң,
құдай-ау іздегенінің бәрі сонда жатыр.
Тайға таңба басқандай, соқырға таяқ ұстатқандай
сайрап тұр.
«Қазақ халқын байға, кедейге бөлмей, намысын
бірдей жыртып, арын бірге жоқтаған» Сәкен Сейфуллин,
Ахан-Ахмет Байтұрсынов «...ең әуелі мектепке керегі-
білімді педагогика, методикадан хабардар, оқыта білетін
мұғалім. Екінші... балалардың өмірін босқа өткізбес үшін,
үйретерге тиісті білімді кем үйретпес үшін, балалардың
күші жетпейтін өте алысқа сүйреп кетпес үшін бастауыш
мектепте үйрететін нәрселердің кесімі-пішімі болуға
тиіс» деп жол сілтеп алдымыздан шықты. Ол кісінің
«Әдебиет танытқышы» дайын үлгі болды.
«Мен педагогика майданында бәйге алып жүрген
жүйрік емеспін» - дей келіп Мағжан Жұмабайұлы бұл
саланың «Педагогика» (1923 жыл) атты кітабымен негізін
салды. Ал, айтулы қаламгерлер мен қоғам қайраткерлері
Жүсіпбек Аймауытов «Тәрбиеге жетекші» (1924 жыл),
«Психология» (1926 жыл), «Жан жүйесі және өнер
тану» (1926 жыл), Міржақып Дулатұлы «Есеп құралы»,
Халел Досмұхамедұлы «Табиғат тану», «Оқушылардың
сұлулығын сақтау» және тағы басқа оқулықтар шығарды.
Бұл талпыныстан Сұлтанбек Қожанов, Кәрім Жәленов,
Әлмағамбет Тасымовтар да шет қалмаған. Әрине, олардың
еңбектерінің бәрі өздері ескерткендей төрт аяғы тең жорға
деуге болмас, бірақ таудай талаптары «Қараңғы қазақ
көгіне, өрмелеп шығып күн болуды» (Сұлтанмахмұт)
аңсауы ерлік емес деп кім айта алады.
Айтсаң аузың толатын, көрсең көзің тоятын бұл
зиялылар өзінің негізгі жұмысына қоса, ұрпақ қамы
үшін, яғни «Біздің заманымыз - өткен заманның баласы,
келер заманның атасы. Атадан қалған мирасымыздың
жайы мұғалім, балаға бұл қалыпта тұрып не мирас
қалдырмақпыз, оны болжауға да артық әулиелік қажет
емес (А.Байтұрсынұлы), деп кіріскен ғой. Осындай
жанкешті тірлік жасау дәл бүгінде керек секілді.
Төлеген Қаражанұлы бастаған авторлар тобы
ерінбей еңбек етіп, талмай ізденудің нәтижесінде 1-4-ші
сыныптарға арналған математика оқулығын шығарды. Бұл
осы сала бойынша ұлттық төл дүние еді. Мұндағы жаттығу
есептердің бәрі халқымыздың жанына жақын атаулармен
берілген. Балалардың көбі өздері көре қоймаған Мәскеу
мен Ленинградтың арақашықтығын жұмбақтай шешіп,
есептеп отырмайды. Өздеріне таныс күнде байқап жүрген,
көз алдында тұрған, белгілермен анықтайды. Оған қоса өз
әнұранымызбен өз Елтаңбамызбен, төбемізде желбіреп
тұрған аспан түстес Туымызбен танысады. Төртінші
сыныпқа арналған математика оқулығынан келтірілген
мына мысалдар соған дәлел. «Алматыдан Ақтөбеге дейін
пойызбен 2 тәулік 3 сағат жүреді, ал, ұшақпен 3 сағат
ұшады. Ақтөбеге ұшақпен ұшқанда пойызға қарағанда
қанша есе уақыт кем жұмсайды? Ұшақпен қанша уақыт
тез жетуге болады?».
Немесе:
«Шығанақ Берсиев 1940 жылы әр гектардан 125 ц.
тары алды. 1941 жылы одан 40 ц. тары артық алып, ал
1942 жылы 1941 жылға қарағанда 10ц. артық көрсеткішке
жетті. Ол 1942 жылы әр гектардан қанша тары алды?».
«Басқұрдың ұзындығы 3 м, ал қыл арқан одан 5 есе
ұзын. Сұрақ қой да есепті шығар» деп келетін мысал
есептерді шығара отырып, оқушы еліміздің қалаларын,
атақты адамдарының еңбектерін танып, ұлттық
бұйымдарды біледі. Егер мұғалім есепті шығартумен
бірге, олар туралы түсінік берсе, бала мол мағлұматқа да ие
болары анық. Авторлар тобы мұны қатаң ескергендіктен
осындай жақсы қадамдарға барған. Бір атап өтерлік нәрсе,
осы төл оқулықтардың 1-сыныпқа арналғаны орыс тіліне,
1-2 сыныпқа арналғандары ұйғыр тіліне аударылып
жарық көріпті, еліміздің біраз өңірін қамтитын ғалымдар
мен ұстаздардан «жасақталған» авторлар тобын атап
айтатын болсақ, олар: Төлеген Қаражанұлы бастаған
Шалқыма Хайроллақызы, Жанболат Тұрсынқожаұлы,
Қанипа Мұрсәлімқызы (марқұм), Күләнда Әділханқызы,
Бәзила Ермекбайқызы. Бұл авторлар тобы жарық көрген
төл оқулықтар өздеріне өлшем етіп, іс бітті демей, оны
жетілдіру үстінде екен. Қосымша құралдар әзірлеген.
Оның құрамында: математика, бастауыш мектептің 1-4
ші сыныптарға арналған бағдарлама,
№ 1, 2-ші есеп дәптерлері, дидактикалық материалдар,
ойындар, қызық тапсырмалар, көрнекі көрсету кестелері
және әдістемелік нұсқаулар, мұғалімдерге қажетті
қосымшалар, ата-аналарға арналған түсініктеме тағы
басқалары бар. Бастауыш мектептің математика пәніне
арналған бұл мол дүниелер қазірше қолжазба күйінде
тұр. Қаржы жағы қолбайлау болмаса, осы жылы оқушы
қолына тиетін көрінеді.
Ғалым-ұстаздың алға қойып отырған тағы бір
мақсаты-баланың ынтасын ояту арқылы пәнге бейімдеу,
дамытпалы оқуды жүзеге асыру, қасаң-қағида жетегінде
кете бермей оқушыға еркіндік беруді қалыптастыру,
яғни сабақты жаңа жағдайға бейімдеу, жаңашылдықпен,
шығармашылық әдіспен жүргізу. Бұл үшін бастауыш
мектеп мұғалімі «сегіз қырлы бір сырлы», білімді де
білікті болуы тиіс.
Жас ұрпақты елдік рухта тәрбиелеу, Отаншылдыққа
баулу да ғалымды қатты толғандырады екен. Бұл
отбасы ошақ қасынан бастау алып, әрбір ата-ананың
аялы алақанынан, ыстық құшағынан, одан кейін
мектеп табалдырығын аттаған күннен бастап, ұлағатты
ұстаздарына жұғысты болу керек дейді ол. Осы істе
ұстаздарымыздың білікті екенін, балаларымыздың
ешкімнен кем еместігін, яғни үйрете білсе, баули білсе,
жолға салып жөн көрсетсе алғырлығы, ұғымталдылығы,
қағылезділігі, ізет пен инабаттан кенде еместігі жөнінде
талдап таратып айтады. Әсіресе, халықтық педагогиканы
оқытуда орашолақтықтар бар көрінеді. Шынында
балабақшада тәрбиеленіп жүрген бүлдіршіндер мен
мектепте білім алып жүрген оқушылардың арасында
келін түсіріп, қыз ұзату мәселесі бізді де көптен ойлантып
жүреді.
Халқымыз үйіндегі қызының басына ақжаулық
салмаған, үкі таққан бөрік кигізіп үлпілдетіп өсірген ғой.
Әрине, ұлттық дәстүрді таныту керек деген ізгі ниетке
қарсылық жоқ. Тек оның шектен шығып кетпегені жөн.
Өзін ғана көрсетіп, өзгені көлеңкеге ысыратын
қасиет Төкеңде жоқ екен. Өмірге жол сілтеген сонау
мектептегі мұғалімдері Б.Қазықанов, С.Мұқышева,
Л.Сыздыков
тардан бастап, жоғары оқу орындағы
ұстазы С. Балабаев және ғылымға баулыған көрнекті
ғалым педагогтар Ә.Сыдықов, Ә.Сембаев, Т.Сабыров,
Г.А.Уманов, С.Рахметоваларды аузынан тастамай отыра
ды. Ал, шәкірттері қызметтестері туралы айтары тіпті
мол. Әсіресе Ш.Құрманәлина, Ж.Қайыңбаев, Б. Қосанов,
А.Баяхунова, Л.Левковицкая тағы басқаларға ілтипаты
Студенттерге арналған математика оқу құралы және
колледж мұғалімдері үшін екі әдістемелік қолжазба әзір
тұр. Таяуда жарық көреді деген үміттемін.
Бір атап өтетін нәрсе, бұл салаға қазір Елбасынан
бастап, тиісті мекемелердің бәрі де үлкен көңіл бөліп
отыр. Жарыққа шыққан көптеген оқу құралдары ұрпақ
қажетін өтеп, қолдан түспей жүргені көпшілікке мәлім.
Иә, білім негізі – бастауышта. Мұны жұрттың бәрі
назарына ұстап, соған сай қызмет етсе, ұрпағымыздың
жүрер жолы бұраң болмай, жоталы азамат дәрежесіне
көтерілері күмәнсіз. Данышпан Абайдың «балаң бала
болсың десең-оқыт, мал аяма» деуі осыны меңзесе керек.
Тәрбиешінің жан-жақты білімділігі, ісіне адалдығы да аз
рөл атқармайды, – дейді профессор Төлеген Қаражанұлы
«Қазақтың қаны бір, жаны бір жолбасшысы – мұғалім.
Еліміздің аз ғана жылдық ояну дәуіріне баға беру үшін
алты алаштың баласы бас қосса қадірлі орын мұғалімдікі
деп Мағжан Жұмабайұлы айтқандай, мұғалімдер мен
оқушыларға арнап, осындай игілікті іс тындырып жүрген,
тындыра да беретін ғалым еңбегі елеулі. Ел құрметіне
бөленіп, көпшілік ілтипатына ілінуі заңды».
Сұхбаттасқан Сүлеймен Мамбет
(Мақала «Егемен Қазақстан газетінен алынды.
ТӘУЕЛСІЗДІК ЖӘНЕ
ТӨЛ ОҚУЛЫҚ
әуелсіз елімізге ертеңгі күнге тұтқа болар
азамат тәрбиелеу үшін олардың төл
оқулықтарымыздан нәр алып, тәуелсіздік
рухында тәрбиеленуі біз үшін маңызды. Елді саяси
экономикалық жағынан нығайту, территориялық
тұрғыдан қорғау қандай қажет болса,
тәуелсіздігіміздің мәнін өскелең ұрпақ санасына
сіңіре білуіміз да сондай қажеттілік. Бұның басты
шарттарының бірі - оқу-тәрбие саласына тиесілі.
Бұл бағытта Қазақстан Республикасы Білім
министрлігінің ұйымдастырумен шұғыл шаралар
белгіленген болатын. Соның ішінде бастауыш
буындағы «Ана тілі», «Әліппе» сияқты пәндерден
төл оқулық жазудан бұрыннан – ақ қалыптасқан
тәжірибеміз болғанымен, математикадан оқулық
жазуды өзімізде алғаш рет қолға алып отырмыз.
Осы орайда бастауыш буындағы математика
оқулығы авторлары ұжымының ғылыми жетекшісі
– Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогтік
университетінің бастауышты оқыту методикасы
факультетінің доценті, педагогика ғылымының
кандидаты Төлеген Қаражанұлы Оспановқа
жолығып, көкейкесті сауалдар төңірегінде
тілдескен едік.
– Оқулық жазу екінің бірінің қолынан келе
бермейтіні баршаңызға аян. Ендеше оны қандай
мамандар жаза алады немесе авторлар ұжымы
болғанда оның құрамында қандай мамандар болуы
– Оқулық авторы болу өскелең ұрпақ алдында өте
үлкен жауапкершілік жүктейтіні анық. Біздің түсінігіміз
бойынша мектеп оқулығын жазатын адам міндетті
түрде педагогика саласының өкілі болуы шарт. Соның
ішінде математикадан оқулық жазу үшін математика
методикасымен айналысқан, оның ғылыми негізін жетік
білетін адам болуы керек. Неге? Оқулық жазу үшін сол
оқулықтың мазмұны анықталуы тиіс. Ол мазмұнды
анықтау үшін авторлар тобының ғылыми жетекшісі
болған дұрыс. Ал ғылыми жетекші осы уақытқа дейінгі
оқытуға байланысты психологиялық концепция қалай
дамыды, бүгінгісі қандай дәрежеде, болашақта қалай
алынады, осының бәрін саралай білуі қажет. Осы
психологиялық концепция негізінде педагогикалық
концепция жасалады. Бұдан кейін оқу пәндері бойынша
жеке-жеке методикалық концепциялар түзіледі.
Бұларды оқытудың озық тәжірибесі, педагогикадағы
жетістіктер, т.б. талаптар міндетті түрде ескерілуі тиіс.
Ғылыми концепция тәжірибеде жүзеге аспаса, жалаң
күйінде қалып қояды. Сондықтан, ғылыми концепцияны
тәжірибеде байқап, мектеп қазанында қайнататын,
өзіндік айтар ойы бар мұғалімнің авторлар тобында
болуы міндетті деп білемін. Кез келген педагогикалық,
методикалық ұсыныстың дұрыс-бұрыстығына қазылық
айтатын адам - мұғалім екенін ұмытпағанымыз жөн.
Ондай адамдар біздің авторлар тобында екеу – Ерешова
Күләнда және Қазгелдина Қанипа.
Оқулықты ғылым мен мұғалім ғана жазса, жеткіліксіз
жерлері болары сөзсіз. Авторлар тобында міндетті түрде
ғылыми қызметкер болуы тиіс. Олардың міндеті ғылыми
идеяның жүзеге асырылу технологиясын, макетін,
моделін, жасай білу керек. Осы тұрғыдан алғанда Абай
атындағы Қазақ педагогика университетінің бастауыш
оқыту педагогикасы факультетінің аға оқытушысы
Жанболат Қайыңбаев пен Орал педагогика училищесі
математиканы оқыту методикасының оқытушысы
Шалқы
ма Құрманалинаның оқулық жасаушы топтағы
орнын ерекше атап өтер едім.
– Сабақ үстінде шәкірттің түсінбегенін мұғалім
түсіндіріп береді. «Түсінбегендеріңді сұрап
алындар» дегенге олар да үйреніп алған. Сабаққа
даярлану барысында ата-анасынан көмек сұрайтын
бастауыш класс оқушылары аз емес. Көмектескісі
келгенімен көмектесе алмайтынымыз қаншама.
Себебі олар қазіргі бастауыштағы қосу, азайту, бөлу,
көбейту амалдарының оқытылу заңдылықтарын
біле бермейді. Сонымен өз білгендері бойынша
түсіндіруге тырысады. Мектепте мұғалім
оқыту методикасына сүйенсе, үйдегі ата-ана өз
білгенінше түсіндіреді. Осындайдан туындайтын
қайшылықтар мен түсініспеушіліктер аз емес.
Осыдан келіп «Баласы бірінші класқа барған ата-
ана баласымен бірге бірінші класты қайта оқиды»
- деген сөздің де жаны бар сияқты. Жаңа жазылып
жатқан төл оқулықпен шәкірттеріңіз өздігінен
жұмыс істей ала ма? Оқулық мұғалімге арналған
ба, оқушыға арналған ба? Осы арасын ажыратып
айтып өтсеңіз?
– Оқулық оқушыға арналған және біз білетін
оқулықтармен салыстырғанда айырмашылығы - халқы
дың ұлттық ерекшеліктері мен салт-дәстүріміз
берілетін мысалдар мен есептер мазмұны да ескерілген.
Ол ата-анаға да, шәкіртке де түсінікті болады деген
сенімдеміз. Қандай мұғалім болмасын шәкірттерін
қолынан келгенше жақсы оқытқысы келеді. Осы
жолы қаншама ізденеді. Іс-тәжірибе де, нәтиже де
әр түрлі болып жатқанымен түпкі мақсат бір. Осы
жерде өзін ұстазбын деп сезінетін адам мүддесі мен
ата-ананың арманы мен үміті өзара үндесіп келеді.
Сондықтан да ата-анамен байланыс бастауыш класс
мұғалімі үшін ауадай қажет. Баланың айтқанының
бәрін бірден қағып алып, зердесінде түйіп қалуы
өте қиын. Демек, мектепте айтылғанды үйде, ойын
барысында т.б. жағдайларда зорлықсыз, мәжбүр етусіз-
ақ есінде жаңғыртып отырудың тиімділігі орасан
зор. Осыны ескеріп біз оқулықты алдымен оқушыға,
оның жасына, дүниетанымына лайықтадық. Баласына
көмектесем деген ата-ана үшін де қажет. Оқулықтағы
жаттығу мазмұнына орай берілген түрлі-түсті қызықты
суреттерге қарай отырып оқушы ой өрбітеді, түсінігін
түйіндейді. Мұғалімге оқыту жұмысы үшін оқулық
қана емес, бүтіндей құралдар тиесілі болады. Оқулықта
мұғалімнің басшылығымен орындалатын қиын
жаттығулар да берілген. Оны әр мұғалім ой елегінен
өткізіп, қай жерде қашан, қалай орындалатынын білуі
керек. Жалпы оқулық ата-аналардың балаларымен
қосымша жұмыс істеуін қажет етпейді. Үйге берілген
тапсырма өздігінен толық түсінетіндей дәрежеде
қарапайым түрде берілген. Бұл арада ата-ана жүгін
жеңілдетпесек, ауырлатқан жоқпыз.
– Енді төл оқулығыңыздың ерекшеліктеріне
тоқталып өтсеңіз.
– Қазақстан кең, оның әр аймағының географиялық
ерекшелігі ғана емес, сол жерде тұратын халықтың
өзіндік тұрмыстық, тілдік ерекшеліктері бар. Осының
өзін бүлдіршіндердің дүниетанымын қалыптастыруда
ықпалы барын оқулық жазуда ескеруге тырыстық.
Кез келген бағдарлама бойынша әр класс оқушысы
оқу жылын тәмамдағанда игеруге міндетті талаптар
белгіленген. Сонымен қатар біздің құрастырған бағдар
ламамыз бен жазған оқулығымызда көтеріңкі талай
деңгейлері де белгіленген. Бұл алғыр да дарынды
шәкірттеріміздің дамуын жалпы класс дейгейінде
тежеп қалудан сақтандырып қана қоймайды, оларды
одан әрі жетелей беруге кеңес берілді. Дәл осы жерде
ескертетін басты мәселелердің бірі-кешенге кіретін
бес атаудың бәрі де мұғалім қолында болуы тиіс.
Ал осының біреуі ғана болмай қалған күннің өзінде
мұғалім жұмысына үлкен нұқсан келеді. Мысалы, бір
ғана кестелер жинағында 28 плакат бар. Осының өзін
шатастырып алмай топтап шығу үлкен жұмыс. Біз
жасаған оқу методикалық кешен түгелімен мұғалім
қолына тиген күннің өзінде де барлық мәселесі
шешілмейді. Ең бастысы, сол кешенмен жұмыс істейтін
барлық мұғалімдер білім жетілдіру институттары
арқылы арнаулы курстан өтуі тиіс.
Қазіргі кезде есептегіш техника негіздерін
бастауыш класстардан-ақ оқу процесіне енгізу қажет
деген желеумен кей жерлерде қарпайым көбейту,
бөлу амалдарын орын
дауға микрокалькуляторларды
пайдаланып жүр. Бұл мүлдем дұрыс емес. Машинаға
сүйеніп алған бала ешқашан көбейту, бөлу таблицасын
жатқа білмейтін болады. Ал адам үшін көбейту,
бөлу таблицасын жатқа білуі кез келген жағдайда
қажет. Бастауыш мектептің 4-класына арналған оқу-
методикалық кешенде төрт-бес таңбалы сандармен
арифметикалық амалдар орындау қарастырылған. Бұл
жазбаша орындалады. Егер, үш- төрт жылда бастауыш
мектеп микрокалькуляторларымен толық қамтамасыз
етілеріне көзіміз жетсе, біз оқулықты, бағдарламаны
мүлдем басқаша құрар едік. Себебі, жоғарыда айтқан
жазбаша орындаудың қажеті болмас еді. Сөйтіп оқыту
тиімділігін 30-40 процентке дейін арттыруға болады.
– Енді, осы айтылып жатқан бастауыш мектептің
оқу-методикалық кешені қазір қандай күйде екенін
айтып өтсеңіз?
– Алдымен айтарымыз, бірінші кластың оқу-
методикалық кешенінің қолжазбасы жоспар бойынша
республика Білім министрлігінде талқыланып,
ғылыми-методикалық кеңесінің мақұлдауымен «Рауан»
баспасына мезгілінде тапсырылды. Қазіргі уақытта
баспа қызу жұмыс үстінде.
Оқулық осы оқу жылының қарсаңында әр мектеп,
әр мұғалімнің қолына тиюі тиіс. Екінші кластың оқу-
методикалық кешені де қолжазба күйінде өтіп, баспаға
тапсырылды. Бұл 1993-1994 оқу жылы қарсаңында
баспадан толық шығып болуы тиіс. Осылай кезең-
кезеңмен үшінші, төртінші кластар да осы бағдарламаға
көшіріледі.
– Әңгімеңізге үлкен рахмет! Оқулықтарыңыздың
сәтті болып шығуына «Жас алаш» оқырмандары
атынан тілектестігімізді білдіреміз!
Сұхбаттасқан
Абат
(«Қазақстан мұғалімі» газеті, 1992 ж.).
ҰЛАҒАТТЫ ҰСТАЗ
УАЙСОВА Г.И.
Абай атындағы ҚазҰПУ
Бастауышта оқыту педагогикасы мен
әдістемесі кафедрасының
профессоры,
ір ұжымда, бір салада жиырма бес жылдай бірге
қызмет етіп келе жатқан әріптес ағамыз Төлеген
Қаражанұлының мерейтойы қарсаңында оның
ғылымдағы еңбегі мен үлгі-өнегелі істері туралы біз де
өз лебімізді білдіргенді жөн көрдік.
Төлеген ағай туралы әлі таныспай тұрып Ы.Алтын
сарин атындағы педагогика ғылымдарының ғылыми
зерт
теу институтында (қазіргі Білім академиясы) жұмыс
істеп жүргенімде естігенмін. Өйткені біздің бөлімдегі кез
келген адамды ұната бермейтін, адамды адал еңбегі мен
адамдық қасиетіне ғана қарап әрі өте әділ бағалайтын
Ажар апамыз ағайды ылғи да мақтап отыратын. Соның да
әсері болар кейін Төлеген ағамен танысқан кезімде көп
тен білетін адамдай тез тіл табысып кеткен болатынбыз.
Сол кездері Білім министрлігінің жанында оқу-
әдістемелік кеңес болатын. Мектепке қатысты оқулық,
оқу-әдістемелік еңбектердің бәрі сол кеңестен қызу
талқылаудан өтетін. Бастауыш сыныпқа қатысты сол
УМС-тың төрағасы – профессор С.Р.Рахметова, ал мен
хатшысы болғанмын. Ең алғаш Сағира апай мен Төлеген
ағайды сол кеңесте көріп таныстым. УМС-қа талқылуға
келіп түскен еңбектерді бұл кісілердің қалай талдағанын
көрсеңіздер ғой! Қазір айтса ешкім сенбейтін болар.
Себебі қазір ешқандай талқылаусыз кез келген баспадан
жариялана беретін болды ғой. Ал сол уақытта бастауыш
сыныпқа қатысты оқу-әдістемелік еңбектердің барлығы
қатаң сынақтан өткізілетін, авторға қайта қайтарылып,
жетілдірілетін, кейде тіпті баспаға ұсынылмай қалатын.
Ағайдың білімділігін сол кезде-ақ байқаған едік. Кейін
Төлеген Қаражанұлы бастауыш сыныпқа арналған
«Математика» оқулығының қазақша нұсқасын жазды
мәскеулік ғалымдармен бірге. Одан соң жаңа буын
«Математика» оқу-әдістемелік кешені авторлар тобының
жетекшісі, әрі негізгі авторы болғаны бәрімізге белгілі.
Осы математика оқулықтарымен оқып білім алған
қазақстандық 4 сынып оқушыларының 36 ел қатарынан
TIMSS – 2007 халықаралық салыстырмалы зерттеуге
қатысып, 5-орынды иеленгені – оқулық сапасының
жоғары деңгейде екендігінің көрсеткіші.
Ағай – математик, біз филолог болғандықтан, бір-
біріміздің оқулықтарымыздың ішкі мазмұнына үңіле
бермейді екенбіз. Жақында ағайдың ұлттық тәрбие
туралы дөңгелек үстелде жасаған «Бастауыш білім
берудегі ұлттық тәрбиенің көріністері» тақырыбындағы
баяндамасын тыңдап, оның оқулықтарында
математикалық ұғымдармен қатар ұлттық тәрбие беруге
лайық материалдар ұсынылғанын айқын аңғардық.
Нақты айтқанда, бастауыш сыныпта қолданылып жүрген
«Математика» оқулықтарында мынадай бағыттағы
есептер қамтылған:
- аға ұрпақтың өнегелі ісі;
- халық аңызы желісі;
- халықтық қолданбалы өнер үлгілері.
Аға ұрпақтың мұрасы дегенде алдыңғы толқын
ағалар жазған оқулықтардың үлгілі тұстарын осы
заманға бейімдеп пайдалануды айтамыз. Мысал ретінде
Міржақып Дулатұлының «Есеп құралы» оқулығынан
алынған есеп берілгенін айту жеткілікті. Осы арқылы
М.Дулатұлының идеясын жалғастырып, әрі осы заманға
лайықтап пайдаланып отыр. Бұл деген тамаша емес пе?!
Аға ұрпақтың өнегелі ісі Шығанақ Берсиев, Ыбырай
Жақаев т.б. еңбек ардагерлері туралы есеп құрастыру
арқылы танытылады және халықтың қолданбалы өнері
туралы есеп беріледі, т.б. Бәрін тізіп айта беру артық болар,
бұл тұста автордың «оқулық – ұлтты қалыптастыратын
феномен» екендігіне баса назар аударып, бағдарламада
көрсетілген математикалық ұғым-түсініктер негізінде
соларға бағындыра отырып ұлтымыздың белгілі
адамдарымен, салт-дәстүрімен таныстыруды ұтымды
жүзеге асырғанын атап айтқан жөн. Әрі осының өзі
пәнаралық байланыстарға да кеңінен жол ашатындығы
Осы жаңа буын оқулықтарының арқасында барлық
авторлар республиканың барлық облыстарын аралап
дәріс оқып шыққан. Сонда бәріміздің ішімізде, әсіресе,
Төлеген ағаның дәрісіне бүкіл мұғалім тәнті болғанының
куәсіміз.
Математика саласының білікті де білгір маманы
Төлеген ағаның еңбекқорлығы өз алдына бір бөлек
әңгіме. Оған ағайдың толып жатқан ғылыми еңбектерін
айтсақ жеткілікті. Оның ішінде мектепке арналғаны да,
жоғары оқу орны студенттеріне арналғаны да бар.
Ағайдың ғалымдығы адамдық қасиетімен ұштасқан.
Төңірегіндегі адамдарға тек жақсылық ойлап, қолынан
келгенінше қамқорлық жасап жүргені. Әдемі әзіл-
қалжыңымен елдің көңілін аулап қоюды да ұмытпайды.
Бір ұжымда бірге жұмыс істеген кезімізде ағайды тек
жағымды қасиеттерімен ғана танып-білдік. Ылғи да
бір қалыпта, кафедра меңгерушісі болған кезінде де
«бастықсынғанын» көрмеппіз.
Осының бәрімен қоса Ағай – бүкіл ағайын-туыстың,
дос-жаранның, сыйлас әріптестерінің қамын ойлап,
жоғын жоқтап жүретін жан.
Республика бастауыш сынып мұғалімдері мен
студенттер қауымына, математика әдістемесімен шұғыл
данушы жас ғалымдар мен ізденушілерге етене таныс
ардақты ұстаз, ардагер ғалым, жанашыр аға, адал дос
Төлеген Қаражанұлы бүгінде асқаралы 70 жасқа өз
биігінде жетіп отыр.
Төлеген аға! Мерейтойыңыз құтты болсын! Мықты
денсаулық, ұзақ ғұмыр, сәттілік тілейміз. Шәкар апа
екеуіңіз балаларыңыздың қуанышы-шаттығын бірге
көріп, бірге қуаныңыз! Жан-жағыңыз тегіс аман болсын!
(Мақала профессор Төлеген Қаражанұлының 70
жылдығына арналған «Кіші мектеп жасындағы
оқушыларды оқытудың әдістемелік жүйесін жасау
теориясы мен тәжірибесі» атты Дөңгелек үстел
ПЕДАГОГ, УЧЕНЫЙ, НАСТАВНИК –
ТОЛЕГЕН ОСПАНОВ
А.А. КДЫРБАЕВА,
к.ф-м.н., профессор
кафедры педагогики и методики
начального обучения Каз.НПУ им.Абая
олеген Каражанович Оспанов родился 15
января 1941 года в поселке Баян Баянаульского
района Павлодарской области. После окончания
средней общеобразовательной школы казахской школы в
1959 году поступил на физико-математический факультет
Карагандинского Государственного педагогического
тута, который закончил в 1962 году, получив
специаль

ность физик-математик.
Трудовую деятельность начал в том же году
учителем физики и математики в Баянаульской средней
школе. Отличные знания, энергичность, трудолюбие,
организаторский талант, честность и доброжелательность
молодого учителя снискали ему глубокое уважение
и признательность коллег и учеников. Эти качества
личности были отмечены и руководством районного
отдела народного образования, в результате чего он
получил назначение на должность директора школы.
Успешно проработав на посту директора школы более
10 лет, Т.К. Оспанов поступил в целевую аспирантуру
научно-исследовательского института содержания и
методов обучения (СИМО) Академии педагогических
наук СССР, которую успешно закончил в 1980 году и
был принят на должность старшего научного сотрудника
казахстанского филиала этого института.
Научные интересы Т.К. Оспанова формировались
под влиянием идей крупных ученых в области методики
обучения математике младших школьников – доктора
педагогических наук профессора П.М. Эрдниева, М.А.
Бантовой, Н.А. Менчинской.
В конце 80-х годов Т.К. Оспанов в соавторстве с
российскими методистами М.И. Моро и С.В. Степановой
издали учебник по математике для 1 класса и две тетради
№ 1 и № 2 к этому учебнику, который был адаптирован
к местным условиям. В этот период по приглашению
института повышения квалификации учителей школ
республики Т.К. Оспанов читает лекции по методике
обучения математике младших школьников учителям
начальных классов. Не будет преувеличением сказать, что
в республике не найдется учителей начальных классов, не
прослушавших его лекций. Популярность этих занятий
объясняется тем, что в своих лекциях Т.К. Оспанов
излагал не только авторскую методическую концепцию
системы начального обучения математике, но и подробно
анализировал общие методико-математические проблемы,
возникающие в реальном учебно-воспитательном процес
се школы.
В 1990 году в диссертационном Совете при Алма
тинском Государственном Университете им. Абая Т.К.
Оспанов защитил диссертацию на соискание ученой
степени кандидата педагогических наук на тему
«Перспективность и преемственность как условие
активизации образования (на материале обучения
математике младших школьников).
После защиты диссертации с 1991 года Т.К. Оспанов
начинает педагогическую работу в Алматинском
Государственном Университете им. Абая (ныне Каз.НПУ
им. Абая) и проходит путь от старшего преподавателя
кафедры педагогики и методики начального образования
до доцента этой кафедры, профессора, заведующего
кафедрой теории и методики математики в начальной
школе.
В должности заведующего кафедрой Толеген
Каражанович проработал 15 лет. За этот период он
подготовил 7 кандидатов наук, четверо из которых
трудятся в Каз.НПУ им. Абая и сами уже стали авторами
учебников по математике для начальных классов. Под
его руководством защищено множество дипломных
работ и магистерских диссертаций; доклады студентов
на научных конференциях награждены почетными
грамотами и дипломами Министерства образования
и науки РК. Многочисленные ученики Т.К. Оспанова
работают во многих вузах и школах Казахстана и за его
пределами.
В 1992 году Т.К. Оспанов возглавил исследовательскую
группу, в состав которой вошли опытные учителя
начальных классов и преподаватели педагогических
колледжей, для создания учебных комплектов по
математике для младших школьников. Уже в 1993-94
учебном году названные комплекты начали использоваться
в начальных классах с казахским языком обучения.
В 1996 году в связи с постановлением Правительства
РК об обеспечении всех школ республики комплектами
учебников и учебных пособий была создана еще одна
исследовательская группа во главе с заведующим кафедры
теории и методики обучения математике профессором Т.К.
Оспанова, в состав которой вошли преподаватели этой
кафедры Б.М. Косанов и Ж.Т. Каинбаев. К работе в этой
группе также были привлечены научные сотрудники НИИ
педагогических наук им. Алтынсарина, преподаватели
педагогических колледжей, сотрудники института
повышения квалификации учителей и руководящих
работников школ и учителя начальных классов с большим
опытом работы.
Таким образом, в результате работы всех исследова
тельских групп были созданы первые учебно-методи
ческие комплекты по математике для начальных классов
с казахским, русским, узбекским и уйгурским языками
обучения, в их числе:
1) Учебные программы для 1-4 классов – Алматы, 1997
2) Государственный стандарт начального образования
Республики Казахстан – Алматы, 1998
3) Учебники математики для 1-4 классов – Алматы,
4) Тетради по математике № 1, № 2 – Алматы. 1997
5) Методические указания для обучения математике
(1-4 классов) – Алматы, 1997-2000
6) Дидактические материалы по математике для 1-4
классов – Алматы, 1997-2000
7) Дидактические игры и занимательные упражнения
по математике для 1-2 классов – Алматы. 1997-1998
Эти учебно-методические комплексы апробировались
в течение 2000-2004 гг. С учетом поступивших замечаний,
пожеланий, предложений, дополнений УМК были
переизданы на четырех языках (казахском, русском,
узбекском и уйгурском). В учебниках изложен материал
в 2-х уровнях: обязательный и вариативный.
Правительство РК высоко оценило вклад профессора
Т.К. Оспанова в развитие образования в стране, в дело
воспитания подрастающего поколения и подготовки
педагогических кадров для школ и вузов Казахстана. Он
награжден многими правительственными наградами, в
числе которых: медаль «Ветеран труда» (1988), медаль
им. Ы. Алтынсарина (1992), значок «Отличник народного
просвещения Казахской ССР» (1983), присвоено почетное
звание «Заслуженный деятель науки Республики
Казахстан» (1996), орден «Знак почета» (2009).
Т.К. Оспанов опубликовал более 200 научных
работ. Широкий диапазон интересов, настойчивость
в достижении поставленных целей не позволяют
Толегену Каражановичу ограничиваться только
рамками нашего университета. Он постоянно оказывает
научную и методическую помощь школам, в том числе
малокомплектным, республиканским вузам в подготовке
учителей начальных классов, в разработке типовых
программ, методических рекомендаций, учебников и
учебных пособий для колледжей и педагогических вузов.
(Газета «Современный учитель Казахстана»
от 30 июня– 1 июля, № 11- 12 (202- 203),
серия Личность .А.А.)
ШӘКІРТКЕ ЖҮРЕК ЖЫЛУЫ
Г.Х.СӘРСЕНБАЕВА,
Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық
институтының оқытушысы
жылы диплом алған соң бастауыш
мектепте мұғалімдік қызмет атқарып,
сонымен қатар пединститутта «Бастауышта оқытудың
педагогикасы мен әдістемесі» мамандығының
студенттеріне бастауыш мектепте математиканы
оқытудың әдістемесі курсынан сабақ беріп жүргендіктен,
ғылыми жұмыспен айналысу мақсатында ұстазым
Сембай Ерғалиұлы Қаңтарбай ағайға 2003 жылы «мектеп
кезінен математиканы ұнатушы едім, әрі ЖОО-да дәріс
беріп жүрген пәндеріме сәйкес, осы күнгі бастауыш
мектептегі «Математика» окулықтарының авторы,
педколледж, педагогикалық жоғарғы оқу орнының БО
мамандығына математикадан әдістемелік құралдарын,
стандарттарды жазып жүрген ғалым Төлеген Қаражанұлы
Остановка барсам, мені қабылдар ма екен» деген сұрақ
қойдым. Ағай әдетінше сәл ойланып тұрды да, «қабылдау
керек, ол кісі бір еңбексүйгіш, қарапайым адам, алайда
талапшыл, рефератың дайын ба еді, жолың болсын» деп,
ақыл-кеңесін, батасын берді.
Сөйтіп жүрексіне Алматыға аттандым. Поездан түскен
бойда Абай атындағы Қазақ Ұлтгық педагогикалық
университетінің психология- педагогика факультеті
орналасқан ғимаратқа барып, бастауыш оқытудың
теориясы мен әдістемесі кафедрасын тауып алып, есігін
қағып кірсем, Төлеген ағай және Ардақ апай отыр
екен. «Төлеген Қаражанұлы Оспанов бар ма екен?» деп
сұрасам, ағай «мен» деді...
Солайша Дана Ұстаз Төлеген ағаймен танысып,
бірден-ақ нағыз ілім-ғылым жолындағы Ғалым, абзал
Адам екендігін аңғардым. Сондай мейірлі Ұстазыммен
жылына бір рет қана жүздесуге мүмкіндік туады, десе де
Төлеген ағайдан он минут болсын, жиырма минут болсын
(ол кісі қысқа, нұсқа сөйлейді ғой) алған тәлімім бағытты
айқындауға үлкен көмек береді.
Ұлы ойшыл Әл-Фарабидің: «Білімді болу деген сөз
– белгісіз нәрсені аша білу қабілетіне ие болу» деген
өсиетін, неміс педагогі Адольф Дистервегтің: «Нашар
ұстаз шындықты қайталайды, жақсы ұстаз сол шындықты
іздеп табуға үйретеді» деген қағидасын, ұлы ақын
Абайдың:
Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті:
Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек,
Ақыл, Қайрат, Жүректі бірдей үста,
Сонда толық боласың елден ерек» деген адамның
парасаттылығын сипаттайтын асыл қасиеттерін, классик-
педагог В.А.Сухомлинскийдің «Балаға жүрек жылуы»
деген кредосын Төлеген ағайдың ұстаздық, адамдық
принциптерінен айқын көруге болады.
1998-2002 ж.ж. бастауыш мектепте мұғалімдік
қызметте жүрген кезімде - жаңа буын оқулықтарымен
алғаш жұмыс жасап жүрген шақта ең алдымен қарама-
қарсы ұғымдарды қатар оқыту, геометрия элементтерін
1-сыныптан бастап енгізу, шығармашылық тапсырмалар,
логикалық кызықты тапсырмалардың молдығына, «есеп»
терминінің айқын түрде енгізіліп, онын бөліктеріне
талдау жасалатындығына т.с.с қуандық, жалпы дамыта
окыту, білімнің дидактикалық бірліктерін ірілендіру әдіс-
тәсілдерінщ берілгендігі жаңаша жұмыс жасауымызды,
ізденуімізді талап етті. Әрбір сыныпқа арналған
математикадан әдістемелік нұсқаулардың жүйелі, барлық
тақырыптарды қамти отыра, тиянақты берілгендігі үлкен
жәрдем болды. Осы орайда, Төлеген ағайдың әріптестері,
шәкірттері (Қ.Ә.Өтеева), Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева,
Б.М.Қосанов, Ш.Х.Құрманалина, Ж.Қ.Астамбаева,
М.В.Маркина, Ә.Б.Ақпаева т.б. алғысымызды білдіреміз.
Сонымен қатар, 2001 жылы «Бастауыш мектеп»
журналында жарияланған Т.Қ.Оспановтың бастауыш
сыныптарға арналған «Математика» тереңдетіп оқу
бағдарламасы бойынша оқу жоспарындағы вариативті
сағатпен сабақ өткіздік (Ақтөбе қаласындағы №49
мектеп-балабақшаның бастауыш сынып мұғалімдері).
Балалар бұл сабаққа үлкен қызығушылық танытты,
әсіресе «Жиындар», «Санау жүйесі», «Қызықты есептер
(комбинаторикалық)» тақырыбындағы сабақтарда
оқушылар белсенділікпен қатысты.
1998 жылы жарық көрген Қазақстан Республикасы
бастауыш білімнің мемлекеттік стандартында оқушы
лардың білім, білік, дағдыларының міндетті, мүмкіндік
деңгейіне қойылатын талаптардың нақты көрсе
2003 жылғы стандартта жетілдірілуі, 12 жылдық білім
берудегі бастауыш білім беру стандарттарының жобасын
дайындаудағы нақгылық, ғылымилық Төлеген ағайдың,
сонымен қатар бастауыш мектептегі тоғыз пән бойынша
авторлардың зор еңбектерінің жемісі, мемлекет ұрпағына
жасаған шапағаты.
Қазіргі күні кандидаттық диссертация жұмысымды
аяқтап, авторефератым таратылды, осы деңгейге жетуімді
талап ете білген Ұстазым Төлеген ағайға айтар алғысым
шексіз.
Асқар таудай ата, абзал әке, аяулы жар, дана
ұстаз, парасатты ғалым, шешен-лектор, толық адам,
күллі Қазақстан балаларының атасы Төлеген ағайға
денсаулығыңыз мықты, отбасыңыз аман болуын, еліңізге
жасаған жақсылығыңыздың мәуелі жемісін көруіңізді,
шығармашылық жетістіктеріңізбен қуанта беруіңізді,
ұрпағыңызбен мың жасауыңызды, келешек ұрпақтың
бақытты болуын Аллаһ Тағала нәсіп етсін деп тілейміз!
(Мақала профессор Төлеген Қаражанұлының 70
жылдығына арналған «Кіші мектеп жасындағы
оқушыларды оқытудың әдістемелік жүйесін жасау
теориясы мен тәжірибесі» атты Дөңгелек үстел
ПӘНІШІНДІК БАЙЛАНЫС –
ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТЫ
ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫН
АЛҒЫШАРТЫ
едагогика ғылымы мен озық тәжірибеде білім
мазмұнын интеграциялаудың қажеттігі жиі
айтылып жүр. Ал интеграциялау ғылымның
әр саласы арасындағы өзара байланысты тиімді шешудің
қажеттігін көрсетуде.
Бастауыш мектептің қалыптасу және даму кезеңдеріне
шолу жасасақ онда осы ғасырда математиканы оқытудың
бір-бірінен түбегейлі өзгешелігі бар екі түрлі жолының
болғандығы байқалады. Алпысыншы жылдарға дейінгі
уақытта бастауыш кластарда тек қана «Арифметика» пәні
оқытылды, яғни сандарды оқу, жазу және салыстыру, теріс
емес бүтін сандармен арифметикалық амалдарды орындау,
арифметикалық тәсіл мен есептерді шығару және шамалар
жайында қарапайым түсінік беру мен шамаларды өлшеу
сияқты мәселелер қарастырылды. Ал кейінгі отыз жылдан
астам уақыттың ішінде бастауыш мектептің тәжірибесіне
«математика» пәнін оқыту енгізілді. Мұнда сандардың
арифметикасымен қоса, қарапайым алгебралық және
геометриялық түсініктер мен ұғымдарды оқытып үйрету
көзделген.
Мәселенің осылайша қойылуының өзі-ақ, матема
тика
ның құрамды бөліктері (арифметика, алгебра,
геометрия) арасындағы болуы тиіс тығыз байланыстардың
бағыттарын анықтау және оларды жүзеге асырудың
жолдарын ұсынуды қажет етуде.
Бастауыш математика курсының өзекті мәселесі – теріс
емес бүтін сандардың арифметикасы және оны оқып-
үйрену осы буында толық аяқталады. Келесі класта бірден
рационал сандардың арифметикасы қарастырылады.
Сандар және арифметикалық амалдардың төңірегіне
басқа түсініктер мен ұғымдар топтастырылған. Олай
болса, шамалар және оларды өлшеу, алгебра мен
геометрияның элементтері сандардың арифметикасымен
тығыз байланыста қарастырылуы және соның табиғи
жалғасы болуы тиіс, сондай-ақ негізгі мәселелерді
оқытып-үйретудің нәтижелерін бекіте, тиянақтай түсуге
және шыңдауға себепші болуы керек.
Демек, пәнішіндік байланыстың негізгі кілті –
арифметиканың алгебра және геометрия элементтерін
оқытып-үйретуде негіз қалауы, ал керісінше, алгебра мен
геометрия элементтерінің арифметикалық материалды
саналы және еркін игеруге қызмет етуі деп түсінген жөн.
Мәселен, алгебраның элементтері болып табылатын
«теңдік», «теңсіздік», «өрнек», «теңдеу» сияқты ұғымдар,
сандар және олармен орындалатын амалдар жайындағы
білім, білік және дағдыларды біршама өзгерген және
жаңа жағдайларда қолданудың мысалдары болып
табылады. Сондай-ақ, сәйкес қорытыңдылар жасалады.
Осы пікірімізді «теңдеу» ұғымын мысалға ала нақтылай
түсейік. «Теңдеу» ұғымы құрамында әріппен белгіленген
белгісіз бар және әріптің тура саңдық теңдік шығатындай
мәнін іздестіру қажет болатын теңдік түрінде енгізіледі.
Сонда; «сан», «санды өрнек», «санды өрнектің мәні»,
«әріпті өрнек», «әріпті өрнектің мәні», «санды теңдік»,
«тypa санды теңдік» сияқты ұғымдар еске түсіріледі. Ал
өрнектер және олардың мәнін табу жайында сөз болғанда,
қосынды, айырма, көбейтінді және бөлінділерді құру
және олардың мәнін табу, сандар ұғымы және олармен
арифметикалық амалдарды жүргізу жайындағы білім
жұмыс жасайды. Демек, алгебралық ұғым – теңдеуді
енгізу арифметикалық білімге сүйенеді және алгебраның
арифметикамен байланысы жүзеге асырылады. Ал
керісінше, нақты теңдеуді шешу барысында, айталық,
теңдеуді «сынап көру» тәсілімен шешу кезінде, кестелік
жағдайларда амалдарды орындау дағдылары тиянақтала
түседі, яғни арифметикалық алгебраның байланысы
жүзеге асырылады.
Кейінірек теңдеуді шешудің жаңа тәсілі енгізіледі.
Мұнда сәйкес тәсіл шаманы өлшеу, яғни табақты
таразымен заттың массасын анықтауға негізделеді. Демек,
алдымен арифметика мен шамаларды өлшеудің өзара
байланысы жүзеге асырылады. Әрі қарай тура қасиеті
және өзара
кері
амалдар
дың мән-мағынасы жайындағы
білім қолданылады. Олай болса, алгебраның тікелей
арифметикамен байланысына назар аударылады.
Математиканың құрамды бөліктерінің (арифметика,
алгебра, геометрия) арасындағы өзара байланыстың
мысалы ретінде «Кестелік көбейту және бөлуді» оқытып-
үйретудің әдістемесін айтуға болады.
- Мұнда, алдымен, аудан жайындағы қарапайым
түсінікке сүйене отырып, тік төртбұрыштың ауданын
палетканың көмегімен есептеп шығарады. Айталық,
тік төртбұрыш әр жолақта төрт шаршыдан болатын
үш жолақтан құрастырылсын. Сонда, тік төртбұрыш
әр бағанында үш шаршыдан болатын төрт бағаннан
құрастырылған болады.
- Тік төртбұрыштың ауданын екі тәсілмен есептеп шы
ғарайық, яғни 4+4+4+4 4*3 12 және 3+3+3+3 3*4 12.
Екі тәсілмен де бір ғана тік төртбұрыштын ауданы
есептелді, ол 12 см
. Демек, шаманы (ауданды) есептеп
шығардық, яғни геометриялық фигура тік төртбұрыштың
ауданы табылды. Олай болса, геометрия мен шамаларды
өлшеудің арасындағы өзара байланыс жүзеге асырылды.
- Сәйкес теңдіктерді салыстырайық: 4+3 12, 3*4 12.
Көбейткіштер бірдей, олардың орындары ғана ауысқан,
көбейтіндінің мәні өзгерген жоқ. Демек, көбейткіштердің
орындарын ауыстырғаннан көбейтіндінің мәні
өзгермейді сияқты қорытынды жасауға болады,
яғни көбейту амалының ауыстырымдылық қасиеті
тұжырымдалады. Олай болса, теңдіктердің қасиетіне
(алгебранын элементі) сүйене отырып, амалдың заңы
енгізілді. Бұл жерде алгебра мен арифметиканың өзара
байланысы жүзеге асырылды.
- Палетканың көмегімен ауданды есептеу арқылы
кестелік көбейту мен бөлудегі кез-келген мысалдың
нәтижесін есептеп табудың мүмкіндігін қарастыру
барысында сәйкес амалды саналы орындаудың негізі
қаланады. Мәселен: 4-ті көбейткіш ретінде 3 рет алсақ,
12 шығады; ал 3-ті көбейткіш ретінде 4 рет алсақ, 12
шығады; барлығы 12 шаршыдан құрастырылған тік
төртбұрышты 4 шаршыдан құралған жолақтарға бөлсек, 3
жолақ шығады; ал барлығы 12 шаршыдан құрастырылған
тік төртбұрышты 3 шаршыдан бағандарға бөлсек, 4 баған
шығады; сондықтан 4*3 12, 3*4 12, 12:3 4, 12:4 3.
Осыған ұқсас іс-әрекетті кестелік көбейту және бөлу
дің басқа жағдайларында да орындауға тура келеді. Мұн
да шамаларды өлшеу, геометрия және арифметиканың
арасындағы өзара байланыс жүзеге асырылды.
- Көбейткіштер тік төртбұрыштың сәйкес қабыр
ғаларының ұзындықтарын білдіреді. Сондықтан «тік
төртбұрыштың ұзындығын еніне көбейтсек» немесе
«тік төртбұрыштың енін ұзындығына көбейтсек», онда
оның ауданы шығады, яғни арифметикалық амалдарды
орындау нәтижесінде геометриялық шаманы (ауданды)
табу жайында қорытынды жасалды. Демек, алгебра мен
геометрияның өзара байланысы жүзеге асырылады.
- Аудан жайындағы білімге сүйене отырып: ұзындығы
тұрақты, ал ені өзгеретін тік төртбұрыштың ауданын
тапсақ, айнымалы ұғымы, өрнек және оньң мәні, шамалар
(аудан, ені, ұзындығы) арасындағы тәуелділік жайында
мағлұматтар беруге болады, демек, геометрия мен
алгебраның өзара байланысы жүзеге асады. Осы бағытта
әрі қарай түрліше іс-әрекет орындауға болады. Мәселен:
ұзындығы 8 см, ал ені 2 см (3 см, 4 см, 5 см, 6 см, 7 см
және т.с.с.) тік төртбұрыштың ауданын өрнек түрінде жаз
(мұнда, бірнеше санды өрнектер құрылады), өрнектің
мәнін тап (көбейту амалы орындалып, есептеу дағдылары
тиянақтала түседі, бірнеше тура санды теңдіктер
құрылады); ұзындығы 8 см, ал ені
см тік төртбұрыштың
ауданын өрнек түрінде жаз (мұнда, құрамында әріпті өрнек
құрылады); ұзындығы 8 см, ал ені
см тік төртбұрыштың
ауданы 16 см
болса, қандай теңдеу құруға болады? (8*
І6,
мұнда, теңдеу құрылады да, әрі қарай тендеуді шешеді).
Сондықтан шамаларды өлшеу, арифметика, алгебра мен
геометрия арасындағы
түрлі деңгейде
түрліше ара
қатынаста
жүзеге
Жоғарыда қарастырылған мысалдардың
математиканың
құрамды бөліктерінің арасындағы өзара
байланысты білім мазмұнында ғана емес, сол мазмұнды
оқып-үйретудің барысында да жүзеге асырудың қажеттігін
дәлелдей түседі. Соның нәтижесінде математика пәнінен
жүйелі білім берудің негізі қаланады.
(Проблемы межпредметных связей
в подготовке будущего учителя начальных
классов// Межвузовский сборник
научных трудов. Алматы, 1997. – 6-10 б.)
БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕ
МАТЕМАТИКАНЫ ОҚЫТУ
ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ
ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ
азақстан Республикасы мектептерінің бастауыш
сыныптарында 1997-1998 оқу жылынан бастап
математика пәні оқу-әдістемелік кешеннің
қазақстандық нұсқасы бойынша оқытылып келеді.
Оның құрамына: мемлекеттік білім стандарты, оқу
бағдарламасы, оқулық, әдістемелік құрал, баспа негіздегі
дәптерлер, дидактикалық материалдар, дидактикалық
ойындар және қызықты жаттығулар жинағы енеді.
Оқу-әдістемелік кешен (ОӘК) құраушылары жалпыға
міндетті мемлекеттік білім стандартына және оқу
бағарламасына сәйкес дайындалған, яғни мектептің бас
тауыш сатысындағы базалық білім мазмұнын нақтылай
және жіктемелей түседі, математика оқу пәні бойынша
оқушылардың міндетті (минимум) дайындық деңгейіне
қойылатын талаптарға сай математикалық ұғымдар
мен әрекет тәсілдерін оқытып-үйрету әдістемесін,
оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ұйымдастыру
және басқару жолдарын айқындайды.
Алайда оқу-әдістемелік кешенді қолдануға қатысты
мұғалімдердің біршама тәжірибесі жинақталғанымен,
ара-кідік болсын кәсіби мамандардың ортасында,
көпшілік қауым мен ұстаздардың арасында, осы
қазіргі кезде «Бастауыш мектепте математиканы оқыту
технологиясы қандай және педагогика ғылымы мен
тәжірибеде сынақтан өткен, бүгінде кең тараған оның
түрлерінен немен ерекшеленеді және өзіне тән қандай
мәнді белгілері бар ?» -деген сұрақ кездесіп қалады.
Біз осы сұрақтың төңірегінде ой-пікір өрбітпекпіз.
Алдымен «оқыту технологиясы» ұғымы педагогика
ғылымы мен озық тәжірибеде кең тарауы себепті, осы
терминге педагогикалық, дидактикалық және әдістемелік
тұрғыдан өз көзқарасымызды білдірмекпіз.
«Технология» термині педагогика ғылымына XX
ғасырдың 60-жылдарынан бері енгізіле бастады.
Ол терминнің педагогика ғылымындағы қолданысы
жайында, яғни педагогикалық (білім беру, тәрбиелеу,
оқыту) технологиясы ұғымы туралы алыс және жақын
шет ел ғалымдарының (Дж.Кэролл, Б.Блум, Д.Брунер,
П.Я.Гальперин, Н.Ф.Талызина, Б.П.Беспалько, М.В.Клар
ин, Г.К.Селевко және т.б.) еңбектерінде айтыла
Дегенмен, бүгінде «педагогикалық технология»
ұғымының мән-мағынасы бірмәнді анықталған деуге
болмайды. Ол термин әр түрлі деңгейде анықталып,
әрі қолданылып жүр. Тіпті педагогикалық технология,
дидактикалық технология, білім беру технологиясы, оқыту
технологиясы, педагогикалық жүйе, дидактикалық жүйе,
дербес әдістемелік педагогикалық технология, дербес
әдістеме, оқытудың дербес әдістемелік жүйесі, пәнді
оқыту әдістемесі, оқу пәнінің әдістемесі терминдерінің
ара жігін ажырату, мән-мағынасын түсіндіру, сондай-ақ
оларды орынды қолдану тұрғысынан алғанда бірізділік
байқалмайды. Мәселен, педагогикалық технология
термині жалпыпедагогикалық (жалпыдидактикалық және
жалпытәрбиелік) деңгейде қолданылса, онда педаго
гикалық жүйе ұғымының синонимі ретінде алынуы ғы
да және тәжірибеде жиі кездеседі. Ал педагогикалық
технология термині дербес әдістемелік (пәндік) деңгейде
қолданылса, онда дербес әдістеменің мән-мағынасымен
барабар деп түсінеді. Кейде «технология» және «әдістеме»
ұғымдарын шатастыру да орын алуда. Осы терминдердің
бірін бірінің орнына қолдану немесе әдістеме құрамына
технологияны және керісінше, технологияның құрамына
әдістемені енгізе салуға да қисынсыз жол беріледі. Егер
осылайша жалғаса берсе, онда педагогика ғылымында
бұрыннан қолданыста жүрген ұғымдардың синонимдерін
(баламаларын) енгізуде «Қандай мақсат көзделген?»
сияқты сұрақтың туындауы мүмкін.
Біздің пікірімізше, жоғарыда аталған терминдердің
әрқайсысының ұғым ретінде өзіндік мән-мағынасы
бар, әрі қолданылу аясы мен шеңбері түрліше деген
лазым. Шындығында, «педагогикалық технология»
ұғымы өте күрделі және әр түрлі дейгейде қолданылуы
мүмкін. Осыған орай, педагогика ғылымында, оның әр
түрлі мәнді белгісіне сүйеніп, ұғымды түсіндіріп беруге
болатыны қазірде белгілі болып отыр. Мәселен, ғылыми
әдебиеттерде оны «оқыту және білімді игеру үдерісін
жасау, қолдану және анықтаудың, яғни барлығының
жүйелі әдісі», «педагогикалық үдерістің ұйымдастырылу-
әдістемелік инструментарийі», «оқу үдерісін іске
асырудың мазмұндық техникасы», «оқытудың
жоспарланған нәтижелеріне жету үдерісінің баяндалуы»,
«көңіл күйді өңдеу, өзгерту өнері және шеберлігі, білігі,
әдістері жиынтығы», «дидактикалық жүйенің атқарылу
бөлігін сипаттайтын оның құраушысы», «барлық
бөліктері тәтпіштелген бірлескен педагогикалық іс-
әрекетті жобалаудың, оқу үдерісін ұйымдастырудың
және өткізудің моделі», «педагогикалық мақсатқа жетуде
пайдаланылатын тұлғалық, инструментальдық және
әдіснамалық барлық құралдардың жүйеленген жиынтығы
және қызметінің рет-тәртібі, деп қарастырады». Ал
осы түсіндірмелерді салыстырсақ, талдасақ, сараласақ,
зерделесек «педагогикалық технология» ұғымының
жоғарыда аталған басқа ұғымдардан өзгеше екендігі
байқалады. Сондықтан, өзіне өте жақын болғанымен,
барабар емес ұғымдармен оның ара қатынасын төмендегі
бөлік-сұлба көрнекі көрсетіп береді.
Әрі қарай дербес әдістемелік педагогикалық
технологияға (пәнді оқыту технологиясына) ерекше
тоқталайық. Жалпы алғанда дербес әдістемені жеке ғылым
ретінде қарастыратын әдебиеттерде «Не үшін оқытады?»,
«Нені оқытады?», «Қалай оқытады?» сияқты сұрақтарға
жауап берілетініне баса назар аударылады. Ал осы
сұрақтардың жауаптарының жиынтығы пәнді оқытудың
әдістемелік жүйесін құрайды. Осындай жүйені жасау
әдістемелік ғылымның үлесіне тиеді. Жасалған нақты
әдістемелік жүйе оқыту үдерісінің моделін анықтайды.
Оның құрамды бөліктерін бөлік-сұлба ретінде көрсетіп
берейік.
Бөлік-сұлбада көрсетілгендей, оқыту жүйесін түзуге
түрткі болатын және оның негізгі, әрі жетекші құраушысы
(компоненті) – пәнді оқыту мақсаттарының (жалпы,
дербес, нақты) жиынтығы. Ал мақсаттардан оқытудың
(жалпы, дербес, нақты) міндеттері туындайды. Пәнді
оқыту үдерісі көздеген мақсаттарға жету барысындағы
міндеттерді шешу үшін ұйымдастырылады және
жүргізіледі.
Пәнді оқыту үдерісі әралуан іс-әрекеттердің тізбектеле
алмасуынан тұрады және оған екі жақтылық сипат тән. Іс-
әрекетке қатысушы субъектілер – мұғалім мен оқушылар,
ал іс-әрекеттердің мәні, мазмұны, мән-мағынасы, сипаты
мен түрлері мақсаттар мен міндеттерге орай іріктелген
білім мазмұны, яғни пәндік ұғымдар мен амал-әрекет
тәсілдерінің жиынтығы бойынша анықталады.
Оқытудың мақсаттары мен міндеттеріне және
мазмұнына негізделе анықталатын, жоспарланатын және
жобасы жасалатын іс-әрекеттерді шартты түрде үш топқа
бөлуге болады. Бірінші топты мұғалім іс-әрекеттері
жиынтығы, яғни пәнді оқытудың теориялық деңгейдегі
жобасы қамтитын іс-әрекеттер құрайды. Сонда:
проблемалар, стимулдар, оқыту, басқару, ұйымдастыру,
бағалау, тексеру және т.б. мәселелер ескеріледі. Екінші
топты оқушылар іс-әрекеттері жиынтығы, яғни оқудың
(оқып-үйренудің) білім алушылар түсінігі деңгейіндегі
жобасы құрамындағы іс-әрекеттер түзеді. Мұнда:
түрткілер, мотивация (итермеші себептер), оқу және
білім алу, білік пен дағдылары игеру және т.б. мәселелер
шешуші маңызға ие болады. Үшінші топты, алғашқы
екі топтағы жобалардың тәжірибеде іске асырылуын
қамтамасыз ететін мұғалім мен оқушылардың бірлескен
іс-әрекеттері (әрекеттесуі) жиынтығы, яғни практикалық
үлгінің жобасы құрамына кіретін іс-әрекеттер анықтайды.
Мұғалім мен оқушылардың бірлескен іс-әрекеттері, яғни
өзара әрекеттесуі механизмдері оқыту үдерісі заңдарына,
заңдылықтарына, ұстанымдарына (принциптеріне),
ерекшеліктеріне негізделеді. Сондықтан да осындай іс-
әрекеттер жиынтығы оқытудың міндеттерін шешудің
жолдарын анықтайды және нақты нәтижелеріне қол
жеткізеді. Жоспарлы түрде арнайы ұйымдастырылатын,
басқарылатын, іске асырылатын мұғалім мен
оқушылардың әрекеттесуі барысында білім, білік және
дағдылар игеріледі, оқушы тұлғасына тән сапалар
(қасиеттер) қалыптастырылады.
Мұғалім мен оқушылардың бірлескен іс-әрекеттері
оқу құралдары және оқытуды ұйымдастырудың қандай да
бір формасы арқылы, сондай-ақ әралуан әдіс-тәсілдерді
қолдану барысында жүзеге асырылады.
Сонымен, пәнді оқытудың әдістемелік жүйесі оқыту
үдерісі жобасын түзеді, ал пәнді оқытудың технологиясы
оны іске асырады деп түйіндеген жөн. Ал мұнда мұғалім
мен оқушылардың бірлескен іс-әрекеттері пәнді оқытудың
нақты және дерес міндеттерінен туындайтын оқыту
нәтижелеріне (білім, білік, дағды, оқушы тұлғасының
қалыптасуы және дамуы) бағдарланған, нақты ғылыми
идея мен көзқарасқа (мәселен, тұлға қалыптастыру,
дамыта оқыту, оқушылардың өзіндік іс-әрекетінің
басымдығы және т.б.) негізделген оқыту технологиясы
нұсқасын анықтайды. Оған қоса жобаланған оқыту
технологиясының моделі қойылып отырған талаптарға
сәйкес нақты нәтижелерге жетудің құралы болып
табылады. Демек әдістемелік жүйенің ядросы (түп
қазығы) – оқытудың күтілетін нәтижелеріне қойылатын
нақты талаптар жиынтығы және жоспарланған
міндеттерді шешудің құралы – оқыту технологиясы
мен қол жеткізілген нақты нәтижелердің деңгейі деуге
толық негіз бар. Талаптар – технология – нәтижелер
байланысы және олардың қарым-қатынасы, әсерлесуі
мен әрекеттесуі әдістемелік жүйенің қолданысының,
яғни оқыту технологиясы тиімділігінің басты көрсеткіші
екенін бүгінгі тәжірибе көрсетіп отыр.
Қазіргі кезде бастауыш сыныптарда қолданыстағы
математиканы оқыту технологиясының нәтижеге
бағдарланғандығын Мемлекеттік бастауыш математика
лық білім стандартында және оқу бағдаламасында
бастауыш буынның соңына қарай, сондай-ақ әр сыныпты
аяқтауға сәйкес оқушылар дайындығының міндетті
(минимум) деңгейіне қойылатын талаптардың берілуі
және түрі мен мазмұны, көлемі тұрғысынан алғанда
әр сабақта нақты нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік
туғызатын қажетті және жеткілікті жаттығулардың
жекелеген сабақтарға лайықталып іріктелгендігі
айғақтайды. Мұнда бастауыш мектеп математика курсы
мазмұнының теріс емес бүтін сандар мен шамалардың
арифметикасы, алгебраның және геометрияның
элементтері желілері бойынша оқушылардың игеруі
тиіс білім, білік және дағдылар тізімі келтірілген.
Олардың сипаттамалық белгілері «түсінігі болуы тиіс»,
«үйренуі тиіс», «білуі тиіс» түрінде оқытудың білімдік
мақсатына орай анықталған. Ал біртұтас педагогикалық
үдерістің оқушыны тәрбиелеу және дамыту мақсаттары
стандарт пен бағдарламада көрсетілген. Оларға
қатысты талаптарды бірмәнді тұжырымдап беру әзірше
мүмкін болмай отыр. Әрине, баланың тұлға ретінде
қалыптасуы мен дамуының көрсеткіштері, жалпылама
түрде, ғылыми әдебиеттерде кездеседі. Мәселен,бүгінде
дамыта оқыту тұжырымдамасының бірнеше нұсқасы
(Л.В.Занков, Д.Б.Эльконин-В.В.Давыдов, А.А.Леонтьев,
И.С.Якиманская, Г.С.Селевко) белгілі және осыларға
орай түзілген дамыта оқыту технологияларының қол
жеткізілуі тиіс нәтижелері қатарында пәндік білім, білік
және дағдыларды игертумен қосарлана тұлғаны дамыту
да көзделеді. Оның сапалық көрсеткіштері де алуан түрлі:
«баланың жан-жақты дамуы», «теориялық сана мен
ойлаудың дамуы», «шығармашылық қабілеттің дамуы
және сәйкес іс-әрекетке үйрету», «өздігінен іс-әрекет
жасау және шығармашылыққа бағдарлану», «жеке-дара
танымдық қабілеттерді дамыту», «тұлғаның өзін-өзі
жетілдіруі және дамытуы», «тұлғаның басқа да қырларын
дамытуға бағдарлау» және т.б.
Біз математика ақыл-ойды реттейтін ғылым
екенін басшылыққа алып және қазіргі мектептер мен
мұғалімдердің мүмкіндіктерін, жағдайларын ескере келе
тұлғаның зияттық қабілеттерін дамытуды негізге алдық.
Өйткені пәнді оқыту барысында салыстыру, салғастыру,
қарама-қарсы қою, өзара кері пікірлер түзу, бақылау,
байқау, талдау, жинақтау, жіктемелеу, түрлендіру, болжам
айту және оны негіздеп беру немесе теріске шығару және
т.б. сияқты ақыл-ой және логикалық әрекет орындауға
тура келеді.
(Ізденіс. -№3. – 2009. – 199-203 б.)
БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРДА
ЕСЕПТЕУЛЕР ЖҮРГІЗУ ӘДІСТЕРІ
ҮЙРЕТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ
азақстан Республикасында кіші мектеп жасын
ғыларға математиканы оқыту үдерісі пәндік
құзыреттілік – білім, білік және дағдылар
қалыптастыруға және тұлғаны зияттық дамытуға
бағдарланған технология арқылы жүзеге асырылады. Ол
білім алушының және білім берушінің іс-әрекеттерінің
өзара байланысы мен өзара әсерінің моделін мектептің
бастауыш сыныптарында математиканы оқытудың
мақсаты мен мазмұнына барабар жобалауға және жүзеге
асыруға мүмкіндік туғызады.
Осыдан туындайтын есептеулер жүргізу әдістері мен
тәсілдерін мектептің бастауыш сыныптарында оқытып-
үйретудің оқшауланған технологиясының өзіндік
ерекшелігі, мақсаттылық бағдары, тұжырымдамалық
қағидалары, білім мазмұны, іске асыру сипаттамасы бар.
Бастауыш сыныптарда есептеулер жүргізу әдістері мен
тәсілдерін оқытып-үйрету технологиясының мақсаттылық
бағдарының параметрлері кестеде көрсетілген және
бастауыш математикалық білім мазмұнының мемлекеттік
стандартынан туындайтын оқушылар дайындығының
міндетті деңгейіне қойылатын талаптарға орай барлығына
да білім беру қажеттілігімен сипатталады
Оқушылар дайындығының міндетті деңгейіне
қойылатын талаптар
-қосу мен азайтуға байланысты таңбалар мен
терминдерді; қосудағы және азайтудағы нөл мен
бірдің қасиеттерін; қосудың ауыстырымдылық
қасиетін; 10 көлеміндегі қосу кестесін біледі және
қолданады;
-нөл мен бірдің қасиеттерін және 10 көлеміндегі
қосу кестесін пайдаланып бір таңбалы сандарды
қосуды және азайтуды орындайды;
-ондықтарды қосуды және азайтуды орындайды
-екі таңбалы және үш таңбалы сандарды разрядтық
қосылғыштарға жіктейді;
-есептеулердің ауызша немесе жазбаша
орындалуы мүмкін екенін түсінеді;
-екі таңбалы және үш таңбалы сандардың ондық
құрамын, қосудың терімділік қасиетін, қосуды
- азайтумен, ал азайтуды - қосумен тексеруге
болатынын, 20 көлеміндегі қосу кестесін біледі және
қолданады;
-20 көлеміндегі қосу кестесін пайдаланып азайтуды
-сандардың бірі бір таңбалы не ондықтар болғанда,
кестелік не 100 көлеміндегі амалдарға келтірілетін
жағдайларда қосу мен азайтуды ауызша орындайды;
-екі таңбалы және үш таңбалы сандарды қосуды
және азайтуды жазбаша орындайды
-көбейту және бөлуге байланысты таңбалар мен
терминдерді, көбейтудегі және бөлудегі нөл мен
бірдің қасиеттерін, көбейтудің ауыстырымдылық,
терімділік және үлестірімділік қасиеттерін, көбейтуді
- бөлумен және бөлуді - көбейтумен тексеруге
болатынын, бір таңбалы сандарды көбейту кестесін
біледі және қолданады;
-бір таңбалы сандарды көбейту кестесін
пайдаланып бөлуді орындайды;
-сынап көру тәсілімен екі таңбалы сандарды екі
таңбалы санға бөлуді және екі таңбалы санды бір
таңбалы санға қалдықпен бөлуді ауызша орындайды;
-екі таңбалы сандарды бір таңбалы санға және
кестелік жағдайлардағы амал- дарға келтірілетін
сандарды көбейту мен бөлуді ауызша орындайды;
-үш таңбалы сандарды бір таңбалы санға жазбаша
көбейтуді және бөлуді орындайды;
-бір таңбалы сандардың және 10 санының
квадраты мен кубын есептеп табады
-арифметикалық амалдармен байланысты
таңбалар мен терминдерді, арифметикалық
амалдардың қасиеттерін, қосу және көбейту
кестелерін, біледі және қолданады;
-қосу және көбейту кестесін пайдаланып азайту
мен бөлуді ауызша орындайды;
-бір мен нөлдің қасиеттерін пайдаланып көп
таңбалы сандармен есептеулер жүргізуді ауызша
-100 көлеміндегі сандармен және кестелік
жағдайларға немесе 100 көлеміндегі сандармен
орындалатын амалдарға келтірілсе, көп таңбалы
сандармен есептеулерді, ауызша орындайды;
-миллион көлеміндегі кез келген көп таңбалы
сандармен қосуды және азайтуды жазбаша
-көп таңбалы сандарды бір таңбалы және екі
таңбалы санға көбейтуді және бөлуді (қалдықпен
бөлуді де) жазбаша орындайды;
-бір таңбалы сандардың және 10 санының
квадраты мен кубын, санның үлесін есептеп табады;
-миллиард көлеміндегі көп таңбалы сандармен
микрокалькулятор көмегімен есептеулер жүргізеді
Математика курсының осы желісіне тән білім
мазмұнын іріктеу мен оның құрылымын түзудің және ол
қамтитын мәселелерді оқытып-үйретуді іске асырудың
сипаттамалық негізін құрайтын басым тұжырымдамалық
қағидалар:
- ауызша және жазбаша есептеу тәсілдерінің өзіндік
орны бар, сондықтан олардың үйлесімді және оңтайлы
ара қатынасы сақталуы тиіс;
- есептеу тәсілдері сандардың нумерациясын оқытып-
үйретудің рет-тәртібіне орай біртіндеп енгізілуі тиіс және
бұрын енгізілгендері келесісіне тірек болуы барынша
ескеріледі;
- жаңа есептеу тәсілін енгізу оны жүргізудің
қажеттілігімен негізделеді, ал сандар аймағының біртіндеп
кеңейтілуімен байланысты бірнеше рет қарастырылуы
тиісті есептеу тәсілдері керекті жерінде бір рет қана
оқытылып-үйретіледі, содан кейін белгілі тәсіл ретінде
жаңа сандарға қолданылады;
- есептеулер жүргізу тәсілдерінің қарастырылу реті
бірсарындылықты және орынсыз қайталауды болдырмай
сабақтаса дамуды қамтамасыз етеді;
- есептеулердің негізіне арифметикалық амалдардың
заңдары мен қасиеттері алынады және есептеу әдістерінің
кезеңдері мен ерекшеліктері солар арқылы түсіндіріліп
беріледі;
- ауызша есептеу тәсілдері өзгермелілігімен сипат
талады, ал арифметикалық амалдардың алгоритмдері
тағайындалған нұсқауға орай кез келген орындаушыға
ортақ және тұрақты болып табылады;
- арифметикалық амалдардың алгоритмдерінің
теориялық негізі ондық санау жүйесінде сандарды
жазу тәсілі, қосу мен көбейтудің ауыстырымдылық
және терімділік заңдары, көбейтудің қосуға қатысты
үлестірімділік заңы, бір таңбалы сандарды қосу және
көбейту кестелері, азайтудың және бөлудің қасиеттері,
дәрежелеу ережелері, қалдықпен бөлудің қасиеті, нөл мен
бір сандарының қасиеттері болып табылады.
Математика курсының «Есептеулер жүргізу әдістері
мен тәсілдері» желісі білім мазмұнының ерекшеліктері
кестеде көрсетілген ұғымдар мен әрекеттердің
(қарекеттердің) тізімі бойынша анықталады.
Математика курсының «Есептеулер жүргізу
әдістері мен тәсілдері» желісінің мазмұны
Санның құрамы. Нөлмен және бірмен байланы
сты қосу және азайту. 10 көлеміндегі қосу кестесі. Бір
таңбалы сандарды қосу және азайту. Ондықтарды
қосу және азайту
Екі таңбалы және үш таңбалы санның ондық
құрамы. 20 көлеміндегі қосу кестесі. Екі таңбалы
сандарды, үш таңбалы сандарды және сәйкес
шамаларды разрядтан аттамай да, аттап та
ауызша және жазбаша қосу мен азайту. Көбейту
және бөлу амалдарын енгізуге дайындық (бірдей
қосылғыштардың қосындысын табу, тиісінше және
тең бөлу)
Бір таңбалы сандарды көбейту кестесі. Нөлмен
және бірмен, ондықтармен байланысты ауызша
көбейту және бөлу. Екі таңбалы және үш таңбалы
санды бір таңбалы санға ауызша көбейту және
бөлу. Сынап көрі әдісімен екі таңбалы санды екі
таңбалы санға ауызша бөлу. Үш таңбалы санды бір
таңбалы санға жазбаша көбейту және бөлу.
Кестелік, ерекше (нөлмен және бірмен), кестеден
тыс, ауызша және жазбаша есептеулер. Көп таңбалы
сандарды, ауызша және жазбаша қосу мен азайту.
Санды 10, 100, 1000 және т с.с. сандарға, ауызша
көбейту және бөлу. Нөлмен аяқталатын сандарды
көбейту және бөлу. Көп таңбалы сандарды бір
таңбалы, екі таңбалы, үш таңбалы санға жазбаша
көбейту және бөлу
Бастауыш сыныптарда есептеулер жүргізу әдістері мен
тәсілдерін оқытып-үйрету технологиясын іске асырудың
өзіне тән сипаттамалық ерекшеліктері бар.
Осындай ерекшеліктердің бірі концентрлер бойынша
сандарды оқу, жазу, салыстыру және жіктеуді қарастыру
-
дың рет-тәртібінен туындайды. Шындығында, әр кон
центр
де қандай да бір есептеу әдіс-тәсілдері енгізіледі жә-
не оларды қолдануға жеткілікті деңгейде машықтандыру
жоспарланады да, шектелген уақыт аралығында сәйкес
білік пен дағды қалыптастыру көзделеді. Мысалы, «Он
көлеміндегі сандар» тақырыбында санаудың, кесінді
ұзындығын, яғни шаманы өлшеудің, қосу және азайту
амалдарын орындаудың нәтижесі ретінде сан туралы
түсінік қалыптастырумен бірге қарапайым болсын
есептеу әдіс-тәсілдерін қарастыру бастау алады. Нақты
көрнекілікке және практикалық іс-әрекетке сүйеніп, 1-ді
қосу және 1-ді азайту арқылы алдыңғы және келесі санды
табу, 0-ді қосу және 0-ді азайту, азайту амалын орындау
арқылы нөлді шығарып алу есептеулер жүргізудін
бастамасы болып табылады. Әр алуан жаттығуларды
орындауға машықтандыру барысында «Кез келген
санға 1-ді қосқанда келесі сан шығады», «Кез келген
саннан 1-ді азайтқанда алдыңғы сан шығады», «Кез
келген санға 0-ді қосқанда сол санның өзі шығады»,
«Кез келген саннан 0-ді азайтқанда сол санның өзі
шығады», «Бірдей кез келген екі санның айырмасының
мәні нөлге тең болады» сияқты қорытындалар жасалады.
Сонда қосу және азайту амалдарын орындаудың дербес
(ерекше) жағдайларына қатысты білік қалыптастыру
жүзеге асырылады және ілгеріде оқытудың тірек
нәтижесі ретінде сандардың кеңейтілген аймағында
әрдайым қолданылады. Осы кезеңдегі қарастырылатын
есептеу әдіс-тәсілдері қатарында бір таңбалы әрбір
санның құрамы жайындағы білімге негізделген қосу
мен азайтуды атаған жөн. Ал санның құрамын оқытып-
үйретуге дәстүрдегіден біршама оңтайлы жағдай жасалып
отырғандығын ескеру жөн. Оған негіз болып отырған
мәселе қосу амалының ауыстырымдылық қасиетінің
осы тақырыпта әдеттегіден ертеректеу берілуі. Өйткені
қосылғыштардың орнын ауыстырғаннан қосындының
мәні өзгермейтінін және санға нөлді қосқанда сол санның
өзі шығатынын басшылыққа алғанда әр санның құрамын
қарастыру әлдеқайда жеңілдей түседі де, есте сақтауға
тиісті жағдайлардың мөлшері елеулі азаяды (мысалы,
5 санының 5+0, 0+5, 4+1, 1+4, 3+2, 2+3 сияқты құрамы
жағдайларының ішінен есте сақтауға ұсынылатыны
3+2 ғана). Ал 1-ді біртіндеп қосу (1-ді үстемелеу) және
азайту (1-ді шегермелеу), бір таңбалы сандардың құрамы
жайындағы білім қосу кестесін құруда тірек болып
табылады.
«Кестелік қосу және азайту» тақырыбында 2-ден (3-
тен, 4- тен, 5-тен) біртіндеп қосу және азайтуға (үсте
мелеу және шегермелеу) негізделген есептеу әдіс-тәсілі
енгізіледі. Соған және санның құрамы жайындағы
білімге сүйеніп ондықтан аттамайтын жағдайдағы қосу
кестесі біртіндеп құрылады және өзара байланысты
төрт өрнектің (мысалы 3+2, 5-2, 5-3, 2-3 сияқты) мәнін
табуда қосу кестесінің әр жаңа теңдігі қолданылады.
Ал қосу кестесін өзгермелі және әр түрлі жағдайларда
қолдануға машықтандыру қарапайым санды және әріпті
өрнектердің мәндерін табуда, сынап көру әдісімен
қарапайым теңдеулерді шешуде, кесіндінің ұзындығын
бірнеше бірлікке арттыру және кемітумен байланысты
тапсырмаларды орындауда, мысалдарды шығаруда іске
асырылады. Соның нәтижесінде онның көлеміндегі қосу
кестесін (16 қосындының мәнін табуды) игеру және
азайтудың сәйкес жағдайында оны қолдана білуге үйрену
жүзеге асырылады.
«Ондықтар. Жүз» тақырыбында ондықтарды қосу
және азайту әдіс-тәсілдері амалдарды орындаудың
кестелік түріне (мысалы, 30+20 3онд.+ +2онд. 5онд. 50,
50-20 5онд.-2онд. 3онд. 30) келтіріледі де, соның
нәтиже- сінде қосу кестесі және оны азайтудың сәйкес
жағдайларында қолдану пысықталады, қайталанады,
біршама өзгерген жағдайда қолданылады. Ал ондықтарды
қосуды және азайтуды игеру алдағы уақытта енгізілетін
ауызша есептеу әдіс-тәсілдерін оқытып-үйретуде тірек
білім қызметін атқарады, әсіресе разрдтық сандармен
ауызша есептеулер жүргізуді жеңілдетеді.
«Жүз көлеміндегі сандар» тақырыбында енгізілетін
қосу және азайту әдіс-тәсілдері бірнеше топ құрайды да,
өз кезегінде енгізілетін оның түрі келесісіне алдымен
тірек болады, ал содан кейін оның құрамына кіріп
шыңдала түседі. Осыған орай оқытып-үйретуге тиісті
мәселелерді қарастырудың оңтайлы рет-тәртібі: ондықтан
аттамайтын жағдайдағы қосу мен азайтудың ауызша әдіс-
тәсілдері; ондықтан аттайтын жағдайдағы кестелік қосу
мен азайту; ондықтан аттайтын жағдайдағы ауызша қосу
және азайту әдіс-тәсілдері; екі таңбалы сандарды қосу
және азайту алгоритмдері (амалдарды жазбаша орындау);
қосу және азайтудың ең қиын (разрядтан екі рет аттайтын)
жағдайлары түрінде анықталған. Сонда жүз көлеміндегі
сандармен кестелік және кестеден тыс жағдайларда
есептеулер жүргізуге машықтану іске асырылады. Демек,
жиырманың көлеміндегі қосу кестесін (20 қосындының
мәнін табуды) игеру және азайтудың сәйкес жағдайында
оны қолдана білуге үйрену жүзеге асырылады, сондай-
ақ жүз көлеміндегі сандармен есептеулер жүргізуді,
яғни қосу мен азайту амалдарын ауызша және жазбаша
орындауды жеткілікті деңгейде игеру қамтамасыз етіледі.
Ауызша қосу және азайту әдіс-тәсілдерінің негіздемесі
ретінде әдеттегідей әралуан ережелердің (қосындыға
санды қосу, санға қосындыны қосу, қосындыдан
санды азайту, саннан қосындыны азайту, қосындыға
қосындыны қосу, қосындыдан қосындыны азайту
сияқты) ешқайсысы қолданылмайды. Мұнда санның
ондық немесе разрядтық құрамы туралы білім, нөл және
бір сандарының қасиеттері, амалдардың қасиеттері
мен заңдары басшылыққа алынады да метематикалық
теорияның практикада қолданылуына, яғни мәселенің
қолданбалы жағына баса назар аударылады. Мәселен,
екі таңбалы санның ондық құрамымен, жақшалы
және жақшасыз санды өрнектердегі арифметикалық
амалдардың орындалуының рет-тәртібімен танысқаннан
кейін көрнекілікке сүйеніп, «Бірліктерге бірліктерді
қосады», «Ондықтарға ондықтарды қосады», «Бірліктерді
бірліктерден азайтады», «Ондықтарды ондықтардан
азайтады» сияқты қорытындылар жасау ешқандай
қиындық келтірмейтінін тәжірибе көрсетіп отыр. Әрі
қарай осы қорытындыларға негіздеме ретінде сілтеме
жасай отырып, ондықтан аттамайтын жағдайлардағы
ауызша қосу және азайту әдіс-тәсілдерімен таныстыруға
толық мүмкіндік бар. Ал ондықтан аттайтын кестелік және
кестеден тыс жағдайларда қосу мен азайтуды орындау
бөлшектеп қосу және азайту әдіс-тәсілдері бойынша
іске асырылады. Екі таңбалы сандарды қосу және азайту
алгоритмдерімен дәстүрдегіден өзгешерек ертеректеу
таныстыру іске асырылады да, оған машықтандыру
біртіндеп күрделене түсетін жағдайларды (амалдарды
орындаудың ең оңайынан, қиынына қарай жылжи
отырып) қарастыруды көздейді. Әрі қарай қосу мен
азайтуды орындау барысындағы нақты жағдайда ауызша
және жазбаша әдіс-тәсілдерінің тиімдісін таңдап алуға
толық еркіндік берілуі тиіс.
«Мың көлеміндегі сандар» тақырыбында осылардың
табиғи жалғасы ретінде үш таңбалы сандарды ауызша
қосу және азайтудың әдіс-тәсілдері енгізіледі. Сонда олар
жаңа материал ретінде қарастырылмайды да, алдыңғы
тақырыпта игерілген ауызша және жазбаша есептеулер
жүргізу әдіс-тәсілдерін өзгерген жағдайда тек қана
қолдануға тура келеді. Демек, мұнда қосу мен азайту
амалдарын ауызша және жазбаша орындауға үйрету
аяқталады деуге толық негіз бар. Әрі қарай басты назар
көбейту және бөлу амалдарына аударылады.
Көбейту мен бөлу амалдары дәстүрдегіден түбегейлі
өзгеше ретпен қарастырылады. Мұнда мың көлеміндегі
сандар нумерациясының осы уақытқа дейін оқытылып-
үйретілгендігінен туындайтын қосымша мүмкіндіктер
және көбейту мен бөлуді екі сыныпта бөле-жара
қарастырудың, тәжірибе көрсеткендей, тиімсіз екендігі,
қосу мен азайту амалдарына қатысты игерілген білімнің
тірек болатындығы ескерілді. Осылардан көбейту және
бөлу амалдарымен байланысты ауызша және жазбаша
есептеу әдіс-тәсілдерін қарастырудың төмендегідей рет-
тәртібі туындайды.
«Көбейту және бөлу» тақырыбында амалдардың
мән-мағынасы ашылып, сәйкес терминологиялық
аппарат енгізілгеннен кейін, осы амалдарды орындаудың
ерекше (дербес) жағдайлары дәстүрдегіден өзгешелеу
шоғырландыра қарастырылады. Мысалы: 1·3 1+1+1 3;
0·3 0+0+0 0; 3·1 3 және 3·0 0 санды 1-ге көбейткенде
сол санның өзі шығады, ал санды нөлге көбейткенде нөл
шығады, -деп түсіндірмесіз бірден хабарланады; 3:3 1,
өйткені 3·1 3; 3:1 3, өйткені 1·3 3; 0:3 0, өйткені 3·0 0;
10·3 1 онд.·3 3 онд. 30, 100·3 1 жүзд.·3 3 жүзд. 300,
30:3 3 онд.:3 1 онд. 10, 300:3 3 жүзд.:3 1 жүзд. 100.
Көбейту және бөлу амалдарымен байланысты
есептеулер жүргізудің әдіс-тәсілдерінің қарастырылу
рет-тәтібі қосу мен азайтудағыдай, мұнда да алдыңғысы
келесісіне тірек болады және жаңадан енгізілгенінің
құрамына еніп, қолданыс барысында шыңдала түседі.
Мысалы, көбейту мен бөлудің дербес жағдайларымен
танысқаннан кейін, сандар аймағының біртіндеп кеңеюіне
орай үнемі пысықталып отырылады. Көбейту мен бөлудің
кестелік жағдайларын оқытып-үйретудің әдістемесі
қосу мен азайтудағыдай. Алайда көбейту кестесі бір
таңбалы сандар үшін құрылғанымен, ондықтарды бір
таңбалы санға көбейту және бөлу жағдайларында да
оны қолдануға көңіл бөлінеді. Көбейту мен бөлудің
ерекше және кестелік жағдайларын еркін игеру ауызша
есептеулер жүргізуді шапшаң және сапалы орындауға
септігін тигізеді. Әрі қарай қосындыны санға көбейту
және бөлу ережелеріне сүйеніп, негізінен екі және үш
(мүмкіндігінше көп таңбалы) санды бір таңбалы санға
ауызша көбейту және бөлу әдіс-тәсілдері, біртіндеп үш
таңбалы санды бір таңбалы санға көбейту және бөлу
алгоритмдері енгізіледі. Сонда игерілген білім, білік және
дағдылар көп таңбалы санды бір таңбалы санға, нөлмен
аяқталатын санға және екі таңбалы, үш таңбалы санға
көбейту және бөлуді орындағанда қолданылады.
(Бастауыш мектеп. -№12. -2009. -46-50 б.)
ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ -
САБАҚ ЖОБАСЫН ЖАСАУ ЖӘНЕ
ОНЫ ӨТКІЗУ ҚҰРАЛЫ
абақ – оқу тәрбие үдерісін жобалаудың, жоспар
лаудың, ұйымдастыру дың және өткізудің
негізгі құралы екені педагогика ғылымы
мен тәжірибеден белгілі. Алайда оның типтері мен
түрлері жайында ғалымдар мен ұстаздар қауымының
арасында ортақ пікір қалыптаспаған. Оған қоса дәстүрлі
классикалық педгогиканың қағидаларынан, педагогика
ғылымы дамуының келесі сатысында басым бола бастаған
қазіргі педагогиканың қағидаларына орай сабаққа деген
көзқарас бүгінде өзгеруде. Ал тәжірибеге қарағанда
мұғалімдердің көпшілігі стандарт емес деп аталатын
(мәселен, саяхат-сабақ, концерт-сабақ, ертегі-сабақ
және т.б.) сабақтар өткізуге орынсыз әуестенуге немесе
бір-бірімен үйлеспейтін инновациялық деп аталатын
технологиялардың бірнешеуін қатарынан оқыту үдерісіне
қисынсыз тықпалауға бой ұрып жүргендігі байқалады.
Сабақ және оның типтері мен түрлері көптеген
педагог ғалымдардың (Н.И.Болдырев, Б.П.Есипов,
И.Н.Казанцев, Ю.А. Конаржевский, Ж.Б.Қоянбаев
Р.М.Қоянбаев, И.Я.Лернер, Р.Г.Лемберг, М.И.Махмутов,
В.А.Онищук, М.И.Скаткин, Т.С.Сабиров, Г.И.Щукина
және т.б.) еңбектерінде сөз болады және кез келген
педагогика оқу құралының (Ю.К.Бабанский, Т.А.Ильина,
И.Т.Огородников, Ж.Б.Қоянбаев және Р.М. Қоянбаев,
П.И.Пидкасистый, И.П.Подласый, В.А.Сластенин,
И.Ф.Харламов, Г.И.Щукина және т.б.) бір тарауы соған
арналады.
Сабақ жайындағы белгілі еңбектерді зерделей келе,
педагогика ғылымы мен тәжірибенің қазіргі кездегі
даму үдерісін бағамдасақ, осы мәселе туралы былайша
түйіндеген орынды сияқты:
- сабақ оқыту түрі де оқыту формасы да емес, оқу-
тәрбие үдерісін ұйымдастырудың формасы, сондықтан
сабақта көрсетіп беру-түсіндірмелік, проблемалық,
программалап, компьютерлік оқыту түрлерінің бірі
және ұжымдық, даралық-топтық, саралап, жеке дара,
сыныптық сабақ жүйесі сияқты оқыту формаларының
бірі немесе осылардың белгілі бір ара қатынасын сақтай
отырып, алмастыра қолданылуы мүмкін;
- сабақ осы уақытқа дейін оқу-тәрбие үдерісінің негізгі
ұйымдастыру формасы болып келді, болып отыр және
бола бермекші;
- сабақ өзін-өзі ұйымдастыратын, өзін-өзі жетілдіретін,
өзін-өзі дамытатын, өзіндік іс-әрекет орындайтын
тұлға – оқушы мен менеджер (басқарушы) – мұғалімнің
орындайтын әралуан іс-әрекет түрлерінен туындайтын
«тірі», жылжымалы, икемделгіш, үнемі өзгермелі және
жетілдірмелі түрде жүргізілетін жүйе;
- сабақтар бір-бірінен типіне қарай ажыратылады,
мысалы аралас сабақ, жаңа білімді игеру сабағы, өткен
материалды бекіту сабағы, қайталау сабағы, жаңа
материалды жүйелеу және жалпылау сабағы, білімді
тексеру және бағалау сабағы және т.б.;
- сабақ түрлерінің негізінен екі атауы жиі қолданылады:
дәстүлі сабақ; стандарт, яғни үйреншікті емес сабақ
(саяхат-сабақ, ойын-сабақ, ертегі-сабақ, аукцион-сабақ,
концерт-сабақ, кіріктірілген-сабақ және т.б.);
- бүгінде дәстүрлі деп аталатын сабақтар түбегейлі
өзгерген, оның мазмұны мен құрылымы, өткізілу жолдары
мен әдіс-тәсілдері нақты тәжірибеде қолданылатын оқыту
технологиясына барынша бейімделген;
- стандарт түрдегі емес сабақ қалай аталса да, белгілі
бір сабақ типінің басымдығына қарай ыңғайластырылады
және оны негізгі формаға және жүйеге айналдыруға
болмайтынын ұстаздар қауымы мойындаған сияқты,
өйткені мұндай сабақтарда уақытты үнемдеу мүмкін
еместігін және оның қосалқы жұмыстарға орынсыз
жұмсалатынын, сондай-ақ пәндік білім, білік, дағдыларды
қалыптастыруға нұқсан келетінін мұғалімдер түсінді;
- сабақта біртұтас педагогикалық үдерістің оқыту,
тәрбиелеу және дамыту сияқты қызметтер атқаратынын
мұғалімдер ескеріп, оның үш бағыттағы мақсат пен
міндеттерін анықтауға талпынғанымен, оларды дұрыс
және нақты жоспарлауда (мысалы, есеп шығарумен
байланысты білік қалыптастыру, есептеу дағдыларына
машықтандыру, оқушыны адамгершілікке тәрбиелеу
және оның ақыл-ойын дамыту сияқты жалпылама түрде
тұжырымдалуынан сабақта қандай нақты нәтижелерге
қол жеткізуге болатындығын анықтау мүмкін емес),
әсіресе іске асыруда, шорқақтық танытатыны тәжірибеде
жиі кездеседі;
- білім стандарты мен оқу бағдарламаларының және
оқу-әістемелік кешендердің ғылыми тұрғыдан негізделген
қандай да бір оқыту технологиясының нақты түрін
сабақты жоспарлауда және өткізуде қолдануды ұсынатыны
әрдайым ескеріле бермейді, соның нәтижесінде бірнеше
оқыту технологияларына тән, оңтайлы және тиімді
бола бермейтін, бір-бірімен үйлеспейтін әдіс-тәсілдерді
сабақта қолданып, оқушыларға қосымша жүктеме туғызу,
соның салдарынан оқытуда оң нәтижеге жете алмау да
тәжірибеде кездесіп қалады;
- қазіргі кезде көптеген пәндер бойынша оқу-
әдістемелік кешендер жасалғанын және оқыту үдерісі
солар бойынша жобаланатынын және жоспарланатынын
ескерсек, онда алдымен әр мұғалімнің ұсынылып отырған
оқыту технологиясының мән-маңызы, сипаттамасы,
өзіндік ерекшелігі, қолданыс аясы мен шеңбері жайында
жан-жақты түсінігі болуы тиіс те, сабақта оны қолданудың
жолдары мен әдіс-тәсілдерін еркін мегеруі керек, өйткені
бұл сабақ сапасын арттырудың алғышарты.
Қазіргі кезде баспадан шыққан пәндік оқу-
әдістемелік кешендер, соның ішінде бастауыш буынға
арналғандарының бәрі дерлік, Мемлекеттік білім
стандарттары мен оқу бағдарламаларында айшықталып
көрсетілген қорытынды нәтижелерге бағдарланған
дамыта оқыту технологиясын ұсынып отыр. Осы
тұрғыдан алғанда бастауыш мектепте математиканы
оқытуда күтілетін нәтижелерге және тұлғаны зияттық
(интеллектуалдық) дамытуға бағдарланған технология
қолданылуда. Бұл оқыту технологиясының басты
ерекшеліктері:
- жоспарланған мақсатқа және міндетке қол жеткізілген
нәтиженің барабарлығын қамтамасыз ету;
- білім, білік және дағдыларды оқушылардың өздігінен
алуының басым болуы;
- тілінің, ақыл-ойының, ойлауының, сезімдік және
қозғалыспен байланысты салалар бойынша білім
алушының дамуна ықпал ету;
- өзінің ақыл-ой әлеуетін жұмылдыра алатын, адамға
тән іс-әрекеттерді орындаушы субъект ретіндегі тұлғаның
қалыптасуына септігін тигізу;
- субъект-субъект қатынасын жүзеге асыратын
ұжымдық-үлестірімділік сипатта іс-әрекет орындауға
оқушыларды бейімдеу.
Оқытудың жаңа технологиясының кез келген нұсқасын,
дербес жағдайда бастауыш мектепте математиканы
оқыту үдерісінде, күтілетін нәтижелерге және тұлғаны
зияттық (интеллектуалдық) дамытуға бағдарланған
технологиясын тиімді қолдану қажеттігінен сабақтың
моделін түзу және жобасын жасау, оның жоспарын
құру, мазмұны мен құрылымын анықтау бағытындағы
жұмыстарды, сондай-ақ сабақты өкізудің рет-тәртібін,
әдіс-тәсілдерін, жолдары мен нұсқаларын жетілдіру
керектігі туындайды.
Осыған орай қолданылатын оқыту технологиясына
сабақтың сәйкестігін іске асыруға және оның тиімділігі
мен сапасын арттыруға ықпал ететін педагогика ғылымы
мен тәжірибеде белгілі нұсқауларды топтастырылған
түрде ұсынамыз:
-сабақтың мақсаты мен міндеттерін, базалық білім
мазмұнын, оқушылардың дайындық деңгейіне қойылатын
талаптарды анықтайтын құжат – білім стандарттары мен
оқу бағдарламаларын және білім мазмұнын нақтылай
түсетін, оның түрлері мен көлемін реттейтін, іс-әрекет
жиынтығын білдіретін, ақпарат көзі болатын негізгі оқыту
құралы – оқулықтарды, сондай-ақ іс-әрекеттерді жүзеге
асыру және білімді тексеру мен бақылау жолдарын, әдіс-
тәсілдерін, түрлері мен формаларын анықтайтын құрал
- әдістемені оқып-үйрену арқылы жоспарлы түрде және
алдын ала жобаланған оқыту үдерісін тәжірибеде қайта
жаңғырықтырып, іске асыру керектігін басшылыққа
алыңыз;
- оқу пәнінің нақты тақырыбына орай жоспарланған
сабақтар жүйесінде, өз кезегі бойынша өткізілетін
күнделікті сабақтың атқаратын мақсаты мен міндетін,
алатын орны мен маңызын және қол жеткізілетін оқыту
нәтижелерінің түрі мен сипатын, меңгерілу деңгейін және
қорытынды нәтижеге тигізетін ықпалын зерделеңіз;
- сабақта қолданылатын оқыту технологиясының
жұмыс істеу алгоритмін құрыңыз, сонда пәнді игерудің
мақсаты мен міндетін, курстың логикалық құрылымы
жайында қалыптастырылатын түсінікті бағдарлаңыз, пән
мазмұнының қабылданған рет-тәртібін және оқытып-
үйретудің сәйкес әдістемелік тәсілдерін ой елегінен
өткізіңіз, тақырыпты оқыту мен пәнішілік-пәнаралық
байланыс, сабақтастық мәселелерімен байланысты
жұмыстарды атқарыңыз, бақылау және түзету жұмыс
тарын орындаңыз;
- сабақта іске асырылған оқыту үдерісінің табысты
екенін бағалауға мүмкіндік берумен бірге, алдын ала
белгіленген тиімділікпен оны жобалауға септігін тигізетін
және көздеген мақсатқа жету үшін оқушылардың таныдық
іс-әрекетін қадағалау, бақылау және түзету ережелерін
қамтитын оқыту технологиясының басқару алгоритмін
түзіңіз және оны оқытудың әр түрлі мүмкін мақсаттарын
іске асыратын оқушылардың танымдық іс-әрекетінде
қатаңдықпен қолданыңыз;
- сабақ құрылымын қолданылатын оқыту техноло
гиясының жұмыс істеу және басқару алгоритмдеріне
сәйкестендіре құрыңыз, сонда оны дәстүрлі кезеңдерге
(мәселен, ұйымдастыру, мақсат қою, нақтылай түсу және
қайта жаттықтыру, жаңа материалды оқытып-үйрету,
тексеру, бекіту, қорытындылау, рефлексия-өзін-өзі
бағалау) емес, одан өзгеше логикалық тұрғыдан үйлесімін
тапқан, тізбектеліп ретімен келетін оқу-тәрбиелік
мезеттер жиынтығынан түзіңіз;
- сабақтың оқу-тәрбиелік мезетін, оның әрі қарай
бөлшектелмейтін құраушысы және соңғы нәтижені алуға
мүмкіндік туғызатын ең кіші және ең қарапайым жиынтық
деп түсініңіз, ал сабақ мезетінің әрқайсысының өзіндік
тәрбиелік оқу-міндеттері бар, яғни осы мезеттің өзіне
ғана тән айрықша міндеттерді шешу сабақтың қорытынды
нәтижесінің аралық құраушылары болып табылатын осы
мезеттің соңғы нәтижесін алуға мүмкіндік туғызатынын
сезініңіз;
- сабақ жоспарын жасаңыз, яғни сабақтың тақырыбын
біртұтас үштік (білім беру, тәрбиелеу, дамыту) нақты
(жалпылама емес) мақсатын және міндетін анықтаңыз,
сабақтың типін және оны өткізу формасын таңдаңыз,
сабақтың құрылымын түзіңіз, мазмұнын моделдеңіз,
оқыту әдістерін таңдап алыңыз, оқыту құралдарын
іріктеңіз, іс-әрекетті ұйымдастыру формаларын айқындап
алыңыз және білім, білік, дағдыларды тексеру мен түзету
жұмыстарын жоспарлаңыз.
Тәжірибеге қарағанда, пәнді оқытуда белгілі сабақ
типтерінің кез келгені кездеседі. Алайда аралас сабақ кеңі
нен тараған сабақ типі болуда, сонымен қатар оның құ
мына енетін кезеңдердің әр түрлі комбинациясына орай
сабақтың басқа типтері түзілетіндігі байқалады. Сабақтың
қай типінің басым болуы оқулықтың құрылымына тікелей
тәуелді. Мәселен, бастауыш сыныптардың математика
сабақтарында негізінен сабақтың аралас типі басымырақ.
Бұл оқулықтың және баспа негіздегі дәптердің жекелеген
сабақтарға лайықталған құрылымынан туындап отыр.
Өйткені, әр сабақтың мазмұны оқулықтың және баспа
негіздегі дәптерлердің жаңа ұғымдар және амалдар
тәсілдерімен байланысты, қайталауға арналған, оқу-
танымдық қабілеттерді дамытуға немесе оза оқуды
жұзеге асыруға бағдарланған, логикалық және ақыл-
ой әрекет-амалдарын, шығармашылық (нұсқалар мен
әдістерді іздестіру, болжам айту және т.б.) іс-әрекеттерді
орындауға бағытталған, өзіндік жұмысты орындау
біліктері мен дағдылаларын қалыптастыруға арналған;
практикалық білік пен дағдыларға машықтандыра түсетін
жаттығуларды, есептерді және мысалдарды қамтитын
тапсырмалар жүйесі бойынша анықталады.
Әрине, әр топқа тиісті жаттығулар нақты оқу-
танымдық міндеттерді шешуге мүмкіндік беретіні
өзінен-өзі түсінікті. Алайда олар сабақтың үйреншікті
және дәстүлі кезеңдеріне тәуелді болмай, межелі уақыт
аралығында орындалады. Осы себептен де педагогика
ғылымы мен тәжірибеде сабақтың осындай бөлігін оқу-
тәрбие мезеті деп атау қабылданған және барабар оқу-
тәрбиелік міндеттерді шешу көзделеді дейді.
Осындай оқу-тәрбие мезеттері қазіргі аралас сабақ
тардың құрылымын түзеді, ал оқу-тәрбие мезеттерінің
жиынтығы сабақтың басты мақсатынан туындайтын
дидактикалық міндеттердің жүйесін құрайды.
Біздің пікірімізше, аралас сабақтың кезеңдері мен
құрылымын оқу пәнінің өзінің ерекшеліктерін, сынып
оқушылырының психика-физиологиялық және жас
ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін ескере отырып түзу
керек. Мәселен, осы тұрғыдан алғанда, айталық 1-сынып
математика сабақтары құрылымы шартты түрде мынадай
кезеңдерді қамтуы тиіс деп топшылаймыз:
- есептеулер жүргізу және есеп шығару біліктерін,
сондай-ақ шамалар, алгебра және геометрия ұғымдарымен
байланысты математикалық терминдердің игерілуіне
және сөздік қорды дамытуға, математикалық (сөздік және
символдық) тілдің қолданысқа енуіне септігін тигізетін
ауызша жаттығулар жүйесін қарастыру кезеңі;
- математикалық ұғымдар мен іс-әрекет тәсілдерімен
танысу, оларды оқып-үйрену, тиянақтау және бекіту,
қайталау және қорытындылау кезеңі;
- көрнекілікпен, үлестірме немесе дидактикалық
материалдармен істелетін жұмыс және практикалық іс-
әрекеттер орындау кезеңі;
- жасақталған математикалық диктанттар, тестік
формадағы тапсырмалар (ашық және жабық жауаптары
болатын) жүйесі көмегімен оқушылардың білімін
қадағалау, тексеру, түзету және игерілу деңгейін анықтау
кезеңі;
- оқу-танымдық іс-әрекеттерді белсендіру мақсатында
дидактикалық ойындар мен ойын жаттығуларды орындау
кезеңі;
- шығармашылық ізденіске оқушыларды бейімдейтін
жаттығуларды қарастыру кезеңі.
Сабақтың кезеңдерінде орындалатын жұмыс немесе
іс-әрекет түрлерінің бірі немесе бірнешеуі оқу–тәрбие
мезеттерінің қайсысында болсын атқарылуы мүмкін.
Осының мысалы ретінде 1-сынып математика курсының
«Теңдеу» тақырыбы бойынша өткізілетін сабақты
қарастырайық. Сонда сабақтың мазмұны оқулықтағы
(Математика-1, 139-140 бет) және баспа негіздегі
№2 дәптердегі (43-бет) жаттығулар жүйесі бойынша
анықталады. Содан және берілген жаттығуларды
қарастыру барысында ұғым мен амал-әрекеттерді
оқытуда қолданылуы тиіс әдіс-тәсілдердің жиынтығынан,
сондай-ақ оқушылардың өздігінен білім алуын басқару
ерекшеліктерінен сабақтың білімдік, тәрбиелік және
дамытушылық мақсаттары туындайды, жоспарланады,
тұжырымдалады. Әрі қарай я осылармен барабар оқу-
тәрбие мезеттеріне сәйкес оңтайлы алмасатындай және
үйлесімін сақтайтындай етіп оқыту әдіс-тәсілдерін,
сұрыптап алады, сонымен бірге оқушылардың өзіндік іс-
әрекеттерінің түрі және оларды орындауды ұйымдастыру
мен басқару жолдары анықталады. Соның барлығы
кестеде қысқаша көрсетілген және ол сабақты жоспарлау
мен оны өткізу жайында мағлұмат береді.
тәрбиелік мезеті
Сабақ мезетінің
оқу тәрбиелік
міндеттері
Оқу материалының мазмұны.
Іс-әрекетті ұйымдастыру және
басқару
Ұйым
дас-тыру кезеңі
Теңдеу ұғымымен
таныс тырудың
негізіне алынатын
санды теңдік
және теңсіздік,
санды және әріпті
өрнек- терді еске
түсіру; оқу еңбегіне
жұмылдыруға,
зейін аударуға,
итермеші себеп-
терді тудыруға
ықпал ету;
тын
объектілердің
ұқсастығы мен
айырмашы
лығын
ажыратуға үйрету
Ұжымдық-үлестірімді іс-
әрекет орындауды басқару
Жазуларды оқы: 3<5, 9-
- ауызша жаттығу орындау.
Дәптерде көрсетілген
жолға жаз - көркемжазу
сәтін ұйымдастыру. Екінші
жолға өрнекті жаз: 5 пен
3-тің айырмасы, 5 пен 3-тің
қосындысы,
қосындысы,
айырмасы – математи- калық
диктант жүргізу
Теңдеу ұғымымен таныстыру кезеңі
Теңдеу
мәнді белгісімен
таныстыру;
білімді өздігінен
игеруге
оқушыларды
бейімдеу; сал-
ыстыру арқылы
объекті- лердің
ұқсастығы мен
ажыратуға үйрету
Ұжымдық іс-әрекет. 1-жаттығу.
Теңдікті жаз: 3 пен 4 сандарының
қосындысы 7-ге тең; Үлестірімді
іс-әрекет. 6 мен 4 сандарының
айырмасы 2-ге тең Санды
теңдіктің мәнді белгісін әр оқушы
өзі анықтайды. 3 пен
-ның
қосындысы 7-ге тең:10 мен
-ның
айырмасы 1-ге тең;
мен 2-нің
айырмасы 6-ға тең. Бұл санды
теңдіктердің ерекшелігін әр
оқушы өзі анықтайды. Мұғалім
оқушылар жауабына сүйеніп,
дәптерде жазылған теңдіктерді
салыстыра келе теңдеу терминін
енгізеді. Оқушылардың өзіндік
жұмысы. Оқулықтағы жазуды
оқиды: 3+
=7,10-
=1,
-2=6.
Бұлар- теңдеулер.
Теңдеуді шешу әдісімен таныстыру кезеңі
Теңдеуді сынап
көру тәсілімен
шешу үлгісін
көрсетіп беру;
білімді өздігінен
игеруге оқушы
ларды бейімдеу;
пікір айтуға
ақиқаттығына көз
жеткізуге үйрету
Ұжымдық іс-әрекет.
Оқушылардың өзіндік
жұмысы. Оқулықтағы. жазуды
оқиды: Теңдеуді шешу үшін
тура теңдік шығатындай
мәндерін іздейміз, Мысал.
=7 теңдеуіндегі
орнына сандарды біртіндеп
қойып, тексереміз. Үлестірімді
іс-әрекет. Оқушылар нөлден
бастап сандарды кезектесіп
тексереді, яғни сынап көреді.
=4 болғанда, 3+4=7 тура
теңдік шығады, ендеше 4
саны теңдеудің шешімі деген
қорытынды жасалады.
Теңдеуді шешу әді сін қолдану ға
машық тандыру кезеңі
Теңдеуді
қалыптастыру;
білімді өздігінен
игеруге оқушы
ларды бейімдеу;
пікір айтуға
ақиқаттығына көз
жеткізуге үйрету
Оқушылардың өзіндік
жұмысы. 2-жаттығу.
-2=6 теңдеулерін
шеш - ұжымдық іс-әрекет.
Тапсырма орындалып біткен
соң, теңдеу шешімі қалай
табылғанын жекелеген
оқушылар түсіндіреді, ал
басқалары өз пікірлерін
білдіреді, жауапты құптайды
немесе қатесін түзетеді.
Есеппен жұмыс кезеңі
Есепті шешу
білігін қалып-
тастыру; аға
лауға,оларға сый-
құрмет көрсетуге,
салт-дәстүрді
сақ- тауға баулу;
шығармашылық
ізденіске
бейімдеу
Ұжымдық іс-әрекет. Оқулықпен
жұмыс. Оқулықтағы.
3-жаттығуды оқиды. Үлестірімді
іс-әрекет. Оқушылар шартқа
сәйкес сұрақтарды таңдайды,
әрқайсысы өз ұсынысын
негіздеп береді. Талқылай
келе «Балалар барлығы неше
гүл сыйлады?, Ләззат неше гүл
артық сыйлады?, Қайрат неше
гүл кем сыйлады?» срақтарына
орай 3 есеп құрастыруға
болатыны анықталады.
Стандарт емес тапсырма
ны қарас- тыру кезеңі
Теңдеуді шешу
әдісін қолдануға
машықтандыру;
бірлесе және
өзді- гінен іс-
әрекет орындауға
машықтандыру;
шығарма-
шылық ізденіске
бейімдеу
Ұжымдық-үлестірімді іс-
әрекет орындауды басқару
жаттығуы мұғалімнің тікелей
басшылығмен орындалады.
орындаудың бірнеше
нұсқасын оқушылар кезектесіп
ұсынады және талқылау
барысында тексеріледі.
Рефлексия (өзін-өзі бағалау)
кезеңі
Теңдеуді
ажыраты
білуін тексеру
және бағалау;
оқуға үйрету;
салыстыру және
қорытынды
жасауға үйрету
Ауызша жаттығу орындау.
Тапсырманы балалар кезектесіп
оқиды, ал дұрыс жауапты әр
оқушы жасыл жалауша көтеріп
көрсетеді - үлестірімді іс-әрекет.
Теңдеуді анықта:
10-2> 5,
-3=8, 3+2=5,
=8, 7+2; б)
-2,
3=8, 3+а, 9-
в) 10-2>7,
3=8, 5+2=7, 9-5,
=2, 4+2,
=4, 3+
Кестеде көрсетілген сабақ мезеттеріне тән оқу-
тәрбиелік міндеттердің жиынтығы, жіктемеленген
және біртіндеп іс-әрекеттерді қадамдап орындауда
нақты шешімін табатын, оқыту үдерісінің біртұтас
үштік түріндегі міндеттерін сипаттайды. Осы сабаққа
қатысты алғанда олар: білімдік – теңдеу ұғымымен және
оны шешудің сынап көру тәсілімен танысу, теңдеуді
ажыратудың негізін қалау; тәрбиелік – оқу еңбегіне
қатысуға, оқулықты қолдануға, өздігінен оқу-танымдық
іс-әрекет орындауға бейімдеу, ұқыптылыққа баулу;
дамытушылық – ұғымның мәнді белгісін анықтаумен,
салыстырумен, әр түлі нұсқаны, мүмкін әдіс-тәсіл мен
жолдарды іздестіруге белсенді қатыстыру.
Осы міндеттердің оң шешімін тапқандығының
көрсеткіші қол жеткізілген мына нақты нәтижелер:
оқушылардың барлығы теңдеуді құрамында әріпті өрнек
болатын теңдік деп түсінді, ал теңдеуді шешу үшін
тура теңдік шығатындай әріптің мәндерін іздеп, оның
орнына сандарды біртіндеп қойып тексеру керектігін
игерді; оқушылардың барлығы оқулықпен жұмыс істеді,
теңдеудің не екенін және оны сынап көру тәсілімен
шешудің ерекшелігін оқулықтағы жаттығуларды өздігінен
орындау барысында әр оқушы өзі меңгеріп алды, дәптерге
цифрларды және мысалдардың шешуін көркемжазуға
машықтанды; мәтінде берілген шарт бойынша үш
есеп құраструға болатыны туралы оқушылар ұсыныс
жасады және талқылады, оларды салыстырды, ойлан
тап тапсырмасын орындау барысында тең, артық, кем
таңбаларының таңдалуына орай, шығатын жазулардың
бірнеше нұсқасын қарастырды. Демек, сабақтың мақсаты
орындалды және міндеттері шешілді, яғни жоспарланған
оқыту нәтижелеріне қол жеткізілді.
Сабақтың оқу-тәрбиелік мезеттерінің оқулықтағы
оған лайықталып жасақталған жаттығулар жүйесі және
оның мақсаты мен міндеттері бойынша да анықталуы
- жаңа материалды оқытып-үйрету кезеңінде жаңаны
қабылдауға оқушылардың жеткілікті дайындалуын
қамтамасыз ету, жаңаны оқытып-үйрету және оны бекіту
мен игеру деңгейін анықтау іске асырылады. Аталған
бағыттардың әрқайсысы бойынша сәйкес оқыту, тәр
биелеу және дамыту мақсаттары мен міндеттері алдын-
ала жоспарланады. Оқу материалы бойынша орындалған
іс-әрекеттер барысында қол жеткізілген нәтижелердің
жиынтығы жаңа материалды оқу бойынша білім, білік
және дағдылардың аралық деңгейін сипаттайды;
- бұрын өтілген материалдарды қайталау кезеңінде
оқытылу мерзіміне (өткен сабақта, өткен бірнеше
сабақта, бір апта және бір ай, бірнеше ай бұрын өткен
сабақтарда) қарай сараланған материалдарға орай нақты
тақырып бойынша математикалық дайындықтың міндетті
көрсеткіштерін жүйелі түрде бекіту және шыңдай түсу
қамтамасыз етіледі, сондай-ақ үйрету және бақылау
сипатындағы тапсырмалар жүйесін қарастыру көзделеді;
- оқу-танымдық қабілеттерді дамыту және оза
оқуды жүзеге асыру кезеңінде, орындау барысында
білім алушылардың бұрын өздеріне беймәлім қосымша
ақпараттар алуына және алдағы уақыттағы сабақтарда
аса күрделі материалды оқып-үйренуге күнілгері
нақты дайындық алуына ықпал етуге мақсаттылықпен
жаттығулар қарастыру және оза оқыту нәтижесі болып
табылатын, алдын ала жүргізілетін дайындықтың
деңгейін сипаттайтын тірек білім сипатындағы күрделі
жаңа мәселені енгізудің іргетасын қалау көзделеді.
Алдыңғыларға ұқсас мұнда да осы бағыттағы білім, білік
және дағдылардың нақты аралық деңгейіне қол жеткізу
жоспарланады;
- білім алушылардың шығармашылық қабілеттерін
қалыптастыру және дамыту кезеңінде орындау барысында
білім алушылардың зерделілік және тапқырлық
танытуына, әралуан нұсқалар мен әдістерді іздестіру
қабілеттерін жұмылдыруына, логикалық және ақыл-ой
әрекеттерін орындауға дайын болуына және т.б. ықпал
ететін дәстүрден тыс түрдегі жаттығулар қарастырылады.
Мұндай жаттығулар міндетті түрде білім берушінің
басшылығымен орындалып, оған әр бала өзіндік үлес
қосады. Соның нәтижесінде тұлғаны дамыту тұрғысынан
нақты аралық нәтижеге қол жеткізіледі; шығармашылық
қабілеті мен шеберлігіне орай мұғалімнің сабақтың
ерекше кезеңін де анықтауы мүмкін, сонда білім
алушылардың дайындық деңгейін, мүмкіндіктер мен
жағдайларды ескере отырып, оның өзінің дайындаған
қосымша тапсырмаларынан құрылған ауызша жаттығулар
қарастырылады. Мұндай тапсырмаларды орындау
барысында есептеулер жүргізу дағдылары жетіле
түседі, коммуникативтік (қатысымдық) біліктер дамиды,
математикалық терминологияларды игеру тиянақталады,
осы сыныптағы оқытудың негізгі қорытынды нәтижелері
шыңдала түседі. Бұл кезеңнің ерекше айшықталмай,
сабақтың басқа кезеңдерінде-ақ ауызша жаттығулар
жүйесінің тапсырмалары бөлшектеліп (бірнеше
құрау
шыларға жіктеліп) қарастырылуы да мүмкін.
Алайда,тәжірибеге қарағанда, көптеген мұғалімдердің
қосымша ақпарат көздерінен (әдістемелік әдебиеттерден
және арнайы оқу-әдістемелік құралдардан, дидактикалық
материалдар және тестік тапсырмалар жинақтарынан)
сұрыпталып алынған материалдарды жеткілікті
негіздемесі болмаса да, пайдалануға бейім тұратыны,
соның салдарынан оқушыларға көтеріңкі жүктеме
туғызатынын ескермейтіндігі байқалады. Осыған сақ
болған жөн сияқты;
- дидактикалық ойындарды және қызықты жат
тығуларды орындау жұмыстарына қатысты арнайы
сабақ кезеңінің болуы да маңызды екенін ескеруге тура
келеді. Мұнда оқулықтағы және басқа көздерден таңдап
алынған тапсырмаларды ертегілер мен мультфильмдер
кейіпкерлерін қатыстыра отырып, балаларды қызық
тыратындай түрде және қиял-ғажайыптың нәтижесі
ретінде ұсынуға болады. Әрине, мұндай материалдармен
жұмыс сабақтың басқадай кезеңінде де қарастырылатын
материалдың құрамына енгізілу мүмкін;
- әр түрлі көрнекі құралдармен (бастауыш сыныптарда,
әсіресе 1-сыныпта) және үлестірме материалдармен
жұмыс істеуді сабақтың жеке кезеңі ретінде ажыратуға
да болады. Жалпы алғанда бұл кезең жеке болса да
немесе сабақтың басқа кезеңдерінің құрамына енсе де,
осы бағыттағы жұмыс практикалық білік пен дағдыарды
қалыптастырады, бағдарламалық материалдың табысты
игерілуінің шынайы алғышартын түзеді, өйткені ол
оқушылардың қабылдауына және түсінуіне күрделі оқу
материалын оқытып-үйрету үшін жоспарланады;
- үй тапсырмасы (1-сыныпта берілмейді) жайында
оқушыларға ақпарат (түрлері, көлемі, мақсаты мен міндеті
туралы) беру және оны орындау бойынша нұсқаумен
таныстырудың, сондай-ақ сергіту сәтін (дененің
тыныстауы, ритмика, гимнастикалық жаттығулар, би
элементтері және т.б.) өткізудің сабақ кезеңдері ретінде
жоспарлануы да мүкін.
Сабақ жайында жоғары да қарастырылған теориялық
мәселелер және тәжірибені сипаттайтын нақты мысалдар
оқыту технологиясы сабақтық жобасын жасау және оны
өткізу құралы екенін айғақтайды демекпіз.
(Қазақстан мектебі. -№8. -2009. -11-17 б.)
ОҚУЛЫҚ – ОҚУШЫ ТҰЛҒАСЫН
ҚАЛЫПТАСТЫРУ ҚҰРАЛЫ
азақстан Республикасы мектептерінің бастауыш
сыныптары 1997-1998 оқу жылынан бастап
білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті
стандарты мен оқу бағдарламасына сәйкес жазылған
жаңа буын төл оқулықтармен оқытылып келеді. Осы
уақыт ішінде кіші жастағы оқушыларға математикалық
білім беруде қол жеткен нәтижелер қуантарлық деген
жөн. Өйткені, он жылдан астам уақытта математиканы
оқытуда қолданыста болған бірден-бір оқулық - жаңа буын
төл оқулықтарынан білім алған Қазақстан Республикасы
мектептерінің бастауыш сынып оқушылары Халықаралық
деңгейдегі жоба бойынша өткізілген тексеру барысында
50 елдің оқушыларының ішінде (Сингапур, Малайзия,
Жапония, Қытай-Тайбей елдерінен кейін) бесінші нәтиже
көрсеткені бүгінде баршаға мәлім. Оқушылардың осындай
сапалы дайындығына қол жеткізу бастауыш сыныптарда
жұмыс істейтін ұстаздар қауымы еңбегінің жемісі және
қолданыстағы жаңа буын математика оқулықтары
ұсынып отырған білім мазмұнының оңтайлылығы, оқыту
технологиясының тиімділігі деуге толық негіз бар.
Алайда математиканы оқыту барысында білім берумен
қатар оқушыларды тәрбиелеу мен дамыту да көзделеді.
Өйткені бүгінгі білім беру ісінің мақсаты тек білім,
білік және дағдыларды меңгерту емес, өзін-өзі дамытуға
ұмтылатын, ақылды, алғыр, ой-өрісі кең, ақпарат көздерін
өз бетімен қолдана алатын, қабілетті де талантты, абзал
және парасатты адам тәрбиелеу. Осыған орай білім
стандарты мен оқу бағдарламаларында пәнді оқытудың
білімдік, тәрбиелік және дамытушылық мақсаттары
мен міндеттері айшықталып көрсетілген. Мәселен,
«математика курсының мазмұны, танымдық және
коммуникативтік (қатысымдық) іс-әрекет пен өздігінен
білім алу, еңбекке бейімделу, сондай-ақ ата-дәстүр, әдет-
ғұрып, салт-сана, халықтық және ұлттық болмысты
дүниежүзілік мұралармен үндестіру арқылы баланы
тұлға ретінде қалыптастыру» - пәнді оқыту мақсатының
бірі ретінде аталады. Сонымен бірге қазіргі тәжірибе
бастауыш сыныптарға арналған жаңа буын математика
оқулықтарының оқушы тұлғасын қалыптастырудағы
негізгі құрал болып отырғандығын да айғақтап отыр.
Жалпы алғанда жеке тұлғаға әр қырлы сапалар мен
қасиеттер тән. Осылардың барлығын нақты әлеуметтік
және материалдық ортада өмір сүру, қоршаған адамдармен
және табиғатпен өзара әсерлесу, қоғамдық өндіріске
қатысу, өркениет құндылықтарымен танысу барысында,
яғни іс-әрекет ұйымдастырғанда және орындағанда ғана
жеке адамның бойына дарытуға болады. Ал бұлар өз
кезегінде бастауыш сынып оқушыларында оқу-танымдық
іс-әрекеттің нәтижесі ретінде қалыптасады. Оны жүзеге
асыруда пайдаланылатын негізгі құрал – оқулық.
Шындығында: оқулықтың басты ерекшеліктерінің бірі
– оқу және тәрбие мәселелерін ұштастыру тұрғысынан
алғанда материалдардың мүмкіндігінше тиімді іріктелуі;
оның басты көрсеткіші - оқулық суреттері мазмұнының
қоршаған ортаға мейлінше сәйкестендірілуі; ал мәнді
белгісі - қазақ халқының ұлттық дәстүрі, әдет-ғұрпы,
өнері, мәдениеті мен географиялық жағдайы және тағы
басқалар жайында әр алуан мағлұматтар, мәліметтер,
деректер, яғни ақпараттар беруі және оңтайлылығы, яғни
оқыту барысында халықтық педагогиканың бай мұрасын
барынша қолдануға бейімделуі.
Кіші мектеп жасындағы оқушылардың жас және
психологиялық ерекшеліктеріне орай 1-сынып
оқулығында суреттер өте көп берілген. Олар білімнің
көзі болып табылады және көрнекіліктің қызметін
атқарады. Сондықтан бірінші оқу жартыжылдығына
лайықталған математикалық білім мазмұнын суреттер
көмегімен берілетін жаттығулар анықтайды. Ал
оқулықтың әр қосарбетіндегі суреттердің мазмұны
ортақ тақырыпқа бағындырылған, оқушының тіршілік
ортасына сәйкестендірілген, жыл мезгілдері бойынша
топтастырылған, әліппемен үйлесімін тапқан, пәнаралық
байланысты жүзеге асыруға бейімделген, әр түрлі
тақырыпта тәрбиелік сипаттағы әңгіме құрастыруға
мүмкіндік туғызуы ескерілген.
Әрине ілгерлеген сайын суреттердің саны біртіндеп
кеми бастайды. Бұл, психологтардың «бастауыш мектеп
жасындағы баланың ойлау түрі бірте-бірте көрнекі-
қимылдан, көрнекі-бейнелеуге ауысады, тіпті мұнда
қандай да деңгейде абстракты (дерексіз) ойлар да жүзеге
аса бастайды», -деген тұжырымының дәлелі іспеттес.
Осыған орай 1-сыныпта екінші оқу жартыжылдығынан
бастап оқулықтағы суреттер санының кемуі орынды
және әрі қарай жаттығуларда оларды пайдалану біршама
шектеулі сипатқа ие бола бастайды да, қажетіне қарай
шешіледі және оқулық тапсырмаларын мәтін арқылы
беру басым бола бастайды. Осы мақсатта кестелердің,
схемалардың (бөлік-сұлбалардың), сызбалардың
пайдаланылуы да мүмкін.
Оқулықтардағы суреттер қоса келтірілген немесе
онсыз да және басқаша түрде болсын берілген жаттығулар
мазмұны ең алдымен білім беруді көздейді, сонымен
бірге тәрбиелеу қызметін де атқарады, ал оларды орындау
барысындағы қолданған әдіс-тәсілдер, оқушылардың
іс-әрекетін ұйымдастыру формалары, білім беруші мен
білім алушының қарым-қатынасының табиғаты мен
түрі білім, білік және дағдыларды қалыптастырумен
қатар оқушы тұлғасын қалыптастыруға ықпал етеді.
Әсіресе өздігінен білім алуға бейімдейді, оқуға үйретеді,
еңбек етуге машықтандырады, жеке тұлғаға тән зияттық
(интеллектуалдық), ерік пен сезімдік және адами
қасиеттерді қалыптастыруға септігін тигізеді. Сондықтан
да оқулықтағы әр сабаққа лайықталған жаттығулар
жүйесі, сондай-ақ тапсырмалардың берілу формасы, түрі,
көлемі, орналасу қалпы және рет-тәртібі әр оқушының
өздігінен оқу іс-әрекетін орындауды қамтамасыз етуге
мүмкіндік туғызады.
Осы пікірімізді дәйектей түсу мақсатында бастауыш
сынып математика оқулықтарынан мысал келтірейік.
Оқулықтың суреттері
«Оқушының мектептегі
алғашкы күні», «Оқушының күн режимі», «Оқу-құрал
жабдықтары», «Төрт түлік мал», «Бәйге», «Аңдар»,
«Құстар», «Көкөністер» «Жеміс-жидектер», «Отбасы»
«Күзгі жиын-терін», «Дүкенде», «Саяхатта»,
«Шаруа
қожалығында», «Мереке қарсаңында»,
«Кітапханада»,
«Мектепте», «Асханада», «Спорт алаңында»,
«Шеберханада», «Кәсіпкер», «Шағын кәсіпорын»
т.б. сияқты әр алуан тақырыпқа арналуы мүмкін. Сонда
тақырып мазмұнына сәйкес сурет бойынша оқушыларға
әңгіме құрастырту немесе олармен әңгімелесу барысында
білімді игертумен және әр түрлі қабілеттерді дамытумен
бірге, оқытудың бірнеше бағыттағы тәрбиелік (рухани,
адамгершілік, адами, ақыл-ой, патриоттық-отансүйгіштік,
экономикалық, экологиялық және т.б.) мақсаттарын жүзеге
асыруға болады. Мысалы, 1-сыныпқа арналған математика
оқулығының 3-бетіндігі екінші тапсырма сурет арқылы
берілген:
мектеп үйі бейнеленген, «Қош келдіңіздер»
жазуы айқын көрінеді, оқушыларды мұғалім қарсы алуда,
мектеп табалдырығын алғаш аттаған балдырғандар,
немересінің қуанышын бірге бөліскен ата мен әже,
баласын мұғалімнің қамқорлығына табыстаушы әке
мен ана, оқушы өміріндегі алғашқы мерекенің куәгерлері
- туысқандар (аға, іні, апа, қарындас, бауыр).
Осы
сурет бойынша балаларды кезектесе сөйлетіп, олардың
тілін ұстартамыз, яғни сөйлеу іс-әрекетін орындатып,
әрқайсысын мұғаліммен және өз әріптестерімен қарым-
қатынасқа түсіреміз. Әңгіме желісіне орай ата мен әженің
мейірімі, әке мен ананың сүйіспеншілігі, мұғалімге
деген құрмет, туысқандық қарым-қатынас, отбасының
бірлігі мен берекесі және т.б. бүлдіршіндердің назарын
аударып, оқытудың тәрбиелік мақсатын іске асырамыз.
Осы сурет бойынша Кім?, Не?, Нешеу?, Неше?, Қанша?
сұрақтарын қойып, балаларды санауға үйретеміз, яғни
оларға білім береміз. Суретті оқушылар зейін қойып
қарайды, қойылған сұрақтық жауабы болатын нысанды
одан табады, өздері де сұрақ қояды, сонда өздігінен іс-
әрекет орындауға бейімделеді. Суреттегі нысандарды
бір-бірінен ажырату барысында оларға тән қасиеттер
мен блгілерді анықтайды, слыстырады, байқайды,
бақылайды, топтайды, жіктемелейді, пікір айтады, яғни
қарапайым ақыл-ой іс-әрекетін орындауға қатысады,
демек әрқайсысының дамуына ықпал етеміз.
Оқулықтағы кейбір тапсырмаларға қосалқы суреттер
беріледі де, олар көрнекіліктің қызметін аткарады. Бұл
әсіресе есептің жаңа түрі енгізілгенде және түсіндірме
мәтінмен жұмыс жасау қажет болғанда жиі кездеседі.
Мысалы:
1-сыныпта қосындыны, қалдықты, бірнеше
бірлік артық немесе кем санды табу және айырмалық
салыстырумен байланысты есептерді; 3-сыныпта
бірдей қосылғыштардың қосындысын табу, тиісінше
және тең бөлу, бірнеше есе артық немесе кем санды
табу, еселік салыстырумен байланысты есептерді;
1-4 сыныптарда есептеу әдістері мен тәсілдерін
қарастыру барысында суреттерге сүйенуге тура келеді.
Олардың барлығы оқушылардың өздігінен білім, білік
және дағдыларды игеруіне, өзіндік пікір айтып және
оның дұрыстығын дәлелдеуге талпынуына, оқу еңбегіне
бейімделуіне ықпал етеді.
Оқулықтағы тапсырмалардың басым бөлігі мәтіннің
көмегімен беріледі де, олардың мазмұны қамтитын
ақпараттар - тәрбиенің қайнар көзі болып табылады.
Мысалы:
фабрика киіз үй жасайды, үйшілер шаңырақ
дайындайды, бір киіз үйге екі үзік қажет, киіз үйдің
керегелеріне уық байланады, шебер үйдің керегесін
көктейді, шебер уық иіп жасайды, шебер кереге
көктеп бітіреді сияқты есеп мазмұнында кездесетін
сөз тіркестері
қазақ халқының қасиетті киіз үйімен
таныстырып, өзімізге тән ұлттық қолөнерді жалғастыруға
насихаттайды.
Оқулықтағы мәтіндердің оқушыларды еліміздің
табиғи байлығымен, өндіріс салаларымен, кәсіпкерліктің
түрлерімен таныстыруда, сондай-ақ отансүйгіштікке,
экономикалық, экологиялық және т.б. бағыттарда тәрбие
берудегі алатын орыны ерекше. Мысалы:
«Қазақстан
шекарасының жалпы ұзындығы 15000 км, оның 3310 км –
су арқылы, 11690 км – құрлық арқылы өтеді, солтүстігінен
оңтүстігіне дейін 1800 км, ал батысынан шығысына дейін
3000 км», - деген ақпарат жеріміздің кеңбайтақтығы
туралы; «Каспий теңізінде балықтың 97 түрі, Аралда
одан
47 түрі кем, ал Балқашта Аралдағыдан 17 түрі
кем» және «Көкшетау өңірінде 1896 көл бар, Солтүстік
Қазақстанда одан 356 көл артық, ал Қостанайда 7750
көл бар; Атырауда 2150 көл бар, Семей өңірінде одан
1186 көл кем, ал Ақтөбеде Семей өңіріндегіден 784 көл
артық»,
-деген ақпарат еліміздің мол табиғи байлығы
жайында асқақ сезім тудырады.
Жалпы алғанда оқытудың білімдік, тәрбиелік және
дамытушылық мақсаттарының біреуінің басымдығы
оқулық тапсырмалары мазмұнынан туындайды, ал
олардың әрі қарай нақтылана түсуі және жүзеге асуы
жаттығуларды орындау барысында қолданылатын әдіс-
тәсілдерге және орындалатын іс-әрекеттердің табиғаты
мен түрлеріне тәуелді, - деп түйіндеген жөн. Мысалы,
оқулықтағы халықтың асыл мұрасының бір үлгісі ретін
«Шаруа қайыққа отырып, өзеннен бір бау шөпті,
қасқырды, ешкіні алып өтті. Қайыққа шаруамен бірге
үшеуінің біреуі ғана сыяды. Шаруа жағада қасқыр мен
ешкіні бірге қалдырса, қасқыр ешкіні жеп қояды, ал ешкі
мен шөпті бірге қалдырса, ешкі шөпті жеп қояды. Шаруа
оларды бір-біріне жегізбей өзеннен қалай алып өтті?»
сияқты стандарт емес түрдегі тапсырма қарастырылғанда
негізінен шығармашылық ізденіске балаларды бейімдеу
басты міндет болып табылатындықтан оқушылар мүмкін
нұсқалардың бәрін талқылап, оларды сұрыптай келе,
дұрыс жауапты анықтайды. Сонда әр түрлі болжам
айтылады, талқыланады, әркім өзінің үлесін қосады,
демек бұл жерде балалардың зияттық әлеуетін барынша
жұмылдыруға тура келеді.
Сонымен пәнді оқытудың мақсаттарынан туындайтын
міндеттерді оң шешудің мүмкіндіктері мен алғышарттары
оқулықтағы жаттығулардың мазмұны мен олардың
берілу жолдары бойынша анықталады. Осы тұрғыдан
алғанда оқулықтың атқаратын міндеті өте зор, мүмкіндігі
мол және маңызы айтарлықтай. Сондықтан қандай да
болсын жаттығуды орындауға кіріспес бұрын, мақсат
пен міндеттердің түрін алдын-ала ой елегінен өткізіп
алу керек. Сонда білім мазмұнының және оны оқытып-
үйрету әдіс-тәсілдерінің, іс-әрекетті ұйымдастыру
формаларының білімдік, тәрбиелік, дамытушылық
қызметтерін саралап алуға тура келеді. Төмендегі кестеде
соның үлгісі келтірілген.
мазмұны
Білім мазмұнының, оқыту әдіс-
тәсілдерінің, іс-әрекетті ұйымдастыру
қызметі
тәрбиелік
қызметі
лық қызметі
1.Бір үйдің 6 ұл
Олардың
әрқайсысының
бір-бірден
қарындасы
барлығы неше
2.Әжесі 60
жаста, ал
немересі одан
50 жас кіші.
Немересі неше
жаста?
3.Дастарқан
басында 2 әке
отыр. Олар 3
алманы тең
бөліп жеді.
Олардың
әрқайсысы
жеді?
түсінік
тері.
Санауға
тандыру.
Жай есепті
шығаруға
үйрету.

дауды
тау
Отбасы,
мүше-
Туысқан-
карым-
қатынас,
қам-
қорлық,,
ізетті- лік.
Әженің
от- басын
беделі
Зерделі
лікке,
лыққа,
шығарма
ізденіске
баулу.
Болжам
ұсыну,
талқылау,
қорытын
ды жасау.
Мүмкін
нұсқаларды
қарастыру
5. Наурыз
мерекесіне
диқандар
ауылы 6 киіз үй,
ауылы 5 киіз үй
тікті. Барлығы
6.Мерекеге
бір ауыл 5
ал екінші ауыл
одан 2 саба
қымыз кем
әкелді. Екінші
ауыл неше саба
қымыз әкелді?
3.Жеңіс күніне
арналған
ардагерлер
мерекесінде 6
бала би биледі,
айтты.Бұл есеп
пе? Неліктен?
Оны есепке
айналдыру
үшін не істеу
керек? Шартқа
сәйкес қандай
сұрақтар қоюға
болады?
Есептің
белгілерін
еске
түсіру, оны
ажырату.
Қо-
бірлік
кем санды
табумен
шығаруға
дыру
Ұлыстың
ұлы күні
– Наурыз-
Диқан
іс-әрекеті.
Жеңіс
Арда-
герлерге
кұр- мет.
ұлттық
мәдениет
-
белгілері
Есеп
құру, оны
түлендіру,
шартқа
сәйкес
сұрақтарды
дау, мүмкін
нұсқа
ларды
іздестіру,
шығарма
ізденіске оқу-
шыларды
тарту.Қосын
дыны табу,
тырумен
есептер
«Шаруа қожалығы 150 га жердің екіден бір бөлігіне
бидай, 50 га жерге арпа, ал қалған жерге
жүгері екті.
Шаруа қожалығы неше гектар жерге бидай екті?
гектар жерге жүгері екті?»
тапсырмасын қарастырудағы
негізгі білімдік мақсат құрама есепті шығару білігіне
машықтандыру және есептеу дағдылырын тиянақтай түсу.
Сонда алдымен санның бөлігін табады, яғи 150:2 75(га).
Әрі қарай 75+50 125(га) жерге - бидай және арпа егілді.
Ендеше 150-125 125(га) жерге - жүгері егілді. Енді
осы есептің деректерін пайдаланып, кестелерді толтыру
барысында есептеу жұмысын өздігінен орындауға
үйренеді және дәнді дақылдар өндіру мен азық-түлік
қорын жасаудың қажеттілігін сезінеді, қарапайым болсын
экономикалық жоба жасайды.
түрлері
ауданы
Әр гектардан
түскен өнім
Барлық
егістіктен
түскен өнім
? га
? га
Жүгері
? га
түрлері
1 тонна
бағасы
Сатылған
мөлшері
Түскен
мөлшері
9000 теңге
? теңге
7000 теңге
? теңге
Жүгері
8000 теңге
? теңге
Шаруа
қожалығының
егістіктен түскен
түсімі
Шаруа
қожалығының
егістікке жұмсаған
Салық төлемі
Шаруа қожалығының
егістіктен алған таза
сатудан
сатудан
Жүгері
сатудан
Жанармай- ға
жұмсал- ғаны
Жалақы-ға
Жұмсал-ғаны
Басқадай
? теңге
? теңге
? теңге
теңге
теңге
теңге
теңге
? теңге
Осы кестеде келтірілген дәнді дақыл түрлері және
оларды өсіру және сату жайында, дайындалатын кеспе
және ұн, еліміздің егіс алқабы мен өндірілетін өнімнің
мөлшері туралы айтып, жанармай, жалақы, шығын, салық
төлемі, таза табыс сияқты сөздердің мән-мағынасын
ашу керек. Басқа да тапсырмалардың мазмұнына және
ерекшеліктеріне орай, барабар мақсаттар анықталады
және оларға қол жеткізіледі.
(Ұлт тағлымы. – №3 (1). – 2009. – 89-93 б.)
БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРҒА
АРНАЛҒАН МАТЕМАТИКА
ОҚУЛЫҚТАРЫНЫҢ
ҒЫЛЫМИ НЕГІЗІ ЖӘНЕ
АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ
қулық мәселесі адамзаттың даму тарихымен
ілесіп келе жатқандығы белгілі. Педагогика
ғылымының даму деңгейіне орай оқулыққа
қатысты көзқарас та үнемі өзгеруде. Мәселен, Аристотель,
Платон, Әль-Фараби трактаттары және тағы басқа
ғалымдардың еңбектері өз кезінде оқу құралы ретінде
қолданылған болатын. Я.А.Коменский, И.Г.Песталоцци,
Ж.Ж.Руссо және т.б. классик-педагогтардың кітаптары
оқулық ретінде пайдаланылған, ал К.Д.Ушинский мен
Ы. Алтынсарин оқулықтары білім беру құралы қызметін
атқарған.
Әрине бүгінде оқулыққа қатысты көзқарас басқаша.
Оқулықтың мақсаты мен міндеттері, мазмұны мен қызметі,
оған қойылатын талаптар қоғамның қазіргі даму деңгейі
нен туындайтын сұранысқа орайластырылған. Осы мәселе
-
лер тұрғысынан алғанда педагогика ғылымы мен тәжіри
бе
де ортақ пікір қалыптасты деуге болмайды. Мәселен
Беспалько В.П., Зуев Д.Д., Лернер И.Я., Скаткин М.Н.
және т.б. оқулық жайындағы еңбектерінде: Оқулық деген
не?, Оқулықтың мазмұны мен құрылымын жасақтаудың
дидактикалық принциптері қандай?, Оқулықтың атқаратын
қызметі мен оған қойылатын талаптар қандай? сияқты
сұрақтарға берілетін жауаптар бірізді және барабар емес,
демек ортақ пікір әлі де болса қалыптаса қойған жоқ.
Осының дәлелі ретінде оқулықтың атқаратын қызметі
туралы ақпарат көздерінде елуге тарта әр түрі нұсқадағы
белгілердің және талаптар жүйесінің әр түрлі нұсқаларының
кездесетінін атауға болады. Мәселен, оқулықтың атқаратын
қызметі тізбесінде мотивациялық (итермеші себеп болу),
әлеуметтік, кіріктірушілік, үйлестірушілік, ақпараттық,
басқарушылық, білім берушілік, тәрбиелік, дамытушылық,
өздігінен білім алушылық және т.б. беріледі, ал талаптар
ретінде мұғалім мен оқушының бірлескен іс-әрекетін
ұйымдастыруға жағдай туғызу, оқушылардың өзіндік және
топтық жұмыстарын ұйымдастыру мүмкіндіктерін арт
тыру, оқушылырдың күтілетін нәтижеге жетуін қамтама
сыз ету, білімді өздігінен игеру және өзін-өзі тексеру
гін туғызу, пәндік білім, білік және дағдыларды
қалыптас
тыру және дамытуға ықпал ету, тұлғаның жалпы
дамуына, соның ішінде әсіресе зияттық дамыына септігін
тигізу және т.б. көрсетіледі.
Алайда жоғарыда аталған оқулықтың атқаратын
қызметтері түрлерін және оқулықтың белгілері мен оған
қойылатын талаптарды саралай және зерделей келе біз,
соларды жинақтайтын түйінді талап ретінде «оқулық
- педагогикалық жүйенің ақпараттық моделі», - деген
В.П.Беспальконың пікіріне қосыламыз және қолдау
білдіреміз. Соған сүйеніп, «нақты пәнді оқытуға арналған
оқулық – сол пәннің әдістемелік жүйесінің моделі және оны
іске асырудың құралы», - деп түсінеміз. Ал «мінсіз-тамаша»
оқулықтың диагностикалық тұжырымдалған мақсаты және
дидактикалық өңдеуден өткен мазмұны болады, сондай-ақ
қолданылуы тұрғысынан алғанда қабылданған технология
оқулық мәтінінде айқын іске асырылады.
Демек, оқулыққа қойылатын басты талап – пәнді
оқытудың нақты технологиясына бейімделіп жазылуы.
Сонда оқулық жалпыға міндетті мемлекеттік білім
стандартына және оқу бағдарламасына сәйкес дайындалуы,
яғни базалық білім мазмұнын нақтылай және жіктемелей
түсуі, оқу пәні бойынша оқушылардың міндетті
(минимум) дайындық деңгейіне қойылатын талаптарға
сай пәндік ұғымдар мен әрекет тәсілдерін оқытып-үйрету
әдістемесін, оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін
ұйымдастыру және басқару жолдарын айқындауы тиіс, -
деп пайымдаймыз.
Шындығынды пәнді оқыту үдерісі әралуан іс-
әрекеттердің тізбектеле алмасуынан тұрады және оған екі
жақтылық сипат тән. Іс-әрекетке қатысушы субъектілер
– мұғалім мен оқушылар, ал іс-әрекеттердің мәні және
мазмұны, мән-мағынасы, сипаты мен түрлері мақсаттар
мен міндеттерге орай іріктеліп, оқулықта берілген білім
мазмұны, яғни пәндік ұғымдар мен амал-әрекет тәсілдерінің
жиынтығы бойынша анықталады.
Олай болса оқулық біріншіден, мұғалімнің іс-әрекеттері
жиынтығын, яғни пәнді оқытудың теориялық деңгейдегі
жобасын қамтитын іс-әрекеттерді анықтайды. Сонда:
проблемалар, стимулдар, оқыту, басқару, ұйымдастыру,
бағалау, тексеру және т.б. мәселелер ескеріледі. Оқулық екін
ден, оқушылар іс-әрекеттері жиынтығын, яғни оқудың
(оқып-үйренудің) білім алушылар түсінігі деңгейіндегі
жобасы құрамындағы іс-әрекеттерді анықтайды. Мұнда:
түрткілер, мотивация (итермеші себептер), оқу және білім
алу, білік пен дағдылары игеру және т.б. мәселелер шешуші
маңызға ие болады. Оқулық үшіншіден, осы жобалардың
тәжірибеде іске асырылуын қамтамасыз ететін мұғалім
мен оқушылардың бірлескен іс-әрекеттері (әрекеттесуі)
жиынтығын, яғни практикалық үлгінің жобасы құрамына
кіретін іс-әрекеттерді анықтайды.
Мұғалім мен оқушылардың бірлескен іс-әрекеттері, яғни
өзара әрекеттесуі механизмдері оқыту үдерісі заңдарына,
заңдылықтарына, ұстанымдарына (принцип
теріне),
ліктеріне негізделеді. Сондықтан да осындай іс-
әрекеттер жиынтығы оқытудың міндеттерін шешудің
жолдарын анықтайды және нақты нәтижелеріне қол
жеткізеді. Жоспарлы түрде арнайы ұйымдастырылатын,
басқарылатын, іске асырылатын мұғалім мен оқушылардың
әрекеттесуі барысында білім, білік және дағдылар
игеріледі, оқушы тұлғасына тән сапалар (қасиеттер)
қалыптастырылады. Осындай бірлескен іс-әрекеттер негізгі
оқу құралы – оқулық, әрі соған бағдарлана анықталған
оқытуды ұйымдастырудың қандай да бір формасы арқылы
және соларға үйлесімді әралуан әдіс-тәсілдерді оңтайлы
арақатынаста қолдану барысында жүзеге асырылады.
Сонымен, оқулық - пәнді оқыту үдерісі жобасын түзеді,
яғни мұғалім мен оқушылардың бірлескен іс-әрекеттерін
(әрекеттесуін) айқындайтын, пәнді оқытудың нақты және
дербес міндеттерінен туындайтын оқыту нәтижелеріне
(білім, білік, дағды, оқушы түлғасының қалыптасуы
және дамуы) бағдарланған, нақты ғылыми идея мен
көзқарасқа (мәселен, тұлға қалыптастыру, дамыта оқыту,
оқушылардың өзіндік іс-әрекетінің басымдығы және т.б.)
негізделген оқыту технологиясы нұсқасын анықтайды, -
деп түйіндеген жөн демекпіз.
Демек, оқулыққа қатысты жоғарыда аталған басты талап
оны дайындау барысында басшылыққа алынуы тиіс. Алайда
оқулық дайындау біздер үшін тың мәселе екендігі және
тәжірибе жинақталмағандығы, осыған байланысты бас
таманың бірнеше кезеңде іске асырыла бастағаны белгілі.
Шындығында Қазақстан Республикасы мектептерінің
бастауыш сыныптарында өткен ғасырдың 80-жылдарына
дейін математика пәні Ресей оқулықтарының аударма
нұсқасымен оқытылып келген болатын. Сондықтан оқулық
дайындау мәселесімен қазақстандық әдіскер-ғалымдар
мен мұғалімдердің айаналысуына қажеттілік туындамады,
мүмкіндік болмады, рұқсат берілмеді. Алайда алты
жасарларды оқытуға көшудің жоспарлануына байланысты
қазақстанның жағдайына лайықталған 1-сыныпқа арналған
математика оқулығын дайындау 1986 қолға алынды және
1986/1987 оқу жылында тәжірибеге енгізілді. Содан кейін
математикадан егемен және тәуелсіз Қазақстанның төлтума
оқулықтарының жаңа нұсқасы 1991/1992 оқу жылында
дүниеге келді. Осы оқулықтардың негізінде дайындалған
жаңа буын төлтума оқулықтарымен бастауыш сыныптарда
математика пәні 1997/1998 оқу жылынан бастап оқытылып
келе жатыр.
Тәжірибеге қарағанда қазіргі талапқа сай дайындалған
және «Атамұра» баспасы шығарған бастауыш сыныптарға
арналған математика оқулықтары пәнді оқыту үдерісін
жобалау және оны іске асыру барысында білім беруші
мен білім алушылардың бірлескен іс-әрекетін басқаруды
қамтамасыз ететін оқыту технологиясын жасақтауға және
іске асыруға мүмкіндік беріп, бүгінде оң нәтижелерге
жеткізіп отырғандығы байқалады. Мәселен, кіші жастағы
оқушыларға математикалық білім беруде қол жеткен
нәтижелер қуантарлық деген жөн. Өйткені, он жылдан
астам уақытта математиканы оқытуда қолданыста болған
бірден-бір оқулық - жаңа буын төл оқулықтарынан білім
алған Қазақстан Республикасы мектептерінің 4-сынып
оқушылары математика пәні бойынша Халықаралық
Ассоциация жүргізген TIMSS-2007 зерттеуінде жоғары
көрсеткішке қол жеткізді, яғни Сингапур, Малайзия,
Жапония, Қытай-Тайбей елдерінен кейін бесінші нәтиже
көрсеткені бүгінде баршаға мәлім. Оқушылардың осындай
сапалы дайындығына қол жеткізу бастауыш сыныптарда
жұмыс істейтін ұстаздар қауымы еңбегінің жемісі және
қолданыстағы жаңа буын математика оқулықтары
ұсынып отырған білім мазмұнының оңтайлылығы және
оқыту технологиясының тиімділігі деуге толық негіз бар.
Сонымен бірге мұны бастауыш сыныптарға арналған
математика оқулықтарының ғылыми негізін, жүйесін
түсінген және қабылдаған мұғалімдер қауымының, сондай-
ақ тәуелсіз сарапшылардың оң пікірлері айғақтайды.
Осының дәлелі ретінде «Математика - 1 » («Атамұра». 2008,
Алматы) оқулығын жеті индикатор (мәтіннің қабылдану
деңгейі, дамытпалы оқулық, тапсырмалардың Блум
таксономиясымен өзара байланыстылығы, ақпараттың
қабылдануы мен оқушылардың іс-әрекеті түрлерінің тең
ұсталуы, қиындылығы, «Мәтін- безендіру» қатынасы)
бойынша бағалаған «Оқытуда – шекара жоқ» атты қазіргі
педагогикалық орталық (Монреаль, Канада) жүргізген
сараптаманың қорытындысын (Эксперт: Рудик Георгий
Алексеевич, профессор, доктор педагогических наук,
кандидат технических наук, PhD - Монреаль, Канада)
айтуға болады.
Бастауыш сыныптарға арналған математика оқулық
тары оқытудың күтілетін нәтижелеріне және тұлғаны
зияттық (интеллектуалдық) дамытуға бағдар
ланған
технологияға бейімделіп жазылған. Қазіргі кезде
бастауыш сыныптарда қолданыстағы математиканы
оқыту технологиясының нәтижеге бағдарланғандығын
Мемлекеттік бастауыш математикалық білім стандартында
және оқу бағдаламасында бастауыш буынның соңына
қарай, сондай-ақ әр сыныпты аяқтауға сәйкес оқушылар
дайындығының міндетті (минимум) деңгейіне қойылатын
талаптардың берілуі, сондай-ақ түрі мен мазмұны, көлемі
тұрғысынан алғанда барынша оңтайлы және әр сабақта
нақты нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік туғызатын қажетті
және жеткілікті жаттығулардың оқулықтарда жекелеген
сабақтарға лайықталып іріктелгендігі айғақтайды.
Алайда математиканы оқыту барысында білім берумен
қатар оқушыларды тәрбиелеу мен дамыту да көзделеді.
Өйткені бүгінгі білім беру ісінің мақсаты тек білім,
білік және дағдыларды меңгерту емес, өзін-өзі дамытуға
ұмтылатын, ақылды, алғыр, ой-өрісі кең, ақпарат көздерін
өз бетімен қолдана алатын, қабілетті де талантты, абзал
және парасатты адам тәрбиелеу. Сондықтан да математика
курсының мазмұны, танымдық және коммуникативтік
(қатысымдық) іс-әрекет пен өздігінен білім алу, еңбекке
бейімделу, сондай-ақ ата-дәстүр, әдет-ғұрып, салт-
сана, халықтық және ұлттық болмысты дүниежүзілік
мұралармен үндестіру арқылы баланы тұлға ретінде
қалыптастыруға оқулықтың мазмұны бағдарланған.
Демек, қазіргі тәжірибе бастауыш сыныптарға арналған
жаңа буын математика оқулықтарының оқушы тұлғасын
қалыптастырудағы негізгі құрал болып отырғандығын да
айғақтап отыр.
Жалпы алғанда жеке тұлғаға әр қырлы сапалар мен
қасиеттер тән. Осылардың барлығын нақты әлеуметтік
және материалдық ортада өмір сүру, қоршаған адамдармен
және табиғатпен өзара әсерлесу, қоғамдық өндіріске
қатысу, өркениет құндылықтарымен танысу барысында,
яғни іс-әрекет ұйымдастырғанда және орындағанда ғана
жеке адамның бойына дарытуға болады. Ал бұлар өз
кезегінде бастауыш сынып оқушыларындаоқу-танымдық
іс-әрекеттің нәтижесі ретінде қалыптасады. Оны жүзеге
асыруда пайдаланылатын негізгі құрал – оқулық.
Шындығында: оқулықтың басты ерекшеліктерінің бірі
– оқу және тәрбие мәселелерін ұштастыру тұрғысынан
алғанда материалдардың мүмкіндігінше тиімді іріктелуі;
оның басты көрсеткіші - оқулық суреттері мазмұнының
қоршаған ортаға мейлінше сәйкестендірілуі; ал мәнді
белгісі - қазақ халқының ұлттық дәстүрі, әдет-ғұрпы,
өнері, мәдениеті мен географиялық жағдайы және тағы
басқалар жайында әр алуан мағлұматтар, мәліметтер,
деректер, яғни ақпараттар беруі және оңтайлылығы, яғни
оқыту барысында халықтық педагогиканың бай мұрасын
барынша қолдануға бейімделуі.
Еліміздің тарихында ХХ ғасырдың 30-шы жылдарынан
кейінгі уақытта ана тілінде дайындалған алғашқы төл
оқулықтарды ұстаздар қауымы қабылдады және бүгінде
бастауыш буында екі айналымнан үшінші айналымға
қарай қолданысқа бет алды.
Ал осы уақыт ішінде оқулықтар жайында әр түрлі
пікірлердің айтылды. Тіпті ғылыми-теориялық және

тикалық тұрғыдан алғанда күмәнді, сыңаржақ факті
лер мен жансақ тұжырымдарға негізделген «барды жоқ»
және «ақты қара» етіп көрсетуге ниеттенген немесе
«арнайы тапсырысты» орындауды көздеген кәсіби білімі
мен біліктілігі шамалы деңгейдегі сарапшылардың
біржақты және ақиқаттан алшақ, әділетсіз пікірлері де
кездесіп қалады. Оның басты себебі - бастауыш мектепте
математиканы оқыту теориясы мен технологиясы,
оқулықтағы жаттығулардың жүйесі мен оларды іріктеп
алудың негізіне алынған ғылыми идеялар, сондай-ақ
математикалық ұғымдар мен іс-әрекет тәсілдерін оқыту
әдістемесі және т.б. жайында білім деңгейінің жеткіліксіз
110
дігі сияқты. Өйткені, өз тәжірибесінде бұрын кездеспеген
немесе мақсаты мен мән-мағынасын және міндетін жете
түсінбеген, құрылысы мен түрі дәстүрлі жаттығулардан
өзгешелеу болып келген оқулық тапсырмаларының бәрін
дерлік, сондай-ақ толық түсініп саналы қабылдауға өресі
жетпеген күмәнді мәселелерді және солай болуы керек
деген өзінің болжамдары мен ұсыныстарын немесе
негіздемесіз пайымдауларын, өз түсінігі деңгейіндегі
пікірлерін көпшілік жағдайда басшылыққа алу басым.
Әрине шындықтың шыңына жеткен ақиқатқа сай пікір
лер мен ұсыныстар оқулық сапасын арттыруға септігін
тигізуде және оқулықты оңдеу барысында іске асырылуда.
Мәселен, оқулықтардың алғашқы басылымдарында
математикалық жаттығулар және оларды орындауға
қатысты әдістемелік нұсқаулар мен ұсыныстар берілген
болатын, яғни оқулық - мұғалімге арналған әдістемелік
құрал жәнеоқушылырға арналған білім көзі – оқу құралы
қызметін қоса атқарған болатын. Бұл мұғалімдерге арнал
ған әдістемелік құралдар тиражының жеткіліксіздігінен
туындаған еді. Оқулықтардың 3-басылымы тек қана
оқушылардың жұмыс істеуіне бейімделді.
Ал мұғалімдерге шапшаң көмек көрсету мақсатында
Атамұра корпорациясы «Мұғалімдер мен ата-аналарға
арналған нұсқаулар» атты құралды оқулыққа қосымша
тегін ұсынып отыр. Онда: оқу материалының мазмүны және
оны оқытып үйретудің жоспары, математикалық дайындық
деңгейіне қойылатын талаптар; міндетті (минимал)
дайындық деңгейіне қойылатын оқу бағдарламасының
талаптары; әр тақырып оқу материалының үлгі ретіндегі
жоспары; математика сабақтарын жоспарлау және өткізу;
сабақты жоспарлау бойынша мұғалімге кеңес; математика
сабақтары жобасының үлгілері; ата-аналарға кеңес; тест
тапсырмаларының үлгілері келтірілген. Сонымен бірге
мұғалімдерге арналған әдістемелік құралдың өңделген
нұсқасында Атамұра корпорациясы біртіндеп шығаруда.
Оқулықтардың, әдістемелік құралдардың қазақстандық
нұсқасының жасалуы және тәжірибеге енгізілуі елімізің
егемендігі мен тәуелсіздігі арқасында білім беру сала
сындағы қол жеткен табысымыз және осы бағыттағы сая
сатымыздың айғағы. Өйткені оқулық білімнің көзі ғана
емес, тәрбиенің де құралы.
Осы бағыттағы тәжірибені жинақтау, қорытындылау,
дамыту және қолдау өскелең ұрпақ алдындағы міндетіміз,
ХХ ғасырдың 30-жылдарында қазақстанның төл оқу
лықтарын дайындауға ат салысқан ата-бабалары
мыздың
аруағы алдындағы борышымыз.
(Бастауыш мектеп. -№10. -2010.)
112
113
114
115
116
117
118
119
‡\r\f\fˆ.‰.‰\f‚
УЧЕНЫЙ-МЕТОДИСТ
НИЗАМОВА
Махинур Нурмухамедовна,
к.п.н., профессор Алматинского
технологического университета
Чтобы быть хорошим преподавателем,
нужно любить то, что преподаешь,
и любить тех, кому преподаешь.
рофессор Оспанов Т.К. – известный ученый-
методист, автор учебников «Математика» для
начальных классов. Величие его личности
и вклада в науку трудно переоценить. На протяжении
многих лет занимается методикой преподавания курса
математики в начальных классах.Поднимаясь до высоких
теоретических обобщений, он никогда не отрывался от
практики, всегда знал ее потребности и перспективы
Я познакомилась с Толегеном Каражановичем будучи
студенткой 2-го курса в 1988 году, когда должна была
сдать разницу экзамена по математике. И первое, что он
хотел узнать – причина перевода с казахского отделения
на русское. Мой ответ об ускоренном окончании вуза и
начатии педагогической деятельности его удовлетворил,
и тогда я поняла, что он сильно уважает профессию
учителя и приветствует студентов, целенаправленно
Одним из первых преподавателей, которые вели у нас
занятия по специальности, был Толеген Каражанович. Он
читал лекции по дисциплине «Методика преподавания
математики в начальных классах». Исключительная
память позволяла ему вести занятия, не заглядывая
в свои записи. Говорил Толеген Каражанович всегда
четко, неторопливо, но избегая затянутости, тем самым
давая возможность конспектировать и не упускать суть
изложения. Великолепно владея материалом, чтобы
оживить интерес к лекции, он мог позволить себе
экспромты. Естественно, что на его лекции студенты и
русского, и казахского отделений ходили с удовольствием.
Лекции, которые читал Толеген Каражанович с
легкостью и увлечением, были доступны всем студентам,
информация, представленная на занятиях по математике
и методике, содержала очень много практического
материала. Он всегда подчеркивал, что фундамент
математики закладывается именно в начальных классах;
что нужно любить ученика такого, какой он есть, и
всячески развивать его.Он был очень демократичен в
общении со студентами и способствовал успешному
усвоению теоретического материала и практическому
применению полученных знаний.
После окончания университета я начала педагоги
ческую деятельность в школе-гимназии №153 г. Алматы
учителем начальных классов, затем работала завучем
в этой же школе, далее, чтобы защитить кандидатскую
диссертацию, я продолжила педагогическую деятельность
в вузе и прошла путь от учителя начальных классов до
профессора. Одним из личностей, сыгравших огромную
роль в становлении моей педагогической, научно-
методической деятельности, является профессор Оспанов
Т.К.
В моей памяти Толеген Каражанович остаётся чело
век
ом широкой и доброй души, высоко
квалифицир
ован
ным специалистом, деятельным, энергичным и
жизнелюбивым. Мне кажется, что главными чертами
Толегена Каражановича, как ученого, являются
раскрепощенность интеллекта, демократичность и
вера в людей, убедительность и принципиальность,
умение откликаться на то, что именно нужно сегодня,
и одновременно заглядывать вперед, в будущее школы,
педагогической науки.
Большой ученый – это не одна личность, это, прежде
всего, ученики и коллектив. Многие молодые ученые,
работая рука об руку с Толегеном Каражановичем, нашли и
находят свой путь в науке, осознают свое предназначение,
познают творческий азарт поиска и научных открытий.
Ученому, педагогу, методисту исполняется 75 лет. За
его плечами огромный жизненный и творческий путь.
Желаю Оспанову Толегену Каражановичу здоровья,
счастья и новых творческих побед!
О ТОЛЕГЕНЕ КАРАЖАНОВИЧЕ
МОРОЗОВА
Алла Сергеевна,
Автор УМК по математике
(издательства «Атамұра»)
ного лет назад, еще студенткой, я
познакомилась с добрейшим человеком. На
первом курсе нас пугали: «ТОНКМ ведет
очень строгий преподаватель! Держитесь! Отличников
не будет!» И вот… Наступил тот «долгожданный день».
Заходит в кабинет со строгим видом педагог. В аудитории
тишина. Нервное ожидание. Но с первой секунды все
студентки стали «доченьками». Экзамены. Магистратура.
Защита диссертации. И вновь встреча с человеком –
легендой! Ведь это человек, который работал в трудные
времена. Его команда создавала учебники для всей
страны. Именно в тот солнечный жаркий июньский день
поступило предложение работать в команде Толегена
Каражановича. Моему счастью не было предела. Я ни на
секунду не задумывалась и дала положительный ответ.
Сейчас прошло больше 10 лет нашего сотрудничества.
Он стал не только наставником, учителем, гораздо больше.
Стал родным человеком. Со мной пережил и радость, и
трудные моменты в жизни. Поддерживал, давал мудрые
советы. О рождении моей долгожданной малышки
первыми узнали: муж, родители и Толеген Каражанович.
Долго ждать поздравлений не пришлось. Через минуту
звонок и поздравления. Даже сейчас все наши рабочие
вопросы решаются потом. Семья– это самое важное!
Любое сообщение, звонок будет начинаться со слов: «Как
там красавица?». Даже находясь в другом городе, всегда
рядом. Хотелось бы пожелать здоровья и долголетия
жизни! Огромное количество учеников, я в том числе,
сохранят ценные советы по обучению подрастающего
поколения и передадут потомкам.
О ВКЛАДЕ ПРОФЕССОРА ОСПАНОВА Т.К.
В РАЗВИТИЕ ДИСЦИПЛИНЫ МЕТОДИКА
МАТЕМАТИКИ В НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ
В УСЛОВИЯХ РЕФОРМИРОВАНИЯ
ПЕДАГОГИЧСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ В
РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН
АКПАЕВА
Асель Бакировна,
кандидат педагогических наук,
доцент, КазНПУим.Абая
ЛЕБЕДЕВА
Лариса Анатольевна,
кандидат педагогических наук,
доцент, КазНПУим.Абая
В
Казахском национальном педагогическом уни
вер
ситете подготовка специалистов начального
образования ведется с 1985 года. С первых лет
основания факультета Педагогики и методики начального
обучения здесь работает профессор Оспанов Толеген
Каражанович, длительное время возглавлявший кафедру
теории и методики начального обучения.
В 1990 году состоялся первый выпуск студентов
русского отделения факультета ПМНО. В 1991 году мы,
авторы данной статьи, окончили этот факультет. Нам
посчастливилось учиться у профессора Оспанова Т.К.
Толеген Каражанович Оспанов преподавал методику
математики. Имея большой опыт работы в школе, в
НИИ Педагогики и в министерстве образования КазССР,
опыт сотрудничества с авторами учебников математики
(советского периода) и перевода их на казахский язык,
он разработал курс методики математики для студентов
нашей специальности. В те годы методика математики
изучалась не один семестр и включала в себя разные
разделы: общие вопросы методики, частные вопросы
методики, историю методики, особенности методики
в малокомплектной школе, внеклассную работу,
изготовление дидактических материалов.
Позволим себе отойти от научного стиля статьи
и вспомнить конец 80-х-начало 90-х годов. На свои
лекции Толеген Каражанович приходил с маленькими
блокнотными листочками, где аккуратным подчерком
был изложен тезисный план лекции. Лекции читал живо
и интересно. Всегда подкреплял теоретические сведения
примерами из практики и материалом школьных
учебников. На практических занятиях и практике в школе
детально разбирал каждый этап урока и методические
особенности обучения той или иной теме. С 1991 года
мы стали коллегами. Толеген Каражанович ввел нас
в искусство вузовского преподавания курса методики.
Мы стали вместе вести этот курс. За 25 летний период
совместной работы прошло наше становление как
преподавателей вуза, как авторов учебно-методических
комплексов по математике для начальной школы.
С 90-х годов были разработаны и введены
Казахстанский ГОСО НОи новый учебно-методический
комплект по математике для начальной школы. Можно
сказать, что это был период создания новой, казахстанской
модели технологии обучения математике младших
школьников, ориентированной на результат обучения
и интеллектуальное развитие личности обучающегося,
автором и идейным организатором которых является
Оспанов Т.К.
За 20-летний период становления методической науки
в Казахстане были созданы и внедрены в настоящее
время в практику начальных школ альтернативные
варианты учебно-методических комплектов Оспанова
Т.К., Акпаевой А.Б., Лебедевой Л.А., Астамбаевой Ж.К.,
Кучер Т.П. и др. Все это требует осмысления и правильной
подачи в методическом курсе для студентов вуза....
В заключении хотим подчеркнуть неоспоримый
вклад профессора Оспанова Толегена Каражановича
в методическую науку Республики Казахстан и
необходимость всестороннего анализа отечественной
методики математики в аспекте гармонизации с новыми
подходами к образованию, внедряемыми в данное
время минстерством образования РК. Также хотим
выразить Толегену Каражановичу – нашему учителю –
благодарность за вклад в профессиональное становление
не только выускников ВУЗа – учителей начальных
классов, но и целой плеяды специалистов в области
методики начального обучения.
ТӨЛЕГЕН АҒАЙ ТУРАЛЫ...
ТАЗАБЕКОВА
Ардақ Серғазықызы,
БОПӘ кафедрасының аға оқытушысы
ен Оспанов Төлеген Қаражанұлын 1995
жылдан бастап білемін. Ол кісінің маған
қатты ұнайтын бір қасиеті - кез-келген
адаммен ашық-жарқын тіл табысып оп-оңай сөз
жарастырып кететіні. Ағайды алғаш көрген адам қатал,
мінезі ауыр адам деп ойлайды. Ал артынша ол кісінің бір-
екі лебізін естігеннен кейін онымен қалай қалжыңдасып
отырғанын да байқамай қалады. Төлеген ағай кафедра
меңгерушісі болып қызмет атқарған жылдары мен сол
кафедрада аға лаборант болып істеген болатынмын. Ол
кездері факультет деканы Р.М.Қоянбаев ағай болатын.
Кафедрада шай ішілетін болса Төлеген ағай Ромсейіт
ағайсыз дастарханға отырмайтын еді. Екеуінің әңгімесі
де, қалжыңдары да жарасымды болатын. Кейде Ромсейіт
ағай, кейде Төлеген ағай бір әңгіменің немесе қалжыңның
ұшығын шығарып алады да, бәріміз қыран-топан күлкіге
батып қалатынбыз.
Ағайдың әсіресе үлкенге құрмет, кішіге ізеттілігі,
шәкірттерге деген қамқорлығы талай адамдарға үлгі
боларлық қасиет. Сонымен қатар Төлеген ағайдың мен
«кафедра меңгерушісімін» деп бір менменсіп, біреуге
шекесінен қарап, менсінбей қоятын кезі болмайтын еді.
Сол мен лаборант болған кезімдегі менің лақап атым
«Бастық» немесе «Басеке» болатын еді. Жұмыстан қайтар
кезде ағай:
Басеке, ертең сіз ерте келесіз бе, жоқ мен келе
берейін бе, - деп қалжыңдап тұратын. Оны естіген басқа
кафедраның лаборанттары: «Ағай –қандай күшті адам.
Неге менің бастығым болмады екен?» - деп қызығатын
еді.
Ағайдың тағы бір ерекше қасиеті – адамның кез-келген
жағдайына түсіністікпен қарайтындығы. Ол кісімен әр-
түрлі тақырыпта ой бөлісіп, пікіріңді ашық айта беруге
болады. Себебі ағай қандай қиындықтар немесе мәселелер
болса соны шешудің жолдарын айтып кеңесін аямайтын.
Ал ол кісінің әзіл-қалжыңынан осы факультетте істеген
адамдардың барлығы да хабардар десем артық айтқандық
емес болар. Бірде, жұмыс аяғы болатын. Үйге қайтуға
жиналып енді есікке беттегенім сол еді, ағай кіріп келіп:
Басеке бір қағазды басып кетесің-ау деймін, себебі мен
ертең іс-сапарға кететін болдым. Қол қойып кетейін
дегені. Мен: - Түу ағай, сіз келген соң да жазсақ болмай
ма?. Мен үйге жеткенше кеш боп кететін болды, - дедім.
Ағай 1-2 секундтай тұрып қалды да, кенет: - Маған бет
орамал берші, - деді. Мен түк түсінбестен аңтарыла қарап
тұрдым да қалдым. Ал ішімнен «ағайға не болған, бет
орамалы несі?» деп ойладым. Сосын: - Ағай қайдағы бет
орамал, оны қайдан алам және не үшін?- дедім. Ал ағай
болса сәл ыржиып күлді де: - енді өзің «Түу» деп бетіме
түкіріп тұрған жоқпысың, соны сүртпеймін бе? – дегені.
Сол жердегі ұялғаным өмірі есімнен кетпес...
Содан кейін ағаймен қанша қалжыңдассам да «Түу»
деген сөзді айтпайтын болдым. Маған бір үлкен сабақ
болды десем болар.
Ағайдың тағы бір көп қолданатын сөздерінің бірі
әсіресе айлық алған күндері «мынау қазақтың ақшасы,
ал мынау қалмақтың ақшасы». Оның сыры «қазақтың
ақшасы» дегені ол үйге баратыны, ал «қалмақтың ақшасы»
дегені ол өзінің жұмсауы үшін қалтасында қалатын ақша
екен. Содан бері сол сөздер біздің де лексиконымыздан
берік орын тепкен сөздердің бірі болып қалды.
Ия, айта берсең Төлеген ағай туралы әңгімелер
таусылмақ емес. «Жақсының жақсылығын айт нұры
тасысын» деген осы болар, сірә. Басқалар туралы
айта алмаспын, ал өз басым Төлеген ағайдың адами
қасиеттерінен көп үлгі-өнеге алдым десем болады.
Сөзімнің соңында Төлеген Қаражанұлы сізді
мерейтойыңызбен шын жүректен құттықтаймын. Сіздің
елімізге, оның ішінде ғылым мен білім саласына сіңірген
еңбегіңіздің ұшан теңіз екені баршаға аян. Халқыңызға
бергеніңізден әлі де болса береріңіз мол екеніне кәміл
сенемін. Сізге ұзақ өмір, қажымас қайрат, мұқалмас жігер
тілей отырып, отбасыңызға бақыт, ұрпақтарыңызға мәнді
ҰСТАЗЫҢДЫ АТАҢНАН ДА
АСТАМБАЕВА
Жұпат Қанапьяқызы
П.ғ.м., БОПӘ кафедрасының аға оқытушысы
стаз! Түсінген адамға осы сөздің өзінде
қаншама мазмұн, мағына жатыр. Ғылым иесі
ғалым да, ел қорғаған батыр да, тілінен бал
тамған ақындар да, тегеуріне темір балқытқан жұмысшы
да, егін еккен дихан да, мал бағып терін төккен шопан да
бәрі-бәрі білім нәрімен сусындатар, шәкірт жүрегіне гүл
егер, бала жанының бағбаны аяулы ұстаздан білім алған.
Мен де болашақ мамандардың математикадан әдістемелік
білімдерін көтеруге, бастауыш сынып оқушыларының
математикалық білім, білік және дағдылардың белгілі
бір көлемін игертуге, республикамыздың бастауыш
сыныптарында еңбек етіп жатқан мұғалімдерді қайта
даярлау мәселесіне белсене қатысуыма жол ашқан ұстазым
Төлеген Қаражанұлы Оспанов жайлы сыр шертпекпін.
Төлеген ағай бізге «Математиканың бастауыш
курсының теориялық негіздері» (МБКТН) және
«Математиканы оқыту әдістемесі» пәндерінен
сабақ берді. Ол кезде біздің әр сессия кезінде алған
бағаларымыз дәлізде ілулі тұратын. Алғашқы сабаққа
келгенде, Төлеген ағай қойын қалтасынан бір жапырақ
қағаз алып шықты да, бізге: «Мен алдыңғы сабақтардан
«5» алған студенттердің тізімдерін алдым. Енді көремін,
расымен осындай баға алған ба екенсіңдер?» деді.
Математика сабағында (МБКТН осылай атайтынбыз)
Төлеген ағай аудиторияға кіріп келетін де, «Жұпат,
тақтаға шық!» дейтін. Мен тақтаға шығам, Төлеген ағай
математикалық тілмен дәріс сабағын айта бастайды, мен
оны математикалық символикамен тақтаға түсіретінмін.
«Саған не «2», не «5». Басқа баға қойылмайды» деп,
орныма отырғызатын. Математика сабағы болатын
кезде үнемі дайындалып отыратын едім. Группаласым
Қаламқас та осылай айтады. Мен бірақ оның олай
жасағанын білмеймін. Өзім қорқып, «қашан мені тақтаға
шақырар екен?» деп отыратын болуым керек. Осылайша,
Төлеген ағай екеуімізді «расымен «беске» оқып жүрміз
бе, жоқ па?» сынап жүрген-ау деймін.
Біз жоғары оқу орнында оқып жүрген кезде, сынаққа
не емтиханға дейін белгілі бір тақырып (тарау) бойынша
коллоквиум тапсыратынбыз. Онда екі сұрақ болатын
да, үшіншісі есеп берілетін. Мен коллоквиум тапсырып
жатқан аудиторияға кіріп, соңғы партаға жеткенге дейін
курстастарымның есептерін ала кетіп, оларды шығарып
берген соң ғана жауап беруге шығатынмын. Оны
Төлеген ағай біліп қойып, келесі коллоквиумға келгенде,
дайындалуға уақыт бермей, «Жұпат, мына жерге отыр.
Сұрағыңды айта бер» дейтін болды. Менің бала кезден
көру қабілетім (зрительная память) жақсы болды да,
сұрағымды дәріс оқып отырғандай етіп айтып беретінмін,
сонда Төлеген ағай риза болып: «Рахмет, балам, мен үшін
емес, өзің үшін оқығаныңа!» деп айтатын.
Диплом жұмысын жазу кезінде Төлеген ағайдан
тақырып алып, бірге жұмыс жасағым келді. Бірақ ол кезде
орыс тобында мамандар жоқ болды да (мүмкін аз болған
шығар), ағай «сендер маған керек жоқсыңдар, мен орыс
тобымен жұмыс жасаймын» дегенде, мен біразға дейін
ағайға ренжіп жүрдім.
5-курстың бірінші семестрінде Сағира Рахметқызы
мені шақырып алып, «сені жұмысқа алып қалайық деп
отырмыз, каникул кезінде үйдегілерден рұқсат сұрап
кел» деді. Мен ауылдан келген кезде Төлеген ағай «біздің
кафедрадан Жәлелова жұмыстан шығып кетті, бір орын
бар, қаласың ба?» деді. Мен: «Сағира апай да солай деп
еді» дедім. Ол: «А, олай болса, мен Сағира апайдың алдын
кесіп өтпеймін. Онда сол кафедраға қала бер» деді. (Кейін
солай деп айтқаныма өкіндім де). Төлеген ағай екі апайды,
яғни Сағира апай мен Рәбиға апайды «факультеттің екі
анасы» деп қатты сыйлап, ол кісілерді бөліп-жармай үнемі
сыйлап отыратын. Соған жастар -біздерді де тәрбиеледі.
Ағайдың үйретері де, біздің ол кісіден үйренеріміз де көп
болды.
«Математика» оқулығына авторлыққа да Төлеген
дың арқасында келдім. 2002-жылғы көктем кезі.
Төлеген ағай «Жалпы білім беретін 12 жылдық мектептің
«Математика» оқулығы мен оқу құралдарына тендер
жарияланған екен. Мен олардың сұлбасын дайындап,
баспаханаға апарып бердім, сені де авторлыққа кіргізіп
қойдым. Менің шәкірттерімнің бәрі мені сатып кетті, сен
сатпайтын шығарсың» деді. Оқулықты жазу барысында
Әлия екеуіміз Төлеген ағайдың идеясына іліге алмай, ол
кісінің не айтайын деп отырғанын кейде түсінбей, кейде
қабылдай алмай қалатынбыз.
Төлеген Қаражанұлын «идеялар генераторы»,
педия» деп толық айтуға болады. Маған Төлеген
ағаймен бірге «Бастауышта оқыту педагогикасы мен
әдістемесі» мамандығына арналған «Математиканы оқыту
әдістемесі» пәнінің типтік бағдарламасының авторы болу
бұйырды. Ағайдың жазып берген бағдарламасына қарап,
бастабында «не туралы айтылады?», «сонда қандай
материалдар қарастырылған?» «бұл материалдардың
бастауыш сынып математикасымен байланысы бар ма
өзі?» деген сан-сауалдарға жауап таппай Әсел, Лариса
үшеуіміз ақылдасатынбыз. Артынан түсіне келе, қай
бағдарламасын алсаңыз да, сыртқы түрі (тақырыптары,
құрылымы, атаулары) алдыңғыдан мүлдем басқа
болып келеді де, түбі (мазмұны) бастауыш сынып
математикасының білім мазмұнын құрайтын жеті
тақырыптың айналасында болады. Сонда Төлеген ағайдан
«осының бәрін қайдан білесіз?» деп сұрасам, «оқимын, әр
түрлі әдебиеттерден аламын, өзім ой тұжырымдаймын,
қорытынды жасаймын» дейтін күлімсіреп. Сонда мен
іштей ойланам, «ағай қай жерден оқыды екен?, ондай
әдебиеттер неге маған кездеспейді екен?» деп, ағайдың
оқығанынан гөрі өз білімінің, өресінің жоғарылығы
басым болып тұр ғой.
Қазіргі таңда бастауыш сынып математикасынан
авторлар көптеп шығып жатыр, өз құралдарын жазып
жатыр. Бірақ Төлеген ағайды, сонау ХХ ғасырдың
басындағы ғалымдардан кейінгі, солардың нақ ізін басқан
«қазіргі математиканың атасы» деуге толық негіз бар.
Мен дәріс беріп тұрған кезде студенттерге де, бастауыш
сынып мұғалімдеріне де үнемі айтып отырамын: «Төлеген
ағайдың идеясын толық түсініп алсаңдар, алдарыңа қай
баспадан шыққан, қандай мазмұндағы оқулық келсе
де, еш қиындықсыз жұмыс жасай бере аласыңдар».
Өйткені, ол кісінің оқулығындай оқулық болған емес,
болатын, болмайтынын болжай алмаймын да, бірақ
Төлеген ағайдың оқулығында берілген материалдар жүйе
бойынша, алдыңғы өтілген материал жаңа материалмен
астасып жатады, ал кейінгі өтілген материал алдыңғысын
толықтырып, біршама өзгерген күйде беріледі. Бастауыш
сынып оқушысына кез келген материалды дидактиканың
ұстанымына сай «жеңілінен күрделісіне қарай, жекеден
жалпыға қарай» біртіндеп, кезең-кезеңмен игертуге
болады. Бірде Ұйғыр ауданының Шонжы ауылында дәріс
оқып тұрсам, Эльвира деген бастауыш сынып мұғалімі
«Төлеген ағайдың оқулығында күнде жаңа материалдар
беріледі де, оны оқушылар игеріп үлгермейді» деді.
«Есеп және оны шешу үдерісі» тақырыбын қарастырып
жатқанбыз, жай есептің түрлерін саралап айтып, оларға
мысалдар келтіргеннен кейін мұғалімдерді 4 топқа
бөліп төрт сынып бойынша жай есептің бір түріне ғана
берілген жаттығулардың нөмірлерін теріп жазып шығуды
тапсырдым. Біраз уақыт өткен соң, Эльвира отырған
топтан 1-сыныптағы «Қосындыны табуға берілген
есептің» нешеуін тапқанын анықтаттым, олар 21 есеп
тапқандарын айтты. Осындай жұмыстан соң, Эльвира
«өз сұрағыма жауабымды алдым, болашақта ондай сұрақ
қоймайтын болдым» деді. Біз дәріс кезінде әр сабақта жаңа
материалдар берілгенімен, олардың бірнеше сабақтан
кейін дүркін-дүркін қайталанатынын айтатынбыз,
олай жалаң сөйлегенше, осындай практикалық жұмыс
нәтижесінде өздеріне анықтатудың рөлінің жоғары екені,
әрине, құптарлық (бірақ кейде оған уақыт жетпей қалады).
Республика деңгейінде бастауыш сынып
мұғалімдерінің алдына шығып, дәріс оқуға, практикалық
сабақтар жүргізуге арналған семинарлар мен курстарға
да Төлеген ағай жетектеп отырып апарып еді. Әлі
есімде, 2005 жылдың көктемгі демалыс кезінде Алматы
қаласындағы №128 орта мектепте мұғалімдерге арналған
курс ұйымдастырылған еді. Ағай маған практикалық
сабақ жүргізетінімді айтты. Мен «жүрексініп тұрмын,
олар маған қарағанда көп біледі ғой» дегенімде,
«олардың білмейтін жерлері де бар, өзің байқайсың»
деді. Содан бері, міне, 11 жыл болды, бастауыш сынып
мұғалімдерінің білімдерін көтеру, жетілдіру, жаңа білім
мазмұнына сай қайта даярлау ісімен Төлеген ағайдың
арқасында айналысып келемін.
Жалпы алғанда, мені математик еткен Өскемен
педагогикалық училищесіндегі математиканың
әдістемесінен сабақ берген Мәриям Жұмағұлқызы
мен Төлеген Қаражанұлы сынды ұстаздарым. Мен
бастауыштың математикасын жек көретінмін. Онда
ресейден шыққан жуан «Математика» оқулығы болатын.
Ішіндегі кейбір сөздеріне тіліміз келмей, кейбір
тапсырмаларындағы сөздерді түсінбейтінбіз. Тексеру
келген кезде (ол кезде «инспектор» делінетін еді ғой)
мұғалімім марқұм Сәмиға апай үнемі мені тұрғызып,
қайта-қайта менен сұрайтын. Бір күні бір сұраққа жауап
бере алмай, бір сағат бойы түрегеп тұрғаным бар (бала
кезімде аурушаң болдым, сабақтан жиі қалатынмын).
Содан кейін бе, әйтеуір сол «Математика» оқулығын
көргім келмейтін. Сессиялардан алған «бестіктерімнің»
«арқасында» Төлеген ағайдың мені қайта-қайта тақтаға
шығарғанының нәтижесінде математик болып шыға
келдім ғой деймін.
Ағай – менің тек университет қабырғасындағы
ұстаздық жолында ғана емес, өмірімде болған кейбір
қиындықтарымда да қолдау көрсетіп, желеп-жебеп,
ағалық қамқорлық жасап жүретін жан. Төлеген ағайды
менің анам жақсы танитын еді. «Ағайыңның айтқанын
орында, ол кісі маған қарағанда оқыған, тоқығаны бар
адам, «жаман бол!» деп айтпайды. «Жаз» десе, енді
жазсаңшы. Маған қарағанда ол кісіден аларың көп, өте
– білімді адам, жүзі жылы, мейірімді екен» деп отыратын
жарықтық. Ол жағын қозғайтын болсам, тура осындай
тағы бір эссе шығары сөзсіз.
«Ұстазыңды атаңнан да әзіз тұт» дейді халық дана
лығы. Төлеген ағайдай ұстаз болу, басқа ғылымдардан
күрделірек, кейбіреулерге тіпті бағынбайтын математика
ғылымын ағайдай жастардың басына құйып бергендей
етіп ұғындыру екінің бірінің қолынан келе бермейді.
Төлеген ағай қай жағын алсаңыз да, ғылыми білім не
өмірлік тәлім болсын өз білгенін барлық тыңдармандарға,
яғни балалар мен жастарға туған әкесіндей, мұғалімдерге
білікті маман, ұжымына білікті басшы не ақылшы дос
ретінде толықтай беруге ұмтылатын, шыдамдылықпен
Менің студенттік кезімнен бастап, қазіргі деңгейге
жетуіме себепші болған, менің жолымда осындай ғұлама
ғалымның болғанына тағдырыма дән ризамын.
Құрметті Төлеген ағай! Мерейтойыңыз құтты болсын!
Шаршамай, талмай, бойыңыздағы әлі де сарқылмаған, тіпті
әлі де қозғалмай жатқан білім қорыңызды қоғамымыздың
болашағы – оқушыларға беру жолындағы төзімділік,
бәсекелестікке төтеп беретін шыдамдылық пен денсаулық,
қаламыңыздың ұшының қайырылмауын тілеймін! Жан-
жарыңыз Шакар апай екеулеріңіз жұптарыңыз жазылмай,
шаңырақтарыңыз шаттыққа толып, немерелеріңіздің
қызығын көріп, ұзақ жасаңыздар!
СЛОВО ОБ УЧИТЕЛЕ
РЯБОВА
Екатерина Владимировна,
м.п.н., старший преподаватель кафедры ПМНО
Учитель - какое это слово!
Звучит, как звон колоколов в церкви.
Учитель - это ведь святое!
Он не таит от нас своей любви!
читель.… Когда произносишь это слово, всегда
охватывает какое-то волнение. Вроде бы ничего
особенного и нет в этом слове. Самое обычное
название профессии человека. Но когда произносишь
это слово, то не просто название профессии встаёт
перед глазами, а конкретный человек этой профессии, с
которым свела тебя жизнь. Добрый или не очень, чуткий
или равнодушный, любящий свою профессию, детей
или нет… Вот почему и охватывает волнение всякий
раз, когда речь идет об учителе. Учитель не просто даёт
знания по тому или иному предмету, но и оставляет
след в душе каждого человека: ведь именно он помогает
сформироваться этой душе.
Учитель ведет нас сквозь годы детства, отрочества,
юности, совершает каждодневный, подчас незаметный
подвиг – отдает нам свои знания, вкладывает в нас
частицу своего сердца. Он помогает нам найти свой путь
в жизни. Именно таким учителем для многих своих
учеников является
Толеген Каражанович Оспанов.
Великое счастье было для меня встретить в своей жизни
такого учителя, который учит доброте и справедливости,
учит быть человеком. Справедливо сказано, что писатель
живет в своих произведениях, хороший художник –
в картинах, скульптор – в созданных скульптурах. А
хороший учитель живет в мыслях и поступках своих
учеников.
ШӘКІРТ ЛЕБІЗІ
Эльмира
УАЙДУЛЛАҚЫЗЫ,
Абай атындағы ҚазҰПУ Бастауышта оқыту
педагогикасы мен
әдістемесі кафедрасының
оқытушысы, филос.ғ.докторы (PhD)
Бағындырып асқар шыңын жетпістің,
Ғұмырыңды тек ғылым деп өткіздің,
Білім нәрін сан шәкіртке сыйлаған,
Өзіңізге арнайтұғын жыр-жауҺары көп біздің!
Ұстазға тән ұлы рухты көзіңізден көреміз,
Айтқан әрбір сөзіңізден асыл ойды тереміз.
Сіздер салған сара жолдан адаспай,
Ақ сенімді арқалап біз келеміз.
Айтар тілек, жыр маржаны міне осындай біздегі
Ұстаз шәкірт бұл ғылымның тізбегі.
Өз ғұмырын ғылым үшін сарп еткен,
Әз Ұстазсыз жүздірген сан кемені!
Біздер үшін тым қадірлі әрбір қадам орныңыз,
Біздер үшін мәңгі дара жолыңыз.
Әз Ұстазым, бағындырып, «70», «80», «90»-ды,
Аллам жазса, «100» жасқа да толыңыз.
3 курс 3 жылдық студенті
Ассалаумағалейкум, ұстаздарым!
Ұштайтын алғыр жастың ізгі арманын.
Болашақ мерейлі болсын деумен,
Қалайтын шәкіртінің үлгі алғанын.
Ардақты ағай сізбенен мақтанамыз!
Қуанамыз мәз-мейрам шаттанамыз.
Сіз берген ұшан-теңіз білімменен,
Сапарына келешектің аттанамыз.
70 жасқа келу де үлкен нығмет,
Жыр жаздық сізге арнап бізде бір рет.
Бүгінгі күн мерейін асқақтатып,
Білдіреміз әрдайым үлкен құрмет.
Біз тілейміз сізге әрдайым шаттықты,
Бос өткізбей қадірлейік уақытты.
Бәрімізде қуанайық күлейік,
Кім қаламас мамыражай бақытты.
Есептің шешкен жұмбағын
Ғалымның ұғар кім жанын,
Байқарсыз сонда шәкірттің,
Кезегі күтіп тұрғанын.
Бағдаршам болып біздерге,
Аман-есен жүріңіз!
Біздер барда Ағажан,
Жоғалмайды ізіңіз!
(Материал профессор Оспанов Төлеген
Қаражанұлының 70 жылдығына арналған «Кіші
мектеп жасындағы оқушыларды оқытудың
әдістемелік жүйесін жасау теориясы мен
тәжірибесі» атты Республикалық дөңгелек үстел
1. Білім – кез-келген мемлекеттің әлеуметтік-
экономикалық даму деңгейін көрсететін басты
фактор.
2. Математика – қазіргі уақытта көптеген ғылым
салаларына дендеп еніп, абстракциялық сипатқа ие
болған, бір кезде адамның әр түрлі қызмет саласындағы
практикалық қажеттіліктерінен туындаған, көне
ғылымдардың бірі.
3. Оқушыларға тек қана білім берумен ғана шекте
ліп қоймай, қазіргі заман талабына сай тәлім-тәрбие
беретін, яғни халқымыздың тарихы, мәдениеті, салт-
санасы, әдет-ғұрпы, педагогикасымен таныстырып,
ой-өрісін, қабілетін жан-жақты дамытуға толық
мүмкіндік туғызатындай дайындығы бар мамандар
дайындаудың қажеттігін ескеруге тура келеді.
4. Математика сабақтары балалардың ғылыми
көзқарасының негіздерін қалыптастыруға, олардың
танымдық қабілетін дамытуға, ақыл-ой, есі, және
тағы басқа қырларын шыңдай түсуге, оқуға және
қоғамдық пайдалы еңбекке баулуға, жалпы алғанда
адамзат қоғамындағы жоғарғы ізгі игіліктерді игеру
және қорғау қасиеттерін тәрбиелеуге септігін
тигізеді.
5. Математикалық ұғымдарды оқытып үйрету
мазмұны өмірден және оқушыны қоршаған ортадан
6. Оқулық оқушының математикалық білімінің
міндетті деңгейінің қалыптасуын ғана емес, баланың
жалпы ақыл-ойының дамуына жәрдем жасайды. Білім
алу барысында ақыл-ой әрекеттерінің, шығармашылық
мүмкіндіктерінің, танымдылық мүдделерінің арту
міндеттері орындалады.
7. Оқулық – берілетін білімнің көзі ғана емес, соны
мен қатар пәнді оқыту үдерісі жобасын түзетін, яғни
мұғалім мен оқушылардың бірлескен іс-әрекеттерін
(әрекеттесуін) айқындайтын, пәнді оқытудың
нақты және дербес міндеттерінен туындайтын
оқыту нәтижелеріне (білім, білік, дағды, оқушы
түлғасының қалыптасуы және дамуы) бағдарланған,
нақты ғылыми идея мен көзқарасқа (мәселен, тұлға
қалыптастыру, дамыта оқыту, оқушылардың өзіндік
іс-әрекетінің басымдығы және т.б.) негізделген оқыту
технологиясы нұсқасын анықтайтын және оқушы
тұлғасын қалыптастыратын, зияткерлік қабілетін
8. Оқулықтағы кез келген тапсырманы жаттығу
деп айтуға болады. Жаттығу сөзі өте кең мағынаны
білдіретінін естен шығармау керек. Ал есеп –
математикалық жаттығулардың ерекше және
Жалпы әр сабақтың білімділік, практикалық
міндеттерін айқындау мұғалім қауымына аса көп
қиындық тудырмайды. Бірақ, сабақтың тәрбиелік
және дамытушылық міндеттерін айқындау өте
қиын мәселелердің бірі. Себебі, бір сабақтың, яғни
45 минуттың барысында баланың нені үйренетінін
байқауға болады. Ал оның неге тәрбиеленгенін
немесе психологиялық жағдайларының дамыған
не дамымағанын анықтау мүмкін емес. Бұл – тек
ұзаққа созылған жүйелі жұмыстың нәтижесінде
ғана жүзеге асатын нәрсе. Сабақтың тәрбиелік және
дамытушылық міндеттерін мұғалім оқу мазмұны мен
оқушылардың танымдық ерекшеліктеріне, қолда бар
оқу құралдарына қарап, сонымен бірге, өзі пайдаланған
оқыту әдістерінің сипатына қарай анықтайды
10. Үй жұмысына берілетін жаттығулар: мөлшері
жағынан сабақта орындалғандардың үштен бір
бөлігінен аспауы тиіс; міндетті түрде сабақтың
тақырыбымен байланысты болуы керек; сабақта
орындалған жаттығуларға ұқсас болған жағдайда ғана,
үй тапсырмасын оқушылардың өздігінен орындауы
мүмкін екенін ескерген жөн.
11. Үй тапсырмасы оқушының бәрiне бiрдей
бiртүрлi мазмұндағы емес, балалардың қызығулары
мен қабiлеттерiне қарай жекеленген түрде, бiрнеше
вариантта берiлгенi пайдалы. Үй тапсырмасын (оның
мазмұны, көлемiн) оқушылардың шамасы мен жас
ерекшелiктерiн ескеру негiзiнде ұйымдастыру керек.
12. Озық шығармашылық тәжiрибе деп оқыту-
тәрбиелеу барысында елеулi жетiстiктерге жеткен
педагогтардың пайдаланатын әдiс-тәсiлдерiнiң
13. Әрбір сабақтың сапасы мен тиімділігі, оның
мақсаты мен нәтижесінің сәйкестігі бойынша
анықталуы тиіс. Сабақ барысында мұғалімнің және
оқушының іс-әрекеттерінің жиынтығы әрдайым
белгілі нәтижеге жетуге бағыттталуы тиіс.
14. Мектепке келген әр баланың математикалық
дайындық деңгейін тексеріп, біліп алған мұғалім,
олардың әрқайсысымен жеке-дара жұмыс жасай
отырып, олардың бәрінің де жетілуіне және жан-
жақты дамуына дұрыс ықпал жасайды.
15. Ондықтардың атауларын игерту және сол
сандарды оннан қоса және кеміте санау арқылы
шығарып алу, (дөңгелек» ондықтардың қалай
құралатынын қарастыру сандардың қазақ тіліндегі
ауызша нумерациясында ерекше көңіл қоюға тұрарлық
нәрсе.
16. Тест – оқушы біліміндегі олқылықтар мен
кемшіліктерді анықтауға және сәйкес түзету
жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік туғызатын
диагностика.
17. Сабақ мазмұнын байыта түсу үшін алынған
қосымша материалдарды басқа көздерден пайдалану
қажеттігі теориялық және практикалық тұрғыдан
негізделуі тиіс. Жасанды жүктеме түсірме.
18. Бір ғана сабақтың үстінде мүмкін емес межеге
жетуге ұмтылма.
19. Сабақтың және оның кезеңдерінің мақсаты мен
міндеттерінің білімдік құраушылары:
-білімнің толықтығын, тереңдігін, сапалылығын,
жүйелілігін, реттілігін, икемділігін, қолданбалылығын,
жылжығыштығын, беріктілігін;
-дағдылардың қалыптасуын, яғни автоматтан
дырылған деңгейге жеткізілген амалдарды дәл және
қатесіз орындауды;
- білім қалыптастыруды, яғни білім мен дағдыларды
беруге негіздей отырып, іс-әрекеттерді табысты
атқаруды қамтамасыз етуі тиіс.
20.Әмбебап оқыту әдістері жоқ. Әрбір оқыту
әдісі, егер дидактиканың заңдылықтарына және
ұстанымдарына сәйкес келсе, өзінше тиімді.
21. Табысты оқытудың алғышарттарының бірі –
мүмкіндігінше сабақта оқушыларға жеке-дара қарым-
қатынас жасауға ұмтылу.
22. Қабылдаудың өзі – күрделі іс-әрекет, соның
барысында адам қоршаған ортаны тереңірек сезінеді,
қабылданатын субъектілерді зерттейді.
23. Барлық оқушылар әр түрлі, сондықтан бала
жеке-дара қарым-қатынас жасауды қалайды.
Т.Қ.ОСПАНОВТЫҢ АЛҒАН БІЛІМІ,
ҒЫЛЫМИ ДӘРЕЖЕЛЕРІ МЕН АТАҚТАРЫ,
ЕҢБЕК ЖОЛЫ, ҒЫЛЫМИ, ҒЫЛЫМИ-
ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ
Павлодар облысы Баянауыл ауданының Баян
ауылындағы қазіргі С.Торайғыров атындағы қазақ
мектебінің оқушысы
Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институты
«физика-математика» факультетінің студенті
«Перспективность и преемственность как условие
активизации образования на материале обучения
математике младших школьников» тақырыбында
кандидаттық диссертация қорғады. Шифр: 13.00.01 –
Теория и история педагогики
Ы.Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылыми-
зерттеу институтының аспиранты
Решением Совета в Казахском педагогическом
институте имени Абая от 10.05.1990г. (протокол №7)
присуждена ученая степень кандидата педагогических
наук
Решением Комитета по высшей школе Министерства
науки, высшей школы и технической политики Российской
Федераций от 19.11.1992г. № 937 присвоено ученое звание
доцента по кафедре методики преподавания математики
и трудового обучения с основами теорий в начальной
школе
Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті
Ғылыми Кеңесінің 1995ж. 28 қараша (мәжілісхат №2)
шешімімен Абай атындағы мемлекеттік университетінің
«Бастауыш мектеп математикасының теориясы мен
әдістемесі» кафедрасының профессоры ғылыми атағы
берілді
ЕҢБЕК ЖОЛЫ
Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институты
«физика-математика» факультетінің студенті
Павлодар облысы Баянауыл ауданының Теңдік
сегізжылдық мектебінде математика, физика, сызу
пәнінің мұғалімі
Павлодар облысы Баянауыл ауданының Теңдік
сегізжылдық мектебінің директоры және математика
пәнінің мұғалімі
Павлодар облысы Баянауыл ауданының Шадыра орта
мектебінің директоры және математика пәнінің мұғалімі
ССРО Педагогикалық ғылым академиясының оқыту
мазмұны мен әдістері ғылыми-зерттеу институты қазақ
филиалының ғылыми қызметкері
Абай атындағы Қазақ мемлекеттік университеті
«Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі»
кафедрасының оқытушысы
Абай атындағы Қазақ мемлекеттік университеті
«Математика және оны оқыту әдістемесі» кафедрасының
меңгерушісі
Абай атындағы Қазақ мемлекеттік университеті
«Математика және музыканың теориясы мен әдістемесі»
кафедрасының меңгерушісі
Абай атындағы Қазақ мемлекеттік
университеті «Бастауыш оқытудың теориясы мен
әдістемесі»кафедрасының меңгерушісі
Д 14-08-05 диссертациялық кеңесінің ғалым хатшысы
Л.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетінің
«Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі»
кафедрасының оқытушысы, доцент.
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университеті «Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру
теориясы мен әдістемесі» кафедрасының профессоры
МАРАПАТТАЛУЫ
1983жылы Қазақ ССР Оқу министрлігі «Қазақ
ССР халық ағарту ісінің озық қызметкері» значогімен
наградталған.
Удостоверение за долголетний добросовестный
труд от имени Президиума Верховного Совета СССР
решением исполкома Алма-Атинского городского совета
народных депутатов от 20.01.1988г. награжден медалью
«Ветеран труда».
Білім және педагогика ғылымы саласында ерекше
еңбегі үшін Қазақстан Республикасы Білім министрлігі
алқасының 1992 жылғы 30 қараша №19 шешімі бойынша
Ыбырай Алтынсарин атындағы медальмен наградталды.
1996 жылғы желтоқсанның 9-дағы Жарлық
бойынша «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері»
құрметті атағы берілді.
2009 жылғы желтоқсанның 4-дегі Жарлық
бойынша «Құрмет» орденімен наградталды.
ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНА АРНАЛҒАН
МЕМЛЕКЕТТІК СТАНДАРТТАР
Жоғары кәсіптік ғылыми-педагогикалық білім
(магистратура) 540350 – Педагогика дайындау бағытының
Қазақстан Республикасы мемлекеттік жалпыға міндетті
білім стандарты. - Астана: Қазақстан Республикасы Білім
және ғылым министрлігі, 2001. -54 б.
050102 – Бастауыш оқыту педагогикасы мен
әдістемесі мамандығының (бакалавриат) мемлекеттік
жалпыға міндетті білім беру стандарты. –Астана: Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2004. -51 б.
6N0102 – Бастауыш оқыту педагогикасы мен
әдістемесі мамандығының (магистратура) мемлекеттік
жалпыға міндетті білім беру стандарты. –Астана: Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2004. -48 б.
050103 – Педагогика және психология
мамандығының (бакалавриат) мемлекеттік жалпыға
міндетті білім беру стандарты. - Астана: Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2004. -51 б.
050103 – Педагогика және психология
мамандығының (магистратура) мемлекеттік жалпыға
міндетті білім беру стандарты. - Астана: Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2004. -51 б.
Мектепке дейінгі тәрбиелеу мен білім беру, бастауыш
оқытудың педагогикасы мен әдістемесі мамандықтары
бойынша кәсіптік білім беру тұжырымдамасы (жоба).
Т.Қ.Оспанов, П.Б.Сейтқазы, Ф.Н.Жұмабекова //Қазақстан
кәсіпкері- Профессионал Казахстана. -№10 (53). -2007.
5В010200 – Бастауышта оқыту педагогикасы мен
әдістемесі мамандығының (бакалавриат) мемлекеттік
жалпыға міндетті білім беру стандарты. - Астана: Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2009. -52 б.
5В010200 – Бастауышта оқыту педагогикасы мен
әдістемесі мамандығының (бакалавриат) мемлекеттік
жалпыға міндетті білім беру стандарты. - Астана: Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2010. -50 б.
ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТІҢ
БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРЫНА АРНАЛҒАН
МЕМЛЕКЕТТІК СТАНДАРТТАР
Национальная школа 2005: Комплексная
программа исследования по теме «Разработка Концепции
содержания общего среднего образования в национальной
школе»(1998-2000 г.) Казфилиал НИИ СиМОАПН СССР.
-Алматы: 1989. -с.26
Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің
мемлекеттік стандарты (Математика). Ы.Алтынсарин
атындағы Қазақтың білім академиясының республикалық
баспа кабинеті. -Алматы: 1998. -131-149 б.
Государственный стандарт начального образования
Республики Казахстан (Математика). Республиканский
издательский кабинет Казахской академии образования
им. И.Алтынсарина. -Алматы: 1998. -с.114-132
Қазақстан Республикасы Жалпы орта білім беретін
мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы
бастауыш білім. Математика. 1-4 сыныптар. Т.Қ.Оспанов,
М.Е.Ералиева, В.Я.Анисимова, Л.А.Колесниченко,
Н.Б.Жалмаганбетова. - Алматы: РОНД, 2002. -59-72 б.
Государственные обязательные стандарты среднего
общего образования Республики Казахстан. Начальное
общее образование. Математика. 1-4 классы. М.Е.Ералиева,
В.Я.Анисимова, Л.А.Колесниченко, Н.Б.Жалмаганбетова.
- Алматы: РОНД, 2002. – с.62-75
12 жылдық орта білім берудің мемлекеттік
стандарты (бірінші саты) Математика. Т.Қ.Оспанов,
А.Е.Әбілқасымова, Ә.С.Кенеш, Н.И.Пустовалова. -Астана:
Государственные стандарты 12-летнего среднего
образования (первая ступень)Математика. Т.К.Оспанов,
А.Е.Абылкасымова, А.С.Кенеш, Н.И. Пустовалова.
-Астана: 2004. -с.24-26.
12-жылдық мектептің негізгі орта буынының білім
мазмұны. Математика. Т.Қ.Оспанов, А.Е.Әбілқасымова,
А.С.Кенеш, Қ.О.Букубаева, Н.И.Пустовалова,
С.Қ.Төлеубаева. -Астана: 2005. -47-52 б.
Содержание образования основного звена 12-летней
школы. Математика. Т.К.Оспанов, А.Е.Абилкасымова,
А.С.Кенеш, Қ.О.Букубаева, Н.И.Пустовалова, С.К.Толеу
баева.- Астана: 2005. - с.160-165.
ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНА АРНАЛҒАН ОҚУ
БАҒДАРЛАМАЛАРЫ
Программы. Сборник № 60. Для специальности
№ 03.15 – Педагогика и методика начального обучения.
Т.К.Оспанов, А.А.Кдырбаева, Ж.Т.Кайынбаев,
Б.М.Косанов, А.Т.Туганов, Ш.А.Нуржанова, Ж.К.Астам
баева. АГУ им.Абая - Алматы: 1998. -с.62
Бағдарламалар. Жинақ № 60. №03.15 – Бастауыш
оқыту педагогикасы және әдістемесі мамандығына
арналған. Т.Қ.Оспанов, А.А.Қдырбаева, Ж.Т.Қайыңбаев,
Б.М.Қосанов, А.Т.Туғанов, Ш.А.Нұржанова,
Ж.К.Астамбаева. Абай атындағы Алматы мемлекеттік
университеті. -Алматы: 1998. -64 б.
Педагогикалық колледжінің бағдарламалары.
Математиканың бастауыш курсының теориялық негіздері.
Математиканың бастауыш курсын оқыту әдістемесі.
Т.Қ.Оспанов, Ш.Х.Құрманалина, С.Х.Құрманалина. -
Орал: 1999. -18 б.
Типтік оқу бағдарламалары. Бакалавриат. 050102
– «Бастауыш оқыту педагогикасы және әдістемесі»
мамандығы. IІ бөлім. Математика. Т.Қ.Оспанов,
Б.М.Қосанов, А.А.Қдырбаева. Абай атындағы қазақ ҰПУ-і.
-Алматы: 2005.-3-12 б.
Типтік оқу бағдарламалары. Бакалавриат.
050102-«Бастауыш оқыту педагогикасы және әдістемесі»
мамандағы. II бөлім. Бастауыш мектепте математиканы
оқыту теориясы мен технологиясы. Т.Қ.Оспанов,
Б.М.Қосанов, Ж.К.Астамбаева, А.Б.Ақпаева. Абай
атындағы қазақ ҰПУ-і. -Алматы: 2005. -43-56 б.
Типовые учебные программы. Бакалавриат.
Специальность 050102- «Педагогика и методика
начального обучения» Часть II. Математика. Т.К.Оспанов,
Б.М.Косанов, А.А.Кдырбаева. КазНПУ им.Абая.
-Алматы: 2005.-с.3-12
Типовые учебные программы. Бакалавриат.
Специальность 050102 - «Педагогика и методика
начального обучения» Часть II. Теория и технология
обучения математике в начальной школе. Т.К.Оспанов,
Б.М.Косанов, А.Б.Акпаева, Ж.К.Астамбаева. КазНПУ
им.Абая. -Алматы, 2005. -с.57-67
Бастауыш мектепте математиканы оқыту
теориясы мен технологиясы. Т.К.Оспанов, А.Б.Акпаева,
Л.А.Лебедева, Астамбаева Ж.Қ. // Типтік бағдарлама. –
Абай атындағы ҚазҰПУ. – Алматы, 2006. – 13-25 бет.
Теория и технология обучения математике в
начальной школе. Т.К.Оспанов, А.Б.Акпаева, Л.А.Лебедева,
Астамбаева Ж.К. // Типовая программа. – КазНПУ им Абая
Алматы, 2006. – 22-34 бет.
Математиканы оқыту әдістемесі. Бакалавриат.
Үлгілік оқу бағдарламасы. Оспанов Т.К., Акпаева А.Б.,
Лебедева Л.А., Ж.Қ.Астамбаева.–Алматы, 2013
11.
Методика обучения математике. Бакалавриат.
Типовая программа. Оспанов Т.К., Акпаева А.Б., Лебедева
Л.А., Ж.Қ.Астамбаева. – Алматы, 2013
ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТІҢ
БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРЫНА АРНАЛҒАН
БАҒДАРЛАМАЛАР
Төрт жылдық мектептің 1-класына арналған
математика бағдарламасы// Бастауыш мектеп.-1986. -№2.
Бастауыш мектептің бағдарламасы: Бірінші
сыныпқа арналған. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы.
-Алматы: «Рауан», 1992. -30 б.
Бастауыш мектептің бағдарламалары (1-2 кластарға
арналған). Т.Оспанов, Ш.Құрманалина, Ж.Қайыңбаев,
Қ.Қазгелдина, К.Ерешева. -Алматы:«Рауан», 1993. -32 б.
Бастауыш мектептің бағдарламалары (1-3 кластарға
арналған). Т.Оспанов, Ш.Құрманалина, Ж.Қайыңбаев,
Қ.Қазгелдина, К.Ерешева. -Алматы: «Рауан», 1994. -34 б.
Жалпы білім беретін мектептің бағдарламалары.
I-IV сыныптар. Т.Қ.Оспанов, Б.Б.Баймұханов, К.Ә.Өтеева,
Ә.Наурызбаева, К.Ә.Ерешева, Б.Е.Абраева, Ж.Т.Қайыңбаев,
Ш.Құрманалина. Республикалық баспа кабинеті.– Алматы:
Программы общеобразовательной школы.
IV
классы (Программа по математике). Т.К.Оспанов,
Б.Б.Баймуханов, К.А.Утеева, А.Наурызбаева, К.А.Ерешева,
Б.Е.Абраева, Ж.Т.Кайынбаев, Ш.Х.Курманалина.
Республиканский издательский кабинет Казахской
академии образования им.И.Алтынсарина. – Алматы:
Математика тереңдетіліп оқытылатын бастауыш
сыныптарға арналған (Авторлық) бағдарлама. //Бастауыш
мектеп. – 2001. -№3.-16-19 б.
Бағдарламалар. Математика 1-4 сыныптар.
Т.Қ.Оспанов, М.Е.Ералиева, Ж.Т.Қайыңбаев, Ш.Х.Құрман
алина. – Алматы: РОНД, 2003.-с.30
Программы. Математика 1-4 классы. Т.К.Оспанов.
М.Е.Ералиева, Ж.Т.Кайынбаев, Ш.Х.Курманалина. –
Алматы: РОНД, 2003. -с.30
12 жылдық мектептің 1-сынып бағдарламалары.
Т.Қ.Оспанов, Ә.Акрамова. – Алматы: «Атамұра», 2003.
11.
Программы 1 класса 12-летней школы. Т.К.Оспанов,
А.Акрамова. –Алматы:«Атамұра», 2003. -107-114 б.
Бағдарламалар. 12 жылдық мектептің 1-4
сыныптары. Математика. Т.Қ.Оспанов, А.Е.Әбілқасымова,
Ә.С.Кенеш. – Алматы, «Атамұра», 2004. -92-111 б.
Программы 1-4 классы 12-летней школы.
Т.К.Оспанов, А.Е.Абылкасымова, А.С.Кенеш. – Алматы:
«Атамұра», 2004. -с.74-92
ЖОҒАРЫ ЖӘНЕ ОРТА КӘСІПТІК ОҚУ
ОРЫНДАРЫНЫҢ СТУДЕНТТЕРІНЕ АРНАЛҒАН
ОҚУЛЫҚТАР МЕН ОҚУ ҚҰРАЛДАРЫ
Сегіз жылдық мектепте математиканы
оқытудың кейбір мәселелері. Т.Оспанов, Б.Баймұханов,
С.Е.Чакликова, А.Нұғысова. -Алматы: «Мектеп», 1975. -
92 б.
1-4 класс математикасын оқытудағы сабақтас
тықтың мазмұны мен методикасы. -Алматы: Мектеп»,
Алгебраны оқыту нәтижелерін тақырып бойынша
тексеруді ұйымдастыру.Т.Оспанов, С.Егізбаев. -Алматы:
«Мектеп», 1985. -104 б.
Математиканы мектепте оқып үйрену процесінде
білім, білік және дағдыларды тақырыптық тексеруге
арналған материалдар. Т.Қ.Оспанов, Б.Баймұханов,
Қ.Ә.Өтеева. -Алматы: «Мектеп», 1986. -75-96 б.
Бастауыш кластар математикасын оқыту
методикасы. -Алматы: «Мектеп», 1987. -142 б.
6-8 кластардағы алгебраны оқыту туралы.
Т.Қ.Оспанов, Ф.М.Оразаева.
СССР педагогикалық ғылымдар академиясы оқыту
мазмұны мен әдістері ғылыми-зерттеу институтының
қазақ филиалы. – Алматы: 1987. – 30 б.
Математика: Педагогикалық жоғарғы оқу
орындарының бастауыш оқыту педагогикасы
және әдістемесі факультетінің студенттеріне және
педагогикалық училищелердің оқушыларына арналған
оқу құралы. Т.Оспанов, А.Ахметқызы, Ш.Шәйкенқызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Б.Мақұлбекұлы, К.Желеуқызы.
Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық
университеті. – Алматы: 1992. – 213 б.
Математика: Учебное пособие для студентов
факультета педагогики и методики начального обучения
педагогических вузов и для учащихся педучилищ.
Т.К.Оспанов, А.А.Кдырбаева, Ж.Т.Кайынбаев,
Ш.А.Нуржанова, Б.М.Косанов, К.Джелеуова. Казахский
государственный педагогический университет им.Абая.
-Алматы: 1992. - с.203
Математиканың бастауыш курсын оқыту әдістемесі
(I бөлім): Оқу құралы, арнаулы орта педагогикалық оқу
орындарына арналған. Т.Оспанов, Ш.Құрманалина.
Республикалық баспа кабинеті. -Алматы: 1995. -177 б.
Математиканың бастауыш курсын оқыту әдістемесі
(II бөлім): Оқу құралы, арнаулы орта педагогикалық оқу
орындарына арналған Республикалық баспа кабинеті.
Т.Оспанов, Ш.Құрманалина -Алматы: 1996. -177 б.
11.
Емтихан жұмысының үлгі текстері және оның
жазылуы мен бағалануы. Республикалық оқу-методикалық
кабинет. -Алматы : 1999. -27 б.
Внеклассная работа по математике в начальной
школе: Учебное пособие. Т.К.Оспанов, А.А.Кдырбаева,
Р.Н.Абдульманов, С.Х.Курманалина, Ш.Х.Курманалина.
-Алматы: КазГосИНТИ, 2000. – с.220
Математика. Жоғарғы оқу орындарының бастауыш
оқыту педагогикасы мен әдістемесі факультеттері
студенттеріне арналған оқу құралы. Ы.Алтынсарин
атындағы Қазақтың білім Академиясының республикалық
баспа кабинеті. -Алматы: 2000. – 290 б.
Математика:Учебное пособие. -Алматы: АГУ
им.Абая, 2000. -с 239.
Жаңа буын оқулықтары бойынша бастауыш
сыныптарда математиканы оқыту әдістемесі. Жалпы
білім беретін мектептің 1-4 сыныптар мұғалімдеріне,
педагогикалық жоғары оқу орындары мен колледждердің
студенттеріне арналған оқу құралы. Т.Қ.Оспанов,
О.В.Кочеткова, Ж.Қ.Астамбаева. – Алматы: «Атамұра»,
Методика обучения математике в начальных
классах по учебникам нового поколения. Учебное пособие
для учителей 1-4 классов общеобразовательной школы и
студентов педагогических вузов и колледжей. Т.Қ.Оспанов,
О.В.Кочеткова. – Алматы: «Атамұра», 2005. - с. 256.
Бастауыш мектепте математиканы оқыту
әдістемесі: Оқулық. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Құрманалина,
С.Қ.Құрманалина. – Астана: Фолиант, 2007. -468 б.
Математиканың теориялық негіздері: Оқулық.
Т.К.Оспанов, Ш.Х.Құрманалина, С.Қ.Құрманалина. –
Астана: Фолиант, 2007. – 352 б.
Основы математики начальной школы. – Алматы,
2009. – 401 стр.
Теория и технология обучения в МКНШ. Учебное
пособие для студентов специальности 5В010200-ПМНО.
Оспанов Т.К., Акпаева А.Б., Лебедева Л.А. – Алматы,
ҚазҰПУ, 2012.
Научно-теоретические основы подготвки
педагогических кадров для дошкольного и начального
образования в условиях перехода к 12-летней школе. С.М.
Кенесбаев, А.Е.Жумабаева, Т.К.Оспанов, Л.А.Лебедева,
А.Б.Акпаева. – Алматы, КазНПУ Улагат, 2012.
БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРҒА АРНАЛҒАН
ОҚУЛЫҚТАР МЕН ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛДАР
Некоторые аспекты проблемы обучения математике
в I-IV классах казахской школы. Казахский филиал НИИ
СиМО АПН СССР. – Алма-Ата: 1979. – с. 33.
Математика: Төрт жылдық бастауыш мектептің
1-класына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов, М.И.Моро,
С.В.Степанова– Алматы: «Мектеп», 1986. – 128 б.
№1 математика дәптері. Төрт жылдық бастауыш
мектептің 1-класына арналған. Т.Қ.Оспанов, М.И.Моро. –
Алматы: «Мектеп», 1986. – 32б.
№2 математика дәптері. Төрт жылдық бастауыш
мектептің 1-класына арналған. Т.Қ.Оспанов, М.И.Моро. –
Алматы: «Мектеп», 1986. – 34б.
Национальная школа 2005: Комплексная программа
исследования по теме «Разработка Концепции содержания
общего среднего образования в национальной школе»
(1998-2000 г.). Т.Қ.Оспанов, А.Б.Маженова. Казфилиал
НИИ СиМОАПН СССР. – Алматы: 1989. – 26с.
«Ұлттық мектеп – 2005 жыл» Қазақ ұлттық
мектебіндегі білім мазмұнының тұжырымдамасы және
оны қайта құрудың негізгі бағыттары (Жоба).Т.Қ.Оспанов,
А.Б.Маженова. ССРО ПҒА-ның оқыту мазмұны мен
әдістері ғылыми-зерттеу институтының Қазақ филиалы.
-Алматы: 1990. -51б.
Математика: Бастауыш метептің 1-класына арналған
оқулық. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы,
Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы. -Алматы: «Рауан»,
Математика дәптері № 1: Бастауыш метептің
1-сыныбына арналған. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы.
-Алматы: «Рауан», 1992. -32 б.
Математика дәптері № 2: Бастауыш мектептің
1-сыныбына арналған. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы.
-Алматы: «Рауан», 1992. -34 б.
1-класта математиканы оқыту. Т.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы. -Алматы: «Рауан»,1992. -170 б.
11.
Математика: Башланғуч мәктәпниң 1-синипиға
бағишланған дәрислик. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы. –
Алматы:«Рауан», 1993. -128 б.
Математика: Бастауыш мектептің 2-класына
арналған құрама оқулық. I тоқсан. Т.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы. –Алматы:«Рауан», 1993. -34 б.
Математика: Бастауыш мектептің 2-класына
арналған құрама оқулық. IІ тоқсан. Т.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы. –Алматы:«Рауан», 1993. -34 б.
Математика: Бастауыш мектептің 2-класына
арналған құрама оқулық. IІІ тоқсан. Т.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы. –Алматы:«Рауан», 1993. -34 б.
Математика: Бастауыш мектептің 2-класына
арналған құрама оқулық. IV тоқсан. Т.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы. –Алматы:«Рауан», 1994. -22 б.
Тетрадь по математике № 1: Учебное пособие для
1 класса. Т.К.Оспанов, Ш.Курманалина, Ж.Т.Кайынбаев,
К.М.Казгельдина, К.А.Ерешева. –Алматы: «Рауан», 1994,
Тетрадь по математике № 2: Учебное пособие для
1 класса. Т.К.Оспанов, Ш.Кураманалина, Ж.Т.Кайынбаев,
К.М.Казгельдина, К.А.Ерешева. –Алматы: «Рауан», 1994.
Математика: «Учебник для 1 класса» Т.К.Оспанов,
Ш.Кураманалина, Ж.Т.Кайынбаев, К.М.Казгельдина,
К.А.Ерешева. –Алматы: «Рауан», 1994. - с 128.
Математика: Башланғуч мәктәпниң 2-синипи
учун дәрислик. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы. –
Алматы: «Рауан», 1994. -128 б.
Математика: Бастауыш мектептің 3-класына
арналған оқулық. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
қожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы. –
Алматы:«Рауан», 1994. -192 б.
Математика: Башланғуч мәктәпниң 3-синипи
учун дәрислик. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы. –
Алматы:«Рауан», 1994. -192 б.
Математика: Башланғуч мәктәпниң 4-синипи
учун дәрислик. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы. –
Алматы:«Рауан», 1994, 208 б.
Математика: Бастауыш мектептің 4-сыныбына
арналған оқулық. Т.Оспанов, Ш.Хайроллақызы,
Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы, К.Әділханқызы. –
Алматы:«Рауан», 1996. -208 б.
Математика: Жалпы білім беретін мектептің
1-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов, Қ.Ә.Өтеева,
Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева. –Алматы:«Атамұра», 1997.
Математика: Учебник для 1 класса
общеобразовательной школы.Т.К.Оспанов, К.А.Утеева,
Ж.Т.Кайынбаев, К.А.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1997.
Математика сабақтары. 1-класс. Т.Оспанов,
Ш.Солтанбаева, К.Ә.Ерешева. –Алматы: «Өлке», 1997.
Математика сабақтары. 2-класс. Т.Оспанов,
Ш.Солтанбаева, К.Ә.Ерешева. –Алматы: «Өлке», 1997.
Математиканы оқыту әдістемесі. 1-сынып.
Т.Қ.Оспанов, Қ.Ә.Өтеева, Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева. –
Алматы:«Атамұра», 1997. -184 б.
Математика: Умумий билим беридиған мәктәпниң
1-синипи учун дәрислик. Т.Қ.Оспанов, Қ.Ә.Өтеева,
Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева. –Алматы:«Атамұра», 1997.
Методическое руководство к учебнику
«Математика». Для учителей 1 класса общеобразовательной
школы. Т.К.Оспанов, К.А.Утеева, Ж.Т.Кайынбаев,
К.А.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1997. -с 184.
Математика дәптері № 1. Жалпы білім беретін
мектептің 1-сыныбына арналған. Т.Қ.Оспанов, Қ.Ә.Өтеева,
Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1997.
Математика дәптері № 2. Жалпы білім беретін
мектептің 1-сыныбына арналған. Т.Қ.Оспанов, Қ.Ә.Өтеева,
Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1997.
Тетрадь по математике № 1: Для 1 класса
общеобразовательной школы. Т.К.Оспанов, К.А.Утеева,
Ж.Т.Кайынбаев, К.А.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1997.
Тетрадь по математике № 2: Для 1 класса
общеобразовательной школы. Т.К.Оспанов, К.А.Утеева,
Ж.Т.Кайынбаев, К.А.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1997.
- с 48.
Математиканы оқыту әдістемесі. Жалпы білім
беретін мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ш.Құрманалина, Ж.Т.Қайыңбаев,
К.Ә.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1998. -208 б.
Методическое руководство к учебнику «Мате
матика». Для учителей 2 класса общеобразователь
ной
школы. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Қурманалина, Ж.Т.Кайынбаев,
К.А.Ерешева. –Алматы: «Атамура», 1998, 204 с.
Математика: Жалпы білім беретін мектептің
2-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов, Ш.Х.Құрман
алина, Ж.Т.Қайыңбаев, К.А.Ерешева. –Алматы: «Атамұра»,
Математика: Учебник для 2 класса общео
бразовательной школы. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Қурманалина,
Ж.Т.Кайынбаев, К.А.Ерешева. –Алматы:«Атамұра», 1998.
Математика: Умумий билим беридаған мәктәпниң
2-синипи учун дәрислик. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Құрманалина,
Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева –Алматы: «Атамұра», 1998.
Математика: Жалпы білім беретін мектептің
3-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов, Ш.Х.Құрман
алина, Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов, К.Ә.Ерешева. –
Алматы: «Атамұра», 1999. -208 б.
Математика: Учебник для 3 класса общеобразо
ватель
ной школы. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Қурманалина,
Ж.Т.Кайын
баев, Б.М.Косанов, К.А.Ерешева,
В.Я.Анисимова. –Алматы:«Атамұра», 1999. - с 208.
Математика: Умумий билим беридаған мәктәпниң
3-синипи учун дәрислик. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Құрманалина,
Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов, К.Ә.Ерешева. –Алматы:
«Атамұра», 1999. - 208 б.
Математика. Оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін
мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған Т.Қ.Оспанов,
Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов, Ш.Х.Құрманалина,
К.Ә.Ерешева. –Алматы: «Атамұра», 1999. -168 б.
Математика. Дидактикалық материалдар. Жалпы
білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арнал
ған. Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов,
Ш.Х.Құрманалина, К.Ә.Ерешева. –Алматы: «Атамұра»,
Математика. Методическое руководство. Для
учителей 3 класса общеобразо вательной школы.
Т.Қ.Оспанов. Ж.Т.Кайынбаев, Б.М.Косанов, Ш.Х.Курман
алина, К.А.Ерешева. –Алматы:«Атамұра», 1999. -с 160.
Математика: Дидактические материалы. Для
учителей 3 класса общеобразовательной школы.
Т.Қ.Оспанов. Ж.Т.Кайынбаев, Б.М.Косанов, Ш.Х.Курман
алина, К.А.Ерешева. –Алматы:«Атамұра», 1999. -с 204.
Математика. Дидактикалық материалдар.
Жалпы білім беретін мектептің 4-сынып мұғалімдеріне
арналған.Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов,
Қ.Ж.Аганина. –Алматы: «Атамұра», 2000. -144 б.
Математика: Дидактические материалы. Для
4 класса общеобразовательной школы. Т.К.Оспанов,
Ж.Т.Кайынбаев, Б.М.Косанов, К.Ж.Аганина. –Алматы:
«Атамұра», 2000. -с 144.
Математика: Жалпы білім беретін мектептің
4-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов, Ш.Х.Құрман
алина, Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов, К.Ә.Ерешева. –
Алматы: «Атамұра», 2000. -280 б.
Математика: Учебник для 4 класса общео
бразователь
ной школы. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Қурманалина,
Ж.Т.Кайынбаев, Б.М.Косанов, К.А.Ерешева, В.Я.Ани
симова. –Алматы: «Атамұра», 2000. -с 272.
Математика: Умумий билим беридаған мәктәпниң
4-синипи учун дәрислик.Т.К.Оспанов, Ш.Құрманалина,
Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов, К.Ә.Ерешева. –Алматы:
«Атамұра», 2000. -280 б.
Математика. Оқыту әдістемесі. Жалпы білім
беретін мектептің 4-сынып мұғалімдеріне арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев, Б.М.Қосанов, Қ.Ж.Аганина.
–Алматы:«Атамұра», 2000. -144 б.
Математика. Методическое руководство. Для
учителей 4 класса общеобразовательной школы.
Т.К.Оспанов, Ж.Т.Кайынбаев, Б.М.Косанов, Қ.Ж.Аганина.
–Алматы: «Атамұра», 2000. -с 142.
Математика: Жалпы білім беретін 12 жылдық
мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов,
А.Е.Әбілқасымова, Ә.С.Кенеш. –Алматы:«Атамұра»,
Математика: Учебник для 1класса 12-летней общео
бразовательной школы. Т.К.Оспанов, А.Е.Абылкасымова,
А.С.Кенеш. –Алматы: «Атамұра», 2003. - 96 с.
Математика: Жұмыс дәптері № 1. Жалпы білім
беретін 12 жылдық мектептің 1-сыныбына арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Қ.Астамбаева, Ә.С. Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2003. -32 б.
Математика: Жұмыс дәптері № 2. Жалпы білім
беретін 12 жылдық мектептің 1-сыныбына арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Қ.Астамбаева, Ә.С. Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2003. -32 б.
Математика: Жұмыс дәптері № 3. Жалпы білім
беретін 12 жылдық мектептің 1-сыныбына арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Қ.Астамбаева, Ә.С. Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2003. -32 б.
Математика: Жұмыс дәптері № 4. Жалпы білім
беретін 12 жылдық мектептің 1-сыныбына арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Қ.Астамбаева, Ә.С. Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2003. -32 б.
Математика: Рабочая тетрадь № 1: Для 1 класса
12-летней общеобразовательной школы Т.К.Оспанов,
А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –Алматы: «Атамұра»,
Математика: Рабочая тетрадь № 2: Для 1 класса
12-летней общеобразовательной школы Т.К.Оспанов,
А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –Алматы: «Атамұра»,
Математика: Рабочая тетрадь № 3: Для 1 класса
12-летней общеобразовательной школы Т.К.Оспанов,
А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –Алматы: «Атамұра»,
Математика: Рабочая тетрадь № 4: Для 1 класса
12-летней общеобразовательной школы Т.К.Оспанов,
А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –Алматы: «Атамұра»,
Математика: Әдістемелік құрал: Жалпы білім
беретін 12-жылдық мектептің 1 сынып мұғалімдеріне
арналған. Т.К.Оспанов, Ә.С.Акрамова, Ж.Қ.Астамбаева. –
Алматы: «Атамұра», 2003. -56 б.
Математика: Методическое руководство: Для
учителей 1 класса 12-летней общеобразователь ной
школы. Т.К.Оспанов, А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –
Алматы:«Атамұра», 2003. -с 56.
Математика: Әдістемелік құрал: Жалпы білім
беретін 12-жылдық мектептің 1 сынып мұғалімдеріне
арналған. Т.К.Оспанов, Ә.С.Акрамова, Ж.Қ.Астамбаева. –
Алматы: «Атамұра», 2003. -56 б.
Математика: Методическое руководство: Для
учителей 1 класса 12-летней общеобразователь ной
школы. Т.К.Оспанов, А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –
Алматы:«Атамұра», 2003. -с 56.
Математика: Жалпы білім беретін 12 жылдық
мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов,
А.Е.Әбілқасымова, Ә.С.Кенеш, Ж.Қ.Астамбаева. –Алматы:
«Атамұра», 2004. -160 б.
Математика: Учебник для 2 класса 12-летней
общеобразовательной школы. Т.К.Оспанов, А.Е.Абыл
касымова, А.С.Кенеш, А.С.Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2004. - с 160.
Математика. Жалпы білім беретін мектептің
3-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов, А.Е.Әбіл
қасымова, А.С.Кенеш, Ж.Қ.Астамбаева. –Алматы:
«Атамұра», 2005. -176 б.
Математика: Учебник для 3 класса 12-летней
общеобразовательной школы. Т.К.Оспанов,
А.Е.Абылкасымова, А.С.Кенеш, А.С.Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2005. - с 76.
Математика. Дидактикалық материалдар:
Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Қ.Астамбаева, Ә.С.Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2005. -40 б.
Математика: Дидактический материал: Для 3 класса
12-летней общеобразовательной школы. Т.К.Оспанов,
А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –Алматы: «Атамұра»,
2005. -с 40.
Математика: Әдістемелік құрал: Жалпы білім
беретін 12-жылдық мектептің 3-сынып мұғалімдеріне
арналған. Т.Қ.Оспанов, Ж.Қ.Астамбаева, Ә.С.Акрамова.
–Алматы: «Атамұра», 2005. -160 б.
Математика: Методическое руковод- ство: Для
учителей 3 класса 12-летней общеобразовательной школы.
Т.К.Оспанов, А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –Алматы:
«Атамұра», 2005. -с 120.
Математика. Жалпы білім беретін 12 жылдық
мектептің 4-сыныбына арналған оқулық. Т.Қ.Оспанов,
А.Е.Әбілқасымова, Ж.Қ.Астамбаева. –Алматы: «Атамұра»,
Математика: Учебник для 4 класса 12-летней
общеобразовательной школы. Т.К.Оспанов, А.Е.Абыл
касымова, А.С.Акрамова. -Алматы: «Атамұра», 2006.
Математика: Әдістемелік құрал: Жалпы білім
беретін 12 жылдық мектептің 4–сыныбына арналған.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Қ.Астамбаева Ә.С.Акрамова. –Алматы:
«Атамұра», 2006. -160 б.
Математика: Методическое руководство: Для
учителей 4 класса 12-летней общеобразовательной школы.
Т.К.Оспанов, А.С.Акрамова, Ж.К.Астамбаева. –Алматы:
«Атамура», 2006. с 144.
Математика: Жалпы білім беретін мектептің
1-сыныбына арнаған оқулық. 3-басылымы, өңделген.
Т.Қ.Оспанов, Қ.Ә.Өтеева, Ж.Т.Қайыңбаев, К.Ә.Ерешева,
М.В.Маркина. –Алматы: Атамұра, 2008. -176 б.
Математика: Учеб. Для 1 кл. Общеобразоват. Шк.
3-е из., перераб. Т.К.Оспанов, К.А.Утеева, Ж.Т.Кайын
баев, К.А.Ерешева, М.В.Маркина. – Алматы: Атамұра,
Математика дәптері № 1. Жалпы білім беретін
мектептің 1-сыныбына арнаған. 3-басылымы. Т.Қ.Оспанов,
М.В.Маркина. –Алматы: Атамұра, 2008. - 64 б.
Математика дәптері № 2. Жалпы білім беретін
мектептің 1-сыныбына арнаған.3-басылымы. Т.Қ.Оспанов,
М.В.Маркина. –Алматы: Атамұра, 2008. - 64 б.
Тетрадь по математике №1: Для общеобразоват.
шк.3-е из., перераб. Т.К.Оспанов, М.В.Маркина. –Алматы:
Атамұра, 2008. - с 64.
Тетрадь по математике №2: Для общеобразоват.
шк.3-е из., перераб. Т.К.Оспанов, М.В.Маркина. –Алматы:
Атамұра, 2008. - с 64.
Математика-1.Мұғалімдерге және ата-аналарға
арналған нұсқаулар. Т.Қ.Оспанов, М.В.Маркина,
Г.Т.Керімқұлова. –Алматы: Атамұра, 2008. -72 б.
Математика-1.Рекомендации для учителей и
родителей. Т.К.Оспанов, М.В.Маркина, Г.Т.Керимкулова.
–Алматы: Атамұра, 2008. - с 72.
Математика: Жалпы білім беретін мектептің
2-сыныбына арнаған оқулық. 3-басылымы, өңделген.
Т.Қ.Оспанов, Ш.Х.Құрманалина, Ж.Т.Қайыңбаев,
К.Ә.Ерешева, М.В.Маркина. –Алматы: Атамұра, 2009.
Математика:Учеб.для 2 кл. Общеобразоват.
Шк. 3-е из., перераб. Т.К.Оспанов, Ш.Х.Курманалина,
Ж.Т.Кайынбаев, К.А.Ерешева, М.В.Маркина. –Алматы:
Атамұра, 2009. - с 256.
Математика-2.Мұғалімдерге және ата-аналарға
арналған нұсқаулар. Т.Қ.Оспанов, М.В.Маркина,
Г.Т.Керімқұлова. –Алматы: Атамұра,2009. -64 б.
Математика-2. Рекомендации для учителей и
родителей. Т.К.Оспанов, М.В.Маркина, Г.Т.Керемкулова.
–Алматы: Атамұра, 2009. -64с.
Математика. Оқыту әдістемесі: Жалпы білім беретін
мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. Т.Қ.Оспанов,
М.В.Маркина, Г.Т.Керемкулова, И.И.Свидченко. –Алматы:
Атамұра, 2009. -238 б.
Математика. Методическое руководство: Для
учителей 4 класса общеобразовательной школы.
Т.К.Оспанов, М.В.Маркина, Г.Т.Керемкулова, И.И.Свид
ко. –Алматы: Атамұра, 2009. – 238 б.
Оспанов Т.Қ. және т.б. Математика. Оқыту
әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып
мұғалімдеріне арналған. - Алматы. Атамұра, 2013. – 184 б.
Оспанов Т.Қ. и др. Математика. Методическое
руководство Для учителей 3-го класса общеобразовательной
школы. - Алматы. Атамұра, 2013. – 176 б.
Оспанов Т.Қ. және т.б. Математика. Көрнекі
кестелер топтамасы. 3-сынып. - Алматы. Атамұра, 2013. –
36 бет. 34 кесте.
Оспанов Т.Қ. и др. Математика. Комплект
демонстрационных таблиц. 3 класс. - Алматы. Атамұра,
2013. – с.36 бет. 34 таблиц.
Оспанов Т.К. және т.б. Математика. 1-бөлім Жалпы
білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық. -
Алматы «Атамұра», 2014. – 144 бет
Оспанов Т.К. және т.б. Математика. 2-бөлім Жалпы
білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық. -
Алматы «Атамұра», 2014. – 160 бет
Оспанов Т.К. и др. Математика. 1-ая часть Учебник
для 3 класса общеобразовательной школы. – Алматы
«Атамұра», 2014. – с.136 .
Оспанов Т.К. и др. Математика. 2-ая часть Учебник
для 3 класса общеобразовательной школы. – Алматы
«Атамұра», 2014. – с. 144.
Оспанов Т.К. и др. Математика. 1-қисим. Учебник
для 3 класса общеобразовательной школы (на уйгурском
языке). – Алматы «Атамұра», 2014 – с.136 .
Оспанов Т.К. и др. Математика. 2-қисим. Учебник
для 3 класса общеобразовательной школы (на уйгурском
языке). – Алматы «Атамұра», 2014. – с. 144.
Оспанов Т.К. және т.б. Математика. Жалпы білім
беретін мектептің 3-сыныбына арналған мультимедиалық
электрондық оқу құралы. (диск). – Алматы «Атамұра»,
2014.
Оспанов Т.К. и др. Математика. Мультимедийное
элек-тронное учебное посо-бие для 3 класса обще-
образовательной школы. (диск). – Алматы «Атамұра»,
Оспанов Т.К. және т.б. Математика. Дидактикалық
материалдар: 3-сынып. – Алматы «Атамұра», 2014. – 232 б.
Оспанов Т.К. и др. Математика. Дидактический
материал. 3 класс. – Алматы «Атамұра», 2014. – с. 232.
Оспанов Т.К. және т.б. Математика. Бақылау
жұмыстарына арналған дәптер. 3-сынып. – Алматы
«Атамұра», 2014. – 144 б.
Оспанов Т.К. и др. Математика. Тетрадь для
контрольных работ. 3 класс. – Алматы «Атамұра», 2014. –
110.
Математика. Оқулық, 1-бөлім. 4-сынып.
Т.Оспанов, Ш.Құрманалина, Ж.Қайыңбаев Б.Қосанов,
Қ.Ерешева, М.Маркина. – Алматы: Атамұра, 2015. – 136 с.
111.
Математика. Оқулық, 2-бөлім. 4-сынып. Т.Оспанов,
Ш.Құрманалина, Ж.Қайыңбаев Б.Қосанов, Қ.Ерешева,
М.Маркина. – Алматы: Атамұра, 2015. – 144 с.
112.
Математика. Учебник. 4 класс. Т.Оспанов,
Курманалина Ш., Кайынбаев Ж., Косанов Б., Ерешева К.,
Маркина М.ч.1. 4 класс. – Алматы: Атамұра, 2015. – с. 136
113.
Математика. Учебник. 4 класс. Т.Оспанов,
Курманалина Ш., Кайынбаев Ж., Косанов Б., Ерешева К.,
Маркина М.ч. 2. 4 класс. – Алматы: Атамұра, 2015. – с. 144.
114.
Математика. Оқыту әдістемесі. 4-сынып.
Т.Оспанов, М.Маркина, И.Свидченко, Ж.Астамбаева,
Г.Керемкұлова. – Алматы: Атамұра, 2015. –184б.
115.
Математика. Методическое руководство. 4 класс.
Т.Оспанов, М.Маркина, Г.Керемкұлова, И.Свидченко,
Ж.Астамбаева,. – Алматы: Атамұра, 2015. – с 176.
116.
Математика. Дидактикалық материалдар. 4-сынып.
Т.Оспанов, А.Козленко. – Алматы: Атамұра, 2015. – 232 с.
117.
Математика. Дидактический материал. 4 класс.
Т.Оспанов, А. Козленко – Алматы: Атамұра, 2015. – 232 с.
118.
Математика. Көрнекі кестелер. 4-сынып.
Т.Оспанов, К.Баелова, Е.Засоба, Ж.Астамбаева. – Алматы:
Атамұра, 2015. – 40 кесте.
119.
Математика. Демострационные таблицы. 4 класс.
Т.Оспанов, Е.Засоба, К.Баелова, Ж.Астамбаева. – Алматы:
Атамұра, 2015. – 40 таблиц.
Математика. Бақылау жұмыстарына арналған
дәптер. 4-сынып. Т.Оспанов, М.Маркина, Е.Засоба,
К.Баелова – Алматы: Атамұра, 2015. – 144с.
Математика. Тетрадь для контрольных работ.
4 класс. Т.Оспанов, М.Маркина, Е.Засоба, К.Баелова. –
Алматы: Атамұра, 2015. – 144 с.
Математика. Электрондық оқу құралы. 4-сынып.
Т.К.Оспанов, О.С.Козленко, Ж.К.Астамбаева. – Алматы,
Атамұра, 2015.
Математика. Электронное учебное пособие. 4
класс. Т.К.Оспанов, О.С.Козленко, Ж.К.Астамбаева. –
Алматы, Атамұра, 2015.
Математика. Оқулық, 1-бөлім. Жалпы білім
беретін мектептің 1-сыныбына арналған (байқау нұсқасы).
Т.Оспанов, М.Маркина, Ж.Астамбаева, И.Свидченко, . –
Алматы: Атамұра, 2015. – 160 с.
Математика. Оқулық, 2-бөлім. Жалпы білім
беретін мектептің 1-сыныбына арналған (байқау нұсқасы).
Т.Оспанов, М.Маркина, Ж.Астамбаева, И.Свидченко. –
Алматы: Атамұра, 2015. – 184 с.
Математика. Учебник. Для учителей 1 кл. общео
бразовательной школы (пробный вариант). Т.Оспанов,
М.Маркина, Ж.Астамбаева, И.Свидченко. ч.1. 1 класс. –
Алматы: Атамұра, 2015. – с. 136
Математика. Учебник. Для учителей 1 кл.
общеобразовательной школы (пробный вариант).
Т.Оспанов, М.Маркина, Ж.Астамбаева, И.Свидченко. ч. 2.
1 класс. – Алматы: Атамұра, 2015. – с. 144.
Математика. Оқыту әдістемесі. Жалпы білім
беретін мектептің 1-сыныбына арналған (байқау
нұсқасы). Т.К.Оспанов, М.В.Маркина, Г.Т.Керемкулова,
И.И.Свидченко. – Алматы, 2015. – 160 б.
Математика. Методическое руководство. Для
учителей 1 кл. общеобразовательной школы (пробный
вариант). Т.К.Оспанов, М.В.Маркина, Г.Т.Керемкулова,
И.И.Свидченко. – Алматы, 2015. – с.184.
Математика. Электрондық оқу құралы. Жалпы
білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған (байқау
нұсқасы). Т.К.Оспанов, О.С.Козленко, Ж.К.Астамбаева. –
Алматы, Атамұра, 2015.
Математика. Электронное учебное пособие. Для
1 кл. общеобразовательной школы (пробный вариант).
Т.К.Оспанов, О.С.Козленко, Ж.К.Астамбаева. – Алматы,
Атамұра, 2015.
Математика. Көрнекі кестелер. 1-сынып.
Т.Оспанов, К.Баелова, Е.Засоба. – Алматы: Атамұра, 2015.
– 40 кесте.
Математика. Демострационные таблицы. 1 класс.
Т.Оспанов, Е.Засоба, К.Баелова. – Алматы: Атамұра, 2015.
– 40 таблиц.
Математика. Дидактикалық материалдар. 1-сынып.
Т.Оспанов, А.Козленко. – Алматы: Атамұра, 2015. – 232 с.
Математика. Дидактический материал. 1 класс.
Т.Оспанов, А.Козленко – Алматы: Атамұра, 2015. – 232 с.
III класс математикасын өмірмен байланыстыра
оқыту тәжірибелерінен //Қазақстан мектебі. -1971. -№3.
I-III кластарда есепті өздігінен шығаруға үйрету //
Бастауыш мектеп. -1972. -№3. -32-37 б.
Теңсіздіктерді шешуді оқыту //Бастауыш мектеп.
III кластағы теңдеулер және оларды шешу
ерекшелігі //Бастауыш мектеп. -1973. -№5. -30-35 б.
Өздігінен жұмыс – тексерудің тиімді жолы //
Қазақстан мектебі. -1973. -№9. -47-51 б.
Объективті тексеру – сабақтастықты іске
асырудың алғышарты. Бастауыш класс мұғалімдерінің іс-
тәжірибесінен. –Алматы, «Мектеп», 1974. -54-70 б.
Жиындар теориясы – бастауыш математика
курсының ғылыми негізі //Бастауыш мектеп. -1974. -№1.
I класқа арналған тапсырмалар жүйесі //Бастауыш
мектеп. -№4. -1974. -31-32 б.
III класқа арналған тапсырмалар жүйесі //
Бастауыш мектеп. -1974. -№9. -37-40 б.
Бөлу дағдысын қалыптастыру туралы //Бастауыш
мектеп. -1975. -№12. -34-40 б.
11.
Есеп шығарудың жалпы әдісі және оған үйрету //
Бастауыш мектеп. -1976. -№3. -41-44 б.
IV класта оқушылардың есептеу дағдыларын
қалыптастыру және жетілдіру жайында //Қазақстан мектебі
Оқытудағы сабақтастық принципі жайында //
Қазақстан мектебі. -1976. -№6, 11-14 б. 1976, № 6, 11-14 б.
Қозғалыспен байланысты есептер жайында //
Бастауыш мектеп. -1977. -№1, -42-45 б.
VIII кластағы теңдеулер мен теңсіздіктер және
олардың системалары //Қазақстан мектебі. -1977. -№2. -
Жаңа программа VIII класта.Т. Оспанов, С.Егізбаев
//Қазақстан мектебі. -1977. -№7, -45-52 б.
Балалар дайындығының кейбір кемшіліктері
жайында //Бастауыш мектеп. -1978. -№1, -36-41 б.
IV класта қайталау сабақтарын жүргізу //Қазақстан
мектебі. -1978. -№ 2, -50-55 б.
Үлгілі сабақ //Бастауыш мектеп. -1978. -№ 8. -19-22
VI кластың тұрақты оқулығы туралы //Қазақстан
мектебі. -1978. -№ 8. -51-55 б.
Проблемалар мен пікірлер //Бастауыш мектеп.
Фигура ауданын оқыту ерекшеліктері //Бастауыш
мектеп. -1979. -№12. -20-25 б.
Фигура периметрін оқыту //Бастауыш
мектеп.-1980.-№ 4.-34-38 б.
Сабақ талдау. Т.Оспанов, Ш.Құрманалина //
Бастауыш мектеп. -1980. -№11. -30-35 б.
Оқушыларды есеп шешуге үйретуде тәрбиелеу //
Қазақстан мектебі. -1981. -№ 2. -57-60 б.
Преемственность в изучении чисел и
арифметических действий. //Некоторые вопросы обучения
предметам естественно-математического цикла в казахской
школе: Сборник научных статей. –Алма-Ата: «Мектеп».
Сапалы сабақ–творчестволық ізденіс жемісі.
Т.Оспанов, М.Шәріпова //Бастауыш мектеп. -1981. -№ 4.
Сабақ сапасы мен тиімділігінің тәуелділігі.
Т.Оспанов, М.Шәріпова //Бастауыш мектеп. -1981. -№11.
Қайталау сабақтары //Бастауыш мектеп. -1982. -№
3. -41-45 б.
Мұғалім және сабақ //Қазақстан мектебі. 1982. -№
Теңдеулерді шешудің ерекшеліктері //Қазақстан
мектебі. -1983. -№ 3. -54-56 б.
Жетілдірілген программа және жаңа оқулық //
Бастауыш мектеп. -1983. -№ 4. -48-50 б.
Салу есептерін шешу //Қазақстан мектебі. -1983.
Есептеулерге қатысты білік пен дағдылардың
дамытыла қалыптасуы //Бастауыш мектеп. -1983. -№ 7.
Өңделген оқулықтарға сәйкес методикалық нұсқау
//Бастауыш мектеп. -1983. -№ 8. -33-39 б.
Өңделген оқулықтарға сәйкес методикалық нұсқау
//Бастауыш мектеп. -1983. -№10. -34-38 б.
Өңделген оқулықтарға сәйкес методикалық нұсқау
//Бастауыш мектеп. -1983. -№11. -31-36 б.
Өңделген оқулықтарға сәйкес методикалық нұсқау
//Бастауыш мектеп. -1982. -№12. -34-37 б.
Өңделген оқулық бойынша қайталау сабақтарын
өткізу //Бастауыш мектеп. -1984. -№ 1. -26-30 б.
Қорытынды қайталау сабақтары //Бастауыш
мектеп. -1984. -№ 2. -32-37 б.
Талапқа сай //Бастауыш мектеп. -1984. -№ 3. -28-23
Математика тақырыптарының бірінші жарты
жылдықтың тоқсандарына сәйкес шамамен бөлінуі және
үлгі ретінде жоспарлануы //Бастауыш мектеп. -1984. -№
Математика тақырыптарының бірінші жарты
жылдықтың тоқсандарына сәйкес шамамен бөлінуі және
үлгі ретінде жоспарлануы //Бастауыш мектеп. -1984. -№
1984-1985 оқу жылында математиканы 4 класта
оқыту жайында методикалық ұсыныстар. Т. Оспанов,
Қ.Ә.Өтеева //Қазақстан мектебі. -1984. -№10. -53-60 б.
Пути реализации преемственности в обучении
математике младших школь ников. Совершенствование
преподавания предметов естественно-математического
цикла в свете тербований школьной реформы: Сборник
научных статей. –Алма-Ата: 1985. с. 34-36.
Есеп шешуін жазудың негізгі үлгілері //Бастауыш
мектеп. -1985. -№ 8. -24-28 б.
Төрт жылдық бастауыш мектеп математикасының
календарлық үлгі жоспары //Бастауыш мектеп. -1986. -№
1-кластың (алты жасарлардың) «Математика»
оқулығының негізгі ерекшеліктері //Бастауыш мектеп.
1 класс математикасын оқытып-үйрету туралы
нұсқау //Бастауыш мектеп. -1986. -№ 7. -29-40 б.
1-ден 5-ке дейінгі сандар //Бастауыш мектеп. -1986.
5-ден 10-ға дейінгі сандар //Бастауыш мектеп.
10 көлемінде қосу және азайту //Бастауыш мектеп.
-1986. -№11. -41-47 б.
Қосу және азайту //Бастауыш мектеп. -1986. -№12.
-29-36 б.
6-8 кластардағы алгебра //Қазақстан мектебі. -1986.
Қосу және азайту //Бастауыш мектеп. -1987. - № 1.
Қосу және азайту //Бастауыш мектеп. -1987. -№ 2.
11-ден 20-ға дейінгі сандар //Бастауыш мектеп.
2-кластың математикасын оқыту туралы
методикалық нұсқау //Бастауыш мектеп. -1987. -№ 8. -25-
2-класта математиканы оқыту туралы методикалық
нұсқау. //Бастауыш мектеп. -1987. -№ 9. -28-31б.
2-класта математиканы оқыту-методикалық нұсқау
//Бастауыш мектеп. -1987. -№11. -34-40 б.
Алгебралық өрнектерді түрлендіру туралы.
Т.Қ.Оспанов, С.Е.Чакликова, Ж.Т.Қайыңбаев. Қазақстан
мектебі, 1988. №1, 59-61 б.
Емтихан жұмыстарына қойылатын
талаптар.Т.Оспанов, С.Егізбаев //Қазақстан мектебі. -1988.
Математикадан алған білімдерін бақылау үшін
ұсынылатын үлгі жұмыстар //Бастауыш мектеп. -1987. -№
3-класта математиканы оқытудың кейбір мәселелері
//Бастауыш мектеп. -1988. -№7. -35-40 б.
Математиканы оқыту жайында методикалық
нұсқау. Т.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев //Бастауыш мектеп.
Математиканы оқыту жайында методикалық
нұсқау. Т.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев //Бастауыш мектеп.
Математиканы оқыту жайында методикалық
нұсқау. Т.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев //Бастауыш мектеп,
Диктанттар жүйесі. Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев //
Қазақстан мектебі. -1988. -№10. -53-58 б.
3-класта математиканы оқыту жайында
методикалық нұсқау. Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев //
Бастауыш мектеп. -1988. -№11. -27-30 б.
Төрт жылдық бастауыш мектептің 3-класында
математиканы оқыту жайында методикалық нұсқау //
Бастауыш мектеп.-1988.-№12,-22-27 б.
Диктанттар жүйесі. Т.Қ.Оспанов, А.Рахманқұлова
Ж.Т.Қайыңбаев //Қазақстан мектебі. -1988. -№12. -41-45 б.
4-класс математикасын оқыту туралы методикалық
ұсыныстар //Бастауыш мектеп. -1989. -№ 7. -22-28 б.
Математикадан тексеру жұмыстарының үлгі
варианты //Бастауыш мектеп. -1989. -№ 8. -30-32 б.
Қазақ мектептерінің болашағы: ойлар мен
ұсыныстар. Т.Қ.Оспанов, А.Б.Маженова //Қазақстан
мектебі. -1989. -№ 8. -24-30 б.
Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі
факультетінде математиканы оқытуды оқу-әдістемелік
тұрғыдан қамтамасыз ету (Баяндаманың тезисі). Учебная
и педагогическая практика. Проблемы и суждения:
Сборник материалов учебнометодической конференции
профессорско-преподавательского состава КазПИ
им.Абая.-Алма-Ата: -1990. -3-5 б.
Бастауыш мектеп математикасы программасын
құрудың дидактикалық принциптері (Баяндаманың тезисі).
Наука в учебном процессе: сборник материалов научной
конференции профессорско-преподавательского состава
и аспирантов КазПИ им.Абая (Часть II). -Алма-Ата:
-1990. -32-33 б.
Содержание образования в казахской школе.
Т.К.Оспанов, А.Б.Маженова. Советская педагогика, 1990,
№ 1, 39-42 б. Проблемы педагогического образования
в условиях универси тета республики: Тезисы ХХ
учебно-методичес кой конференции профессорско-
преподавательского состава КазГПУ им.Абая.-Алма-Ата:
Бастауыш қазақ мектебінің 1-класс математика
сынан жасалған оқу-методикалық комплектінің ерекшелік
тері (Баяндаманың тезисі). Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайың
баев,
Б.М.Қосанов. Проблемы педагогического образования
в условиях универси тета республики: Тезисы ХХI
учебно-методической конференции профессорско-
преподавательского состава КазГПУ им.Абая.-Алма-Ата:
Интеграция ұғымының педагогикалық категория
ретінде дами қалыптасуы. Т.Қ.Оспанов, И.В.Баранова.
Білім мазмұнын жетілдіру проблемалары. Республикалық
баспа кабинеті. -Алматы: -1991. -21-43 б.
М.Дулатовтың «Есеп құралы» оқулығы.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев //Бастауыш мектеп. -1991.
Қазіргі оқыту жүйесі және төл оқулық үйлесімі //
Бастауыш мектеп. -1992. -№ 1. -6-11 б.
Төлтума бағдарламаның темірқазығы не? Т.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы //Бастауыш мектеп. -1992. -№ 5,6. -3-8 б.
Оқу-методикалық комплект. Т.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы //Бастауыш мектеп. -1992. -№ 10,11,12.
-3-11 б.
Особенности спецкурса «Методика преподавания
математики в начальных классах» в педагогических
учебных заведениях (Тезисы доклада). Т.К.Оспанов,
А.А.Кдырбаева. Профессионализация вузовского образо
вания в условиях суверенитета республики: Тезисы
ХХIII научно-методической конференции профессорско-
преподавательского состава АГУ им.Абая(Часть 2).-Алма-
Ата: -1993. -с.78-79.
Бастауыш мектеп математикасының оқыту
мазмұнын жетілдірудің негізгі бағыттары. Бастауыш
оқытудың педагогикасы мен методикасының мәселелері:
Жоғарғы оқу орындарының профессор-оқытушылары
құрамы мен аспиранттарының ғылыми мақалалар жинағы.
Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік университеті.
-Алматы: -1993. -21-25б.
Ажырата білген жөн. Т.Қ.Оспанов, Б.М.Қосанов,
Ж.Т.Қайыңбаев //Бастауыш мектеп. -1993. -№ 1. -17-20 б.
Математиканы оқыту жүйесі (1-класс). Т.Қ.Оспанов,
Ш.Хайроллақызы, Ж.Тұрсынқожаұлы, Қ.Мұрсәлімқызы,
К.Әділханқызы //Бастауыш мектеп. -1993. -№ 2. -8-13 б.
К.Жәленовтың «Есеп тану жобасы». Т.Қ.Оспанов,
Ж.Т.Қайыңбаев //Бастауыш мектеп. -1993. -№ 3. -4-7 б.
Математика тақырыптарын тоқсандарға бөлу (Үлгі
жоспар). Т.Қ.Оспанов, Ж.Т.Қайыңбаев //Бастауыш мектеп,
Содержание теоретической подготовки учителя
начальных классов по методике преподавания математики.
Совершенствование подготовки будущих учителей для
начальной школы: Сборник научных статей. –Алматы:
АГУ им.Абая. -1995. -9-13 б.
Педагогикалық және дербес әдістемелік білімді
интеграциялау мәселесі. Проблемы подготовки будущего
учителя начальных классов в условиях многоступенчатого
образования: Межвузовский сборник научных трудов.
АГУ им.Абая. –Алматы: -1996. -20-24 б.
Пәнішілік байланыс – пәнаралық байланысты
жүзеге асырудың алғышарты. Проблемы межпредметных
связей в подготовке будущего учителя начальных классов:
Межвузовский сборник научных трудов. АГУ им.Абая.
-Алматы: -1997. -6-10 б.
Бастауыш кластардың мұғалімдерін дайындаудың
методологиялық мәселелері. Научно-теоретические
основы подготовки учителя начальных классов в условиях
рыночной экономики: Межвузовский сборник научных
трудов. -Алматы: АГУ им.Абая. -1997. -63-69 б.
Кіші мектеп жасындағыларға арналған
«Математиканы оқытудың теориясы мен тәжірибесі» атты
арнайы курстың мақсаты, міндеті және мазмұны. Алматы
мемлекеттік университетінің 70 жылдығына арналған
ХХVIII оқу әдістемелік конференцияның материалдары.
Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті. –
Алматы: 1998. -34-36 б.
Пәнді оқыту процесін дидактикалық тұрғыдан
қамтамасыз ету дегеніміз не? «Үздіксіз педагогикалық білім
берудің үрдісі мен стратегиясы». Абай атындағы Алматы
мемлекеттік университетінің 70 жылдығына арналған
халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының
материалдары (23-24 сәуір, 1998жыл). III Б. –Алматы:
Бастауыш сыныптың болашақ мұғалімдерін
математиканы оқытудың жаңа әдістемелік жүйесмен
жұмыс істеуге дайындау. Болашақ бастауыш сыныптар
мұғалімінің дидактикалық даярлығы: Жоғарғы оқу
орындары аралық ғылыми еңбектер жинағы: I бөлім, 68
бет. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті.-
Алматы: -1999. -7-10 б.
О технологических приемах развивающего
обучения математике младших школьников. Т.К.Оспанов,
Н.В.Ильина. Межвузовский сборник научных трудов:
Часть II . 80 стр.-Алматы: АГУ им.Абая, -1999. -с.58-
Алғашқы алгебра оқулығы. Т.К.Оспанов,
Б.М.Қосанов. «Қазақстандағы білім: тарихы және
болашағы» атты Республикалық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары. (25-26 мамыр 1999 ж.)
-Алматы: -1999. -87-89 б.
Состояние реализации преемственных связей
в процессе изучения математических понятий и
способов действий в I
VI классах. Т.К.Оспанов,
Ш.Ж.Солтанбаева. //Вестник. Серия «Психолого-
педагогические науки»-Алматы: АГУ им.Абая. 2001. №
Содержательно-методические особенности
учебников нового поколения по математике для начальной
школы //Высшая школа Казахстана. -2001. -№ 3. - с. 211-
Кафедраның қалыптасуы және қызметі. «Бастауыш
мектеп және дене мәдениеті» сериясы. Абай атындағы
Алматы мемлекеттік университеті. –Алматы: //Хабаршы.
Қазақстандық бастауыш мектеп математикасы
оқулықтарының сипаттамасы. «Үшінші мыңжылдықтың
оқулығы: жасау, шығару және тарату»: III Халықаралық
ғылыми-практикалық конференциясының материалдары
(5-6 маусым 2003 жыл, Алматы қаласы). –Алматы: -2003.
Математиканы оқыту әдістемесінің жүйесі
ұғымының мән-мағынасы. Качество педагогического
образования: проблемы и перспективы развития: Материалы
международной научно-практической конференции. 18-19
мая 2004 г. -Алматы: КазНПУ им.Абая. 2004. с. 901-906.
12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында
математика пәнін оқытудың әдістемелік жүйесінің
сипаттамасы. Мемлекеттік қызметшілерді және бюджеттік
сала қызметкерлерін қайта даярлау және біліктілігін
арттырудың өңірлік орталығы. -Қызылорда. //Хабаршы.
-№ 4(9). -2005. -14-16 бет.
Жоғары кәсіптік білім беру мазмұнын жаңғырту
моделі. Т.Қ.Оспанов, Ф.Н.Жұмабекова, А.Ж.Сариева //
Қазақстан кәсіпкері-профессионал Казахстана. -№11(54).
Бастауыш математикалық білім стандартының
сипаттамасы //Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық
институтының хабаршысы. -№2. -2008. -165-171 б.
Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру
мамандықтары бойынша кәсіби білім стадартының,
оқу жоспарларының және графиктерінің жобалары
//«Кредиттік оқыту жүйесі жағдайында кадрларды
дайындау мәселелеріне» арналған республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференция материалдары.15-мамыр. -2008.
–Астана. – 2008. -13-28 б.
Бастауыш мектеп математикасы бойынша оқу-
әдістемелік кешеннің сипаттамасы //«Кредиттік оқыту
жүйесі жағдайында кадрларды дайындау мәселелеріне»
арналған республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция
материалдары. 15-мамыр. -2008. –Астана. -2008. -208-
Оқу құралының білім сапасын арттырудағы
ықпалы //«Кредиттік оқыту жүйесі жағдайында кадрларды
дайындау мәселелеріне» арналған республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференция материалдары.15-мамыр. -2008.
–Астана. -2008. -255-261 б.
110.
Оқыту нәтижелеріне және тұлғаны зияттық
дамытуға бағдарланған технологияны қолдау ерекше
ліктері. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогика
лық
университеті. //Хабаршы. «Бастауыш мектеп және дене
мәдениеті» сериясы -№3 (22). -2009. -3-6 б.
111.
Оқулық-оқушы тұлғасын қалыптастыру құралы //
Ұлт тағлымы. -№3 (1). -2009. -89-93 б.
112.
Бастауыш мектепте математиканы оқыту
технологиясының тұжырымдамасы //Ізденіс. -№3. -2009.
113.
Технология обучения элементам геометрии в
начальных классах школ Республики Казахстан //Ұлт
тағлымы. -№4. -2009. -251-255 б.
114.
Технология изучения величин и их измерения в
начальных классах школ Республики Казахстан //Ізденіс.
115.
Технология изучения нумерации чисел в
начальных классах школ Республики Казахстан //Известия
вузов. -№5. -2009. -249-252 б. Бишкек. -2009.
116.
Оқыту технологиясы - сабақ жобасын жасау және
оны өткізу технологиясы //Қазақстан мектебі. -№8. -2009.
-11-17 б.
117.
Рекең – замандастарының және ұрпақтың мәңгі
есінде //Бастауыш мектеп. -№12. -2009. -9-13 б.
118.
Есептеулер жүргізу әдістері мен тәсілдерін
оқытып-үйрету технологиясы //Бастауыш мектеп. -№12.
119.
Бастауыш білім беру мамандарын қазіргі талапқа
сай даярлау мәселелері және оған педагог-ғалым Р.М.
Қоянбаевтың қосқан үлесі. Профессор Р.М. Қоянбаевтың
70 жылдық мерей-тойына арналған «Болашақ мамандарды
12 жылдық оқытуға көшу дағдайында даярлау мәселелері
мен келешегі» атты республикалық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары (9 желтоқсан 2009 жыл).
3-сынып математика сабағында проблемалы
оқытуды жүзеге асырудың кейбір мүмкіндіктері.
Т.Қ.Оспанов, Ж.Ж.Мұсаева. Профессор Р.М.Қоянбаевтың
70 жылдық мерейтойына арналған «Болашақ мамандарды
12 жылдық оқытуға көшу дағдайында даярлау мәселелері
мен келешегі» атты республикалық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары (9 желтоқсан 2009 жыл).
Технология обучения решению задач в начальных
классах школ Республики Казахстан //Материали V
международна практична конференция «Бъдещето
проблемите на светновната наука -2009». 17-25 декември
2009. Том 19. Педагогически науки. Музыка и живот.
Технология обучения решению задач в начальных
классах школ Республики Казахстан.Materialv V
mezinarodni vedecko-prakticka conference «Vedecky prumysl
evropskeho kontinentu – 2009». 27 listopadu – 05 prosincu
2009 roku. 9.Pedagogika. Psychologie a sociologie. Praha.
2009. -с.17-22.
Бастауыш сыныптарға арналған математика
оқулықтарының ғылыми негізі және атқаратын қызметі //
Бастауыш мектеп. -№10. -2010.
К проблеме проектирования официальных
документов по педагогическим специальностям. //
А.Е.Жумабаева; Т.К.Оспанов; Л.А.Лебедева, Акпаева
А.Б. // Сборник IІ Международная научно-практическая
интернет-конференция 2
о 28
мая
2012 г. «Проблемы и
перспективы развития науки в начале третьего тысячелетия
в странах СНГ», Украина: Переяслав-Хмельницкий
государственный педагогический университет имени
Григория Сковороды, с. 101-103
Информационные технологии: возможности
их использования в условиях малокомплектной
школы. С.Ж.Пралиев; А.Е.Жумабаева; Т.К.Оспанов;
Л.А.Лебедева, Акпаева А.Б. // Сборник IІ Международная
научно-практическая интернет-конференция 2
о 28
мая
2012 г. «Проблемы и перспективы развития науки в
начале третьего тысячелетия в странах СНГ», Украина:
Переяслав-Хмельницкий государственный педагогический
университет имени Григория Сковороды, с.117-119.
К проблеме проектирования компетенции
выпускника по педагогическим специальностям.
А.Е.Жумабаева; Т.К.Оспанов; Л.А.Лебедева Акпаева А.Б.
// Вестник КазНПУ им.Абая серия «начальная школа и
физическая культура», №1 (32), 2012, с
К проблеме проектирования структуры и
содержания дисциплин общекультурного модуля
образования. А.Е.Жумабаева; Т.К.Оспанов; Лебедева
Л.А., Акпаева А.Б.// Материалы VIII международной
конференции «Передовые научные достижения 2012»
Основные дидактические условния эффективного
использования ИКТ при организации обучения в
сельской малокмплектной школе. А.Е.Жумабаева;
Т.К.Оспанов; Лебедева Л.А., Акпаева А.Б.// Материалы
VIII международной конференции «Передовые научные
достижения 2012» 27.08-05.09.2012 Прага, с 30-32.
Предпосылки создания новой типовой
образовательной программы в республике казахстан
по специальности 5в010100 - дошкольное обучение и
воспитание. А.Е.Жумабаева; Т.К.Оспанов; Лебедева Л.А.,
Акпаева А.Б.// 17
о 19ноября 2012 г.
Международная
научно-практическая интернет-конференция «Проблемы и
перспективы развития науки в начале третьего тысячелетия
в странах СНГ». Переяслав-Хмельницкий государственный
педагогический университет имени Григория Сковороды»
Структура и содержание типовой образователь
ной программы по специальности 5В010100 –
дошкольноеобучение и воспитание. А.Е.Жумабаева;
Т.К.Оспанов; Лебедева Л.А., Акпаева А.Б.// 17
о 19 ноября
2012 г.
Международная научно-практическая интернет-
конференция «Проблемы и перспективы развития науки в
начале третьего тысячелетия в странах СНГ». Переяслав-
Хмельницкий государственный педагогический
университет имени Григория Сковороды» с.89-91.
К проблеме проектирования выпускника по
педагогическим специальностям. А.Е.Жумабаева;
Т.К.Оспанов; Лебедева Л.А., Акпаева А.Б.// Вестник
КазНПУ им.Абая серия «начальная школа и физическая
культура», №3 (34), 2012, с .31-35
О проблемах и перспективах интерактивного
обучения в условиях МКШ.
.Ж.Пралиев, А.Е.Жумабаева;
Т.К.Оспанов; Лебедева Л.А., Акпаева А.Б.// Вестник
КазНПУ им.Абая серия «начальная школа и физическая
культура», №3 (34), 2012, с .7-9.
О проблемах и перспективах и опыте внедрения
ИКТ в образовательный процесс малокомплектных школ
РК. А.Е.Жумабаева; Т.К.Оспанов; Лебедева Л.А., Акпаева
А.Б.// Малокомплектная начальная школа №10-11,2012г. с.
8-11.
Основные принципы конструирования кален
дарного планирования в малокомплектной начальной
школе». Оспанов Т.К., Жумабаева А.Е., Лебедева Л.А.,
Акпаева А.Б. // материалы VIІI Международной научно-
практической конференции
«Наука и инновации – 2013»
07.10 -15.10.2013, Sp. z o.o. “Nauka I studia”,Przemysl ,
Польша, с. 27-30.
Шағын жинақты мектеп жағдайына бейімделген
оқыту технологиясының тұжырымдамасы. Жұмабаева
Ә.Е., Оспанов Т.Қ., Лебедева Л.А., Акпаева А.Б., Сәдуақас
Г.Т.// Межвузовский круглый стол «Актуальные вопросы
современного начального математического образования»,
посвященный 70-летию кандидата физ.-мат. наук,
профессора КазНПУ им.Абая Кдырбаевой Азатгуль
Ахметовны, 6 декабря 2013.
Оспанов Т.К. 12 жылдық моделге көше аламыз
ПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ
КАНДИДАТЫ, ПРОФЕССОР
Т.Қ.ОСПАНОВТЫҢ ЖЕТЕКШІЛІГІМЕН
ҚОРҒАЛҒАН КАНДИДАТТЫҚ
ДИССЕРТАЦИЯ ЖҰМЫСТАРЫ
Курманалина Ш.Х. Дидактические основы
совершенствования профессиональной подготовки
учителя начальных классов в условиях педколледжа.
13.00.01. – Теория и история педагогики, этнопедагогика.
- Алматы, 1995г. 167 с.
Аренова А.Х. Активизация познавательной
деятельности младших школьников. 13.00.01 – Теория и
история педагогики, этнопедагогика. - Алматы, 1996г.
Қосанов Б.М. Қазақ бастауыш мектебінде
математиканы оқыту жөніндегі ғылыми-әдістемелік
ой-пікірлердің қалыптасуы мен дамуы. 13.00.02. –
Математиканы оқытудың теориясы мен әдістемесі. -
Алматы, 1997ж., 162 б.
Қайыңбаев Ж.Т. Бастауыш мектепте математиканы
оқытудың мазмұны мен оның құрылымының
ерекшеліктері. 13.00.02. – Математиканы оқытудың
теориясы мен әдістемесі. - Алматы, 1998ж., 187 б.
Жолтаева Г.Н. Негізгі мектепте математиканы
оқыту процесінде этнопедагогика элементтерін пайдалану
әдістемесі. 13.00.02 – Теория и методика обучения
математике. - Алматы, 1999ж., 178 б.
Акпаева А.Б. Методика формирования
математических понятий у младших школьников. 13.00.02
– Теория и методика обучения математике. - Алматы,
2000г., 202 с.
Лебедева Л.А. Методика формирования матема
тических умений и навыков у младших школьников на
основе деятельностного подхода к обучению. 13.01.02 –
Теория и методика обучения и воспитания (математика).
- Алматы, 2002 г., 167 с.
Š‹ŒŽ‘’......................................................................3
\bŒ’ˆ‰\n–............................................................................6
™Ž\n’šŒ\b\bŒ’ˆ‰\n\n‰—–\n›—ŠŒœ“––—Š‰—...........10
‹ŒŠŒˆ˜ˆ\bŠŠ—Œ.........................................48
‘ˆ–—.\b‹ˆ.—\n.................................................112
\n.\b.Ž“”„–—\n\n‰—––•™Ž\n’š—Œ\n›—ŠŒ
ŒŠŒŠ‰–’š‰—–.........................................................121
\nŸœ–š‰—–......................................................................145
\n.\b.Ž“”\nŒ•—˜¡Š‹‰•‰\n‰—–....155
: Times New Roman.

Приложенные файлы

  • pdf 23634678
    Размер файла: 7 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий